bilgi edinme ve denetim yolları - Yasama Derneği

yasader.org

bilgi edinme ve denetim yolları - Yasama Derneği

DÖRDÜNCÜ BÖLÜM

BİLGİ EDİNME VE DENETİM YOLLARI


S İ V İ L TO P L U M İ Ç İ N YA S A M A S Ü R E C İ N E K AT I L I M E L K İ TA B I

YASAMA DERNEĞİ

w w w . y a s a d e r . o r g

A - SORU

Genel olarak bilgi edinme ve denetim yolları nelerdir?

Soru nedir, ne amaçla verilir?

Soru türleri nelerdir?

Soru önergeleri hangi şartları taşımalıdır?

Yazılı ve sözlü soruların ortaklaşa tabi oldukları süreç nasıldır?

Yazılı sorunun farklılaşan süreci nasıl işler?

Sözlü sorunun farklılaşan süreci nasıl işler?

Soru Önergesi Formatı

B - MECLİS ARAŞTIRMASI

Meclis araştırması nedir, hangi amaçla verilir?

Meclis araştırması önergesinin şekil şartları nelerdir?

Meclis araştırması önergesi nasıl bir süreç izler?

Meclis araştırması komisyonu nasıl kurulur ve çalışır?

Meclis araştırması komisyonu raporu neden önemlidir?

Meclis Araştırması Önergesi Formatı

C - GENEL GÖRÜŞME

Genel görüşme nedir, ne amaçla verilir?

Genel görüşme önergesinin şekil şartları nelerdir?

Genel görüşme önergesi nasıl bir süreç izler?

Genel görüşme nasıl yapılır?

Genel Görüşme Önergesi Formatı

D - GÜNDEM DIŞI KONUŞMA

Gündem dışı konuşma nedir?

Gündem dışı konuşma hakkı kimlere, nasıl verilmektedir?

Gündem dışı konuşma STK’lar için neden önemlidir?

YASAMA TERİMLERİ SÖZLÜĞÜ

127


D Ö R D Ü N C Ü B Ö L Ü M : B İ L G İ E D İ N M E V E D E N E T İ M Y O L L A R I

Meclis soru, genel görüşme, Meclis

araştırması, Meclis soruşturması ve

gensoru yolları ile Hükümet’i denetler

ve bilgi edinir.

128


S İ V İ L T O P L U M İ Ç İ N YA S A M A S Ü R E C İ N E K AT I L I M E L K İ TA B I

A SORU

Soru, hükümetin görev alanıyla ilgili açık ve belli bir

konuda bir milletvekilinin başbakan veya ilgili bakandan

bir önerge ile bilgi istemesidir.

129


D Ö R D Ü N C Ü B Ö L Ü M : B İ L G İ E D İ N M E V E D E N E T İ M Y O L L A R I

Genel olarak bilgi edinme ve denetim yolları nelerdir?

Parlamenter sistemlerde parlamento, yasama ve yürütme organlarının

her ikisini birden kapsar. Milletvekilleri halk tarafından seçilerek

yasama organını, yani TBMM’yi oluşturur. Meclis de kendi

üyeleri veya milletvekili seçilme yeterliğine sahip olanlar arasından

başbakanca seçilen kişilerden kurulan hükümete güvenoyu

verir. Meclisten güvenoyu almamış bir hükümetin görevine devam

etmesi mümkün değildir. Ancak kurulan hükümetin meclis çoğunluğunun

venini alması yeterli olmayıp, bu güveni sürdürmesi

gerekir. Örneğin bir gensoru sonucunda güveni kaybettiği anlaşılırsa

görevi sona erer.

Hükümetin meclise karşı sorumluluğunun sonucu sadece görevden

düşürülme değildir. Meclis başka araçlarla da denetim yetkisini

kullanır. Bakanların cezai sorumluluğunu gündeme getiren

meclis soruşturması bu mekanizmalardan biridir. Meclis soruşturması

açılmasıyla, eski ya da görevde bulunan bir başbakanın ya da

bakanın Yüce Divan’da yargılanması mümkün hale gelebilir.

Hükümetin ya da bakanların sorumluluğunun gündeme geldiği bu

haller dışında başka denetim yolları da vardır. Aslında bunlar denetimden

çok bilgi edinme yollarıdır ve hükümetin ya da bakanların

dolaylı olarak sorumluluğunu gerektirirler. Örneğin bir bakanın

soru önergelerini gereği gibi yanıtlayamaması doğrudan bir sonuç

doğurmamakla birlikte siyasi sorumluluğunun gündeme getirilmesi

ve siyasi sonuçlar üretilmesi mümkündür.

Sözü edilen bilgi edinme ve denetim mekanizmaları soru, meclis

araştırması ve genel görüşmedir.

Bir denetim yolu olmamakla birlikte, zaman zaman bir denetim

mekanizması gibi işleyen araçlardan biri de gündem dışı konuşmadır.

130


S İ V İ L T O P L U M İ Ç İ N YA S A M A S Ü R E C İ N E K AT I L I M E L K İ TA B I

BİLGİ EDİNME VE

DENETİM YOLLARI

Gündem Dışı

Konuşma

Siyasi ve Cezai

Sorumluluk

Bilgi Edinme

Gensoru

Meclis

Araştırması

Meclis

Soruşturması

Genel Görüşme

Soru

Yazılı Soru

Sözlü Soru

STK’ları daha çok ilgilendiren denetim yolları soru,

meclis araştırması, genel görüşme ve doğrudan denetim

mekanizması olmayan gündem dışı konuşmadır. Bu

bölümde, bir bakanın veya hükümetin sorumluluğunu

konu edinen meclis soruşturması ve gensoru yollarına

değinilmeyecek, STK’ları yakından ilgilendiren

mekanizmalar incelenecektir.

Soru nedir, ne amaçla verilir?

Soru, hükümetin görev alanıyla ilgili açık ve belli bir konuda bir

milletvekilinin başbakan veya ilgili bakandan bir önerge ile bilgi

istemesidir.

Soru sormada amaç sadece bilgi edinmek olmayabilir. Milletvekilleri

bir konuda yanlışlık yapıldığını düşünüyorlarsa, bu yanlışlığın

gündeme getirilerek tartışılmasını sağlamak için de soru sorabilir-

131


D Ö R D Ü N C Ü B Ö L Ü M : B İ L G İ E D İ N M E V E D E N E T İ M Y O L L A R I

Soru,

bakanlardan

bilgi

istemektir.

Soru yoluyla,

bilgi istenen

konuya dikkat

çekilmiş olur.

STK

ler. Böylece, soru yolu kullanılarak yanlışlıkların ayıklanması sağlanabilir.

Soru önergeleri ile bir bakanlık tarafından yapılan yanlışlıkların

tartışılması ya da aynı bakan tarafından çok sayıda hata

yapıldığının sergilenmesi halinde ilgili bakanın yıpranması sonucu

da doğabilir.

Diğer taraftan hükümet üyeleri, soru mekanizmasıyla icraatlarının

TBMM tarafından izlendiğini, denetlendiğini ve olumsuz sonuçlardan

kendilerinin sorumlu tutulacağını düşünerek daha dikkatli

davranmaya yönelebilirler. Örneğin herhangi bir il ya da ilçedeki

okul binasının depreme dayanıklılığı konusunda endişesi olan bir

milletvekili, bu sorunu bir soru önergesine dönüştürerek ilgili bakana

sorabilir. Bu konuda verilecek cevap ileride bir olumsuzluk

olduğunda bakanın siyasi ve hatta cezai sorumluluğunu gerektireceğinden,

soru sorulan konuda bakanın gerekiyorsa bir önlem almasına

neden olabilir.

STK’lar, karşılaştıkları hatalı uygulamaları

milletvekillerine ilettiklerinde, soru mekanizması

aracılığıyla gündeme getirildiğini görebilecektir.

Soru türleri nelerdir?

Soru önergeleri iki türlü olabilir: Yazılı ve sözlü. Hemen belirtmek

gerekir ki sorunun yazılı ya da sözlü oluşunu belirleyen yazılı

ya da sözlü olarak sorulması değildir. Hem yazılı hem de sözlü

soru bir önerge ile yazılı olarak sorulur. Önemli olan istenen

cevabın yazılı mı, yoksa sözlü mü olduğudur. Milletvekili sorduğu

soruya yazılı cevap istemişse yazılı, sözlü cevap istemişse sözlü

cevap verilir.

Milletvekilleri bilgi edinmek için daha çok yazılı soru yolunu tercih

etmektedir. Sözlü soru ise daha çok Genel Kurul’da tartışma

konusu yapılmak istenen konularda sorulmaktadır. Sözlü soruda,

132


S İ V İ L T O P L U M İ Ç İ N YA S A M A S Ü R E C İ N E K AT I L I M E L K İ TA B I

soruyu soran milletvekili ile cevap veren bakan arasında bir diyalog

ve tartışma ortamı oluşur ve ortamın kamuoyu tarafından izlenmesi

mümkün hale gelir. Ancak sözlü soruların yanıtlanması

uzun zaman alabildiğinden ve yazılı sorunun belli bir sürede cevaplandırılması

zorunlu olduğundan kısa sürede cevap alınmasını

sağlamak bakımından da yazılı soru tercih edilebilir.

Soru önergeleri hangi şartları taşımalıdır?

Cevabı yazılı

olarak istenen

soru yazılı soru,

cevabın Genel

Kurul’da verilmesi

istenen soru sözlü

sorudur.

Soru önergesi şekil ve esas yönünden bazı şartlar taşımak zorundadır.

Şekil bakımından aranan şartlar:

l Kısa olmalıdır. Sözlü soru önergeleri 100 kelimeyi

geçmemelidir.

l Herhangi bir belge eklenmemelidir.

l Başbakan veya ilgili bakana yöneltilmelidir.

l “TBMM BAŞKANLIĞI’NA” hitaben yazılmalıdır.

l Sadece bir milletvekili tarafından, adı-soyadı ve seçim

çevresi belirtilerek imzalanmalıdır.

Esas bakımından aranan şartlar:

l Gerekçesiz hazırlanmalıdır. Verilme nedeni, güdülen amaç gibi

açıklamalara yer verilmemelidir.

l Kişisel görüşler ileri sürülmemeli, değerlendirme ve yorum

yapılmamalıdır.

l Soru, kişilik ve özel yaşama ilişkin konuları içermemelidir.

l Başka bir kaynaktan kolayca öğrenilmesi mümkün olan

konularda soru sorulmamalıdır.

133


D Ö R D Ü N C Ü B Ö L Ü M : B İ L G İ E D İ N M E V E D E N E T İ M Y O L L A R I

l Tek amacı istişare sağlamaktan ibaret konuları içermemelidir.

Soru önergeleri,

Anayasa

ve İçtüzüğe

göre şekil ve

esasa yönelik

belli şartları

taşımalıdır.

l Soru konusu daha önce Başkanlığa verilmiş bir gensorunun

konusuyla aynı olmamalıdır.

l Kaba ve yaralayıcı ifadelere yer verilmemelidir.

l Anayasa’nın 138 inci maddesi gereğince, görülmekte olan bir

dava hakkında yargı yetkisinin kullanılması ile ilgili soru

yöneltilmemelidir.

Aslında, yargı bağımsızlığını gözeten anayasal kural, yalnızca

soru için değil tüm denetim yolları ve hatta Meclis’in diğer faaliyetleri

için de geçerli bir sınırlamadır. Görülen bir davada kullanılan

yargı yetkileri hakkında Meclis’te soru sorulamayacağı

gibi görüşme ve açıklama yapılmaması gerekmektedir.

Soru önergesinde kaba ve yaralayıcı ifadelerin bulunmaması

şartı da yine tüm denetim önergeleri, hatta Meclis Başkanlığı’na

verilen tüm yazı ve önergeler için geçerli bir şarttır.

Yazılı ve sözlü soruların ortaklaşa tabi oldukları süreç

nasıldır?

Sözlü soru önergeleri ile yazılı soru önergelerinin izlediği süreç

birbirinden belirli bir noktadan sonra ayrılır. Bu nedenle önce ortak

süreç anlatıldıktan sonra yazılı soru ve sözlü soru önergelerinin

izlediği farklılaşan süreçleri açıklanacaktır.

Hazırlanan soru önergesi, partilerin grup iç yönetmelikleri gereğince

öncelikle milletvekilinin mensup olduğu partinin grup başkanlığına

sunulur.

Grup kaydından geçen önerge TBMM Genel Evrak ve Arşiv

Müdürlüğü’ne verilir.

Genel evrak kaydı alan önerge, Kanunlar ve Kararlar Müdürlüğü’ne

gönderilir. Soru önergesinin işlemleri, Kanunlar ve Kararlar Mü-

134


S İ V İ L T O P L U M İ Ç İ N YA S A M A S Ü R E C İ N E K AT I L I M E L K İ TA B I

dürlüğü Denetim Bürosu’nca yürütülür.

Önerge, Anayasa ve İçtüzük hükümleri açısından bulunması gereken

şekil ve esasa yönelik şartlara göre incelenir.

İncelenen soru önergesi, gereken şartlara uygun değilse TBMM

Başkanı tarafından bir yazı ekinde soru sahibine gerekçeli olarak

iade edilir.

İçtüzük şartlarına uygun görülen önerge işleme alınarak sözlü

olanlara (6/…) ve yazılı olanlara (7/…) biçiminde bir esas numarası

verilir ve gelen kağıtlar listesinde yayımlanır. Gelen kağıtlar

listesinde soru önergesi sahibinin adı-soyadı, seçim çevresi, önergenin

konusunu yansıtan kısa özeti, esas numarası, Başkanlığa geliş

tarihi ve muhatap hükümet üyesinin bilgileri yer alır.

Taşıması gereken

şartlara uygun

soru önergeleri

işleme alınıp

Meclis Başkanı’nca

Başbakanlığa ve

ilgili bakanlığa

gönderilir;

uymayanlar ise

sahibine iade edilir.

Gelen kağıtlar listesinde yayımlanan soru önergesi Başbakanlığa

ve ait olduğu bakanlığa TBMM Başkanı’nın imzasıyla gönderilir.

Soru önergesi yanıtlanmamış olduğu sürece sahibi tarafından

TBMM Başkanlığı’na verilen dilekçeyle geri alınabilir.

STK’lar TBMM internet sayfasında “Denetim” başlığı

altından hem bütün sorulara hem de bunlara verilen

cevaplara ulaşabilir.

STK

Bu bilgilere aşağıdaki adresten de ulaşmak mümkündür:

http://www.tbmm.gov.tr/develop/owa/yazili_sozlu_soru_

sd.sorgu_baslangic

Yazılı sorunun farklılaşan süreci nasıl işler?

Yazılı soru önergesinin, Başbakanlık veya ait olduğu bakanlığa

sevki tarihinden itibaren en geç 15 gün içinde cevaplandırılması

gerekir. Gereken bilgilerin derlenebilmesi için bu süre yeterli olmayacaksa

bir aylık ek süre talebinde bulunulabilir. Verilen cevap,

135


D Ö R D Ü N C Ü B Ö L Ü M : B İ L G İ E D İ N M E V E D E N E T İ M Y O L L A R I

Yazılı soru cevabı

bizzat ilgili bakanın

imzasıyla Meclis’e

gönderilir. Tanınan

süreler içerisinde

cevaplandırılmayan

soru önergeleri

gelen kağıtlar

listesinde gösterilir.

bizzat hükümet üyesinin imzasıyla Meclis Başkanlığı’na gönderilmelidir.

Gelen cevap Başkanlık’ça soru sahibi milletvekiline iletilir.

Cevap ayrıca soru metniyle birlikte Başkanlık tarafından alındığı

günkü veya bir sonraki birleşim tutanağının arkasına eklenmek

suretiyle Tutanak Dergisi’nde ve TBMM İnternet Sayfası’nda

yayımlanır.

Yazılı soru önergesinin 15 gün içerisinde cevaplandırılmaması ve

ek süre talebinde bulunulmaması durumunda TBMM Başkanı,

başbakanın veya ilgili bakanın dikkatini çekerek 10 günlük kesin

ve son bir süre tanır. Bu süre içerisinde de cevap gönderilmez ise

soru önergesinin cevaplandırılmadığı gelen kâğıtlar listesinde ilan

edilir. Gelen kağıtlar listesinde, “Süresi İçinde Cevaplandırılmayan

Yazılı Soru Önergeleri” başlığı altında önergenin sahibi, esas

numarası, özeti ve muhatabı belirtilir.

Sözlü sorunun farklılaşan süreci nasıl işler?

Sözlü soru önergesi, Başbakanlığa ve ait olduğu bakanlığa sevk

tarihinden 5 gün sonra Genel Kurul gündeminin “Sözlü Sorular”

kısmına esas numarası sırasına göre alınır.

Gündeme giren sözlü soru önergeleri, Genel Kurul gündeminin

“Sözlü Sorular” kısmına ayrılan süreler içerisinde cevaplandırılır.

Genellikle her yasama döneminde, Salı ve Çarşamba günleri birleşimin

başında birer saat sözlü soruların görüşülmesi kararlaştırılır.

Ancak uygulamada, alınan kararlarla sözlü sorular için ayrılan

bu sürelerde kanun tasarı ve tekliflerinin görüşüldüğüne sıkça

rastlanmaktadır.

Sözlü soru önergelerinin Genel Kurul’daki görüşmelerine, birinci

sıradan itibaren, önergenin sahibi, özeti, muhatap hükümet

üyesi okunmak suretiyle başlanır. Muhatap bakan, Genel

Kurul’da hazır bulunduğunu ve cevap vereceğini belirtirse Başkan,

sözlü soru önergesi metnini katip üyeye okutur. Sözlü soru

önergesinin okunmasından sonra bakan, 5 dakikalık süre içe-

136


S İ V İ L T O P L U M İ Ç İ N YA S A M A S Ü R E C İ N E K AT I L I M E L K İ TA B I

risinde soruyu cevaplar. Sorunun cevaplandırılmasından sonra

soru sahibi milletvekili yerinden çok kısa bir ek açıklama isteyebilir.

Bakan, bu ek açıklama isteğini karşılamak isterse yine 5

dakikalık süre içerisinde cevap verebilir. Bu cevaptan sonra işlem

tamamlanır.

Genel Kurul’da üç birleşimde sırası geldiği halde cevaplandırılmayan

sözlü soru önergesi yazılı soruya çevrilir. Bu durumda, sözlü

soru önergesi yazılıya çevrilen milletvekiline 5 dakikalık bir konuşma

hakkı doğar.

Bir sözlü soruyu cevaplandıracak bakan, gündemin diğer sıralarındaki

sözlü sorulardan istediklerini de sıra gözetmeksizin cevaplandırabilir.

Bakanın bu isteğini birleşimin başında Başkanlığa bildirmesi

yeterlidir. Böylece gündemin arka sıralarında bulunan sözlü

sorulara da kısa süre içerisinde güncelliği kaybolmadan cevap verilebilir.

Birlikte cevaplandırılacak soruların konularının aynı olması

gerekmez. Bakan aynı konudaki sorulara ortak cevap verebilir.

Uygulamada, sorular için ayrılan bir saatlik süre içinde bir bakanın

kendisiyle ilgili ortalama 20-25 soruya birlikte cevap verdiği

görülmektedir.

Sözlü soru

önergeleri

Genel Kurul’da

kürsüden ilgili

bakan tarafından

cevaplandırılır.

Üç birleşimde

sırası geldiği halde

cevaplandırılmayan

sözlü soru önergesi

yazılı soruya

çevrilir.

Soru Önergesi Formatı

TÜRKİYE BÜYÜK MİLLET MECLİSİ BAŞKANLIĞINA

Aşağıdaki sorumun / sorularımın Başbakan / ...................... Bakanı tarafından

yazılı/sözlü olarak cevaplandırılmasını arz ederim. /2011

(İmza)

SORU 1.

SORU 2.

SORU 3.

Milletvekilinin Adı ve Soyadı

Seçim Çevresi

137


D Ö R D Ü N C Ü B Ö L Ü M : B İ L G İ E D İ N M E V E D E N E T İ M Y O L L A R I

Meclis araştırması, bir komisyon

aracılığıyla bilgi edinmek için yapılan

incelemedir.

138


S İ V İ L T O P L U M İ Ç İ N YA S A M A S Ü R E C İ N E K AT I L I M E L K İ TA B I

B

MECLİS ARAŞTIRMASI

Meclis araştırması, yapılacak ön görüşme sonucu

belli olur.

139


D Ö R D Ü N C Ü B Ö L Ü M : B İ L G İ E D İ N M E V E D E N E T İ M Y O L L A R I

Meclis araştırması nedir, hangi amaçla verilir?

Meclis

araştırması,

bir komisyon

aracılığıyla

bilgi edinmek

için yapılan

incelemedir.

Meclis araştırması, belli bir konuda bilgi edinilmek için yapılan

incelemedir. Ancak bu sıradan bir bilgi edinme değildir. Bu incelemeyle,

bir sorunun nedenleri araştırılarak boyutları saptanmakta

ve bu konuda alınması gereken önlemler ortaya konmaya çalışılmaktadır.

Hükümet, tıpkı soru mekanizmasında olduğu gibi, sorumluluğa

maruz kalmamak için meclis araştırması mekanizması

işletildikten sonra uygulamada daha dikkatli davranmaya çalışmaktadır.

Gerçi meclis araştırması komisyonu raporunun hukuken

bağlayıcı bir değeri yoktur. Ancak kurum, kuruluş ve kişiler bu tür

komisyonların çalışmalarının sonucu olan raporları dikkate almakta

ve uygulamalarını ona göre yönlendirmektedirler.

STK

STK’ların, karşılaştıkları sorunların ele alınması,

irdelenmesi, aksaklık ve yanlışlıkların üzerine gidilmesi

ve çözüm arayışı için milletvekillerine bu mekanizmanın

kullanılmasını önermeleri; bu tür bir araştırmanın

yapılması için ellerindeki bilgi ve belgeleri temasta

oldukları milletvekillerine aktarmaları önem taşır.

Ancak bunun başarılabilmesi için iyi bir ön araştırma yapılması

ve güçlü kanıtlarla yola çıkılması araştırmanın başlatılabilmesi

için önemlidir. Çünkü meclis araştırması önergesinin verilmesi

soru önergesinde olduğu gibi kolay değildir. Bu tür bir talebin bir

siyasi parti grubundan ya da en az 20 milletvekilinden gelmesi gerekir.

Dolayısıyla en az 20 milletvekilini ikna etmek için elde yeterli

kanıtın olması zorunludur. Aksi takdirde önergenin verilmesi

bile güçtür. Hükümet de meclis araştırması isteminde bulunabilmekteyse

de bu hakkını hiç kullanmamıştır.

140


S İ V İ L T O P L U M İ Ç İ N YA S A M A S Ü R E C İ N E K AT I L I M E L K İ TA B I

Meclis araştırması önergesinin şekil şartları nelerdir?

Meclis araştırması açılmasına ilişkin önergenin Anayasa ve

İçtüzük çerçevesinde şekil ve içerik bakımından bazı şartları

taşıması gerekir.

Siyasi parti grubu adına verilen önergede, grup başkanı ve/

veya başkanvekilinin adı-soyadı, seçim çevresi ve imzası, 20

milletvekili tarafından verilen önergede milletvekillerinin adısoyadı,

seçim çevresi ve imzaları bulunmalıdır.

Meclis araştırması

önergesi, şekil ve

içeriğe ilişkin bazı

şartlara uygun

olmalıdır.

Önergenin metni beşyüz kelimeyi geçmemelidir. Fazla ise

önergeye beşyüz kelimeyi aşmayacak bir özet metin eklenmelidir.

Önerge, belirli bir konuda olmalıdır. Diğer bir ifadeyle, önergenin

konusu muğlak, geniş ve yoruma açık olmamalıdır.

Önergenin konusu ticari sırlara ve devlet sırrına ilişkin olmamalıdır.

Konusu, görülmekte olan bir davada kullanılan yargı yetkilerine

ilişkin olmamalıdır.

Önergede kaba ve yaralayıcı ifadeler bulunmamalıdır.

Meclis araştırması önergesi nasıl bir süreç izler?

Önergeyi imzalayan milletvekillerinin mensup olduğu siyasi parti

grubunun kaydından geçen önerge genel evrak kaydı alarak Kanunlar

ve Kararlar Müdürlüğü’ne gelir. Önergenin işlemleri, Kanunlar

ve Kararlar Müdürlüğü Denetim Bürosu’nca yürütülmektedir.

Anayasa ve İçtüzük hükümleri çerçevesinde incelenen önergeye

(10/…) esas numarası verilir. Önerge, ilk imza sahibi milletvekilinin

adı-soyadı, seçim çevresi ve taşıdığı imza sayısı ile içeriğini

yansıtan özeti, esas numarası, Başkanlığa geliş tarihi bilgileriyle

gelen kâğıtlar listesine alınır. Önergenin birer örneği, Meclis’teki

siyasi parti gruplarına ve Başbakanlığa gönderilir.

141


D Ö R D Ü N C Ü B Ö L Ü M : B İ L G İ E D İ N M E V E D E N E T İ M Y O L L A R I

Meclis araştırması

önergesi Genel

Kurul’da

okunarak

bilgiye sunulur.

Gündemde yerini

alır. Meclis

araştırması

açılması,

yapılacak ön

görüşme sonucu

belli olur.

Önerge Genel Kurul’da, gündemin “Başkanlığın Genel Kurula Sunuşları”

kısmında okunarak bilgiye sunulur ve gündemin “Genel

Görüşme ve Meclis Araştırması Yapılmasına Dair Öngörüşmeler”

kısmına sırasına göre girerek ön görüşme gününü bekler.

Ön görüşmenin yapılmasının iki yolu vardır: Bunlardan birincisi

denetim konularının görüşüldüğü birleşimde (Yasama dönemi başında

Salı günlerinde denetim konularının görüşülmesi kararlaştırılmaktadır.)

ilgili kısımda önergeye sıra gelmesidir. İkinci yöntem

önergenin gündemdeki sırası gelmeden belli bir tarihte görüşülmesine

ilişkin Danışma Kurulu önerisinin Genel Kurul’da kabul

edilmesidir.

Öngörüşmede hükümet, siyasi parti grupları, önergedeki birinci

imza sahibi milletvekili veya onun göstereceği bir diğer imza

sahibi konuşabilir. Öngörüşmede milletvekillerinin şahısları

adına konuşma imkânı bulunmamaktadır. Öngörüşmede

konuşma süreleri, hükümet ve siyasi parti grupları için 20’şer

dakika, önerge sahibi milletvekili için 10 dakikadır.

Öngörüşme sonunda, meclis araştırması açılıp açılmamasına

işaretle oylama yapılarak karar verilir. Meclis araştırması

açılmamasına karar verilirse süreç burada kesilir.

Meclis araştırması komisyonu nasıl kurulur ve çalışır?

Meclis araştırması açılmasına karar verilirse bir araştırma

komisyonu kurulur. Bu komisyonun üye sayısı, görev süresi

ve gerektiğinde Ankara dışında da çalışabileceği hususları

Başkanlığın önerisiyle oylanarak Genel Kurul’ca kararlaştırılır.

Araştırma komisyonları genellikle 16-17 üyeden oluşur ve

görev süreleri üst sınır olan üç ay olarak belirlenir. Komisyonlar

genellikle araştırmalarını bu süre içinde tamamlayamadıklarından

kendilerine bir aylık ek bir süre tanınır.

Meclis araştırması komisyonu bakanlıklardan, diğer kamu

kurumlarından, mahalli idarelerden, üniversitelerden, kamu

142


S İ V İ L T O P L U M İ Ç İ N YA S A M A S Ü R E C İ N E K AT I L I M E L K İ TA B I

iktisadi teşebbüslerinden, özel kanun ile veya özel kanunun verdiği

yetkiye dayanılarak kurulmuş banka ve kuruluşlardan, kamu

kurumu niteliğindeki meslek kuruluşlarından ve kamu yararına

çalışan derneklerden bilgi istemek ve buralarda inceleme yapmak,

ilgililerini çağırıp bilgi almak yetkilerine sahiptir.

Komisyon, gerekli gördüğünde uygun bulacağı

uzmanların bilgilerine başvurabilmektedir. Bu

bağlamda STK’ların da toplantılara çağrılarak

görüşlerinin dinlenmesi mümkündür. Bu davet iki

biçimde olabilir. Araştırma komisyonu kendiliğinden

ilgili STK’ları araştırarak belirlediklerini

toplantılarına çağırıp dinleyebilir ya da STK’lar Meclis

faaliyetlerini izleyerek kendileriyle ilgili gördükleri

araştırma komisyonuna başvurarak görüşlerini

aktarmak istediklerini bildirebilirler. STK’lar hangi

araştırma komisyonlarının kurulmuş olduğunu

TBMM internet sayfasından kolaylıkla öğrenebilir ve

kendileriyle ilgili olanları saptayabilirler.

STK

Meclis

araştırması

komisyonu;

yerinde inceleme,

Ankara dışında

çalışma,

incelediği

konunun

tüm yetkili

ve ilgililerini

dinleme, kamu

kurum ve

kuruluşlarından

bilgi ve belge

isteme yetkilerine

sahiptir.

Bu amaçla TBMM internet sayfası üzerinden “Denetim”

başlığına, oradan “Araştırma Komisyonları” başlığına tıklanır.

Gelen,

http://www.tbmm.gov.tr/develop/owa/arastirma_onergesi_

sd.sorgu_baslangic

sayfasından meclis araştırması komisyonlarıyla ilgili bilgilere

ulaşılabilir.

STK’lar, toplantılara katılmadan da görüş ve önerilerini internet

üzerinden ya da mektup, faks gibi yollarla araştırma komisyonuna

iletebilirler. Bu görüş ve öneriler ciddi bulundukları oranda

komisyon tarafından dikkate alınacaktır. Dolayısıyla STK’ların

özenle hazırlanmış görüş ve önerilerinin araştırma komisyonunda

dikkate alınma olasılığı yüksektir.

143


D Ö R D Ü N C Ü B Ö L Ü M : B İ L G İ E D İ N M E V E D E N E T İ M Y O L L A R I

Meclis araştırması

komisyonu

raporu, incelenen

konunun tüm

yönleriyle,

etraflıca ele

alındığı, sorun

irdelemenin

ötesinde çözüm

önerilerinin de yer

aldığı önemli bir

kaynaktır. Rapor,

Genel Kurul’da

yapılan bir genel

görüşme ile

tartışılır.

STK

Meclis araştırması komisyonu raporu neden önemlidir?

Araştırma komisyonu inceleme ve araştırmaları sonucu edindiği

bilgileri, tespit ve görüşlerini bir rapor haline getirir. Raporda

komisyonun incelediği konudaki mevcut durumun boyutları,

sorun nedenleri ve yanı sıra alınması gereken önlemelere de yer

verilmektedir. Araştırılan konunun tüm yönleriyle ele alındığı

rapor bastırılır. Raporun dağıtımının üzerinden belli süre geçtikten

sonra Genel Kurul’da görüşülmesi zorunludur. Rapor dağıtılma

tarihinden 48 saat geçtikten sonra görüşülebilir, ancak görüşülme

günü 7 günden sonraya bırakılamaz.

Meclis Genel Kurulu’nun rapor üzerinde yapacağı genel görüşmede

ilk söz hakkı, meclis araştırması önergesindeki birinci imza sahibi

veya onun göstereceği bir diğer imza sahibi milletvekiline (10

dakika) aittir. Bunun dışında komisyon, hükümet, siyasi parti

grupları (20 dakika) ve şahsı adına iki milletvekilinin (10 dakika)

konuşma hakkı mevcuttur. Genel görüşmesi yapılan rapor,

Başbakanlık ve ilgili bakanlıklara da gönderilir. STK’ların bu

raporlara TBMM internet sayfası üzerinden yukarıda gösterilen

bağlantılardan ulaşmaları mümkündür.

Konuyla ilgili STK’ların araştırma komisyonuna katkı

sunmaları sağlıklı raporlar üretilmesi bakımından

önem taşır. Araştırma komisyonu üyeleri kendilerine

bilgi ve belge sunulduğu ölçüde daha iyi ve sağlıklı

değerlendirmeler yapabileceklerdir.

144


S İ V İ L T O P L U M İ Ç İ N YA S A M A S Ü R E C İ N E K AT I L I M E L K İ TA B I

Meclis Araştırması Önergesi Formatı

TÜRKİYE BÜYÜK MİLLET MECLİSİ BAŞKANLIĞINA

… konusunda bir Meclis araştırması açılmasını saygılarımızla arz ederiz.

(İlk imza sahibinin imzası)

Milletvekilinin Adı ve Soyadı

Seçim Çevresi

(imza)

(imza)

Milletvekili

Milletvekili

(En az 20 Milletvekili’nin imzası)

GEREKÇE

145


D Ö R D Ü N C Ü B Ö L Ü M : B İ L G İ E D İ N M E V E D E N E T İ M Y O L L A R I

Genel görüşme, toplumu ve

devlet faaliyetlerini ilgilendiren

belli bir konunun, TBMM Genel

Kurulu’nda görüşülmesidir.

146


S İ V İ L T O P L U M İ Ç İ N YA S A M A S Ü R E C İ N E K AT I L I M E L K İ TA B I

C

GENEL GÖRÜŞME

Genel Kurul’da yapılan genel görüşme ile taraflar

görüşlerini açıklama fırsatı bulduğu gibi tartışılan

konu üzerinde kamuoyu da oluşturulur.

147


D Ö R D Ü N C Ü B Ö L Ü M : B İ L G İ E D İ N M E V E D E N E T İ M Y O L L A R I

Genel görüşme nedir, ne amaçla verilir?

Genel görüşme

önergesinde

şekil ve içerik

yönlerinden bazı

şartlar aranır.

STK

Genel görüşme, toplumu ve devlet faaliyetlerini ilgilendiren belli

bir konunun, TBMM Genel Kurulu’nda görüşülmesidir.

Genel görüşmenin meclis araştırmasından farkı kabaca, meclis

araştırmasının kurulan bir komisyon aracılığıyla yapılmasıdır.

Meclis araştırması komisyonu raporu üzerinde yapılan görüşme,

bir genel görüşmedir. Dolayısıyla genel görüşme yapılmasına

karar vermek demek, araştırma yapılmasına gerek görülmeden

belli bir konuyu görüşmek anlamına gelir. Bu nedenle genel

görüşme mekanizması, meclis araştırması mekanizmasına kıyasla

STK’ların daha az ilgisini çekebilecek bir mekanizmadır.

STK’lar, özellikle nedenleri ve boyutları genel olarak

bilinen sorunların Meclis Genel Kurulu’nda ele

alınması yoluyla kamuoyunun gündemine taşınmasını

sağlamak için bu mekanizmanın kullanılması talebinde

bulunabilirler.

Genel görüşme önergesinin şekil şartları nelerdir?

Genel görüşme açılması; hükümet, siyasi parti grupları veya en az

yirmi milletvekili tarafından yazılı bir önergeyle istenebilir.

En az 20 milletvekili tarafından verilen önergede, milletvekillerinin

adı-soyadı, seçim çevresi ve imzası bulunmalıdır.

Siyasi parti grubu adına verilen önergede, grup başkanı ve/veya

başkanvekilinin adı-soyadı, seçim çevresi ve imzası bulunmalıdır.

Önergenin metni beşyüz kelimeden fazla ise önergeye beşyüz

kelimeyi aşmayacak bir özet metin eklenmelidir.

148


S İ V İ L T O P L U M İ Ç İ N YA S A M A S Ü R E C İ N E K AT I L I M E L K İ TA B I

Önerge, toplumu ve devlet faaliyetlerini ilgilendiren belirli bir

konuda olmalıdır. Diğer bir ifadeyle, önergenin konusu muğlâk,

geniş ve yoruma açık olmamalıdır.

Konusu, görülmekte olan bir davada kullanılan yargı yetkilerine

ilişkin olmamalıdır.

Önergede kaba ve yaralayıcı ifadeler bulunmamalıdır.

Genel görüşme önergesi nasıl bir süreç izler?

Tıpkı meclis araştırmasında olduğu gibi genel görüşmede de

önergenin verilmiş olması genel görüşme yapılması sonucunu

doğurmaz. Burada da aşağı yukarı meclis araştırmasıyla aynı süreç

işler: Siyasi parti grubu ve genel evrak kaydı alan önerge Kanunlar

ve Kararlar Müdürlüğü’ne gönderilir. Önergenin işlemleri,

Kanunlar ve Kararlar Müdürlüğü Denetim Bürosu’nca yürütülür.

İçtüzük hükümleri çerçevesinde incelenen önergeye (8/…) esas

numarası verilir. Önerge, ilk imza sahibi milletvekilinin adı-soyadı,

seçim çevresi ve taşıdığı imza sayısı ile içeriğini yansıtan özeti,

esas numarası, Başkanlığa geliş tarihi bilgileriyle gelen kâğıtlar

listesine alınır. Genel Kurul’da gündemin “Başkanlığın Genel

Kurula Sunuşları” kısmında okutulan önerge bilgiye sunulmuş

olur. Beşyüz kelimeyi geçen önergenin özeti okutulur. Önergenin

birer örneği, Meclis’teki siyasi parti gruplarına ve Başbakanlığa

gönderilir. Önerge, TBMM gündeminin “Genel Görüşme ve

Meclis Araştırması Yapılmasına Dair Öngörüşmeler” kısmına

sırasına göre girer.

Genel görüşme

önergesi Genel

Kurul’da okunarak

bilgiye sunulur.

Gündemde yerini

alır. Genel görüşme

açılıp açılmaması,

yapılacak ön

görüşme sonrası

kararlaştırılır.

Meclis araştırması önergesi gibi genel görüşme önergesinin

öngörüşmesi de Genel Kurul’da sırası geldiğinde ya da

Danışma Kurulu kararıyla yapılır. Öngörüşmede hükümet,

siyasi parti grupları, önergedeki birinci imza sahibi milletvekili

veya onun göstereceği bir diğer imza sahibi konuşabilir.

Öngörüşmede milletvekillerinin şahsı adına konuşma imkanı

bulunmamaktadır. Öngörüşmede konuşma süreleri, hükümet ve

149


D Ö R D Ü N C Ü B Ö L Ü M : B İ L G İ E D İ N M E V E D E N E T İ M Y O L L A R I

Genel Kurul’da

yapılan genel

görüşme ile

taraflar görüşlerini

açıklama fırsatı

bulduğu gibi

tartışılan konu

üzerinde kamuoyu

da oluşturulur.

siyasi parti grupları için 20’şer dakika, önerge sahibi milletvekili

için 10 dakikadır. Genel görüşme yapılıp yapılmamasına

öngörüşme sonunda karar verilir.

Genel görüşme nasıl yapılır?

Genel görüşme açılmasına karar verilirse, genel görüşme günü

özel gündem halinde Danışma Kurulu’nca belirlenir. Ancak genel

görüşmenin yapılacağı gün, açılmasına karar verilmesinden itibaren

48 saatten önce ve 7 tam günden sonra olamaz. Genel görüşmede

ilk söz hakkı, genel görüşme önergesindeki birinci imza sahibi

veya onun göstereceği bir diğer imza sahibi milletvekiline aittir.

Bunun dışında genel hükümlere göre hükümet, siyasi parti grupları

ve şahsı adına iki milletvekilinin konuşma hakkı mevcuttur. Genel

görüşmede konuşma süreleri, üyeler için 10’ar dakika; hükümet ve

siyasi parti grupları için 20’şer dakikadır.

Genel görüşme sonrasında herhangi bir karar alınması gerekmediği

için herhangi bir oylama da yapılmaz. Genel görüşme sonucunda

meclis araştırmasında olduğu gibi herhangi bir rapor da ortaya

çıkmaz. Toplumun gündeminde olan bir konu Genel Kurul’da

enine boyuna tartışılmış ve varsa ilgililerin dikkati çekilmiş olur.

Bu görüşmelerden sonra ortaya çıkan sonuca göre diğer denetim

mekanizmalarının işletilmesi ve siyasi ya da cezai sorumluluğun

gündeme getirilmesi mümkündür.

Uygulamada dış politika konusundaki genel görüşmelerden

sonra parti grupları temsilcilerinin imzaladığı ortak bildiriler

yayınlandığı görülmektedir.

STK

Özellikle yaygın sosyal, ekonomik veya kültürel

sorunların Genel Kurul’da tartışılarak kamuoyu

oluşturulmasını, siyasi çevrelerde dikkatlerin o konuya

çekilmesini isteyen STK’lar genel görüşme yolunu

önerebilirler.

150


S İ V İ L T O P L U M İ Ç İ N YA S A M A S Ü R E C İ N E K AT I L I M E L K İ TA B I

Genel Görüşme Önergesi Formatı

TÜRKİYE BÜYÜK MİLLET MECLİSİ BAŞKANLIĞINA

… konusunda bir Genel Görüşme açılmasını saygılarımızla arz ederiz.

(İlk imza sahibinin imzası)

Milletvekilinin Adı ve Soyadı

Seçim Çevresi

(imza)

(imza)

Milletvekili

Milletvekili

(En az 20 Milletvekili’nin imzası)

GEREKÇE

151


D Ö R D Ü N C Ü B Ö L Ü M : B İ L G İ E D İ N M E V E D E N E T İ M Y O L L A R I

Sıcak gelişmelerde, kamuoyunu

ilgilendiren önemli konularda

milletvekilleri gündem dışı konuşmalarıyla

Genel Kurulu bilgilendirebilir.

152


S İ V İ L T O P L U M İ Ç İ N YA S A M A S Ü R E C İ N E K AT I L I M E L K İ TA B I

D

GÜNDEM DIŞI KONUŞMA

Gündem dışı konuşma talebi milletvekilleri veya

Hükümet’ten gelir.

153


D Ö R D Ü N C Ü B Ö L Ü M : B İ L G İ E D İ N M E V E D E N E T İ M Y O L L A R I

Gündem dışı konuşma nedir?

Sıcak

gelişmelerde,

kamuoyunu

ilgilendiren

önemli konularda

milletvekilleri

gündem dışı

konuşmalarıyla

Genel Kurulu

bilgilendirebilir.

Gündem dışı konuşma bir denetim mekanizması olmamakla birlikte,

kısmen denetim mekanizması işlevi gören bir mekanizmadır.

Konuşmanın gündem dışı olması, halkı ilgilendiren toplumun

gündemindeki bir konu dışında olmasını değil, yalnızca belirlenmiş

TBMM Genel Kurulu gündeminin dışında bir konu olmasını

ifade eder.

Yukarıda açıklandığı gibi denetim mekanizmaları belli yöntem

kurallarına ve sürelere bağlı olarak işler. Bu durum, kamuoyunun

gündeminde yer alan güncel konuların zamanında tartışılmasını

engeller. Örneğin, bir soru önergesi cevaplandırıldığında kimi zaman

güncelliğini kaybetmiş olur. Seçim bölgesinde ya da ülkede

yaşanmakta olan belli bir sorunu Genel Kurul’a yansıtmak isteyen

bir milletvekilinin, gündemin olağan akışı içerisinde bunu gerçekleştirebilmesi

olanaksız olmasa bile çok güçtür.

Gündem dışı konuşma mekanizmasıyla, sorunların güncelliğini

yitirmeden Genel Kurul’un gündemine getirilmesi ve tartışılması

mümkündür.

İçtüzük, Meclis Genel Kurulu’na belli konuların duyurulmasında

zorunluluk bulunan olağanüstü acele hallerde milletvekilleri

ve hükümete söz verileceğini öngörmektedir. Bir yörede meydana

gelen doğal afet, bir toplumsal olay veya dış politikadaki sıcak

bir gelişme üzerine yapılan gündem dışı konuşmayla Genel

Kurul bilgilendirilmiş olmaktadır.

Uygulamada, belirli gün ve haftalar vesilesiyle, illerin düşman işgalinden

kurtuluş günlerinde, bazı olaylarla ve tarihi şahsiyetlerle

ilgili yıldönümlerinde günün anlam ve önlemini belirten gündem

dışı konuşmalar da sıkça yapılmaktadır.

154


S İ V İ L T O P L U M İ Ç İ N YA S A M A S Ü R E C İ N E K AT I L I M E L K İ TA B I

Gündem dışı konuşma hakkı kimlere, nasıl verilmektedir?

Gündem dışı konuşma talebinin iki kaynaktan gelmesi mümkündür.

Milletvekili

GÜNDEMDIŞI KONUŞMA İSTEMİ

Hükümet

Bir birleşimde gündem dışı konuşma verilmesi birleşimi yöneten

başkanın takdirindedir.

Birleşimi yönetecek başkan, istem sahibi milletvekillerinden

hangilerine söz vereceğini belirler. Bu yetki kullanılırken konunun

önemi ve güncelliği, siyasi parti grupları arasındaki denge,

aynı konu, aynı milletvekili gibi kıstaslar gözetilmektedir. Bir birleşimde,

en çok üç milletvekiline gündem dışı söz verilebilir.

Gündem dışı konuşmalar birleşimin hemen başında, gündeme geçmeden

önce yapılır.

Gündem dışı konuşmanın süresi 5 dakikadır. Dolayısıyla bir birleşimde

üç milletvekiline gündem dışı konuşma verilmesi halinde

ayrılan süre 15 dakika ile sınırlıdır.

Hükümet bir gündem dışı konuşmaya 20 dakika süreyle cevap verebilir.

Böylece, gündem dışı konuşmaların 1 saati aşması olanaklıdır.

Hükümetin söz isteminde bulunması durumunda başkanın takdir

yetkisi bulunmayıp istemi yerine getirmek zorundadır. Hükümetin

20 dakikalık gündem dışı konuşmasından sonra, siyasi

parti gruplarına 10’ar dakikayı geçmemek üzere söz hakkı do-

155


Birleşimi yöneten

başkan, o

günkü gündeme

geçmeden önce

üç milletvekiline

veya hükümete

Genel Kurulu

bilgilendirmeleri

için gündem dışı söz

verebilir.

STK

ğar. Ayrıca, grubu bulunmayan partilerin milletvekillerinden

birine ya da bağımsızlardan birine 5 dakikayı geçmemek üzere

söz verilir. Dolayısıyla hükümetin gündemdışı konuşma talebinde

bulunması halinde genel görüşme benzeri bir görüşme yapılmaktadır.

Gündem dışı konuşma STK’lar için neden önemlidir?

Gündemdışı konuşma mekanizması STK’ların

ilgisini çekebilecek bir mekanizmadır. STK’lar acil

olduğunu düşündükleri ve gündeme getirilmesini

istedikleri sorunlarını, ilgili olduğunu düşündükleri

milletvekillerine ileterek gündeme getirilmesi isteminde

bulunabilirler. Ancak bu tür istemlerin yerine

getirilmesi için ilgili STK’ların yeterli bilgi ve belge

sağlamaları ve konunun gündeme getirilmesi için

yeterince ikna edici olmaları gerekir. Doyurucu bilgi

ve belgelerle başvurulması hem milletvekilinin konuyu

sahiplenmesine hem de haklı konuların kamuoyunun

gündemine getirilerek tartışılmasına olanak tanır.

Unutulmamalıdır ki, söylentilere ya da çıkarsamalara

değil somut kanıtlara dayalı istemlerin karşılık görmesi

daha büyük bir olasılıktır.

More magazines by this user
Similar magazines