Hacı Beşir Ağa Külliyesi Onarımı - İSTANBUL (1. Bölge) - Vakıflar ...

istanbulavrupa.vgm.gov.tr

Hacı Beşir Ağa Külliyesi Onarımı - İSTANBUL (1. Bölge) - Vakıflar ...

HACI BEŞİR AĞA KÜLLİYESİ ONARIMI

(2008 – 2010)

Nurcan Sefer / Y.Mimar

İstanbul Vakıfl ar 1. Bölge Müdürlüğü

nurcansefer@yahoo.com

The Restoration of Haci Besir Aga Complex Between

The 2008-2010

restorasy n 27


28

Hacı Beşir Ağa A Külliyesi İstanbul İli, Fatih (eski Eminönü) İlçesi sınırları içinde yer almaktadır.

Banisi

Darüssaade ağası Hacı Beşir Ağa olan külliye 1744-1745 tarihinde inşa edilmiştir.

Kül Külliye cami, kütüphane, medrese, tekke, sebil, dükkanlar, iki adet çeşme ve caminin

doğusunda u bulunan sıbyan mektebi ya da hünkar mahfeli olarak kullanılmış olabilecek iki

katlı bir bölümden oluşmaktadır. 2008 Kasım-2010 Ocak tarihleri arasında Vakıfl ar Genel

Müdürlüğü tarafından medrese ve tekke dışındaki bölümler restore edilmiştir. Çalışmalar

sırasında mimar, restoratör, konservatör, kimyacı, sanat tarihçisi gibi birçok uzmanlık

alanından kişiler birlikte çalışmış ve çalışmalar belgelenmiştir.

Anahtar Kelimeler: Hacı Beşir Ağa, Camii, Kütüphane, Sıbyan Mektebi, Hünkar Mahfeli.

Hcı Hacı Beşir AAğa

Komplex is located in the Fatih (old Eminönü) District of İstanbul. It was built

by Hacı

Beşir Ağa who was the Chief Eunuch of the Sultan’s Harem (called the Darüssaade

Ağası) ğas in the middle of the eighteen centrury (1744- 1745). The complex is consist of a

mosque, sq a library, a madrasa, a tekke (dervish lodge), a sebil (kiosk for the distribution of

drinking water or sherbet to passers-by in cups), two fountains, seven shops and a place is

attached to the east side of the mosque which could be used as a primary school or a special

place for Sultan. Except from the madrasa and tekke the complex was restorated by The

General Directorate for Foundations between the Nowember of 2008 and January of 2010.

During the restoration lots of expert (such as architect, restorer, chemist, art historian)

worked together as a team and all works have been documented.

Key Words: Hacı Beşir Ağa, Mosque, Library, Primary School, Hünkar Mahfeli.

Hacı Beşir Ağa Külliyesi Fatih (eski Eminönü) İlçesi sınırları

içinde, Alemdar Mahallesi’nde, Alay Köşkü Caddesi ile Hükümet

Konağı Sokak’ın kesiştiği köşede, eski Bâbıâli, şimdiki İstanbul

Valiliği’nin yakınında yer alır. Külliye cami, kütüphane, hünkar

mahfeli, sebil, iki çeşme, dükkanlar, sıbyan mektebi, medrese ve

tekkeden oluşur. (Çizim 1)

Çizim 1. Hacı Beşir Ağa Külliyesi genel yerleşimi

(A: Cami, B: Hünkar Mahfeli /Sıbyan Mektebi (?), C: Kütüphane, D:

Sebil ve Çeşme, E: Çeşme, F: Medrese, G: Tekke)

(İstanbul Vakıfl ar I. Bölge Müdürlüğü Arşivi, Çizen: Avunduk İnş.

Tur.San.ve Tic.Ltd.Şti.).

restorasy n

Külliyenin banisi III. Ahmet ve I. Mahmut dönemlerinde

hizmet etmiş olan Darüssaade ağası Hacı Beşir Ağa’dır

(Ayvansarayi 2001: 89). Külliye 18. yy. ortalarında (1744-

1745 yılları arasında) inşa edilmiştir (Ayvansarayi 2001: 90).

Vakfiyesi İstanbul Süleymaniye Kütüphanesi Hacı Beşir Ağa

bölümündedir. (Hacı Beşir ağa Vakfiyesi, İstanbul Süleymaniye

Kütüphanesi, Hacı Beşir Ağa Bölümü No:682.)

Caminin giriş kapısındaki kitabeden II. Mahmut döneminde

(1826-1839) büyük bir onarım geçirdiği anlaşılmaktadır (Eyice

1996: 2). Caminin avlu giriş kapısından sökülen ve kütüphanede

bulunarak bugün yerine monte edilmiş bulunan oval madalyon

içindeki II. Mahmut tuğrası da bu onarımı desteklemektedir.

Cumhuriyet döneminde ise 1940, 1959, 1965, 1973 ve 1986

yıllarında onarım görmüştür. (Hacı Beşir Ağa Külliyesi 1965

Onarım Dosyası, İstanbul Vakıfl ar Bölge Müdürlüğü Arşivi).

1965 yılında caminin son cemaat yeri cephesi betonarme bir

doğrama ile kapatılmış, 1986 yılındaki onarımda ise avlu altına

tuvalet ve abdest alma mekanı ilave edilmiştir.

Yapının mimarı bilinmemektedir. 1737-1745 tarihleri

arasında mimar başı olan Ser Mimar Çelebi Mustafa Ağa’nın

Hacı Beşir Ağa Külliyesi gibi önemli bir yapı topluluğunun

inşasında etkili olduğu düşünülebilir.


Çizim 2. Alman Mavisi haritası. Çizim 3. Goad haritası.

Külliyenin yerleşimi, 1875 tarihli Şehremaneti haritasında,

20. yüzyıl başındaki Alman haritalarında, 1934 tarihli

Sarayburnu Şehir Rehberinde, 1950 tarihli Suat Nirven

haritalarında görülmektedir (Çizim 2,3). Bu haritalar Hacı

Beşir Ağa Camii ve Külliyesinin 20. yüzyılda büyük bir değişim

geçirmediğini göstermektedir.

Külliye eğimli bir arazi üzerinde bulunmaktadır. Cami,

hünkar mahfeli ve kütüphane birlikte tasarlanmıştır (Resim

1). Hükümet Konağı Sokağı’ndan caminin avlusuna girilir.

Bu avludan medreseye geçilmektedir. Tekke binası ise bu

grubun batısında, ayrı bir yapı olarak yer alır. Kuzeydoğu ve

güneydoğu cephelerinde caminin alt kotunda dükkanlar

bulunmaktadır. Sebil de bu kotta Alay Köşkü Caddesi ile

Hükümet Konağı Sokak’ın kesiştiği köşededir. Külliyedeki iki

çeşme de kuzeydoğu cephesindedir.

1. Cami: Külliyenin güneyinde, Alay Köşkü Caddesi’ne

paralel bir konumdadır. Son cemaat bölümü çift revaklıdır

(Çizim 4, Resim 2). Son cemaat bölümünün avlu tarafındaki

ilk revağı aynalı tonozla örtülü üç birimden oluşur. İkinci

revağın ortasındaki birim kubbeyle, yanındaki birimler ise

tekne tonozlarla örtülüdür. Güneyinde kadınlar mahfeline

çıkan ahşap merdiven, doğusunda ise hünkar mahfiline ait,

kafesle çevrili bir galeri katı bulunmaktadır (Resim 3). Kubbe

ve tonozlarda stilize dal ve yapraklarla siyah ve gri renkli basit

bordür şeklinde bezemeler yapılmıştır.

Cami harimine girişteki mermer söveli kapının üzerinde talik

hatla yazılmış bir kitabe bulunmaktadır. Cami iç mekanı kare

planlı olup üzeri kubbe ile örtülüdür. Oniki kenarlı kasnağın

her kenarında kemerli bir pencere bulunur. Kubbedeki

bezemelerde gri ve siyah tonları kullanılmış, ışık gölge oyunları

yapılmıştır. “S” kıvrımları, stilize yaprak ve kurdelelerle yapılmış

düzenlemeler ile kubbenin göbeğinde on altı yapraklı bir

madalyon vardır. Kütüphane ve son cemaat yerine bakan

duvarlarında tepe pencerelerinin çizimi yapılıp simetri

sağlanmıştır. Caminin tepe pencereleri ve alt pencerelerinde

tepelik olarak hazırlanmış, kurdelelerle bağlanmış girlandlardan

Resim 1. Hacı Beşir Ağa Külliyesi genel görünüm.

Resim 2. Son cemaat mahallinin avludan görünüşü.

Resim 3. Son cemaat mahallinin görünüşü.

restorasy n 29


30

oluşan kalemişi düzenlemeler bulunur (Resim 4). Tanman’a

göre bu bezemeler II. Mahmud devrindeki restorasyona aittir

(Tanman 1994: 471). Cami alt pencereleri içten mermer, dıştan

küfeki sövelidir. Lokmalı demir parmaklıkları vardır.

Mihrap caminin güneydoğu duvarı üzerinde dairesel bir

restorasy n

Resim 4. Cami iç mekanından görünüş.

Resim 5. Mihrap ve minberin görünüşü.

Çizim 4. Zemin Kat Planı (Restorasyon)

(İstanbul Vakıfl ar I. Bölge Müdürlüğü Arşivi, Çizen: Avunduk İnş.Tur.

San.ve Tic.Ltd.Şti.).

Çizim 5. Mahfel Kat Planı (Restorasyon)

(İstanbul Vakıfl ar I. Bölge Müdürlüğü Arşivi,

Çizen: Avunduk İnş.Tur.San.ve Tic.Ltd.Şti.).

niş şeklindedir. İçinde gölgeli kalem işi yapılmıştır. Mihrabın

iki yanında stilize ionik başlıklı sütunlar, üstünde kurdele ve

yapraklarla bezeli bir tepelik ve mihrap ayeti bulunur (Resim 5).

Ahşap minber ve vaiz kürsüsü oldukça sadedir. Vaiz

kürsüsünde torna ile işlenmiş ahşap korkuluklar ve küreler

bulunur. Minberin köşelerinde de küreler ve kapısının üzerinde

ahşap bir tepelik vardır.

Cami ana girişinin üzerinde mermer sütunlar üstünde ahşap

mahfel yer alır (Çizim 5, Resim 6). Bu mahfelin bir kısmı hünkar

mahfeli, bir kısmı da kadınlar mahfeli olarak tasarlanmıştır.

Kadınlar mahfeline son cemaat yerinden çıkılır ve ahşap

korkulukları vardır. Hünkar mahfeli cami içine doğru dairesel bir

çıkıntı yapmaktadır. Bu çıkıntının altında çıtalarla oluşturulmuş

Resim 6. Ahşap mahfelin harimden görünüşü.


Resim 7. Hünkar mahfelinde yer alan niş.

ışınsal tavan bulunur. Etrafı ahşap tepelikli yüksek kafeslerle

çevrilidir. Alçıdan malakari dal ve yapraklarla bezenmiş bir niş

bulunur (Resim 7).

Minare son cemaat yerinin batısında, medrese girişinin

yanında bulunur (Çizim 4,6). Kesme taştan yapılmış olan minare

kare planlı bir kaide üzerinde oturmaktadır. Gövde ve peteği

sekizgendir. Ahşap külahı kurşunla kaplıdır (Resim 8).

2. Hünkar Mahfeli / Sıbyan Mektebi: Caminin doğu

cephesinde hünkar mahfeli olarak kullanılmış olabilecek,

Çizim 6. A-A Kesiti (Restorasyon)

(İstanbul Vakıfl ar I. Bölge Müdürlüğü Arşivi, Çizen: Avunduk İnş.Tur.San.ve Tic.Ltd.Şti.).

Resim 8. Minarenin avludan görünüşü.

dikdörtgen planlı, iki katlı bir bölüm yer alır (Resim 9, Çizim

7). Önünde ahşap saçağı olan, eğrisel hatlı bir mermer giriş

sahanlığı mevcuttur (Resim 10). İki kata da avludan ayrı giriş

vardır. Alt kata tek kanatlı ahşap kapıdan girilmektedir (Çizim

4). Bu katta bir oda bulunur. Odanın içinden cami içine bakan

bir pencere mevcuttur. Çift kanatlı ahşap kapı üst kata çıkan

merdivenlere açılır. Merdiven dikdörtgen planlı, tekne tonozlu

sofa şeklinde bir mekana çıkar (Çizim 5). Burada dışarıya

konsollarla taşan küçük bir çıkma üzerinde hela bulunmaktadır.

Sofadan aynalı tonozlu, dikdörtgen planlı bir odaya girilir.

restorasy n 31


32

Resim 9. Hünkar mahfelinin Hükümet Konağı Sokak’tan görünüşü.

Resim 10. Hünkar mahfelinin girişi.

Odanın duvarları ve tavanında barok

üslupta (kıvrık dallar, kurdeleler, stilize

yapraklar) malakâri bezemeler ve kuzey

batı duvarında bir niş bulunur. Hem bu

oda, hem de sofadan caminin hünkar

mahfeline geçiş vardır.

Bazı araştırmalar, caminin

doğusunda uzanan hünkar mahfeli

olarak tanımladığımız bu iki katlı mekanı

sıbyan mektebi olarak tanımlamaktadır.

Ancak cami mahfiline doğrudan

bağlantılı, harime bitişik bu mekan

proje çalışmaları sırasında Hadikatü’l

Cevami’de belirtilmiş olan “mahfil-i

Humayun” olarak kabul edilmiştir.

restorasy n

Girişin biri tek, biri çift kanatlı iki kapı ile olması, birinin sultan

ve yanındakilerine, diğer küçük kapının ise hizmetlilere ait

olduğunu düşündürmektedir.

Hacı Beşir Ağa’nın vakfiyesinde medresenin kurbündeki

mektebten bahsedilir. Ayrıca Hadikatü’l Cevami’de mektebin

Paşa Kapısı kurbünde olduğu ve esasının Sultan II. Bayezid’in

kızlarından Aynişah Sultan tarafından vakfedildiği, kabrinin

de mektebin aşağısında olduğu belirtilmiştir. 1923-1928 yılları

arasında hazırlandığı tahmin edilen sıbyan mekteplerine ait

bir listede “Babıali caddesinde .... elyevm Evkaf’ça Musevilere

icar edilmektedir” şeklinde bir kayıt vardır (Eyice 1996: 3). Bu

durumda camiye bitişik aynı avluyu paylaşan ve doğrudan

cami mekanı ile bağlantısı olan bir mekanın farklı inançtan bir

cemaate kiraya verilemeyeceği kesin gibidir.

Restorasyon sırasında yapılan raspa çalışmaları sonucunda

hem alt, hem de üst kat oda duvarlarında Osmanlıca, Arapça ve

Farsça yazılar tespit edilmiştir. Bu yazılar olduğu gibi korunmuş

ve çevirileri yapılmıştır. (Çeviriler Murat Sayka tarafından

yapılmıştır). Alt kattaki odanın güney batı duvarındaki yazının

şiir olduğu anlaşılmıştır. Üst kattaki odanın duvarlarındaki yazılar

ise şiir ve öğrencilerin sınav notlarıdır. (Resim 11,12,13,14).

Kimya, Fransızca, Bitki Bilimi derslerini alan öğrencilerin isimleri,

notları ve soruları görülmektedir. Tarih olarak 21 Rebiulahir

311 (1 Kasım 1893), 14 Haziran 317 (27 Haziran 1901) ve 20

Eylül 96 tarihlerine rastlanılmıştır. Üst kattaki bu bulgular

odanın medresede ders veren hocalar tarafından kullanılmış

olabileceğini ya da mekanın sıbyan mektebi olabileceğini

düşündürmektedir.

Çizim 7. C-C Kesiti (Restorasyon)

(İstanbul Vakıfl ar I. Bölge Müdürlüğü Arşivi, Çizen: Avunduk İnş.Tur.San.ve Tic.Ltd.Şti.)


Resim 11. Raspadan çıkan Osmanlıca yazı ve çevirisi.

“ Kimyâ-yı ...

Tevfik Efendi .... aliyyü’l âlâ

Nuri Efendi .... aliyyü’l âlâ

... aliyyü’l âlâ

Ali küel âlâ

Ahmet kakodil(?) zayıf

… afyon ve mürekkebatı aliyyü’l âlâ

____________________________________

Esâmi es’ile derece-i liyakat

(isimler) (Sorular)

... aliyyü’l âlâ

Nuri aliyyü’l âlâ

Ali akl... âlâ

Ahmet Hilmi ... âlâ

Hüseyin

....

... ”

... âlâ

Resim 12. Raspadan çıkan Osmanlıca yazı ve çevirisi

(Fransızca ders notları).

Terkîbât-ı Fransevî

Esâmi es’ile derece-i liyakat

(isimler) (Sorular)

Tevfik Efendi fiil aliyyü’l âlâ

Nuri tercüme âlâ

... tercüme âlâ

Ahmet Ali fiil karîb

Ali tercüme karîb

Mehmet İsmail fiil âlâ

“Ne hoş olur Dersaadet’in âb u havası

Parası olmayan zevatın çekilmez cefası”

21 rebiulahir 311 (1 Kasım 1893)

Resim 13. Raspa sonucu çıkan Osmanlıca şiir ve tercümesi.

restorasy n 33


34

3. Kütüphane: Caminin batı cephesine bitişik olan

kütüphaneye caminin içinden birkaç basamakla ulaşılmaktadır

(Çizim 4). Dikdörtgen planlı, üzeri aynalı tonozludur. Cephede

kütüphane, camiden alçak oluşu ve hafif dışa taşmasıyla

belirgindir (Resim 15). Alay Köşkü Caddesi’ne bakan iki

penceresi, batı cephesine bakan üç penceresi bulunur. Bütün

pencerelerde lokma parmaklıklar ve demir kepenkler vardır.

Harime bakan duvarında kemerli bir niş ve içinde elips biçimli

bronz parmaklıklı pencere yer alır. Duvarlarda kitap depolamak

için ahşap rafl ı, tel kafesli dolaplar mevcuttur (Resim 16,17).

Kütüphane duvar ve tavanı oldukça yoğun bir bezeme

restorasy n

Resim 14. Raspa altından çıkan Arapça şiir.

Resim 15. Alay Köşkü Caddesi’nden kütüphanenin görünüşü.

Resim 16. Kütüphanenin camiye açılan penceresi.

Resim 17. Kütüphane duvarlarında yer alan rafl ar.

programına sahiptir (Çizim 8,9). Buradaki bezemeler camiden

farklıdır. Alçıdan yapılmış barok, ampir bezemeler yer

almaktadır. Tonozun ayna kısmında “S” ve “C” kıvrımlarından,

çiçek demetlerinden oluşan bir göbek ve tonoz yüzeylerinde

zengin barok çerçeveli oval madalyonlar vardır. Tonoz

eteğinde kıvrık dallar ve “C” kıvrımlarından oluşan bir bordür

bulunur. Kütüphanenin duvarlarında ve pencere üzerlerinde

bezemeyle sivri kemer oluşturulmuş, plastırlar ve mermer

taklidi bezemeler yapılmıştır. Sarı, pembe gibi pastel renkler

kullanılmıştır. Kütüphanenin kitapları güvenlik sebebiyle 1918

yılında Süleymaniye Kütüphanesi’ne taşınmıştır.


Çizim 8. Kütüphane tavan planı (Restorasyon) (İstanbul Vakıfl ar I. Bölge

Müdürlüğü Arşivi, Çizen: Avunduk İnş.Tur.San.ve Tic.Ltd.Şti.).

Çizim 9. Kütüphanenin I-I Kesiti (Restorasyon) (İstanbul Vakıfl ar I.

Bölge Müdürlüğü Arşivi, Çizen: Avunduk İnş.Tur.San.ve Tic.Ltd.Şti.)

Çizim 10 . Sebil ve çeşmenin planı. (İstanbul Vakıfl ar I. Bölge

Müdürlüğü Arşivi, Çizen: Avunduk İnş.Tur.San.ve Tic.Ltd.Şti.).

Resim 18. Sebil ve yanındaki çeşmenin görünüşü.

Resim 19. Kuzeydoğu cephesindeki çeşme.

4. Sebil ve Çeşmeler: Alay Köşkü Caddesi ile Hükümet

Konağı Sokak’ın kesiştiği köşede bulunan sebil, barok özellikler

taşır (Resim 18, Çizim 10). Sebile Hükümet Konağı Sokak’tan

girilir. İçbükey beş cephesinde mermer kullanılmıştır. Birbirlerine

kemerlerle bağlı, altı sütun bulunur. Kemerlerin arasında kalan

pencereler sekizgenlerden oluşan bronz döküm bir şebekeye

sahiptir. Şebekelerin altı su ve içecek ikram edebilmek için

daha geniş gözlüdür. Sebilin iki yanında yuvarlak kemerli nişler

bulunur. Üzerinde çıtakari süslemeleri olan geniş bir ahşap

saçak uzanır. Sütun başlıklarında akantus yaprakları, inci dizileri

ve istiridye kabukları vardır. Kemerlerin üzerinde Rahmi isimli

bir şairin talik hatla hazırladığı manzum bir metin yazılmıştır

(Tanman 1994: 472).

Sebilin kuzeyinde niş şeklinde mermerden bir çeşme

bulunmaktadır. Çeşmenin üzeri sebilden devam eden ahşap

restorasy n 35


36

saçakla kapatıldığı için sebilin devamı gibi algılanır. Bu çeşme

sebile göre çok daha yalın tasarlanmıştır. Çeşmenin çevresini

dolaşan profilli silmeler görülür. Üzerinde yine şair Rahmi

restorasy n

Çizim 11. Güneydoğu Cephesi, Restorasyon

(İstanbul Vakıfl ar I. Bölge Arşivi, Çizen: Avunduk İnş.

Tur.San.ve Tic.Ltd.Şti.).

Çizim 12. Kuzeydoğu Cephesi, Restorasyon

(İstanbul Vakıfl ar I. Bölge Arşivi, Çizen: Avunduk İnş.Tur.

San.ve Tic.Ltd.Şti.).

Resim 20. Cepheden cetvel derz örneği.

Mustafa Efendi tarafından hazırlanan talik hatla yazılmış

kitabesi bulunur (Tanışık 1943: 178) (Resim 18). Bir diğer

çeşme de, külliyenin avlu kapısının güneyinde bulunur. Küfeki

taşından yapılmış olan çeşme sade bir görünümdedir. Kilit

taşında bir çark-ı felek motifi bulunan sivri kemer ve cephesini

çeviren kare ve dairesel kesitli profilli silmeler bulunur. Üzerinde

Bursalı vaiz Seyyit Feyzi Efendi’nin 1744 tarihli, beş beyitlik talik

hatla yazılmış kitabesi vardır (Tanışık 1943: 172) (Resim 19). Bu

çeşmenin kuzeyindeki görkemli kapı ile cami, kütüphane ve

medresenin bulunduğu avluya girilir.

5. Dükkanlar: Külliyeye gelir getirmesi amacı ile yapılan

dükkanlar, cami ve kütüphanenin altında yer almaktadır. Alay

Köşkü Caddesi’nde 4, Hükümet Konağı Sokak’ta 3 adet olmak

üzere, toplam 7 adet dükkan bulunmaktadır.

6. Cepheler: Alay Köşkü Caddesi Cephesi’nde sırası ile üstte

kütüphane, caminin mihrap cephesi, hünkâr mahfeli, altta sebil

ve dükkanlar bulunur. Hükümet Konağı Sokak’ta üstte caminin

Resim 21. Cepheden cetvel derz örneği.

Resim 22. Kuzeybatı ve Güneybatı cephe duvarlarının görünüşü.


kuzeydoğu cephesi, hünkar mahfeli, altta sebil, iki adet çeşme,

avlu duvarları ve cami avlusuna giriş kapısı yer alır (Çizim 11,12).

Yapı malzemesi moloz küfeki taş ve tuğla olup bu iki cephede

uygulanmış olan dekoratif sıva önemlidir. 18. yüzyıl yapılarında

bir yenilik olarak farklı derz uygulamaları ile cephenin düzensiz

duvar dokusu gizlenmeye çalışılmıştır. Bazen sadece tuğlalar

üzerine bazen de bütün duvara horasan sıva uygulanarak

malzeme ve örgünün düzensizlikleri gizlenmiş; güzel bir

görünüm elde edilmiştir (Ahunbay 2005: 205). Hacı Beşir Ağa

Külliyesi’nde caminin ve kütüphanenin cephesinde birbirinden

farklı sekiz desen tespit etmek mümkündür. Özellikle kaz

ayağı, balık sırtı, zikzak ve değişik geometrik düzenlemeler

halinde hazırlanan ve “cetvel derz” de denilen bu sıvalı bezeme

dönem üslubu olarak dikkat çekicidir (Resim 20,21). Benzer

derz uygulamaları Soğukçeşme Sokağı’nda Ayasofya İmareti,

Laleli’de Atıf Efendi Kütüphanesi, Cağaloğlu’nda Yusuf Efendi

Sıbyan Mektebi gibi yapıların cephelerinde de görülmektedir.

Caminin saçak hattında ve kubbe kasnağının bitiminde profilli

bir silme dolaşmaktadır. Caminin kasnağı sıvalıdır.

Kuzeybatı Cephesi’nde cami avlu duvarı ile medrese

odalarının dış duvarı yer alır. Örgü tekniği ve malzeme cinsi

farklılığı bize bu bölüm duvarının birkaç dönemde yapıldığını

göstermektedir. (Resim 22). Cami avlu duvarı tuğla+moloz

taş almaşık bir görünümde olup, medrese duvarı ise belirli bir

kota kadar almaşık, o kottan sonra ise tamamen tuğla ile inşa

edilmiştir. Bütün cephelerde yol kotunun yükselmesinden

dolayı gömülme olmuştur.

RESTORASYON ÇALIŞMALARI

Cami, hünkar mahfeli, kütüphane, sebil, dükkanlar ve

medrese aynı parselin içinde yer alıp rölöve, restitüsyon ve

restorasyon projeleri Vakıfl ar Genel Müdürlüğü İstanbul Bölge

Müdürlüğü tarafından 2005 yılında ihale edilerek çizdirilmiş;

rölöve İstanbul IV No’lu Kültür ve Tabiat Varlıkları’nın Koruma

Kurulu’nun 20.09.2006 gün ve 614 sayılı kararıyla, restitüsyon

ve restorasyon projeleri de 01.08.2007 gün 1663 sayılı kararla

onaylanmıştır.

Resim 23. Kubbede horasan sıva yapımı.

Resim 24. Tonoz üzerinde çamur sıva üzerine kurşun döşenmesi.

Resim 25. Tonozun üzerine kurşun kaplama yapılması.

Resim 26. Kubbe alemine varak yapılması.

restorasy n 37


38

Restorasyon projeleri hazırlanırken T.C. Kültür ve Turizm

Bakanlığı Restorasyon ve Konservasyon Merkez Laboratuarı

Müdürlüğü’nden “Malzeme Raporu” ve “Restorasyonda

Uygulanacak Yöntemleri Belirleyecek Rapor” alınmıştır.

Uygulama çalışmaları devam ederken de bu raporlara ek olarak

İstanbul Büyükşehir Belediyesi KUDEB (Koruma Uygulama

Denetim Bürosu) Restorasyon ve Konservasyon Araştırma

Laboratuarı’ndan “Koruma Onarım Projesi Duvar Dış Yüzeyleri

Temizlik ve Onarım Raporu”, “Kütüphane Kısmı Koruma Onarım

Projesi Restorasyon ve Konservasyon Raporu” alınmıştır.

Camide restorasyon çalışmaları onaylı projeler ve alınan

raporlar doğrultusunda yapılmıştır.

Uygulama sırasında iç ve dış mekanlarda iskele kurularak

ilk önce cami, hünkar mahfeli, kütüphane ve sebilin kurşun

örtüleri yenilenmiştir (Resim 23,24,25). Kubbe ve tonozlarda

restorasy n

Resim 27. Kubbe alemi yerine monte edilmiş halde.

Resim 28. Cephedeki kılıçlara örnekler.

Resim 29. Restorasyon öncesinde son cemaat mahallinin avludan

görünüşü.

Resim 30. Restorasyon sonrasında son cemaat mahallinin avludan

görünüşü.

Resim 31. Son cemaat mahallindeki imitasyon tuğlaların sökülmesi.

Resim 32. Son cemaat mahallindensökülen imitasyon tuğlalar.


Resim 33. Son cemaat mahallinde şeşhane tuğlaları döşenirken.

Resim 34. Restorasyon sonrasında son cemaat mahallinin döşeme

kaplamasının görünümü.

Resim 35. Son cemaat mahalli restorasyon öncesi çimentolu sıvalar.

Resim 36. Son cemaat mahali çimentolu sıvaların raspası.

Resim 37. Son cemaat mahalli restorasyon sonrası.

yıpranmış olan kurşunlar sökülerek önce horasan sıva, üzerine

çamur sıva yapılmıştır. Çamur sıvanın üzerine de 1,5 mm.

kurşun döşenmiştir. Cami ve sebilin bakır alemleri temizlenerek

üzerlerine altın varak yapılmıştır (Resim 26,27). Yapıda bulunan

(gergi demiri, sağlamlaştırma kılıcı vs. gibi) tüm demir aksam

temizlenerek bir kat antipas, iki kat yağlı boya ile boyanmıştır

(Resim 28).

1. Cami: Caminin 1965 yılı onarımında betonarme

doğrama ile kapatılmış olan son cemaat mahalli restorasyonda

ilke kararları. (T.K. ve T.V. Yüksek Kurul İlke Kararları, Karar

No:429, 19.04.1996, Ankara.) doğrultusunda açılmıştır (Resim

29,30). Yer döşemesi olarak kullanılmış olan kadronlu ahşap

restorasy n 39


40

Resim 38. Cami içinde yapılan mermer söve

temizliği, horasan sıva, bezeme çalışmaları.

Resim 44. Cami içinde şeşhane tuğlaları değiştirilirken. Resim 45. Cami içindeki şeşhane

tuğlalarının restorasyon sonrası

görünümü.

Resim 46. Hünkar mahfeli restorasyon sonrası.

döşeme kaldırılarak özgün döşeme araştırılmıştır. Orta

üst kısımlarının tamamen horasan sıvalı olduğu, alt kotlarda

aksta özgün taş döşeme ortaya çıkmış, sağ ve sol aksların ise

çimento sıva bulunduğu tespit edilmiştir. Çimento sıvalar

imitasyon şeşhane tuğlası ile döşenmiş olduğu görülmüştür. Taş

raspa edilmiş, yerine horasan sıva yapılmıştır. Horasan sıva

kaplama korunmuş, imitasyon tuğlalar sökülerek restorasyon

yapıldıktan sonra kalem işi uygulamaları tamamlanmıştır. Bu

projesine uygun olarak yerine şeşhane tuğlası döşenmiştir

mekanda tavan ve duvarın üst kotlarında yer alan bezemelerde

(Resim 31,32,33,34). Yapılan araştırma raspasında son cemaat

yer yer boya tamirleri yapılmıştır. Mevcut horasan sıvaların

mahallinin üzerindeki kubbe ve tonozların çimento sıvalı

gerekli görülen kısımlarına enjeksiyon yapılarak sıvalar

olduğu tespit edilmiştir. Daha önceki onarımlarda yapılmış olan

bu çimento sıvalarda çiçeklenme ve dökülmeler bulunmaktaydı

(Resim 35). Üzerlerindeki bezemelerin kopyaları alındıktan

sağlamlaştırılmıştır. (Resim 38,39,40). Mihrapda da araştırma

raspasının ardından kalemişi çalışması yapılmıştır. (Resim

41,42,43).

Kuzeydoğu ve güneybatı duvarlarında kubbe kasnağında

sonra çimento sıvalar raspa edilmiştir. Yerine horasan sıva ve

bulunan çatlaklar tuğla ile dikilmiştir. Kubbe kasnağının dış

üzerine de kalemişleri yapılmıştır (Resim 36,37).

yüzeyinde yer alan çimentolu sıva kaldırılarak yerine horasan

Cami içinde çeşitli noktalarda sıva ve boya raspaları

harcıyla sıva yapılmıştır. Kasnaktaki demir pencerelerin kötü

yapılmıştır. Bu raspalar sonucu kubbenin ve duvar yüzeylerinin

durumda olanları yenilenmiştir.

restorasy n

Resim 39. Cami içindeki enjeksiyon çalışmaları. Resim 40. Cami kubbesinin restorasyon sonrası

görünüşü.

Resim 41. Mihrap restorasyon öncesi. Resim 42. Mihrapta raspa çalışması yapılırken.

Resim 43. Mihrap restorasyon

sonrası.


Resim 47. Hünkar mahfeli harimden görünüş

restorasyon sonrası.

Resim 50. Restorasyon sonrası vaaz kürsüsü. Resim 51. Restorasyon

sonrası minber.

Resim 53. Restorasyon sonrasında

avlu giriş kapısının üstten görünüşü.

Cami ana mekanındaki muhdes kadronlu ahşap döşeme

ve ısıtma sistemi için kullanılan demir radyatörler kaldırılmış,

bunların yerine onaylı projesi doğrultusunda ısıtıcı şilte

kullanılmıştır. Şiltenin üstüne ise halı örtülmektedir. Şilte ile

bütün cami ısıtılabileceği gibi, istenildiğinde bir kısmı da

ısıtılabilmektedir. Zemindeki şeşhane tuğlalarının iyi durumda

olanları korunmuş, geri kalanı değiştirilmiştir (Resim 44,45).

Ahşap minber, vaaz kürsüsü, mahfili korkulukları, dolap

kapakları, kafesler ve pasalı tavanlardaki yağlı boyalar raspa

edilmiştir. Yapılan raspalar sonucu ahşap korkuluk, kafes ve

tavan kaplamalarında kurtlanmalar olduğu görülmüş ve

çürüyen elemanlar değiştirilmiştir. Değiştirilen ahşap elemanlar

özgün malzeme ve detayına uygun olarak yapılmış; emprenye

ahşap kullanılmıştır.

Hünkar mahfeli kafeslerinde yapılan boya raspası sonucu

Resim 48. Vaaz kürsüsü ve minberin topları

temizlenmiş, ilaçlanmış ve varaklanmıştır.

Resim 54. Avlu girişi restorasyon

öncesi.

Resim 49. Minberin girişindeki ahşap başlığın

temizlenmesi.

Resim 52. Restorasyon öncesinde avlu giriş kapısının üstten görünüşü.

Resim 55. Avlu girişi restorasyon

sonrası.

Resim 56. Avlu giriş saçağı

restorasyon öncesi

Resim 57. Avlu giriş saçağı

restorasyon sonrası

gümüş ve altın varak kullanıldığı tespit edilmiş, uygulama bu

veriler doğrultusunda yapılmıştır. Kafeslerde gümüş varak,

çerçeve ve başlıklarda altın varak kullanılmıştır (Resim 46,47).

Vaaz kürsüsünün ve minberin küreleri ile minberin başlığında

da altın varak kullanılmıştır (Resim 48,49,50,51). Mermer

pencere – kapı söveleri ve mahfeli taşıyan mermer sütunlar

AB57 jeli ile temizlenmiştir. Pencere parmaklıklar (lokma

parmaklık) önce temizlenmiş, sonra antipas sürülerek iki kat

yağlı boya ile boyanmıştır.

Avlu giriş kapısının saçağı restorasyon projesine uygun

olarak yapılmıştır. Saçağın üzeri kurşunla kaplanmıştır.

Alem yapılıp varakla kaplanarak yerleştirilmiştir (Resim

52,53,54,55). Restorasyon projesinde ahşap saçağın altına

yapılacak kaplama, sebil ve hünkar mahfeli saçaklarının tavan

kaplaması örnek alınarak çıtakâri olarak önerilmiş ve yerinde

restorasy n 41


42

Resim 58. Kuzeydoğu cephesi (Encümen Arşivi 04.12.1936 tarihli

fotoğraf).

uygulanmıştır (Resim 56,57). Kütüphanede bir köşede bulunan

ve eski fotoğrafl ardan da tespit edilmiş olan II. Mahmud

tuğrası (Kütüphanede bulunan oval madalyonun II. Mahmud

onarımları sırasında avlu kapısına konulduğu Encümen Arşivi

fotoğrafl arında görülmektedir. (Encümen Arşivi Dosya No:121,

04.12.1936 tarihli fotoğraf) restorasyon projesi doğrultusunda

yerine takılmıştır. Kitabe temizlenip onarılmış, varaklanarak

boyanmıştır. Muhdes kapı sökülerek yerine ahşap tablalı kapı

yapılmıştır (Resim 58,59,60,61,62).

2. Hünkar Mahfeli / Sıbyan Mektebi: İç düzenlemesi ciddi

biçimde değiştirilen ve cami imamının kullandığı bir lojman

haline dönüştürülmüş olan hünkar mahfelindeki muhdes ekler

tespit edilerek restorasyon kapsamında kaldırılmıştır. Bunlar

girişte ahşap merdivenin altında yer alan tuvalet, sunta asma

tavan, üst kattaki ahşap pano ile yapılan bölmeler, en üstte

yapılan banyo+wc, mutfak ve asma kat şeklindeki eklentilerdir

(Çizim 13). Muhdeslerin kaldırılmasıyla özgün mekanlar açığa

çıkarılmıştır (Resim 63,64,65,66,67,68). Üst katta bulunan ve

Resim 61. Avlu giriş kapısı kitabesi restorasyon

sonrası.

Resim 64. Restorasyon sonrasında muhdes asma kat

söküldükten sonra.

restorasy n

Resim 59. Avlu giriş kapısı

kitabesi restorasyon

öncesi.

Resim 62. Kütüphanede bulunup yerine monte

edilen II. Mahmud dönemi tuğrası.

Resim 65. Restorasyon öncesinde hünkar

mahfelinden avluya bakış.

Resim 60. Kitabe

varaklanırken.

zamanla lojmanın wc – banyosu olarak kullanılan hela özgün

şekli ile düzenlenmiştir. Sofadan hünkar mahfeline geçişi

sağlayan ve kapatılmış olan kapı boşluğu açılmış, mermer

sövesi temizlenmiş, kapısı yapılarak yerine takılmıştır (Resim

69,70).

Muhdes tuvaletlerden sızan suyun döşemede çürümeye

sebep olduğu görülmüş, çürüyen ahşap kirişler değiştirilmiştir

(Resim 71,72,73). Muhdes mutfak mekanına baca yapmak

üzere tonozda açılmış olan delik tuğlayla örülerek kapatılmıştır.

Özgünlüğünü yitirmiş veya çürümüş ahşap doğramalar eski

fotoğrafl ardan (İstanbul Arkeoloji Müzeleri, Encümen Arşivi

Dosya No:121, Fotoğraf No:1668) yararlanılarak, restitüsyon

projesindeki şekli ile yeniden yapılmıştır (Resim 74,75,76).

Hünkar mahfili girişinde yer alan ve hünkarın kullandığı

düşünülen ahşap merdivenlerin çürüyen basamakları ve limon

kirişi benzer malzeme ve detay ile yenilenmiştir.

Avluda bulunan hünkar mahfili giriş saçağının taşıyıcı demir

aksamı temizlenerek antipas ve iki kat yağlı boya sürülmüştür.

Saçağın ahşap taşıyıcıları ile alt kısmındaki kaplama büyük

Resim 63. Restorasyon öncesinde hünkar

mahfelindeki muhdes asma kat.

Resim 66. Restorasyon sonrasında hünkar

mahfelinden avluya bakış.


Resim 67. Restorasyon öncesinde hünkar

mahfelinin sofasından camiye geçiş

Resim 68. Restorasyon

sonrasında hünkar

mahfelinin sofasından

camiye geçiş.

Çizim 13. Hünkar Mahfeli Analitik Rölöve (İstanbul Vakıfl ar I. Bölge

Arşivi, Çizen: Avunduk İnş.Tur.San.ve Tic.Ltd.Şti.).

Resim 75. Hünkar mahfelindeki

pencerelerin restorasyon öncesi

görünümü.

Resim 76. Hünkar mahfeli

pencerelerinin restorasyon

sonrası görünümü.

Resim 69. Restorasyon öncesinde hünkar

mahfelini camiye bağlayan kapı.

Resim 71. Hünkar Mahfeli alt katı girişi

restorasyon öncesi.

Resim 73. Hünkar Mahfeli alt katı girişi

restorasyon sonrası.

Resim 77. Hünkar Mahfeli giriş kapısı

restorasyon öncesi.

Resim 70. Restorasyon

sonrasında hünkar mahfelini

camiye bağlayan kapı.

Resim 72. Hünkar Mahfeli alt kat

girişinde restorasyon sırasında tespit

edilen muhdes tuvalet nedeniyle

çürümüş kirişler.

Resim 74. Cami iç mekanında pencere

(Encümen Arşivi 04.12.1936 tarihli

fotoğraf).

Resim 78. Hünkar Mahfeli giriş kapısı

restorasyon sonrası.

restorasy n 43


44

Resim 79. Hünkar Mahfeli giriş

saçağı restorasyon öncesi.

Resim 84. Üst kat

tonozu restorasyon

sonrası.

oranda çürümüş olduğundan yenilenerek, üzeri kurşun ile

örtülmüştür (Resim 77,78,79,80).

Üst kat girişi üzerindeki kemer ve tonoz yüzeylerindeki yağlı

boya ısı tabancası ve dişçi aletleri ile raspa edilmiş, raspanın

altından özgün bezemeler çıkarılmıştır (Resim 81,82,83,84).

Bu kattaki odanın malakâri bezemeleri üzerine yapılmış olan

boya da raspa edilmiştir. Alt kattaki odanın duvarlarındaki

boya raspası sonucunda da kalemişi bezemeler ve mihrap

bulunmuştur (Resim 85,86,87).

3. Minare: Minare külahındaki kurşun kaplama yenilenmiştir.

Ahşap seren direğinin çürümüş olduğu tespit edildiğinden

değiştirilmiştir(Resim 88,89,90,91,92). Özellikle kaide ve gövde

kısmında oluşan is ve karbon kirliliği mikro kumlama ile

temizlenmiştir (Resim 93,94). Restorasyon öncesinde mevcut

olmayan şerefe kapısı restorasyon projesine uygun olarak

yapılmış ve yerine takılmıştır.

Resim 88. Değiştirilen ahşap

seren direği.

restorasy n

Resim 80. Hünkar Mahfeli

giriş sacağı restorasyon

sonrası.

Resim 85. Zemin kattaki oda restorasyon

öncesi.

Resim 89.

Değiştirilen ahşap

seren direğinin

çürüyen kısımları.

Resim 81. Üst katta sıcak hava tabancası ve

dişçi aletleriyle yapılan yağlı boya raspası

altından çıkarılan bezemeler.

Resim 90. Minarenin ahşap

külahı yapılırken.

Resim 86. Zemin kattaki oda restorasyon

sonrası.

Resim 82. Boyanın altından çıkan motif 1.

Resim 83. Boyanın altından çıkan motif 2.

Resim 87. Zemin katta boya

raspası sonucu bulunan

kalemişi mihrap restorasyon

sonrası.

4. Kütüphane: Caminin içinden geçilerek ulaşılan

kütüphane, külliyenin çok yıpranmış bölümlerinden birisidir.

Bunun başlıca nedeni kütüphaneyi örten kurşun kaplamanın

eskimiş ve delinmiş olmasıdır. Restorasyon çalışmaları sırasında

önce kurşunlar yenilenip, yapı içine giren nem önlenmiştir

(Resim 95,96).

Özgün sıvalı yüzeylerde, sıva boşlukları ve kısmen ayrılmış

sıva katmanları tespit edilerek mikro-enjeksiyon yöntemi ile

sağlamlaştırılmıştır. El matkabı ile enjeksiyon delikleri açılmış,

en alt deliklerden başlamak üzere reçine enjektörle akıtılmış,

işlem sonunda sıva katmanları kontrplak levha desteğiyle

tamponlanarak, 24 saat bekletilmiştir (Resim 97).

Kütüphanenin duvar ve tavanındaki gri-siyah rengin zaman

içinde bezemelerin üzerine sürülen bir boya tabakası olduğu

yapılan analizlerden anlaşılmıştır. Sıva sağlamlaştırma işlemleri

tamamlandıktan sonra bu boya tabakası dişçi aletleri ile

Resim 91. Minare külahı

ahşapla kaplanırken.


fırçalarla alınmış; toz alındıktan sonra mevcut is

tabakası yüzeye zarar verilmeden hafif tampon

darbeleriyle tülbent içine sarılmış pamuk ve

ispirto yardımıyla temizlenmiştir.

Daha sonra duvarlar ve tavanda tuzdan

arındırma işlemleri yapılmıştır. Yumuşak

Resim 92. Minare külahı Resim 93. Minare restorasyon Resim 94. Minare restorasyon

kıl fırçalar ile yüzeyde biriken kristallenmiş

çözünür tuzlar alınmış; sıva yüzeyleri atomize

saf su ile hafif ıslatıldıktan sonra kurumasına

izin verilmeden üzerine saf su ile ıslatılmış kağıt

hamuru yüzeye uygulanmıştır (Resim 103).

kurşunla kaplandıktan sonra.

öncesi.

sonrası.

Arındırma işlemi en az 4 kez tekrarlanmıştır.

İşleme son verilirken yüzey tekrar yumuşak kıl

alınmıştır (Resim 98). Raspa sonucunda bezemelerin sağlam

kalabilen kısımlarında özgün renkler tespit edilmiş, camiye

bakan pencerenin içinde yer aldığı nişte de perde şeklinde

fırçalar ile temizlenmiştir.

Alçı bezemelerin sağlamlaştırma ve temizlik işlemlerinden

bezeme ortaya çıkarılmıştır (Resim 99,100,101,102).

sonra (restorasyon projesi doğrultusunda) tamamlama işlemleri

Arkasından is ve toz temizliği yapılmıştır. Barok üsluptaki

yapılmıştır. Mevcut alçı kabartma desenlerin polyester malzeme

kalem işlerinin yüzeyinde biriken toz ve is tabakası öncelikle

ile kalıbı alınarak, kalıplar döküme hazır hale getirilmiştir. Eksik

iyice hassaslaşmış ve dökülmeye meyilli zeminlerde yumuşak

olan alçı bezemeler yeniden dökülmüştür. Döküm için alçı ve

Resim 95. Kütüphane çatısının

restorasyon öncesi durumu

Resim 98. Kütüphanede boya raspası

çalışması.

Resim 102. Kütüphanenin

doğu duvarı üzerinde

bulunan nişin restorasyon

sonrası görünüşü.

Resim 96. Kütüphanenin kurşun örtüsü restorasyon

sonrası.

Resim 99. Kütüphanenin doğu duvarı

üzerinde bulunan nişin restorasyon

öncesi görünüşü.

Resim 103. Kütüphanede yapılan

tuz arındırma işlemi.

Resim 104. Dökümü yapılmış

alçı desenler yerlerine monte

edilirken.

Resim 97. Kütüphanede mikroenjeksiyon

uygulaması.

Resim 100. Kütüphane nişinde yapılan raspa

çalışması.

Resim 105. Kütüphanenin

tonoz örtüsünün

restorasyon öncesi

durumu.

Resim 101. Kütüphane

nişinde yapılan raspa

çalışması.

Resim 106. Kütüphane

tonozunun restorasyon

sonrası görünümü.

restorasy n 45


46

Resim 107. Kütüphane tonoz aynasının

restorasyon öncesi durumu.

Resim 111. Kütüphane tonozunun

aynasındaki alçı çiçek buketi.

kıtık karıştırılıp su içine serpilerek döküm hamuru hazırlanmış;

döküm alçısı kalıba dökülmüş ve kuruduktan sonra kalıptan

çıkarılarak alçı + primal AC 33 karışımı ile yerine yapıştırılmıştır

(Resim 104). Alçının kalıptan çıkarılırken kolay çıkması için

polyester kalıp içerisine ayırıcı vaks sürülmüştür.

Alçı desenler tamamlandıktan sonra canlandırma işlemine

başlanmış, özgün renklerine bağlı kalınarak hazırlanan sulu toz

boyalarla desenlerdeki dökülmeler, silinmeler tamamlanmış

ve yerine yeni monte edilmiş olan desenler canlandırılmıştır.

Kütüphane tonozunun bir kısmında mevcut zemin ve bezeme

rengi aynen korunmuştur. Kütüphane duvarlarında yer alan

dolap ve rafl arı özgün malzeme ve teknikte restore edilmiştir.

Bu çalışmalar sonrasında kütüphane duvar ve tonozu özgün

haline ulaştırılmıştır (Resim 106,107,108,109,110,111,112,113,

114,115).

Kütüphanenin muhdes olan ahşap yer döşemesi ve demir

radyatörleri kaldırılarak, özgün döşeme kaplaması olan şeşhane

tuğlası ortaya çıkarılmıştır. İyi durumda olan tuğlalar korunmuş,

kötü durumda olanlar yenilenmiştir.

5. Sebil ve Çeşmeler: Sebilde yüzey kirliliği, mermer

sütunlarla başlıklarında ve kaplamalarda yüzey aşınması,

kopmalar ve çatlaklar tespit edilmiştir. Karbonlaşmadan

kaynaklanan yüzey kirliliği AB 57 jeli kullanılarak temizlenmiştir.

Mermer sütunlar ve kaplamalardaki derin çatlaklar epoksi

reçinesi katkılı harç enjekte edilerek doldurulmuştur. Mermer

yüzeylerdeki aşınma ve parça eksikleri ise özgün malzeme

ile tamamlanmıştır (Resim 114,115,116,117). Sebilin beşgen

restorasy n

Resim 108. Kütüphane tonoz aynasının

restorasyon sonrası.

Resim 112. Kütüphane güney

duvarının restorasyon öncesi

durumu.

Resim 109. Kütüphane

tonozunun eteğinde yer alan

alçı silme.

Resim 110. Kütüphane

tonozunda yer alan alçı

madalyonlardan bir örnek.

Resim 113. Kütüphane güney duvarının restorasyon sonrası görünümü.

Resim 114. Sebilin restorasyon öncesi genel görünümü.

Resim 115. Sebilin restorasyon sonrası genel görünümü.

cephesi boyunca saçak altı hizasında yer alan mermer üzeri

kabartma talik yazılar temizlenmiş, daha sonra zemin koyu

yeşil boyanmıştır. Kabartma harfl ere altın varak uygulanmıştır


Resim 116. Sebil mermerlerinin

restorasyon öncesi görünümü.

Resim 120. Sebilin kurşun örtüsünün restorasyon

öncesi durumu.

Resim 124. Sebilin yanındaki

çeşmenin saçağının restorasyon

öncesi durumu.

Resim 117. Sebil mermerlerinde yapılan

temizlik ve tamamlama çalışmalarının

restorasyon sonrası görünümü.

Resim 125. Sebilin yanındaki

çeşmenin saçağının restorasyon

sonrası görünümü.

(Resim 118,119). Üzerine yağlı boya sürülmüş olan bronz

şebekeleri ile bronz sütun bilezikleri temizlenmiştir. Sebilin

içindeki çimento sıva raspa edilerek yüzeyler horasan harçla

sıvanmıştır. Tamamen bozulmuş ve çürümüş ahşap çatısı,

saçakları ve kurşun örtüsü restorasyonda yenilenmiştir.

Temizlenen bakır alem altın varak uygulandıktan sonra çatının

üstüne yerleştirilmiştir (Resim 120,121).

Kuzeydoğu cephesinde yer alan iki çeşmede, mermer

yüzeyler AB 57, taş yüzeyler ise mikrokumlama ile

temizlenmiştir. Kitabeler temizlenerek varak yapılmıştır (Resim

122,123,124,125).

6. Dükkanlar: Dükkanlar yanlış kullanım nedeni ile en

çok bozulan ve değişime uğrayan kısımlardır. Restorasyon

projesinde dükkanların, 1930’lu yıllardaki (İstanbul Arkeoloji

Resim 121. Sebilin kurşun örtüsünün

restorasyon sonrası durumu.

Resim 118. Sebil saçağı ve

kitabesinin restorasyon öncesi

durumu.

Resim 126. Kuzeydoğu cephesi

dükkanları restorasyon öncesi.

Resim 122. Avlu girişi

yanındaki çeşmenin

restorasyon öncesi

görünümü.

Resim 119. Sebil saçağı ve

kitabesinin restorasyon sonrası

durumu.

Resim 123. Avlu girişi

yanındaki çeşmenin

restorasyon sonrası

görünümü.

Resim 127. Kuzeydoğu cephesi

dükkanları restorasyon sonrası.

Müzeleri, Encümen Arşivi, Dosya No:121, 04.12.1936 Tarihli,

1667-1668 Nolu Fotoğrafl arı) özgün haline göre restore

edilmesi, muhdes kısımların (alüminyum doğrama, bölme

duvarları, tezgahlar, fayans, seramik ve saçaklar) kaldırılması

önerilmiştir. Restitüsyon önerisinde dükkanların cephesi küçük

cam bölmeli, klasik ahşap doğramalıdır. Kütüphane ve caminin

altındaki dükkanların muhdes saçakları sökülmüş, ancak

uygulama sırasında yalnız Vakıfl ara ait dükkanların doğramaları

restorasyon projesine uygun hale getirilebilmiştir. Özgün

olmayan doğramalar sökülerek, projede belirtilen tipte ahşap

doğramalar takılmıştır.

Kuzeydoğu cephesinde bulunan dükkanların üzerindeki

muhdes saçaklar kaldırıldıktan sonra cephede demir kancalar

tespit edilmiş; bunların daha önce burada bulunan ahşap

saçağın izleri olduğu düşünülmüştür. Elde edilen verilerden

hareket edilerek güneydoğu ve kuzeydoğu cephelerinde yer

alan dükkanların üzeri için kurşun kaplamalı, payandalı bir

saçak projesi hazırlanmıştır. Hazırlanan saçak önerisi Koruma

Kurulu’nun 09.09.2009 gün ve 3224 sayılı kararıyla onaylanarak

inşa edilmiştir (Resim 126,127).

restorasy n 47


48

Resim 128. Kuzeydoğu cephesi restorasyon öncesi. Resim 129. Kuzeydoğu cephesi restorasyon

sonrası.

restorasy n

Resim 130. Güneydoğu

cephesi restorasyon

öncesi.

Resim 131. Güneydoğu

cephesi restorasyon

sonrası.

Resim 132. Cetvel derz yapımı 1. Resim 133. Cetvel derz yapımı 2. Resim 134. Cetvel derz yapımı 3. Resim 135. Cetvel derz yapımı 4.

Resim 136. Kuzeydoğu

cephesindeki hela çıkması,

restorasyon öncesi.

Resim 140. Kuzeydoğu

cephesi çeşme ile giriş

kapısı arası restorasyon

öncesi.

Resim 144. Kuzeydoğu cephesindeki

eksik tuğla harpuştanın görünümü.

Resim 137. Kuzeydoğu

cephesindeki hela çıkması,

restorasyon sonrası.

Resim 141. Kuzeydoğu

cephesi çeşme ile giriş

kapısı arası restorasyon

sonrası.

Resim 138. Taş konsolların temizlik sonrası

görünümü.

Resim 142. Kuzeybatı cephesindeki çürümüş

ahşap hatıl.

Resim 145. Kuzeydoğu cephesindeki eksik tuğla

harpuştanın tamamlanmış hali.

Resim 139. Taş konsolun kopmuş olan ucunun

tamamlanmış halinin görünüşü.

Resim 143. Kuzeybatı cephesine konulan yeni

ahşap hatıl.

7. Cepheler: Genel olarak tüm cephelerde is ve

karbonlaşmadan kaynaklanan yüzey kirliliği, bitkilenme,

kısmen yosun oluşumu, taş, tuğla, söve ve derzlerde

erime, aşınma ve oyuklar bulunmaktaydı. Cephelerdeki

yüzey kirliliği mikro-kumlama ile temizlenmiş, bitkilenme

ve kısmi yosun oluşumları mekanik olarak elle alınmıştır.

Cephe taşlarındaki aşınma, (0– 5 cm arası) olduğu gibi

bırakılmış, daha büyük (5 cm ve daha büyük) aşınma,

kırık ve boşalmalar ise çürütülerek benzer malzeme ile

tamamlanmıştır. Küfeki sövelerde lokmalı parmaklıkların

korozyonu sebebiyle patlamalar olduğu tespit edilmiştir.


Bu söveler değiştirilmiştir. Cephelerde mevcut çimentolu

onarımlar sökülmüştür.

Güneydoğu (mihrap) ve kuzeydoğu cephelerinde bulunan,

döneminin özelliği olan dekoratif sıva örnekleri, restorasyonda

aynen korunmuştur. Mikroenjeksiyon ile mevcut olanları

duvar yüzeyine tespit edilmiş; sonrasında cephe temizliği

sağlamlaştırma yapılmıştır. Eksik olan kısımlar ise malzeme

raporu doğrultusunda tamamlanmıştır (Resim 128,129,130,13

1,132,133,134,135). Çimentolu harçla sıvalı olan kubbe kasnağı

raspa edilmiş; horasan sıva ile sıvanmıştır. Avlu duvarlarının

büyük ölçüde boşalmış olan derzleri, horasan harcı ile

doldurulmuştur.

Hünkar mahfilinin çıkma yapan hela bölümünde yoğun

kirlilikle beraber derz boşalması olduğu restorasyon çalışmaları

sırasında tespit edilmiş, bu kısımda da yüzey temizliği

ve derzleme yapılmıştır. Cumbayı taşıyan taş konsolların

birinin eksik olan uç kısmı paslanmaz çelikle monte edilerek

tamamlanmıştır (Resim 136,137,138,139).

Kuzeydoğu cephesi avlu duvarında çeşme ile avlu kapısı

arasında kalan ve 1965 onarımında (İstanbul Vakıfl ar Bölge

Müdürlüğü 1965 Onarımı) çimento derzli düzgün kesme taş ile

yapılan duvar, mevcut duvar dokusuyla uyumsuz olduğundan

sökülmüş ve yerine restorasyon projesine uygun kaba yonu taş

KAYNAKLAR

+ tuğla (almaşık duvar) örülmüştür (Resim 140,141).

Kuzeybatı cephesinde almaşık duvardaki derz boşalmaları,

tuğla ve taş yüzeylerdeki aşınmalar özgün malzeme ve harçla

tamamlanmıştır.

Güneybatı duvarında kullanılan ahşap hatılların çoğunun

çürümüş, mantarlaşmış ve yerleri boşalmış olduğu saptanmıştır.

Restorasyonda emprenye ahşap hatıllar boşalan kısımlara

yerleştirilmiştir. Duvar üstü harpuştalarında eksik olan tuğlalar

ise tamamlanmıştır (Resim 142,143,144,145).

SONUÇ

Bize miras kalan kültür varlıklarımızı bilimsel ve kaliteli

restorasyonlarla koruyup gelecek nesillere aktarmak üzerimize

düşen önemli bir görevdir. Bu restorasyonlar sırasında

yapılan belgeleme çalışmaları yapının mevcut durumunu,

sorunlarını, restorasyon sürecini, yapılan çalışmaları vb.

anlatan tarihi bir belge niteliği taşır. Bu bilinçle Hacı Beşir Ağa

Cami restorasyonunda (2008 Kasım - 2010 Ocak) İstanbul

Bölge Müdürlüğümüz tarafından yapılmış olan çalışmalar

projelendirme aşamasından uygulamanın sonucuna kadar

özetlenmeye çalışılmıştır. Çalışmalar sırasında mimar, restoratör,

konservatör, kimyacı, sanat tarihçisi gibi birçok uzmanlık

alanından kişiler birlikte çalışarak restorasyon tamamlanmıştır.

Ahunbay, Z., (2005), “Decorative coatings on some Eighteenth Century Buildings in İstanbul” Afife Batur’a Armağan, Mimarlık ve Sanat

Tarihi Yazıları, Literatür Yayınları, İstanbul, s.205-214.

Ayvansarayi Hüseyin Efendi, Ali Sâtı’ Efendi, Süleyman Besim Efendi, (2001), Hadikatü’l Cevami, İstanbul Camileri ve Diğer Dini Sivil Mimari

Yapılar, İstanbul.

Ayverdi, Ekrem Hakkı 19. Asırda İstanbul Haritası, İstanbul Fethi Derneği Yayınları, İstanbul 1958.

Egemen, A., (1993), İstanbul’un Çeşme ve Sebilleri, Arıtan Yayınevi, İstanbul.

Tanışık, İ. H., (1943), İstanbul Çeşmeleri, Cilt: 1, İstanbul Maarif Matbaası, İstanbul.

Tanman, M. B., (1994), “Hacı Beşir Ağa Külliyesi”, Dünden Bugüne İstanbul Ansiklopedisi, Cilt 3, İstanbul, s.469-473.

Eyice, S., (1996), “Beşir Ağa Külliyesi”, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, Cilt 6, İstanbul, sayfa 1-3.

Öz, T., (1962), İstanbul Camileri, Cilt I, Türk Tarih Kurumu Yayını, Ankara.

Hacı Beşir ağa Vakfiyesi, İstanbul Süleymaniye Kütüphanesi, Hacı Beşir Ağa Bölümü No:682

Alman Mavileri 1913-14 I. Dünya Savaşı Öncesi İstanbul Haritaları, Cilt :1, İstanbul Büyükşehir Belediyesi Yayınları, İstanbul.

Charles Eduard Goad’ın İstanbul Sigorta Haritaları, İstanbul Büyükşehir Belediyesi Yayınları, İstanbul.

restorasy n 49

More magazines by this user
Similar magazines