bukoleon sarayı 2009 sezonu temizlik çalışmaları - İSTANBUL (1 ...

istanbulavrupa.vgm.gov.tr

bukoleon sarayı 2009 sezonu temizlik çalışmaları - İSTANBUL (1 ...

BUKOLEON SARAYI

Doç. Dr. Ferudun Özgümüş

2009 SEZONU TEMİZLİK ÇALIŞMALARI

Cleaning Works of Bukoleon Palace

During 2009 Sesion

Doç. Dr. Ferudun Özgümüş | İ.Ü.Güzel San.Fak.

restorasy n 63


64

Vakıf Restorasyon Yıllığı | Yıl: 2012 | Sayı: 4 | Bukoleon Sarayı 2009 Sezonu Temizlik Çalışmaları

İlimiz Fatih ilçesi(Eski Eminönü) Sultanahmet Mahallesi

86 Ada 37 parselde yer alan Bukoleon Sarayı

kalıntılarında İstanbul Arkeoloji Müzeleri denetiminde

yapılan temizlik çalışmalarına 17. Xl. 2009 tarihinde

başlanmış ve 28. XII. 2009 tarihinde sezon çalışmaları tamamlanmıştır.

Bukoleon Sarayı kaynaklarda II. Theodosius (408-450)

tarafından yaptırıldığı bilinen sahil sarayının birincisi olup

adı, konumu ve biçimi tam olarak bilinememektedir (Müller-Wiener

2001:225-228). Şehrin sahil surlarının üzerine

yapılan saray aynı adlı bir de limana sahipti ve bu liman

sayesinde imparator esas yaşam mekânı olan Büyük Saraya

ulaşıyordu. İsmini ise-bukoleon-aslan ve boğadan oluşan

mermer bir heykel grubundan almıştır. Bu grupta aslan

boğayı öldürürken gösterilmişti (Millingen 1899:269). Adı

ve yakınındaki diğer saray kalıntılarıyla ilişkisi hep sorun

olmuş ve bu saraylardan birine mi ait, yoksa bağımsız bir

yapı mıdır? Bu, günümüze kadar açıklığa tam olarak ka-

restorasy n

Kültür ve Turizm Bakanlığı’nın izniyle ve Koç Vakfı’nın desteğiyle 2009’un yazında Erken Bizans İmparatorluk

Sarayı Bukoleon’da İstanbul Üniversitesi Güzel Sanatlar Bölümü adına kazı ve temizlik çalışmaları gerçekleştirilmiştir.

Yaklaşık üç ay süren çalışmalar sonrasında çoğu VI. yüzyıla ait pek çok sanat eseri ele geçmiştir.

Bunlar Geç Roma ve Erken Bizans dönemine ait İonik impostlar ve yine aynı döneme ait keramik kap-kacakla,

diğer mimari plastik parçalar ele geçirilmiştir. Kazı projesi dâhilinde saray odalarının içindeki moloz yıkıntıları

temizlenmiş, yapının daha net analizlerini yapmak ve planını çizmek üzere hazırlıklar tamamlanmıştır.

Tüm bulgular bilimsel olarak kaydedildi ve eserlerin Sarayın güvenli ve uygun odalarından birinde biriktirildi.

Bu arkeolojik eserler, gelecekteki kazı için bir hazırlık olmuştur. Böyle bir kazı faaliyeti Bukoleon Sarayı’nın yeri

ve yeri bilinmeyen pek çok komşu yapılara ışık tutacaktır.

Anahtar Kelimeler: Geç Roma, Erken Bizans, Saray, arkeolojik, kazı projesi

Bukoleon Palace In the Summer of 2009 We had an opportunity to work in the famous Early Byzantine Palace

of Bukoleon under the auspices of the Ministry of Culture and Tourism and the Koç Foundation.The Work

lasted almost three mounths and yielded many artefacts mainly from the 6th century and onwards.These are

Ionic-Impost capitals Late Roman and Early Byzantine Potteries of the same age and some other architectural

pieces.Within the frame work of the Excavation Project debris-covered rooms of the Palace were cleaned and

this work led to a better analyses of the Structure and much clearer and the detailed drawings of the building.All

of the findings were scientifically recorded and artefacts were deposited in one of the Palace Chambers and the

entire are is secured by an enclosing fence which is surrounding the Palace Proper.These initial archaeological

works were intended as a preperation for further excavation in future.Such an Excavation activity will shed

light on many unsolved topographical problems of the Bukoleon Place and its neighboring buildings.

Key Words: Late Roman, Early Byzantine, Palace, archaeological, excavation Project.

vuşmamıştır. Bazen Hormisdas Sarayı denmiş ve bu sarayın

II. Theodosius zamanındaki genişletilmesi olarak zikredilmiş,

bazı kaynaklarda da iki ayrı saray olarak gösterilmiştir.

Günümüzde ağırlıklı görüş iki yapının da aynı olduğu

ve Büyük Sarayın parçaları olduğu yönündedir (Millingen

1899:275-287,Eyice 1955: 34-35). İmparator Nikephoros

Fokas II (963-969) burada bazı İnşaat faaliyetlerine girişir.

Çok güçlü bir sur ve kuleler yapılır; kuzeye doğru bazı binalar

eklenir (M.Wiener 2001:225). 13.yy da Latin işgaliyle

Katoliklerin eline geçer, son devir Bizans döneminde (1261-

1453) terk edilir.15. yy da buradaki sarnıcın üzerine kızlar

ağası Mehmet Ağa- Ağa camisini -inşa ettirir. Sarayın cephesindeki

heykel grubu aynı yüzyılda ortadan kalkar. 1870

de başlayan demir yolu yapımıyla tamamen yok olur (Curtis-Walker,

Broken Bits of Byzantium –Basım Yeri ve tarihi

yok-, M.Wiener 2001:226-228).

Bu kalıntılar da, Aya İrini gibi kaderine terk edilmiş ve

günden güne yok olmaktadır. Özellikle 19 yy da demiryo-


Plan 1- Bukoleon Sarayı çalışma alanı

lunun geçmesi ve 20.yy’daki yoğun inşaat faaliyetleri, son

olarak da sahil yolunun yapılması bu sarayın aşırı derecede

tahribine yol açmıştır. Günümüzde ise evi olmayanların,

uyuşturucu kullananların mekânı olmuş; ayrıca, çöplüğe

dönüştürülmüştür. Çevre için kötü bir manzara ve tehlike

arz etmektedir (Plan 1).

Bütün bu kötü gidişatı durdurmak ve saray kalıntılarını

kurtarmak ve ilerde yapılabilecek bir kazıya ön çalışma teşkil

etmek için yukarıda başlangıç ve bitiş tarihleri verilen

temizlik faaliyetleri yapının tümünde başlamış ve planında

gösterilen H/26-32 I.J.K.L.M/ 26-32,F.G.H. I/16-17,KLM/3-

7,I.J.K.L.M/20-26 plan karelerinde çalışılmıştır (Plan 2).

Çalışmalar yaklaşık 1400 metrekarelik bir alanda yapılmış

ve G.H. I.J/22-23-24 plan karesinde bulunan 6.yüzyıla

ait sarnıç da temizlenmiştir (Fotoğraf 1). Yürüttüğümüz çalışmaları

plan kare sistemine göre şu şekilde anlatabiliriz.

Fotoğraf 1-Bukoleon sarayı genel

Plan 2

Doç. Dr. Ferudun Özgümüş

restorasy n 65


66

Vakıf Restorasyon Yıllığı | Yıl: 2012 | Sayı: 4 | Bukoleon Sarayı 2009 Sezonu Temizlik Çalışmaları

K.L/30-31 Bu plan karede yer alan ve imparatorluk ka-

pısı denen kapı temizlik sırasında küçük kapı diye adlandırılmış

ve buradaki ot ve ağaçlar tamamen temizlenmiş,

kapının girişini dolduran dolgu toprak kaldırılmıştır (Fotoğraf

2-3).

2001 senesine kadar kapının iki yanında bulunan ve

üzerinde İmparator Iustinianus ‘un (MS.527-565) monogramı

bulunan ve şu anda devrilmiş durumda olan mermerden

muazzam blok ne yazık ki yerine konamamış; fakat,

fotoğrafları çekilerek belgelenmiştir (Fotoğraf 4).

restorasy n

Fotoğraf 2- Kapının temizlik öncesi durumu

Fotoğraf 4- Justinianus Monogramı

Fotoğraf 6- I.J.K/35-36-37-38 Plan kareleri temizlik çalışmalarında bulunan templon

Fotoğraf 3- Kapının Temizlikten sonraki durumu

Fotoğraf 5- I.J.K/35-36-37-38 Plan kareleri 1.Nolu Mekanın temizlik öncesi durumu

I.J.K/35-36-37-38 plan kareleri çalışma ekibi tarafından

1No lu Mekân diye tanımlanmıştır. Yukarıda anlatılan kapıdan

girince ilk karşılaşılan mekândır (Fotoğraf 5).

Duvar tekniğinden ve taş-tuğla kalınlıklarından anlaşıldığına

göre mevcut yapı kompleksinin en eski bölümü olmalıdır.

Kullanılan od taşı (ateş taşı) bu mekânların 6. yüzyıla

ait olduğuna işaret eder, fakat mevcut tuğla örgüsünden

bazı detaylar daha eski dönemleri de göstermektedir

(Ahunbay 2005 :74-75). Çöplerin ve ağaçların temizlenmesi

esnasında erken Bizans dönemine ait bir templon parçası

gayet sağlam durumda ele geçmiş ve bu mekân gayet sağlam

ve temiz durumda açığa çıkmıştır (Fotoğraf 6-8).

I.J.K/25-26-27 plan kareleri 2 nolu mekândır ve bir önceki

kalıntıyla paraleldir.Taş tuğla tekniğinden bu yapının

da 6.yüzyıla ait olduğu anlaşılmıştır (Ahunbay 2005:69-72)

(Fotoğraf 9-10).


Fotoğraf 7- Temizlik çalışmalarında bulunan templon

Fotoğraf 10- I.J.K 25-26-27 Plan karesindeki 2 No lu mekanda tuğla duvar

Yapılan çalışmalarla kalıntılar tamamen açığa çıkar-

tılmış ve bu çalışmalar sırasında bazı damgalı tuğlalar ele

geçmiştir (Fotoğraf 11-12). Diğer mekânlarda da ele geçen

tüm bu damgalı tuğlaların envanteri yapılmıştır. Bukoleon

sarayına ait olan bu birimlerin fonksiyonlarının ne olduğunu

söylemek şu an itibarıyla imkansızdır.

H.I.J.K/23-24-25-26-27-28-29 plan kareleri 3 nolu

mekân diye adlandırılır. En çok seramik buluntu veren

birimlerden biridir. 6.yüzyıla ait bu mekân da tam olarak

temizlenmiş ve ortaya çıkarılmıştır. Bu çalışmalar

sırasında Geç Roma, Erken Bizans dönemine ait bir

amfora ve çift kulplu bir testi ile gene bu döneme ait

1 Geç Roma Erken Bizans dönemi seramikleri için Bknz. J.W.Hayes Late Roman Pottery London 1972

Doç. Dr. Ferudun Özgümüş

Fotoğraf 8- I.J.K/35-36-37-38 Plan kareleri 1 No lu mekanın temizlik sonrası durumu

Fotoğraf 9- I.J.K 25-26-27 Plan karesindeki 2 No lu temizlik öncesi durumu

Fotoğraf 11- I.J.K 25-26-27 Plan karesindeki 2 No lu mekanda yapılan temizlik

çalışmaları

parçalar halinde seramik buluntular ele geçmiştir1 (Fotoğraf

17-25). Sarayın bu mekânı tam olarak temizlendikten

sonra seramik buluntular da yıkanıp temizlenmiş

ve Arkeoloji Müzelerine götürülmek üzere depoya

alınmıştır.

G.H.I.J.K.L.M/22-23-24-25 plan kareleri 4 nolu mekan

diye adlandırılmış olup, Bukoleon sarayının imparatorluk

iskelesinin en önemli bölümü olmalıdır (Eyice 1988:22-24).

restorasy n 67


68

Vakıf Restorasyon Yıllığı | Yıl: 2012 | Sayı: 4 | Bukoleon Sarayı 2009 Sezonu Temizlik Çalışmaları

Fotoğraf 12- I.J.K 25-26-27 Plan karesindeki 2 No lu mekânın temizlik sonrası durumu

Fotoğraf 15- H.I.J.K/23-24-25-26-27-28-29 Plan kareleri 4 nolu mekânda

seramik buluntular

Fotoğraf 16- H.I.J.K/23-24-25-26-27-28-29 Plan kareleri 4 nolu mekânda çift

kulplu testi

Temizlik çalışmaları başlamadan önce tanınamayacak kadar

bitki ve ağaçlarla kaplanmış, içerisine çöpler atılmıştı

(Fotoğraf 18). Önce içerisindeki ağaçlar kesilmiş ve hemen

arkasından çöplerden arındırılmıştır.

restorasy n

Fotoğraf 13- H.I.J.K/23-24-25-26-27-28-29 Plan kareleri 4 nolu mekânın temizlik

öncesi durumu

Fotoğraf 14- H.I.J.K/23-24-25-26-27-28-29 Plan kareleri 4 nolu mekânda

seramik buluntular

Fotoğraf 17- H.I.J.K/23-24-25-26-27-28-29 Plan kareleri 4 nolu mekânın temizlik

sonrası durumu

Bu çalışmalar sırasında muhakkak saraya ait olan mermer

kaplama levhalar, Sütunlar ve diğer plastik malzeme ele

geçmiştir (Fotoğraf 19). Hepsi de 6. yüzyıla tarihlenir. Bunlardan

mermer kaplama levhaları temizlenip yıkanmış ve

aynı mekânda istiflenerek muhafazaya alınmıştır (Fotoğraf


Fotoğraf 18- G.H. I.J.K.L.M/22-23-24-25 Plan kareleri 4 nolu mekân Temizlik

öncesi

Fotoğraf 20 G.H.I.J.K.L.M/22-23-24-25 Plan kareleri 4 nolu mekanda bulunan

sütunlar

Fotoğraf 22- G.H.I.J.K.L.M/22-23-24-25 Plan kareleri 4 nolu mekan da bulunan

in situ kaide

20). Bu mekândaki en enteresan iki buluntudan birincisi in

situ eliptik paye kaidesidir (Fotoğraf 21-22). Diğer buluntu

da enteresan olup, spoli (devşirme) malzeme olarak kullanılmış

MÖ 6. yüzyıl sonuna ait Dor düzeninde sütun başlığıdır.

(Fotoğraf 23). Bizans öncesi döneme ait bu başlığın

Doç. Dr. Ferudun Özgümüş

Fotoğraf 19- G.H.I.J.K.L.M/22-23-24-25 Plan kareleri 4 nolu mekan bulunan

mimari plastik

Fotoğraf 21 G.H.I.J.K.L.M/22-23-24-25 Plan kareleri 4 nolu mekan da bulunan

in situ kaide

Fotoğraf 23-G.H.I.J.K.L.M/22-23-24-25 Plan kareleri 4 nolu mekan da bulunan

Dor sütun başlığı

buraya nereden geldiği belli değildir. Fazla uzakta olmayan

eski bir pagan yapısından getirilmiş olmalıdır.

F.G.H.I/13-14-15-16-17-18-19-20 plan karelerindeki

6. yüzyıla ait ve Iustinaianus evi diye bilinen yapı çalışmalar

sırasında Hormisdas diye adlandırılmıştır2 . İm-

2 Dördüncü yy başlarında İran tahtına geçmesi gerekirken bir entrika sonucu tahtını Sapor’a kaptıran ve hapisten Konstantinopolis’e kaçan bu İranlı Prens

Büyük Konstantinos’a sığınmış ve büyük ihtimalle ilk imparatorluk sarayının yapımına da katkıda bulunmuş ama hiçbir zaman geriye dönüp Sasani kralı

olamamıştır.Bknz George RAWLINSON The Seven Great Monarchies of the Ancient Eastern World C.3 Piscataway 2002 s.319-322.

restorasy n 69


70

Vakıf Restorasyon Yıllığı | Yıl: 2012 | Sayı: 4 | Bukoleon Sarayı 2009 Sezonu Temizlik Çalışmaları

Fotoğraf 24- F.G.H.I/13-14-15-16-17-18-19-20 Plan karelerindeki 6yy ait Justinaianus

evi 20yy başı

Fotoğraf 26- F.G.H.I/13-14-15-16-17-18-19-20 Plan karelerindeki Justinaianus

evi temizlik sonrası

Fotoğraf 28- G.H.I.J/22-23 Plan karelerindeki sarnıcın temizlik öncesi durumu

paratorluk sarayının dört duvarı ayakta kalmış, önünde

bir Loggia sı bulunan ve bazense Iustinianus evi denen

bu tek yapı, temizlik çalışmalarının başlamasından önce

demir yolunun arkasındaki diğer mekânlarla bağlantı

halindeydi.Bu önemli kalıntının bazı alimlerce yapılmış

çeşitli restitüsyon denemeleri vardır (S.Eyice 1988:22-

29). Ayrıca, 20.yüzyıl başlarında da hakkında çok araştırma

yapılmıştır (Fotoğraf 24-25-26). Burada da yapılan

temizlikte, var olan çöpler ve ağaçlarla binayı dıştan

sarmış diğer bitkiler temizlenmiştir. Burada da bulunan

birçok mimari parça yerinde istiflenerek muhafaza edilmiştir.

restorasy n

Fotoğraf 25 F.G.H.I/13-14-15-16-17-18-19-20 Plan karelerindeki 6yy ait Justinaianus

evi 20yy başı

Fotoğraf 27- K.L.M/3-4-5-6-7- Plan karelerindeki Faros kulesi içi

Fotoğraf 29- G.H.I.J/22-23 Plan karelerindeki sarnıç içinde 6yy İonik İmpostlar

Fotoğraf 30- G.H.I.J/22-23 Plan karelerindeki sarnıç kapısı

K.L.M/3-4-5-6-7- Plan karelerindeki Faros kulesinin,

çalışmalarımız sırasında en az çöple doldurulmuş yer olduğu

görülmüştür. Bu yapının kuzeyinde, demiryolunun arka-


sında bugün bazı binaların altında kalmış olan Pharos mer-

yemi Kilisesi nden dolayı bu adı almış, aynı zamanda fener

vazifesi de görmüştür (S.Eyice 1988:21). Çok fazla zaman ve

emek harcanmasına yol açmayan buradaki çalışmalar kolaylıkla

tamamlanmıştır (Fotoğraf 27).

G.H.I.J/22-23 plan karelerinde bulunan mekânın altında

6.yüzyıla tarihlenen bir sarnıç bulunmaktadır. Çalışmalarımız

sırasında içerisinden kamyonlarla çöp ve pislik

çıkarılan en zahmetli yer burası olmuştur. İlk gün, içeri girilemez

derecede pis olan bu önemli Bizans sarnıcını temizlemek

en zahmetli çalışmayı teşkil etmiştir (Fotoğraf 28).

İçerisinde barınanların yaktıkları ateşten dolayı sarnıcın

kubbe tonozlarını taşıyan sütunlar büyük zarar görmüştür.

Sarnıçta bulunan orijinal sütun başlıkları tüm yapıyı tarihlememize

yardımcı olmaktadır (Fotoğraf 29). Bunların

hepsi Iustinainus çağına tarihlenen İyonik İmpostlardır3 .

Temizlik çalışmalarıyla hem sarnıçtaki çöpler atılmış hem

de 20 adetten fazla damgalı tuğla mimari plastik türü bu-

Kaynakça

Doç. Dr. Ferudun Özgümüş

luntu ele geçmiştir. Temizlik bittikten sonra koruma amaçlı

olarak sarnıcın girişine bir kapı yapılmıştır (Fotoğraf 30).

Sonuç

2009 senesinde ancak 1.5 ay çalışılabilen İstanbul’un

bu önemli anıtında yapılan temizlğin, İstanbul’un Bizans

dönemi arkeolojisine büyük katkıları olmuştur. 2009 senesi

izni yılbaşı itibarıyla bittiğinden çalışmalar yarım

kalmış ve kesilen ağaçlar ve bitkiler tekrar büyümeye

başlamıştır. Ayrıca, G.H. I.J.K.L.M/22-23-24-25 Plan karelerindeki

4 nolu mekânın yuvarlak kemeri çok tahrip

olmuştur. Sarnıcın içindeki çamur tam olarak atılamamış

ve tahrip olmuş, sütun onarılmamıştır. Tüm bunlara ilaveten

kalıntının henüz bir rölevesi yoktur. Gittikçe yok

olan İstanbul’un bu en önemli anıtının korunabilmesi

için arkeolojik kazılara devam edilmeli, yapılacak analitik

bir röleveden sonra bir projeyle Türkiye’nin Kültür

Mirasına kazandırılmalıdır.

Ahunbay,Metin. (2005) Bizans Yapım Tenikleri, Geçmişten Geleceğe Anadolu’da Malzeme ve Mimarlık XXI. Dünya Mimarlık

Kongresi, İstanbul.

Curtis-Walker Broken Bits of Byzantium, Basım Yeri ve tarihi yok.

Eyice, Semavi.(1955) İstanbul Petiti Guide a Travers les Monuments Byzantins et Turcs.

Eyice, S. (1988) İstanbul’da Bizans İmparatorlarının Sarayı:Büyük Saray, Sanat Tarihi Araştırmaları Dergisi, C.1/3.

Hayes, J.W. (1972) Late Roman Pottery, London.

Millingen, A.Van, (1899) Byzantine Constantinople.The Walls of the City and Adjoining Historical Sites, London.

Müller-Wiener,M. (2001) İstanbulun Tarihsel Topografyası, (Çeviri. Ülker sayın), İstanbul: Yapı Kredi Bankası Yayını.

Rawlinson, G.(2002) The Seven Great Monarchies of the Ancient Eastern World, C.3, Piscataway ,s.319-322.

Vemi, Vassiliki, (1989). Les Chapiteaux İoniques a imposte de Grece a L’epoque Paleochretienne, Bulletin Correspodance

Hellenique Suppl.XVll,Lev.417123a.b Lev.48/154.

Yegül, Fikret,(1974) Early Byzantine Capitals from Sardis:A Study on the Ionic Impost Type, Dumbarton Oaks Papers 28,

s.267-270.

3 İyonik impostlar özellikle Justinianus zamanında-527/565-çok kullanılmıştır.Bknz.Fikret YEGÜL Early Byzantine Capitals from Sardis:A Study on the Ionic

Impost Type Dumbarton Oaks Papers 28 1974 s.267-270.Vassiliki VEMİ Les Chapiteaux İoniques a imposte de Grece a L’epoque Paleochretienne Bulletin

Correspodance Hellenique Suppl.XVll 1989 Lev.417123a.b Lev.48/154.

restorasy n 71

More magazines by this user
Similar magazines