Atatürk'ün Dine Bakışı (Prof. Dr. Bozkurt Güvenç)

uludag.edu.tr

Atatürk'ün Dine Bakışı (Prof. Dr. Bozkurt Güvenç)

24 haber

Atatürk’ün dine bak›fl› *

Prof. Dr. Bozkurt Güvenç

Atatürk'ün Türk bayra¤› önünde çekilmifl

kalpakl›, dua eden bir foto¤raf› bugünlerde elden

ele dolafl›yor, bas›l›yor, tart›fl›l›yor. iletinin medyatik

anlam› aç›k: Atatürk dinsiz, tanr›tan›maz biri

de¤ildi. Bak›n›z iflte dua ediyor. Demek Atatürk’ü

dinsiz ve inançs›z görenler ya da gösterenler (!)

varm›fl. Foto¤raf bu yanl›fl› düzeltmek, amac›yla

tasarlanm›fl olabilir mi?

Türkçe Ezan Olay›

Tart›flmalar›n oda¤›ndaki örnek olaylardan

biri Bursa'da yaflanm›flt›. Yüz kiflilik bir kalabal›k,

1 fiubat 1933 günü Evkaf Müdürlü¤ü önünde toplanarak

ezan›n Türkçe okunmas›n› protesto etmifl.

Olay› 4 fiubat günü Afyon'da ö¤renen Gazi Mustafa

Kemal, ilgili baz› bakanlarla hemen Bursa'ya

gelmifl ve AA muhabirine k›sa bir aç›klama yapm›flt›r:

‹lgililerden bilgi ald›m. Önemli bir olay de-

¤il. Cahil mürteciler adaletin elindedir.

Gere¤i yap›lacakt›r. ‹lgilendik. Çünkü dinin

siyasete alet edilmesine asla müsamaha edilmeyecektir.

Sorun din de¤il dildir, Bilinmelidir ki, Türk

halk›n›n milli dili benli¤i bütün hayat›na hakim

kalacakt›r.

Benzer olaylarda Mustafa Kemal'in yorumu,

dini inanca karfl› de¤il, hemen daima dilden ve kültürden

yana olmufltur. Baflka bir deyiflle, din olgusu,

kültür alan›n›n içindedir-yani Türk kültürü, ‹slamiyet’in

içinde de¤il; tersine, ‹slam dini Türk

kültürünün kapsam› içinde düflünülmelidir. Devlet

Bakam Prof. Dr. Mehmet Ayd›n, geçen haftalarda

ASAM'›n "Türkiye 2023 Sempozyumu"nda yapt›-

¤› tarihi konuflmada, bilimsel ve felsefi gerçe¤i

paylaflt›¤›n› flöyle ifade etmifltir:

Din içinde medeniyetler yok,

Medeniyet içinde dinler var.

Bir insanbilimci ve kültür tarihçisi olarak,

ben de ayn› görüflte oldu¤umu o sempozyumda

aç›klam›flt›m, bu sohbette de yinelemek isterim. ‹nsan

ve kültür bilimlerinin ortak görüflü de tamamen

bu yöndedir: Din de bir kültür kurumudur; genel

kültürün içinde incelenebilir.

Dua eden kalpakl› Mustafa Kemal foto¤raf›-

n› da¤›tanlar›n siyasi niyetlerini bilemiyorum.

1980'lerde laiklik konusu gündemdeydi. “Laiklik

dinsizlik de¤ildir” deniyordu. O dönemde, laikli¤in

dinsizlik oldu¤unu söyleyen birileri olmal›yd› ki

kimileri bunun aksini kan›tlamak gere¤ini duymufllard›.

Laiklik karfl›t› söylem, Tük-‹slam Sentezi

günlerinde s›kça duyulmufl, sonra durmufltu. Belki

Peyami Safa’n›n (1962) Do¤u-Bat› Sentezi'nden

al›nm›fl; Ayd›nlar Oca¤›n›n (1973) Türkiye'nin Meseleleri’nde

yank›lanm›flt›. Peki ama kim ya da

kimlerdi, “laikli¤in dinsizlik” oldu¤unu yayanlar?

O y›llarda bas›lm›fl bir Türkçe sözlükte “laiklik=dinsizlik”

tan›m› yap›1m›flt›. ‹deolojik sava-

* Prof. Dr. Bozkurt Güvenç’in, Uluda¤ Üniversitesi’nde 31 Ekim 2006’da verdi¤i konferans›n notlar›ndan al›nm›flt›r.


haber

25

Prof. Dr. Bozkurt Güvenç’in Rektörlük A Salonu’ndaki konferans› büyük ilgi gördü.

fl›mlarda baflvurulan bir tekniktir. Karfl› fikir önce

yay›l›r sonra çürütülür. Gölge boksu gibi bir oyundur!

Yorucudur fakat kazanan yoktur.

Laikler aras›nda, laikli¤i dinsizlik ya da tanr›tan›mazl›k

olarak yorumlayanlar bulunabilir; ancak

hat›rlad›¤›m kadar›yla dinsizlik oldu¤unu yazan

ç›kmam›fl. Aksine, “laiklik, bir inanç, düflünce

ve ifade özgürlü¤ü” olarak yorumlanm›flt›r. (Bkz.

Haf›zo¤ullar›; Kaynar ve Genç.) Siyasette, do¤ru

bir önermeyi savunmak, yanl›fl›n sanal varl›¤›n›

hat›rlat›r. "Laikli¤in dinsizlik olmad›¤›" iki amaçl›

kullan›lmaya elverifllidir

Laiklere flu mesaj› verir: “Aksini savunan

müminlerin yan›lg›s›n› düzeltmeye çal›fl›yoruz.”

Kökten dincilere ise daha farkl› flu mesaj›

gönderir: “Aksini söyleyen ba¤naz devrimcileri

e¤itiyoruz.”

Dua eden kalpakl› Mustafa Kemal foto¤raf›,

san›r›m topluma benzer bir ileti sunuyor. Atatürk,

baz›lar›n›n sand›¤› / söyledi¤i gibi, dinsiz de¤ildi.

Dinsiz olmad›¤›na göre herhalde dindar olmal›yd›.

F›kras› vard›r:

Adam öyle yaman bir yalanc›ym›fl ki

Sözünün tersi bile do¤ru ç›kmazm›fl...

fiimdi, Mustafa Kemal -dinsiz de¤ilse- acaba

dindar olabilir miydi?

Düflünce ve din tarihçileri ile filozoflar,

inanmakla inanmamak aras›nda üçüncü bir kategori

(durum/tutum) olarak agnostisizmi (inançs›zl›¤›)

önerirler. Agnostik (flüpheci) kiflidir; tanr› inanc›-

n›n bilinemez, cevaplanamaz oldu¤unu düflünür.

Tanr› bilinemez ise, O'nun vahiy yoluyla gönderdi-

¤i dinlere inanmak ya da inanmamak, söz konusu

de¤ildir.

Mustafa Kemal Agnostik miydi?

ABD'nin Ankara Büyükelçisi Charles Sherrill,

"Mustafa Kemal Nezdinde Bir Y›ll›k Elçilik"

eserinde, Mustafa Kemal'in dini görüfllerine yer

vermemifl. Oysa Bursa Olay›'ndan birbuçuk ay

sonra, ABD D›fliflleri Bakan›na gönderdi¤i, 17

Mart tarihli raporunda Büyükelçi Sherrill, bu hassas

konu ve soruyu aç›kl›¤a kavuflturmufltur. (Bkz.

R›fat N. Bali, "Atatürk'ün Dine Bak›fl›" Toplumsal

Tarih, 153: 14-19).

Rapordan seçilmifl baz› bölüm ve görüfller:

1. Büyükelçinin, yazmakta oldu¤u kitap

üzerinde Gazi M. Kemal ile yapt›¤› üç saatlik sohbet

s›ras›nda, Bursa olay› da aç›lm›fl ve kitaba geçmemesi

kayd›yla Mustafa Kemal, kiflisel inançlar›-

n› ve ülkedeki din e¤itimiyle ilgili baz› görüfllerini

dile getirmifltir.

2. Alt›-yedi yafllar›nda iken annesi onu Kur'

an okumay› ö¤reten bir s›byan mektebine yazd›rm›fl.

Babas› bunu duyunca, Mustafa’y› hemen mahalle

mektebinden alm›fl laik e¤itim yapan fiemsi

Efendi Mektebine yazd›rm›fl. Annesinin ›srarl› tepkisi

üzerine, eve özel olarak davet edilen Hoca

Efendiden bir ay süreyle Kur'an› Kerim dersi alm›fl.

Mustafa Kemal okul ça¤›nda ald›¤› din e¤itimin

bu bir ay ile s›n›rl› kald›¤›n› aç›klam›fl.

3. Daha sonra Rüfltiyeye yapt›klar› bir ziyarette,

fiemsi Efendi Mektebindeki arkadafllar›n›n


26 haber

Rüfltiyede okuyan akranlar›ndan, okuma, yazma,

dil, matematik ve co¤rafya bilgisi bak›m›ndan çok

daha iyi yetiflmifl oldu¤unu görmüfl (böylece laik

e¤itime inanm›fl).

4. Mustafa Kemal, “agnostik” oldu¤u yolundaki

görüfl ve söylentileri kesinlikle reddetmifl. Evrenin

ulu yaradan› ad›n› verdi¤i bir tanr›ya inan›-

yor. [Theist de¤il, ama Voltaire gibi bir deist (yaradanc›)

olabilir; peygamber ve rahipleri kabul etmiyor.]

5. “Befleriyetin (insanl›¤›n) ve toplumlar›n

dini bir inanca ihtiyac› oldu¤unu kabul etmifl; ama

ruhban (molla) s›n›f›n› ortadan kald›rmak amac›yla

medreseleri kapatt›¤›n›” aç›klam›fl.

6. Türkiye'de ilkokul ve ortaokul programlar›nda

semavi (kitabi) dinlerle Budhizm konusunda

yeterli bilgiler verildi¤i kanaatini yinelemifl.

7. Büyükelçinin, yayg›n din e¤itiminde,

Amerika'daki Sunday School (Pazar Okulu) benzeri

bir uygulamayla kad›n ö¤retmenlere görev verilebilece¤i

fikrini be¤enmifl. “Böylece erkeklerin

dini siyasete alet ve istismar etmeleri s›n›rlanabilir”

demifl.

8. Bursa'daki “ezan olay›” aç›l›nca, Mustafa

Kemal “Olay›n 3. Enternasyonal üyesi üç yabanc›

taraf›ndan k›flk›rt›ld›¤›n›” ima etmifl.

9. Dini bir tepkiyi dil sorununa çevirmekteki

maharetini överek kendisini kutlad›m. Bana cevap

olarak, Kur'an Türkçeye çevrildi¤i ve Türk

milleti Türkçe dua etmeyi ö¤rendi¤i takdirde, ‹slam

dininin daha do¤ru anlafl›laca¤› ve sayg›nl›k

kazanaca¤› umudunu dile getirmifl

10. Ard›ndan ve son olarak, yabanc› dille yap›lan

bir ibadetin din say›lamayaca¤›n›; halen,

okullarda verilmekte olan tarihi bilgilerin ötesinde

bir din e¤itimine taraflar ve raz› olamayaca¤›n› eklemifl.

Özet ve Sonuç

Gazi Mustafa Kemal, 1933 y›l› Mart ay›nda,

dindar m›, dinsiz mi, tanr› tan›maz m›, yoksa agnostik

(bilinemezci) miydi? Rapor, iki soruya net

yan›t veriyor: Mustafa Kemal, tanr› tan›maz veya

agnostik de¤ilmifl.

Toplumlar›n din ihtiyac›n› kabul ediyormufl.

Ancak kendisi theist de¤il belki deist imifl. Evren'in

Ulu Yaradan›'na inan›rm›fl; fakat tanr› ad›na

ve peygamberler aflk›na yap›lan din e¤itimine raz›

görünmemifl; en az›ndan kuflkular› ve kayg›lar›

varm›fl. Mustafa Kemal'in ellerini aç›p dua etmesi

onun dindar oldu¤unun de¤il, olsa olsa,

tanr› inanc›n›n belgesi say›labilir. ABD Büyükelçisi

Sherrill'in 1933 tarihli raporuna göre, Gazi

Mustafa Kemal'in dine bak›fl›, k›saca böyle özetlenebilir.

O tarihte “laiklik” ilkesinin CHP’nin tüzü-

¤ünde ve “6 ok”ta yer ald›¤›n› fakat Anayasa de¤iflikli¤inin

1937 y›l›nda gerçekleflti¤ini hat›rlayal›m.

Bugün “Gazi Mustafa Kemal'in Dine Bak›fl›”n›

de¤erlendirirken, dikkati çeken sorun,

kanaatimce onun dine inan›p inanmad›¤›, agnostik

veya deist olmas› de¤il, belki daha önemlisi,

bu konulardaki duyarl›¤›d›r.

Mustafa Kemal'in din ve din e¤itimi konusundaki

kararl›l›¤›n›n tarihi ve kültürel gerekçelerini

anlayabilmek için, bir kültür devrimi olan Cumhuriyet'in

ilan›ndan önce “Hilafetin Kald›r›lmas›”

ile Cumhuriyetin ilan›ndan sonra Türkiye’yi laiklefltiren

(l924 tarihli) yasalar›n hangi koflullarda,

nas›l ç›kar›ld›¤›n›n iyi bilinmesi, do¤ru anlafl›lmas›

flartt›r. Bu amaçla, konuflmam›n kaynakças›nda

Mustafa Kemal'in dine bak›fl› ile belki do¤rudan ilgili

görünmeyen üç eser önerdim. Unutmayal›m ki,

Cumhuriyetin 10. Kurulufl Y›l›nda bu iki mücadelenin

an›lar› hâlâ çok tazeydi ve Türk Devrimi'nin

kaderi / gelece¤i, henüz resmen a¤›za bile al›nmayan

laiklik temelinin inflas›na ve laiklik ilkesinin

yaflama geçirilmesine ba¤l› görünüyordu. Aç›klanan

Sherrill Raporu, san›r›m ki, Mustafa Kemal'in

-dine de¤il- Cumhuriyete bak›fl›n› yans›t›yor.

Kaynaklar:

-Bali, R›fat N., 2006 "Atatürk'ün Dine Bak›-

fl›" Toplumsal Tarih, l53:l4-l9.

-Haf›zo¤ullar›, Zeki, 1997, Laiklik ‹nanç,

Düflünce ve ‹fade Özgürlü¤ü, US-A.

-Kaynar, R. ve R. Genç, Türkiye’yi Laiklefltiren

(3 Mart 1924 tarihli) Yasalar, AYK.

Tural, M. Akif (hzn), 200l, Hilafet Karfl›s›nda

Milli Hakimiyet Mücadelesi, AAM.

More magazines by this user
Similar magazines