Prof.Dr. Oğuz Ceylan - İSTANBUL (1. Bölge)

istanbulavrupa.vgm.gov.tr

Prof.Dr. Oğuz Ceylan - İSTANBUL (1. Bölge)

Prof.Dr. Oğuz Ceylan | MSGSÜ, Mimarlık Fakültesi-Restorasyon Anabilim Dalı


44

Vakıf Restorasyon Yıllığı | Yıl: 2012 | Sayı: 5 | Nuruosmaniye Camii Rölöve, Restitüsyon ve Restorasyon Projeleri

Çevre Oluşumu:

İstanbul’un tarihi yarımadasında, Bizans döneminde

Constantinus Forumu olarak adlandırılan alanda bulu-

nan Çemberlitaş’ın kuzeybatısında yeralan Nuruosmaniye

Külliyesi, İstanbul kent silüetinde yeralan ilk Barok yapılardandır.

Cami ile kent alanlarının kullanılışındaki tarihi

sürekliliğin ve Osmanlı İmparatorluk kültüründe, yeni bir

dönemin en güçlü simgelerindendir.

Külliyenin kurulduğu alan, Bizans döneminden günümüze

kadar ekonomik ve kültürel etkinlikler bakımından

merkez konumundaki işlevini korumuştur. Bizans’ın ünlü

ticaret aksı olan Mese, bugünkü adıyla Yeniçeriler Caddesi,

Osmanlı döneminde de önemini sürdürmüştür.

Tarihi Gelişim:

Osmanlı Tarihi’nde Nuruosmaniye Külliyesini yeni bir

kültür döneminin simgesi olarak değerlendirmek gerekir.

18. Yüzyılda Osmanlı Kültürü, hâlâ özümseme ve özgün

yaratma gücü olduğunu bu külliye ile belirtmiştir. Bu gücün,

Osmanlı Devleti’nde, önce padişah tarafından göste-

restorasy n

İstanbul’da yer alan ve barok akımın etkisinde inşa edilen Nuruosmaniye Camii ve diğer külliye birimleri,

Osmanlı döneminin en son büyük komplekslerindendir. Bulunduğu doku açısından, iskân devamlılığı olan

bir yerde ve kentin en önemli arterlerinden birinde yer almaktadır. Batı’nın barok özelliklerinin Osmanlı yerel

gelenekleriyle birleşmesi sonucu vücuda gelen cami, son derece özenli bir taş işçiliğine sahiptir. Mekâna hâkim

ana kubbesi, Hünkâr Mahfili, “s” ve “c” kıvrımlarının hâkim olduğu bezemeleri ve eğrisel kemerleri ile sahip

olduğu üslubu en ince detaylarına kadar yansıtmaktadır. Medrese, imaret, türbe, kütüphane, çeşme ve sebilinin

yanında dükkanları ile tam bir külliye hüviyetindedir.*

Anahtar Kelimeler: Barok üslup, ana kubbe, avlu, kompleks, Osmanlı

Nuruosmaniye Complex (mosque and the other buildings), in Istanbul, constructed as baroque, is one of the

last biggest complexes of the Ottoman era. It is located on one of the most important main arteries and surrounded

by a residence pattern. The mosque, constructed by the merger of the Baroque specialties of the west and the

Ottoman local traditions, has a very attentive stone work. The mosque, with the main dome, the sultan’s gathering-place,

the “s” and “c” scrolls and the curvilinear arches, reflects its style in detailed. It is exactly a complex

with the madrasah, almshouse, tomb, library, fountain and water dispenser along with the shops.

Keywords: baroque, main dome, courtyard, complex, Ottoman

rilmesi gerektiği için I. Mahmut’un kültürel eğilimleri Nuruosmaniye

gibi bir külliyenin ortaya çıkmasını sağlamıştır.

Osmanlı İmparatorluğu’nun son büyük anıtsal camisi ve

külliyesi olan Nuruosmaniye Külliyesi, Batı’ya açılma gayretlerinin

de göstergesi sayılabilecek bir formla hem planda

hem de cephe düzeninde barok özellikleriyle dikkat çeken

kültürel bir dönüm noktasıdır.

Dönem Özellikleri ve Barok Üslup:

Mimaride, çeşitli kıvrılmalar, bükülmeler (s,c gibi)

şeklinde kendini hissettiren bu üslup, 17-18. Yüzyıllarda

Avrupa’nın özellikle Katolik ülkelerinde (İtalya, İspanya,

Portekiz, Avusturya, Belçika, Güney Almanya) ve Latin

Amerika’da yayılmıştır. Osmanlı topraklarında, 1730-

1850’li yıllara kadar etkisini gösteren Barok üslupta kıvrımlı

şekiller Osmanlı Klasik üslubunun karakterini değiştirmiş,

bu dönemden itibaren yeni anlayış hâkim olmaya

başlamıştır. Dalgalı yay kemerler, deniz kabukları, kenger/

akanthus yaprakları sıklıkla kullanılan motifler olmuşken

kemer biçimleri “S” ve “C” kıvrımları dışında, duvarlardaki

yön değiştirmeler, ara kesitlere konan plastırların

* Bu makale, 2006 ve 2008 yılları arasında FOMGRUP Mimarlık A.Ş. bünyesinde Prof. Dr. Oğuz Ceylan danışmanlığında yapılan Nuruosmaniye Camii ve

Külliyesi Rölöve, Restitüsyon ve Restorasyon Projelerinin raporlarından yararlanılarak hazırlanmıştır.


asimetrik düzenleri sıklıkla karşımıza çıkmaktadır. Os-

manlılar bu değişimi kullanırken, kopya etmek yerine geç-

mişten gelen deneyimlerle birlikte yenilikleri birleştirmişler;

böylece kendine has yapı ve süsleme tipleri meydana

getirmişlerdir.

Barok mimaride yapıların cephesi simetrik bir düzen

göstermekle birlikte, yan kanatların kademeli olarak öne

alınması yapılarda hareket ve derinlik sağlamıştır. Dışta görülen

bu hareketli düzenlemeler, yapıların iç mekânlarında

da görülür. Yapının her bir cephesi tek başına ele alınacak

şekilde yorumlanmıştır.

III. Ahmet zamanından sonra yaygınlaşan ve 19. Yüzyılın

başlarına kadar geçen sürede yapılan camiler (Beşir

Ağa Camii-1745; Nuruosmaniye Camii-1748/55; Ayazma

Camii-1760; Laleli Camii-1763; Zeynep Sultan Camii-1769;

Beylerbeyi Camii-1778; Selimiye Camii-1806 ve Nusretiye

Camii-1798/1800) barok üslup içinde ele alınarak yorumlanmışlardır.

Nuruosmaniye Külliyesinin banisi, yirmi dördüncü

Osmanlı Sultanı I.Mahmut’tur (1696-1754). Yapı ile ilgili

olarak bilgi veren 1335-1337 H. Tarihli Tarih-i Osmani Encümeni

Mecmuası’nda inşaat süreci ile ilgili bilgiler bulunmaktadır.

Eser, Nuruosmaniye Camii Bina Kâtibi Ahmed

Efendi tarafından kaleme alınmıştır. I. Mahmut dönemindeki

bütün inşaat aşamalarını, malzeme teminini ve diğer

tüm teknik işleri anlatan eser, Osmanlı Mimarisi üzerine

yazılmış önemli bir kaynaktır. (Kuban 1982: 124).

Nuruosmaniye Camii ve Külliyenin

Diğer Birimleri

Nuruosmaniye Camii:

Harim mekânı kare planlı olan Nuruosmaniye Camii,

tek kubbeyle örtülü olup, yarım oval biçimli, geniş bir

dış avluya sahiptir. Mihrap kısmı, Osmanlı cami mimarisinde

alışık olunmadığı tarzda, dışa doğru çıkıntı yapan,

alçak ve küçük bir yarım kubbeyle örtülü olan poligonal

bir plana sahiptir. Çarşı kısmı yüksek bir subasman

üzerine kurulmuş olan camiye on bir basamaklı mermer

bir merdivenle çıkılmakta ve cami ile aynı set üzerindeki

revaklı avlunun ikisi yanlarda, birisi ortada olmak üzere

üç kapısı vardır. Alışılagelindiği üzere içinde şadırvan olması

beklense de avlunun şadırvanı yoktur. Abdest alma

yerleri, subasmanla yükseltilmiş beden duvarı üzerinde

düzenlenmiştir.

Revaklı avluda barok başlıklı sekiz adet porfir sütun

üzerinde dokuz revak kubbesi ve son cemaat yerindeki dört

adet sütun üzerinde de beş kubbe bulunmaktadır. Revaklı

avlunun cami ile birleştiği iki noktada barok taş külahlı,

ikişer şerefeli iki minare yükselmektedir. Caminin mihrap

Prof.Dr. Oğuz Ceylan

Çizim 1. Külliyenin vaziyet planı (Fomgrup,Vakıflar İst.Bölge Müd.Arş.)

duvarı yönünde geniş bir rampayla çıkılan Hünkâr Kasrı

bulunmaktadır.

Caminin 25.75 m. çapındaki kubbesi, dört büyük kemer

ile dört köşedeki ağırlık kulelerine oturtulmuştur.

Yüksek ve geniş kubbeyi duvarlara binen kemerler taşımaktadır.

İç mekân kurgusu, geleneksel ve tek kubbeli

camilerden farklı; orta kubbeye göre alçak ve galeriler şeklinde

değildir. Harimi çepeçevre dolaşan galeriler, duvarda

açılan ve yüksekte dolaşan sürekli localar halindedir. Bunların

altındaki revaklar da diğer camilere göre ana hacmin

içine taşmaktadır.

Mihrabın sağ ve solunda birer mahfil bulunmaktadır.

Soldaki Hünkâr Mahfili; sağdaki, Kadınlar Mahfili’dir. İki

kat halinde altta, sütun; üstte, payelere dayanan dış yan

mahfillerin kemerleri dalgalı şekildedir. Hünkâr Mahfili

katının altında, yol tarafında dükkânlar yer almaktadır.

Yapının bağımsız bir Hünkâr Mahfili olmasa da, bu köprü

galeri; Hünkâr Mahfilleri ile bunlarla bağlantılı kasırların

önem kazanmasına neden olmuştur.

Caminin iç bezemesinde Hüsn-ü hat eserler önemli

yer tutmaktadır. En alt sıra pencerelerinin üzerlerindeki

oval madalyonlar, o çağın ünlü hattatlarının yazılarıyla

süslüdür. Osmanlı mimarisinde, yüzeysel bezeme niteliğini

aşan üç boyutlu bezemeyi ilk kez Nuruosmaniye’de

görmekteyiz. Burada, bilinçli olarak eğri hat, doğru hattın

yerini almıştır.

Kemer biçimleri “S” ve “C” kıvrımları, yön değiştirmeler,

ara kesitlerdeki plastırların asimetrik düzenleri dikkat

çekmektedir (Koç 1994: 102). Nişlerde, kapılarda barok

mukarnas olarak ifade ettiğimiz dairesel profilli ve bu yapıya

özgü kabartmalar, kartuşlar, akanthus yaprağı benzeri

klasik barok motifler, büyük silme takımları, barok sanatın

Osmanlı yorumu olarak nitelendirilen bu yapıda, yeni bir

uygulama alanı bulmuştur.

restorasy n 45


46

Vakıf Restorasyon Yıllığı | Yıl: 2012 | Sayı: 5 | Nuruosmaniye Camii Rölöve, Restitüsyon ve Restorasyon Projeleri

Medrese:

Caminin güneyinde yan yana inşâ edilmiş medrese,

yanı başındaki imaretle birlikte tek yapıymış gibi algılan-

maktadır. Klasik medrese şemasında, 12x12 m. ölçülerindeki

avlu çevresinde toplanan giriş eyvanı ve avlunun tam karşısındaki

dershane ile oniki odadan ibarettir. Medresenin

külliye avlusuna bakan kesme taş cephesi boyunca cümle

kapısı yükselmektedir. Yuvarlak kemerli revaklı kare avlunun

etrafındaki odalar kubbe, revakların arkasındaki köşe

odalar ise tonoz ile örtülüdür.

İmaret:

Medreseye bitişik olarak inşâ edilmiş olan imaret asimetrik

planlıdır. 8x12 m. Ölçülerinde, küçük bir avlusu vardır.

Avlunun mutfak yönündeki cephesi, köşelerde, girişleri

düzenleyebilmek için hafif pahlarla genişletilmiştir. Bu girişlerden

mutfağa ve medreseye ulaşılmaktadır.

İmaret; yemekhane mekânı, büyük bir mutfak, erzak

ambarı ve ıslak hacimlerden oluşmaktadır. Giriş eyvanının

iki yanında biri büyük, diğeri daha küçük iki oda

bulunmaktadır. Avlunun bir duvarı doğrudan medreseye

bitişik ve sağırdır. Sağır duvarın karşı tarafında dikdörtgen

planlı ve tonoz örtülü yemekhane, avlu girişinin karşısında

da büyük mutfak yer almaktadır. Günümüzde medrese

ve imaret, yatılı Kuran Kursu olarak kullanılmaktadır.

Kullanım sırasında camekânlarla kapatılmış olan revaklar

ve nişler özgün durumda değildir. İmaret ve medrese arasındaki

kemerli kapının da özgün olup-olmadığı bilinmemektedir.

Kütüphane:

Barok üslubun özgün bir örneğini oluşturan kütüphane,

külliye ile birlikte 1755’te açılmıştır. Nuruosmaniye

Camii’nin mihrap duvarı yönündeki Hünkâr Kasrı tarafında,

türbenin yanında yer almaktadır. İki katlı kesme

taş yapı zeminden 2 m. kadar yükseltilmiş ve altında kısmi

bodrum kat düzenlenmiştir. İki ayrı giriş kapısından

Hümayun Kapısı olarak bilinen kapının üzerinde beşikten

mezara ilim talep ediniz anlamında Osmanlıca bir hüsn-ü

hat yer almaktadır.

Çokgen planlı okuma salonu bir ana kubbe ve yarım

kubbelerle örtülüdür. Barok üslubun plana yansımasının

iyi bir örneği olan bu mekânda 14 mermer sütun, barok

kemerlerle birbirine bağlanmıştır. Okuma salonundan geçilen

ve depo olarak kullanılmakta olan bölüm de çokgen

planlıdır.

Alt pencereler lokma parmaklıklı ve içte demir kapaklı,

üst pencereler ise içlik/revzen ve müşebbek/dışlık olarak

düzenlenmiştir. Kütüphanenin depo bölümündeki duvarlarında

yer alan gömme dolaplar yapının kuruluşundan bu

yana kullanılmaktadır.

restorasy n

Kütüphanenin oluşturulması ve işletilmesinde, I.

Mahmut’un kurduğu Ayasofya ve Fatih Kütüphaneleri örnek

alınmıştır (Koç 1994: 104)

1776, 1796, 1845, 1864 ve 1907 yıllarında yapılan kitap

sayımları sırasında hazırlanan kataloglar halen Nuruosmaniye

Kütüphanesi’nde mevcuttur. III.Osman adına düzenlenen

vakfiye ise, Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesi’nde

muhafaza edilmektedir.

Kütüphane, Tanzimat devrine kadar kurulan kütüphaneler

içinde en zengin koleksiyona sahip kütüphane olmuştur

ve günümüzde hizmet vermeye devam etmektedir.

Sebil ve Çeşme:

Nuruosmaniye Camiinin avlu kısmının batı cephe-

sinde, Kapalıçarşı yönünde yer alan sebil ve çeşme, anıtsal

camii kapısı ile birlikte bir bütünlük göstermektedir.

Sebil, klasik bir plan düzeni içerisinde, zengin, eğrisel

korniş profilleri, kartuşların üç boyutlu tasarımları, sütun

başlıklarındaki volütlerin üzerlerindeki deniztarağı

motifleriyle, iki katlı başlıkları, saçağı ve eğrisel ögelerden

oluşan bitkisel arabesk demir şebekeleriyle barok

üslubun plastik ögelerinden biri olmuştur. Çift gömme

sütunları ve yabancı bir sanatçının elinden çıktığı düşünülebilecek

özgün kabartma bezemeleriyle çeşme de günümüzde

hasar görmüş olmakla birlikte, barok üslubun

özenli bir örneğidir.

Dükkânlar:

Külliyenin konumlandığı suni terasın altındaki avlu-

nun üç tarafına, arazinin kuzeydoğuya doğru olan eğimi-

ne uyarak değişik boyutlarda 142 adet dükkân yerleştiril-

miştir. Güneybatıda, Kapalıçarşı tarafından eğim nedeniy-

le giderek cephe yüksekliği artan bir revak sırası vardır.

Yüksekliğin olanak verdiği yerlerde dükkânların üzerine

mahfil/şirvan katı inşa edilmiştir. Kuzeydoğuyla kuzeybatı

cephesinin bir bölümü de iki katlıdır. Ayrıca Hünkâr

Mahfili’ne çıkan rampanın yol tarafında dükkânlar sıralanmakta,

benzer şekilde meşrutanın yol tarafında da

dükkânlar yer almaktadır. Külliyenin yapıldığı dönemde

bu dükkânlardan elde edilen gelir ile cami ve külliyenin

bakımı yapılmakta ve çeşitli giderleri karşılanmaktaydı.

Kapalıçarşı’nın girişinde yer alan külliye, ticarethanelere

verilen önemi göstermesi açısından da önemlidir. Camiye

gelir getirmesi için yapılan dükkânları da düşünürsek, bu

husus daha iyi anlaşılmaktadır.

Nuruosmaniye Camii, barok üslubun ilk önemli uygulaması

ve geleneksel Osmanlı Mimarisi’nin son anıtsal

camisidir. Avlu planı, anıtsal alt yapısı ve cami içinde yer

alan barok bezeme ve ögeler, üslup özelliklerinin ön plana

çıkmasına neden olmuştur.


Çizim 2. Restitüsyon projesine göre vaziyet planı (Fomgrup,Vakıflar İst.Bölge Müd.Arş.)

Çizim 3 . Nuruosmaniye Camiinin plan rölövesi (Fomgrup,Vakıflar İst.Bölge Müd.Arş.)

Prof.Dr. Oğuz Ceylan

restorasy n 47


48

Vakıf Restorasyon Yıllığı | Yıl: 2012 | Sayı: 5 | Nuruosmaniye Camii Rölöve, Restitüsyon ve Restorasyon Projeleri

restorasy n

Çizim 4. Caminin güneybatı cephesine ait görünüş rölövesi (Fomgrup,Vakıflar İst.Bölge Müd.Arş.)

Çizim 5. Cami güneydoğu cephesine ait görünüş rölövesi (Fomgrup,Vakıflar İst.Bölge Müd.Arş.)


Çizim 6. Cami kuzeybatı cephesine ait görünüş rölövesi (Fomgrup,Vakıflar İst.Bölge Müd.Arş.)

Çizim 7. Cami kuzeydoğu cephesine ait görünüş rölövesi (Fomgrup,Vakıflar İst.Bölge Müd.Arş.)

Prof.Dr. Oğuz Ceylan

restorasy n 49


50

Vakıf Restorasyon Yıllığı | Yıl: 2012 | Sayı: 5 | Nuruosmaniye Camii Rölöve, Restitüsyon ve Restorasyon Projeleri

restorasy n

Çizim 8. A-A Kesiti (Fomgrup, Vakıflar İst.Bölge Müd.Arş.)

Çizim 9. B-B kesiti (Fomgrup, Vakıflar İst.Bölge Müd.Arş.)


Çizim 10. Cami güneybatı cephesine ait restitüsyon çizimi (Fomgrup, Vakıflar İst.Bölge Müd.Arş.)

Çizim 11. Cami güneydoğu cephesine ait restitüsyon çizimi (Fomgrup, Vakıflar İst.Bölge Müd.Arş.)

Prof.Dr. Oğuz Ceylan

restorasy n 51


52

Vakıf Restorasyon Yıllığı | Yıl: 2012 | Sayı: 5 | Nuruosmaniye Camii Rölöve, Restitüsyon ve Restorasyon Projeleri

restorasy n

Çizim 12. Cami kuzeybatı cephesine ait restitüsyon çizimi (Fomgrup, Vakıflar İst.Bölge Müd.Arş.)

Çizim 13. Cami kuzeydoğu cephesine ait restitüsyon çizimi (Fomgrup, Vakıflar İst.Bölge Müd.Arş.)


Çizim 14. A-A restitüsyon kesiti (Fomgrup, Vakıflar İst.Bölge Müd.Arş.)

Çizim 15. B-B restitüsyon KESİTİ (Fomgrup, Vakıflar İst.Bölge Müd.Arş.)

Prof.Dr. Oğuz Ceylan

restorasy n 53


54

Vakıf Restorasyon Yıllığı | Yıl: 2012 | Sayı: 5 | Nuruosmaniye Camii Rölöve, Restitüsyon ve Restorasyon Projeleri

restorasy n

Çizim 16. Cami güneybatı cephesi görünüş, restorasyon projesi (Fomgrup, Vakıflar İst.Bölge Müd.Arş.)

Çizim 17. Cami güneydoğu cephesi görünüş, restorasyon projesi (Fomgrup, Vakıflar İst.Bölge Müd.Arş.)


Çizim 18. Cami kuzeybatı cephesi görünüş, restorasyon projesi (Fomgrup, Vakıflar İst.Bölge Müd.Arş.)

Çizim19. Cami kuzeydoğu cephesi görünüş, restorasyon projesi (Fomgrup, Vakıflar İst.Bölge Müd.Arş.)

Prof.Dr. Oğuz Ceylan

restorasy n 55


56

Vakıf Restorasyon Yıllığı | Yıl: 2012 | Sayı: 5 | Nuruosmaniye Camii Rölöve, Restitüsyon ve Restorasyon Projeleri

restorasy n

Çizim 20. Cami A-A kesiti restorasyon projesi (Fomgrup, Vakıflar İst.Bölge Müd.Arş.)

Çizim 21. Cami B-B kesiti restorasyon projesi (Fomgrup, Vakıflar İst.Bölge Müd.Arş.)


Kaynakça

Arel, A. (1975) Onsekizinci Yüzyıl İstanbul Mimarisinde Batılılaşma Süreci, İstanbul.

Aslanapa, O. (1985) Osmanlı Devri Mimarisi, İstanbul.

Hünülü, G. (1966) Nuruosmaniye Külliyesi, İst. Üniv. Bitirme Tezi, İstanbul.

Prof.Dr. Oğuz Ceylan

Koç, H. (1994) Nuruosmaniye Kütüphanesi, İstanbul Ansiklopedisi, C.6, İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları, s.104.

Kuban, D. (1982) Türk ve İslam Sanatı Üzerine Denemeler, İstanbul.

Kuban, D. (1994) Nuruosmaniye Külliyesi, İstanbul Ansiklopedisi, C.6, İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları, s.100-103.

Kuban, D. (1996) İstanbul Bir Kent Tarihi, İstanbul.

Öz, T. (1997) İstanbul Camileri, Ankara.

Tanman, B. (1994) İstanbul Ansiklopedisi, C.4, İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları.

restorasy n 57

More magazines by this user
Similar magazines