: 1881

OCAK 

ŞUBAT 

SAYI: 

: 1881 

116-117

AYLIK FİKİR ve SANAT DERGİSİ 

YAĞMUR TUNALI 

Tarık Buğrayla 3 

Doç. Dr. AHMET BİCAN ERCILASUN 

Gençliğim Eyvah 16 

Dr. SADIK K. TURAL 

Mektup 24 

Dr. BİLGE ERCILASUN 

İbişin Rüyası 30 

NECMEDDİN TÜRİNAY 

Tank Buğra 'Dönemeçte" . . . . , 34 

NE DEDİLER . .... ..... ....... 37 

Dr. Yavuz Akpınar 

Yavuz Bülent Bakiler 

Nezih Demirtepe 

Kerim Kul 

Prof. Aydın Taneri 

Bayram Bilge Toker 

EMİNE IŞINSU 

Tarık Buğra Hakkında M ya Dair 40 

ARİF NİHAT ASYA 

Rubailer 46 

HÜSEYİN MÜMTAZ 

1981e Girerken Türkiye ve Dünya .... 47 

AYHAN TUĞCUGİL 

İdeolojik Harb Taktikleri 53 

Prof. Dr. AYDIN TANERİ 

"Üsküp'ten Kosova'ya" . . 57 

YIL: 9 SAYI : 116-117 

Töre, T.C. Millî Eğitim Bakanlığınca 

Tebliğler Dergisi'nin 

8 Kasım 1976 tarih ve 1906 numaralı 

sayısının 408. sayfasında 

tavsiye edilmiştir. 

Her türlü haberleşme adresi: 

TÖRE DERGİSİ 

PK. 211, Kızılay -ANKARA 

• 

Abone şartları: 

Yurt içi altı aylık 300 TL. 

Yurt içi yıllık 

500 TL. 

Yurt dışı yıllık : 1250 TL. 

Askerî personele, ö^ı etmen ve 

öğrencilere yıllık : 450 TL. 

Taahhütlü yıllık : 600 TL. 

• 

Yurt içi havaleler 71978 numaralı 

posta çekine; yurt dışı havaleler 

Türkiye İş Bankası, Ankara 

Gaziosmanpaşa Şubesi 72 numaralı 

hesaba yapılmalıdır. 

• 

Temsilcilere 37.5 TL.'dan ve 

ödemeli olarak gönderilir. 

Kurucusu: 

* /• 

HALİDE NUSRET 

ZORLUTUNA 

• 

Sahibi ve Sorumlu . 

Yazı İşleri Müdürü: 

EMİNE IŞINSU ÖKSÜZ 

• 

Dizgi: Tarhan Ajans 1/7660 

• 

Her hakkı mahfuzdur. TÖRE'de 

yayımlanan yazılar, TÖRE Dergisi'nden 

yazılı izin alınmadıkça 

hiçbir surette iktibas edilemez. 

OCAK/ŞUBAT 1981

& !Vê* 

,e^° 

"Damdan düştüm., kızıla 

yakalandım., sıtmaya tutuldum., 

ilkokulda, ortaokulda, 

lisede, üç defa geçici olarak 

kovuldum., beş kere işsiz 

kaldım..." 

" l2 £yiuı 

^^tS^İ!»i.^ 

" 'spatl; ****** 

ain *kt a , 

ti

TARIK i 

BUĞRA* yla... \ 

YAĞMUR TUN ALI 

Hayâtınızda, sanatı edebiyatı farkediş ânından bugüne kadar "panorama" mâhiyetinde 

bir gezinti yapalım, diyorum. Bunun için, siz, yâni sanatınız ve büyük tecrübeniz, 

bu konuşmaya ana hatlarıyla aksetsin isterim. Gerçi siz, sözünüzü toprağı tırnaklarınızla 

kazar gibi kâğıda geçirdiniz. Ama, görülüyor ki bin defa tekrar bile insanları uyandırmaya 

yetmeyebiliyor. 

Evet efendim, lise ikinci sınıftasınız ve edebiyatın hayâtınızın mânası olduğunu farkediyorsunuz. 

17. yaşın bu ürpertilerini dinleyelim önce; yâni, sanata, edebiyata ilk şuurlu 

uyanışı... 

— Gene o hikâye.. Gene "kısa özgeçmişiniz". 

Güzel ama: Ağarmış tepelerden gerilere bakmak, renkleri uçmuş, çizgileri belirsizleşmiş 

bölgeleri seçmeye çalışmak güzel., ve acı. Bütün röportajlar ayni soruyla başlıyor: 

Kısa'özgeçmiş in iz i anlatır mısınız 

Radyoda yapılan konuşmalardan birisinde bu soruyu, aşağı yukarı, şöyle cevaplandırmıştım: 

Damdan düştüm., kızıla yakalandım., sıtmaya tutuldum... ilkokulda, ortaokulda, 

lisede, üç defa, geçici olarak kovuldum., beş kere işsiz kaldım., ağır bir depresyon geçirip 

kuduz oldum diye tutturdum; zorla, doktoru tehdit ederek kuduz iğnesi yaptırdım., 

çok, çok eskilerde., hayâl meyal hatırlarım., âşık oldum / diye cevaplandırmıştım da, 

şaka yapıyorum, espri yapıyorum sanmıştı spiker hanım. 

Oysa.. Kısa özgeçmiş Şu saydıklarımdan bir teki bile bir kitap etmez mi Eder di-

yorum oen. Ve ömrümüzün herhangi bir döneminde ne isek, ne olmuşsak, öyle olmamıza 

şu sıralay iv erdiğim olayların ve sayısız benzerlerinden en önemsizlerin bile etkisi olmuştur 

sanıyorum.. Sanmıyor, inanıyorum. Biz her ânımızda daha önceki milyonlarca kırıntının 

ürünüyüz. 

Sık sık şaşırdıklarım olmuştur; bunu nasıl yazdım Nereden geldi bana bu diye. 

Bazen delicesine zorlarım da kendimi, tohumun oğulduruğa yıllarca, yıllarca önce yaşanmış 

ve unutulup gitti sanılan bir acıdan, bir anlayışsızlıktan veya bir mutluluktan, bir hoşgörü 

kırıntısından, kırıntı bir olaydan düştüğünü anlarım. Yazmak bir hipnoz hâli mi, ne 

Lise onuncu sınıfı ben unutmuştum.. Hatırlattınız. Doğru: Karar yaş imdir o. Ama, 

ya babamın kitapları Daha doğrusu.. Her baba gibi.. Büyüklerin en büyüğü babama 

dünyayı ve bizi unutturan Rebâb-ı Şikeste.. Mesnevi.. Şerare., Piyâle.. Servet-i Fünun ve 

Terakki koleksiyonları Ya bunlar 

Ya o, ilk Türkçe öğretmenim. Okuma kitabımızda şiiri vardı, düşünün siz.. Rıfkı 

Melul Meric'in ilk tahrir vazifemi göklere çıkarışı ve; "İlle şiir yaz" diye diye yazdırttığı 

ilk 7-7'me.. Afedersiniz . Bombok deyip, beni; "Aferin, güzel" diyene kadar, yedi bin yedi 

yüz yedi şiir yazmaya ve şiir kitapları okumaya zorlayışı 

Ya o, İstanbul Lisesi'nde, Hakkı Süha Gezgin'in, binde bir verdiği tam numarayı 

bana verişi.. Kim bu Tarık Nazım diye beni tahtaya kaldırdıktan sonra, yazdığım Ömer 

Seyfettin'e eki okuyup, "Böyle yazılır işte" diye beni şımartması.. Ve bu şımarma ile 

döktürdüğüm, isim ve sıfat tamlamaları ile dolu, ağdalı.. Daha çok beğenilmek., hayran 

olunmak için elbette., ikinci kompozisyonum yüzünden küplere binip, "Arapça isteyen 

arabistâne.. acemce isteyen acemistâne, firenkçe isteyen firengistâne" diye, Türkçe kavramını 

kafama mıhlayışı 

Ya o, anneciğimin ahretlikleri ile okuduğu ilâhîler ve uykudan önce kulağıma fısıldadığı 

dualar Bunlardan birisini hiç bir zaman unutmadım ve bunalımlarımda, umutsuzluklarımda 

hep ona sığındım: "Yattım Allah, kaldır beni / Rahmetinle doldur beni /Ben 

bir yola niyet ettim / îmân ile gönder beni". 

Bunlar ve kim bilir nice benzerleri.. Meselâ, ilkokul dördüncü sınıfta, Çocuk Dünyası'nın 

bulmaca yarışmasından kazandığım dokuz kitap..ki aralarında Halide Edip, Yakup 

Kadri, Falih Rıfkı ile birlikte Arı Maya, Pollyanna t Monte Kristo vardı.. Bunlar hesaba katılmadan, 

nasıl olur da onuncu sınıfı, on yedinci yaşımı ba langıç sayabilirim 

Burada yazarlık karakterimi, yazarlığımın karakterini çizmiştir sandığım bir noktayı 

söylemek isterim* Biz, 1930'ların heveskârları, sanatçıya tavan arasının barınak, kuru 

fasulyenin lüks yemek gösterildiği dönemin insanlarıyız.. Şöhret Hele para Bunları hesaba 

katmamak gerekti. Nitekim, ben, değil tavan arası, değil fasulye, onların hasretinden 

başka bir şey bulamadığım günler geçirdim. Bir yatılı lisede muallim muavinliği buluşum 

büyük mutluluklarımdan birisi oldu; çünkü yatağa ve yemeğe kavuşmuştum B ;î tün varlığı, 

içinde üç, beş kitap ile, dört parça çamaşır ve Akümülâtörlü Radyo'nun müsveddeleri 

bulunan bir tahta valizden ibaretti. 

A '•-.

5 

Rica ediyorum.. Bunu söyledim diye., ilk defa söylüyorum bunu..Çektiğim yokluklarla, 

sıkıntılarla övünmek ve büyükleşmek kuruntusuna kapıldığımı., çok rica ediyorum, 

sanmayın. Bu konuşmada hasretini kuru fasulyeden çok çektiğim bir yakınlık gördüm de 

anlatıyorum.. Ona lâyık olmaya çalışıyorum. Hepsi o kadar. Yoksa, beklediğim bir şey 

yok.. Yakasını üçkâğıtçılara, şarlatanlara ve demagoglara kaptırmış toplumumdan..sağırlardan, 

kulaklarını tıkamışlardan, gözlerini başarılıdan çevirenlerden bir şey beklediğim 

yok. Ve, herkese kendi utancı yeter, kimseyi utandırmaya hevesim yok. 

Ama, sorunuzu cevaplandırırken önce şunu söylemeliydim: O yaşta, yâni onuncu 

sınıfta yazarlarım kimlerdi Yâni bana edebiyatı sevdiren, önemli gösteren, onlar gibi olmak 

istediğim yazarlar 

Bu soru genel olarak herkes için önemlidir sanıyorum: Seçtiklerimize ve değer verdiklerimize 

göre değerleniriz. Kesindir bu. O kadar ki, bugünkü şairlerin, romancıların babalarını, 

bu sorunun peşinde tanımak mümkündür: Kim Nazım Hikmet'in, kim Yahya Kemâl'in.. 

Bizimkiler döl vermez oldu.. Kim Yevtuçenko'nun veya Şolohof'un veya Steinbeck'in 

veya şunun bunun yasal, ya da evlilik dışı çocuğudur, anlaşılabilir. Pek isim bilmem; 

bilenler, yabancı edebiyatları izleyenler oynasın bu oyunu., tadildir. Ve, edebiyatımız 

geniş ölçüde., en sosyal gerçekçiler dâhil, hattâ onlar başta, ancak bu oyunla hükme 

bağlanabilir. Bırakalım bunu. 

Öyle inanırım ki, ben on bir yaşımda Salambo'yu, on üçümde Sefiller'i, gene o yıl 

Tayyis'i, Cürüm ve Ceza'yı okumasaydım, on yedinci yılımı yaşarken pat diye; yazar olacağım 

diyemezdim. Çünkü edebiyat derslerinde övülen yazarları sevmiyordum. Hattâ 

çoğunu, meselâ Hüseyin Rahmi'yi küçümsüyordum. Onları sığ, basit, yalın, yetersiz buluyordum. 

Nitekim, edebiyatı, hâlâ, ortanın üstündeki seviyeye, ortanın üstündeki görme, 

anlama, duygulanma, düşünme, yorumlama, bir kelime ile, kültür seviyesine katkıda 

bulunma sanatı olarak görürüm. Yazdıklarımı olağan sayacak okuyucu sayısı çoğunlukta 

değilse de, çoğunluğa yakınsa bile ben niçin varım 

Yazar» ve edebiyatı bir vakit geçirici, eğlendirici sayamam. Öyle olsaydı, edebiyat 

medeniyet tarihlerinin en önemli bölümünü tutabilir miydi 

Kısacası, edebiyat'a şuurlu uyanışım..bu sizin deyiminiz., benim deyişimle de, yazar 

olmaya karar verişim, evet, onyedinci yaşımda, benimsediğim örneklerle, insanı ve insan 

ilişkilerini, insan kaderini anlatmaya değer buluşumla başlar: İnsan'ı ilişkileri ve kaderi 

içinde ben de yorumlamalıyım tutkusu o karar. 

— İlk hikâyeniz, "Oğlumuz". Onu yazdığınız zaman evli değildiniz. 

- Oğlumuz.. Havuçlu Pilâv Meselesi.. Buhran.. Bunların hepsi de evlilik hikâyeleridir; 

birer hafta ile Çınaraltı Dergisi'nde çıktılar. 1948 başlarında. Ve ben hiç evlenmemiş bir 

bekârdım. İnandıramamıştım buna rahmetli Ortaç'ı.Jlk patronumu., en iyi patronumu. 

"Söyle Buğra" derdi, itiraf ettirmek için büsbütün sevimlileşerek, "Başından bir şeyler

geçti, değil mi". Geçmemişti işte.. Pantalonunun kıçı yamalı, yâni evlenemeyecek bir 

bekâr meteliksizdim ben. Ama demin söyledim; ben yola insanı ve insan ilişkilerini 

yorumlamak için., ne gurur., yeni bir dünya kurmak, en iyi, en güzel, en uyumlu ve tatlı 

dünyayı göstermek için çıkmıştım.. İşe ev'le, aşkla, sevgiyle başlamıştım.. Acılar, aksaklıklar, 

uyuşmazlıklar yıkmasın, hız olsun diye. Başardım mı bilemem. Ama yıllar ve yıllar 

sonra, bana; "Bizi Havuçlu Pilâv evlendirdi" diyen çiftler tanıdım ve onların mutluluklarından 

pay aldım, gurur duydum. . 

— Rahmetli Y.Z. Ortaç, "Havuçlu Pilâv Meselesi" adını taşıyan hikâyenize 15 lira te'- 

İif ödemiş ve sizden Çınaraltı'nın her sayısı için hikâye istemiş. O günlere dönelim, efendim... 

Devamını sizden dinleyelim. 

- Hani çerçeveletilen, harcanmayan paralar vardır.. Ben de, eğer çoraplarım olsaydı.. 

Eğer Şehzâdebaşı kebapçılarının ızgara kokuları burnumu sızlatmasaydı.. Eğer borç aramaktaki 

küçülüş beni canımdan bezdirmeseydî, Ortaç'ın Havuçlu Pilâv Meselesi için verdiği 

on beş lirayı çerçeveletir, çalışma masamın karşısına asardım. 

On beş lira deyip geçmeyin.. Hey zaman, hey.. 1948'de on beş lira ile on beş gün 

bey gibi geçinebilirdiniz. Muallim muavinliğinden aldığım aylık on yedi buçuk lira idi. 

Ve Varlık dergisi, hikâye kralı Sait Faik'e hikâye başına yedi buçuk lira ödüyordu. 

Hikâyeciliğimin hikâyesine gelince, Oğlumuz'u değerli hocam ve dostum Prof. Dr. 

Mehmet Kaplan, Edebiyat Fakültesi öğrencilerinin çıkardığı Zeytin Dalı dergisine yazdığım 

ilk hikâyemi, Kekik Kokusunu beğenmediği için, hemen o gece yazmıştım. Onu 

Yunus Nadi Hikâye Yarışması'na gönderdim. İlgi çekicidir bu hikâye ve özellikle yarışmalar 

için çok şey anlatır: 

Her şeyden önce Kaplan'a teşekkür borcumu tekrarlamalıyım. Onun beğenmeyişidir 

Kekik Kokusu'nu, gözü romandan ve piyesten başka bir şey görmeyen delikanlıyı 

hikayeci yapan. Sonra.. 

Oğlumuz, akıl alacak şey değil, on gün sonra, yâni sıradaki tomarla hikâyenin önüne 

alınarak yayımlandı. Beni de gazeteye çağırdılar. Neşriyat Müdürü Başkut idi. Bana; 

"Kasanın anahtarı bende olsa, bin lirayı size şimdi verirdim" dedi. Ayrıca iş de teklif etti. 

Kabul edecektim. Ama iki gün sonra, uçak postasıyla gönderilen, Büyük Millet Meclisi 

antetli bir zarf geldi fakülte adresime. Yusuf Ziya Ortaç'tandı. Merhum Ortaç, hâlâ sakladığım 

bu mektupta benimle konuşmak istediğini., ne övgülerle., ne cömert bir gönülle.. 

söylüyor, İstanbul'da bulunacağı günleri bildiriyordu. 

Buluştuk ye benden hazırladığı bir dergi için her sayıya bir hikâye istedi. Kendime 

güvensizliğimi, "Yazarsın sen.. Haftada değil, her gün bir hikâye yazabilirsin.. Bilirim ben 

bu işi" diye kırdı. Anlaştık. 

Oğlumuz kaderimin dönemeç olayıdır; çünkü.. Hey bugünkü gazete patronları, 

heyy.. Rahmetli Ali Naci Karacan da o hikâye yüzünden açtı bana Bâb-ı Ali'nin büyük kapısını. 

"Gel" dedi, "bir iş yapmasan da otur burada.. Yazmaya çalış". Ve, bana bir sütün 

6

verdi, haftada üç hikâye yazdırttı.. Beni geçim derdinden kurtarmakla kalmadı, Yarın 

Diye Birşey Yoktur'un, İki Uyku Arasında'nın, Yalnızlar'ın, Siyah Kehribar'ın sahibi yaptı. 

Burada, benimle ilgilenenlerin ve ilgilenecek olanların bilmesini özellikle istediğim 

bir nokta var: Ben yazarlık hayatımda sâdece ve sâdece iki patrona teşekkür borçluyum. 

Onlar da işte bunlardır; Yusuf Ziya ile Ali Naci'dir. Gerisinden alacaklı olan benim. Çünkü 

ben onlara Küçük Aga'nın, İbiş'in Rüyasr'nın, Ayakta Durmak İstiyorum'un yazarı olarak 

gittim. Söylediğim iki patrondur, sekiz yüz kelimelik bir hikâyenin ardındaki kaabiliyete 

destek olan, şans tanıvan, fırsat ve imkân veren. Evet bunun bilinmesini isterim.. İnsan 

teşekkür etmesini bilmelidir, buna inanırım. 

Yarışmaya gelince, Oğlumuz ancak ikinci oldu ve bana altın bir dolma kalem kazandırdı. 

Birincilik, ismi bir ikinci defa görülmeyecek olan birisine verildi. Bu birisinin gazete 

patronlarından rahmetli Doğan Nadi'nin o günlerdeki bölük komutanı oldueunu öğrenmiştik. 

Yalnız bunu değil, yarışmaların ve ödüllerin ne olduğunu da! 

— Ya Küllük günleriniz ve çok uzun sürecek Bâbıâlî yıllarınız 

— Küllük Kahvesi borcunu ödeyemediğim birkaç alacaklımdan birisidir. Yazmayı tasarladığım 

ikinci piyesimin adı Robert Taylor Küllük'te idi. Ama ne bir piyes, ne de roman.. 

Sâdece bir tek hikâye. Ve bazı atıflar.. Hakkını verebilmiş değilim. Belki yadırgayacaksınız, 

ama inanın, Küllük garsonları, briççileri, okjincileri, prafacıları, Fuat Köprülü'leri, 

Yahya Kemâl'leri, Mükrimin Halil'leri, Rıfkı MelûTleri, Yavuz Abadan'ları, Nurullah 

Atâ 'lan, Ali Nihat'ları ve üniversitelilerinin yanında çarşı esnafı ile edebiyata ve kültüre 

bağlılığımı babamın kitapları kadar beslemiş, beni bir o kadar da zenginleştirmiştir. Kültürümüzün 

ve medeniyetimizin havası Küllüğe sinmişti. Bir ay kadar da pansiyonum oldu 

benim. İskemleleri birleştirir, üzerine ceketimi serdiğim bir tavlayı yastık yapar, yatardım. 

İki defter doldurdum orada. 

Gazetecilik.. Milliyet'ten 1956'da, daha katrat nedir, punto nedir bilmezken, ustam 

Cihat Baban'm ısrarı ve güveni ile, Yeni Gün'ün genel yayım müdürü olarak ayrıldım. Bu 

gazetenin kuruluşunda çalıştım. İlk sayı rotatiften çıkınca sayın Baban'm omuzlarımdan 

öperek kutlayışı meslekteki ilk gururumdur. Rahmetli İpekçi de bir tebrik telgrafı göndermişti. 

Ama Ankara kliği, aralarında bugünün meşhurları vardır, beni başarıyla kaçırttılar. 

Vatan gazetesine, dostum Naim Tirali'nin isteğiyle, yazı işleri müdürü olarak İstanbul'a 

döndüm. 

Sonra yeniden Milliyet.. Spor sayfası sekreterlisi. Arkasından, Peyami Safa merhum 

ile Tercüman ve genç ustamızla birlikte kovuluş.. İşsizlik..ve, 1958'de, Törehan'ın Yeni İstanbul'unda 

genel yayın müdürlüğü. 

Yeni İstanbul ik'r defa el değiştirdi. Ben de üç defa kovulup alındım. Hele birisi.. 

Unutamam.. Yılbaşı ile bayram bir araya gelmişti. Maaşımın yerine bir zarf.. Teşekkür ve 

ilerideki çalışmalarımda başarılar dileci. Ücret Tazminat Mahkemeye saygıları vardı. 

Başvurabilirdim. Yeni yıla ve bayrama beş parasız gfren aile babası! Patronumuz, kibar,

zarif, nazik bir adam olan Kemal Uzan adında birisi idi. En uzun süren işsizliğim bu ol 

muştur. 

,' 

uuıdda.. anlatmak belki doğru değil., ama bilinmeli sanıyorum.. Bu kovuluş ve dara 

düşüş günlerimde kapımı iki kişi çalmıştır: Birisi o günlerdeki Turizm ve Tanıtma Bakanı, 

o zamanki CHP'li Ali İhsan Göğüs ve; "Paşa'nın sevgileri var.. Dışarda veya içerde bir görev 

ister misiniz diye soruyorlar'' diye. Öteki de, gene o zamanki Ulus gazetesinin Neşriyat 

Müdürü İhsan Ada. Ada şöyle demişti: "Bir roman verin bize. Bakkal, kasap parasına 

yardımcı olur. Belki adınızı kullanmak istemezsiniz; değişik isimle tefrika ederiz". 

Evet, mutfağı sallanan evimin kapısını çalanlar "bizim cephe"nin meslektaşları veya 

politikacıları değil, onlar olmuştu. Nitekim son işsizliğimde de benden roman isteyen Abdi 

İpekçi idi. Milliyet'te tefrika edilen bu roman İbiş'in Rüyası'dır. Evet, insan teşekkür 

etmesini bilmelidir inancıyla, ama bir parça da, hesaplaşmayı görev saydığım için anlattım 

bunları. Oysa, Bâb-ı Alî için önce şunları söylemeliydim: Edebiyat bizim nesil için karın 

doyuracak bir meslek değjlcri.. Meslek değildi. Geçinmek için bir başka iş, mutlaka gerekliydi. 

En uygunu, en az engelleyeni gazeteciliktir sanırdım. Ama şimdi biliyorum ki, edebiyata 

en aykırı, hattâ zıt iş gazeteciliktir. Üslub denen şeyin önemini ve düşünce tarzı 

diye bir şey olduğunu bilenler bunu anlayabilecektir. 

Kaldı ki, roman ve piyes gibi büyük çalışmalar, zaman ve ilgi bakımından yeterince 

yalnız kalmanızı, kendilerine bağlanmanızı kesin olarak istiyor. 

Biliyorsunuz, Bâb-ı Âlî'den büsbütün kurtulmuş değilim. Işınsu'nun kulakları çınlasın.. 

Üç, beş kuruş için, haftada bir de olsa, hâlâ fıkra! Bu demektir ki, roman Ve piyes 

çalışmalarında hâlâ güve yenikleri. 

— Hikâye, roman, fıkra ve tiyatro yazarlığı... Ama, siz şiirden hiç kopmuyorsunuz, 

dersem, herhalde doğruyu söylemiş olurum. 

— Işınsu'nun kulakları bir kere daha çınlasın: "Şiir Ööö". Siz şairsiniz, alınmayın. 

Öteki şairler de alınmasın. Ben şiire o değeri vermişim ki, bu büyüyü tadmak için yüzyılları 

didikler, Yunuslara kadar giderim. Şiiri bunun için, daha çok romanda, hikâyede, 

piyeste arıyor ve buluyorum. Orada kovalıyor, orada yakalamaya çalışıyorum. Zaten şiir, 

bütün dillerde edebiyat'ın tümü anlamına kullanılıyorsun 

sadece mısra sanatı olarak alırsak, ona kırk beşimden sonra bağlanmayı düşünmüştüm. 

Hiç bir şiir bitirmeden ve bitirmemeye dikkat ederek bir hayli denedim ve "öö" 

dedirtmeyecek bir şiir yazamayacağıma inandım.. Bıraktım. Dikkat ederseniz, Ayakta 

Durmak İstiyorum ve Gençliğim Eyvah'taki şiirler ratelerindir.. Kendilerini arayanlarındır: 

Öyle tipleri bir parça daha açıklamak içindir. 

Yanlış anlaşılmasın: Güzel şiir yoktur anlamına gelmez o M ö6 M . Aksine, Türkçe'de 

de güzel şiirler yazılmaktadır. Bunlara sağda, solda rastlıyor ve şapkamı çıkarıyorum, seviniyorum, 

sevinç duyuyorum. Ve, onları yazanlar için; "Ah, ne olur, on tane yazacağına 

bir tanesi için çalışsan" diyorum. Çok şiir şiirin ve şairin düşmanı. Yunus'ta bile böyle 

bu. Yahya Kemâl bile gerekenden fazla yazmış. Ötesini varın siz hesap edin;

Q 

Kısacası, f 'şiir öö", çünkü şiir en büyük. 

— Ben, hikâyelerinizi bir başucu kitabı olarak bulunduruyorum. Bu fazla sevgiyi ve 

bu tercihi hoş görürsünüz, ümidindeyim. 

- Gerçekten mi Doğru ise, siz benim en çok sevdiğim ve aradığım okuyucularımdansınız. 

Deminki sözlerimle bağlayabilirim: Ben, küçük hikâyeyi daima, nesirden çok şiir diline 

bağlı bulmuşumdur. 

- Yanlış mı bilmiyorum, önce ve mutlaka hikâyelerinizin hayâtımıza girmesini istemişimdir. 

Onlarda, bizi biz yapan unsurlar öyle derin, öyle sıcak bir şekilde var ki, kimse 

mahrum olsun istemiyorum. 

- Sağ olun., söylemek istediğimi, ama söyleyemeyeceğimi söylediniz. Hikâyelerim 

benim insanlara teklif ettiğim, okuyucularımı davet ettiğim dünyadır. 

— Ayakta Durmak İstiyorum, Yüzlerce Çiçek Birden Açtı ve şimdi yeniden sahneye 

getirilen Akümülâtörlü Radyo... İlk ikisi üzerinde de söylenecekler bitmeyecek. Ama ben, 

Akümülâtörlü Radyodan hareketle, tiyatro eserlerinizi yoğuran his, fikir, dikkat ve tecrübelere, 

sizin kapınızdan nasıl gireriz diye sormak istiyorum. 

.- Yalnızlıktan. Zor kelimedir bu. İnsanlardan kaçış değildir yalnızlık. Önce insanın 

kendisinden aranışıdıı o: Sempatilerden, antipatilerderı, peşin hükümlerden, ard hesaplardan, 

partizanlıklardan arınıştır. Ve kendisi kelime anlamından da zordur., çilelidir, kaybettirir, 

düşman kazandırır., hem de en çok kazandıracaklarınızın arasından bile. 

Genel anlamdaki yalnızlık., evet, o da gerekli., ama topladıklarınızı, biriktirdiklerinizi, 

derlediklerinizi tasarladığınız forma dökmek için çalışırken., ancak o zaman ve o 

sürece gereklidir. 

Akümülâtörlü Radyo'yu.. Devlet tiyatrosu'nun program broşüründe anlattım., 

bir dağbaşında, bir taş ocağında, bir teki Türkçe bilmeyen iki yüz kişilik bir iş bölüğünün 

astteğmen komutanı olarak, bir mahruti çadırda, iki aylık mutlak yalnızlıkta yazdım. 

Bir esere duygu, düşünce, gözlem birikimlerini, en az fireyle koyabilmenin, yeteneği en 

az fireyle kullanabilmenin gereği, hattâ şartı budur sanıyorum. Toplumda dolmak., fildişi 

kulede boşalmak. Fildişi Kule'ye, tâ 1950'lerde, övgü yazışım bundandır. Ve ben, yalnız 

o piyesi değil, Küçük Ağa, İbi v 'in Rüyası, Yüzlerce Çiçek Birden Açtı., en sevdiğim eserlerimdir 

bunlar., hepsini de yalnızlıklarımda ve işsiz kaldığım dönemlerde yazdım. Sanki 

ben yazayım diye kovuyorlardı. 

— Ya romanlarınız 

Küçük Ağa, pekçokları tarafından İstiklâl Harbinden ortaya koyduğumuz destan 

için yazılmış tek eser olarak kabul edildi. Niçin Niye sormuyorum. Fakat, onu yazabilmek 

için, İstiklâl Harbini ve Çanakkaleyi ebedi bir gönül sancısı hâlinde duyabilmek mi 

lâzım diye soruyorum.

10 

- Elbette. Ve, bir o kadar da, hakkı verilmemişlere, hakkı yenmişlere., hepimiz adına 

minnet ve şükran borcumuzu ödemek, özür dilemek için., bu tutkuyla. İkinci bir yaşayışım 

olsa, bütününü çok daha güzel bir Küçük Ağa yazmak için, seve seve, harcardım. 

- Çanakkale, Cumhuriyet ve bugünkü gençlik... Bu üçlüyü ahenkli bir devam olarak 

göremiyoruz. Bugünkü sancılarımızı, Çanakkale'de 200.000 küsur genç aydınımızı kaybetmemize 

bağlayanlar var. 

- Yanlış demek mümkün mü Türkiye Çanakkale'de., ve Sakarya - İzmir şeridinde, 

yalnız rakamlar değil, en üstün değerlerini, kendisini en çok seven gönül ve beyinlerini 

kaybetti. Yetiştirici, üretici ve kamuoyunu etkileyici, oluşturucu kadroları onlarsız kaldı. 

Belimiz bu yüzden büküktür. Elbette. 

;"'. 

- Hiçbir Türk yazarını kıskanmadığınızı, başarılarını başarınız bildiğinizi biliyoruz. 

Fakat, ecnebileri kıskanıyorsunuz. Herhalde onların çok iyi yazmalarından ayrı bir hususa 

dikkat çekiyorsunuz. 

- Uzundur bu hikâye. Ve eleştirmecilerimizi, edebiyat hocalarımızı, edebiyattan söz 

edenlerimizi ve profesyonel politikacılarımızı bir kere daha gücendirmekten, hattâ öfkelendirmekten 

korkarım. Çünkü ben yabancı yazarları başarıları ve kazançları için değil, 

değerlendirilme, tanıtılma, kabul ettirilme ve desteklenme imkânları yüzünden dert edinmişimdir: 

Bir takım üstadlarımız, bilim adamlarımız, köşe yazarlarımız, ikide bir "kültür 

emperyalizmi"nden söz ederler de, kültürün bir devlet politikası olduğu kadar, aydın 

kesimin sorumluluk çerçevesine, yâni millet sevgisine bağlı bulunduğunu, onun da yânisi, 

başarılı sanat ve edebiyat eserlerine arka çıkmak olduğunu anlamaya ve buna göre 

davranmaya heves etmezler. Başarı'ya arka çıkarlarsa büyüklüklerinden ve itibarlarından 

kaybedeceklermiş gibi görünürler. Bunlar bana, pabuçlarını daha iyi yapacak yerde, 

iyi elbise diken ve övülen bir terziyi, kıskanan kunduracıları hatırlatmışlardır., daima. 

Kendilerine bir şey kaybettirmeyecek, kaybettiremeyecek, aksine, en güzel anlamında 

kazandıracak başarılara gözlerini ve kulaklarını kapayanlardır kültür emperyalizmine 

kapı aralayanlar. : 

Türkiyede nefis romanlar, piyesler ve enfes hikâyeler yazılmıştır ve yazılmaktadır. 

Ama sahibi ile sınırlanmış bir dergi veya bir köşe düşününüz ki, orada başarılar iki satırcık 

bulamıyor; Türkiye'deki edebiyat ilgisini, sanat ilgisini yabancı edebiyat ve sanata açık 

düşürmekten başka nedir bu 

Mümkün olsa da, veya, bir himmet sahibi çıksa da, Türkçe'de tekrar basılmış romanlar 

ile bizimkiler karşılaştırılsa, görülecektir ki, benim yazarlarımın ortalaması, dümbeleği 

çalınan tercümelerden üstündür. Ama ne çare ki, bir edebiyat dergisi, İngiliz, Fransız, 

Rus, Amerikan romanı, tiyatrosu için incelemeler, araştırmalar, eleştiriler yayımlar 

da, sıra bize gelince, "bugünkü cıvık Türkçe" der, "edebiyatımız sürünmektedir" der, 

"şiirimiz, tiyatromuz sıfırdır" der. Denmiştir bunlar., der ve ilgileri yabancılara kanalize 

eder.

Oysa, bugün., bakmayın siz bir bardak suda fırtına koparıp satıştan başkasına kulak 

asmayanlara., ve Türk Dil Kurumu ile onun sebep olduğu telâşlara.. Türkçe bugün altın 

çağını yaşamaktadır edebiyatta., şiirde, piyeste, romanda, hikâyede. Yozlaşmalara, 

kötü örneklere, yanlış ve yanılışlara saplanıp kalmak ve topyekûn karalamak ve karamsarlaşmak 

niçin Asıl aldanış bu değilse, insan mecbur kalıyor, evet, bu bir tehlikeli aldanış 

değilse., edebiyatımızı, kültürümüzü baltalamaktır bu. Okul eğitimi yüzünden en iyi., 

hattâ bazı yazarlarımızca, tek iyi ve başarılı sayılan veya sanılan dönemlerinden çok, 

ama çok üstün ve zengindir bugün edebiyatımız, Türkçemiz. Ama onunla ilgilenmesi, 

ona arka çıkması gerekenler; eleştirmecilerimiz, araştırmacılarımız, yayımevlerimiz, 

tiyatrolarımız, radyolarımız, televizyonumuz onun, edebiyatımızın rakiplerini destekliyor, 

el üstünde tutuyor. Bendeki., kıskançlık dediğiniz öfke ve acı bundandır. 

Profesyonel politikacılarımızdan, iktidara geçen partilerimizden ümit keseli çok 

oldu. Onların edebiyat ve sanatla ilgilenmeyeceklerini, çünkü edebiyat ve sanat kavramlarıyla 

Devlet kavramının hayatî ilişkisini, yâni hakîkî bağımsızlık endişesini idrâk edebilme 

imkân veya şansından mahrum yetiştiklerini gördüm. Ama basın, ama üniversite, ama 

edebiyattan ve dilden söz etmeye özel bir önem veren yazarlar İçimde, hâlâ, onların 

yakasına yapışmak, sarsmak, uyarmak hırsı var: "Heey, başarıları değerlendirmek değerinizi 

düşürmez, artırır., atın küçültücü ve çürütücü komplekslerinizi., eğilin edebiyatımıza.. 

Türkiye için çalışmak olacaktır bu". 

— Asırları münâkaşaya ayıracak kadar, zaman kaybında cömertiz. Siz, V. Hugo'nun 

hâtıralarından şu cümleleri naklediyordunuz: "Türklerin bizden fazla birşeyleri vardı, güzellikleri 

vardı; biz onlara kendi çirkinliklerimizi vermeyi başardık. Bizim medenilik taslayar 

bilgiçliğimize ilerlemek adını veriyorlar." Bu cümlelerde ehl-i salîb, adetâ zevkle sırıtıyor. 

Neden görmüyor ve ders almıyoruz 

— Konu bir önceki sorunuzla iç içedir. Keşke Ehl-i Salib yerine Kültür Emperyalizmi 

deseydiniz. Diyebiliriz, değil mi Daha açıklayıcı olacak bu., konunun önemini daha iyi 

belirtecek: 

Hugo "biz" diyor. "Başardık" diyor. Aslında bir iş birliğidir bu. Tıpkı edebiyat ve 

sanat için söylediğim gibi; Fransa'nın sömürmeye yönelen şuuru ile bizim yoz aydınların 

ve kötü politikacıların kuruntularının işbirliği! Ve, elbette, ötekinin yanında bu kılık 

kıyafet ve davranış yenilgisi çok önemsiz kalır: Redingot veya istanbulin gene gelseydi 

de, Hugo'nun göbek gölgesi Yunus'umuzun üstüne abanmasaydı.. Leylâ ile Mecnun'u 

Romeo Jülyet ile değişmeseydik.. ve; "OOo, Henri Böll" veya, "Simerik" demek için 

kendîedebiyatımıza dudak buKer, sırt çevirir hâle düşmeseydik.. kültür sömürgesi denecek 

hâle gelmedeydik. 

— 1978'de İstanbul Atatürk Kültür Merkezi'nde, Neyzen Niyazi Sayın ve Tanbûrî Necdet 

Yaşar'ın solist olarak yer aldığı n onserde, ~ede'nin meşhur Ferahfeza Âyîni icra edilmişti. 

Siz bu konserle ilgili yazınızda, hayretinizi ve hüznünüzü haykırıyorşunuz: "Böylesine 

mükemmel bir eser, böylesine seçkin bir sanatkâr grubu buluyor da, bu bir "olay" olmuyor..." 

17

• ' " • ' . - •'•• ~ "•'. . . . , / - • 

— Hep aynı şey., hep. Ortaya ne kadar önemli konu getirirseniz, hep o., hep kültür 

emperyalizmi deyip geçtikleri "öğürtsel" trajedi! Yahya Kemâl, "öyle bir mûsikîyi örten 

ölüm" diyordu., sâdece Itrî için. Siz ölüm kelimesini gaflet veya yozlaşma ile değiştirin 

ve o nefis mısraın bozuluşuna yanmadan, bütün mûsikîmize., o kadar da değil., 

bütün medeniyetimize teşmil edin. Sonra da elinizden gelirse, kültür emperyalizminin 

yıkadığı beyinlere, kompleksleri yüzünden o emperyalizmin işbirlikçisi durumuna düşenlere 

öfkelenmeyin! 

— Dünyânın en zor işlerinden biri haklı olabilmektir." Bu söz, gâlibâ size ait. 

— Haksızlıklar sâdece görüş, düşünüş, kavrayış yetersizliklerinden olsaydı, hak'kırı ve 

haklı'nın işi bu kadar zor olmazdı. Çünkü o zaman, sağduyu denilen, sağdüşünce denilen 

Tanrı vergilerinin yardımı umulabilirdi. Ama bir de yıkanmış beyinler var, şartlandırılmışlar 

var, çıkarcılıklar, satılmıslıklar var., ah ki, ah., gururlar, yandaşlıklar, sempatiler, 

antipatiler, hasetler var! 

Haklı'yı zora düşüren, hak'kın savaşını yürek paralayıcı yapan budur. Bunun için 

Dünya'nın en zor işlerinden birisidir haklı olmak. Biz, haklının karşısına, o haklılıktan 

en çok yararlanacak olanların bile çıktığını., özellikle, onların çıkartılabildiğini görmüşüzdür. 

Yürek paralayıcıdır bu., zordur bu. 

— "Benim devletim ve insanlarım, şâirlerine (sanatkârlarına), 

"Komadı gitti bu devlet bizi âdem yerine," 

veya, 

"Bu gülistanda benim çün ne gül, ne şebnem var." dedirtmeye başladığı ve dedirttiği 

ölçüde gerilemiştir. "Bu fikrinizi, artan sancılarımızla bir daha haykırm k, acaba, müsbet 

bir neticeye yol açar mı 

— Bu mülakatın sonunda Gençliğim Eyvah için bir yer olmalı. Gençliğ m Eyvah, 

— Daha önce söyledim: Açınız bir medeniyet tarihi., hangisi olursa olsun., yarıdan 

çoğunun edebiyat ve sanata ayrıldığını göreceksiniz. Çok az politikacı adı görürsünüz 

orada. Kötü politikacının edebiyatçı ve sanatçılardan kaçışı da., belki diyeyim., bu yüzden. 

Lenin, zaferinin ilk yıllarında, özellikle de zafere giderken, Maksim Gorki'yi daima 

önüne ve sağına almıştır. Bugünkü Sovyet büyüklerinden birisi bize, Moskova'da, Bolşoy 

Balesi ve Tolstoy ile övündü, Süleymâniye'yi övdü.. İngiliz Parlâmentosu Şekspir'i İmparatorluk 

armadasından üstün tuttu. Dö Gol, Galatasaray Lisesi'ndeki konuşmasında, 

iki büyük medeniyeti, Fransa ve Türkiye'yi Napolyon'la, Güneş Kralı ile, Sultan Süleyman'la, 

Atatürk'le değil, Baki ve Komey'le değerlendirdi. Ve aynı Dö Gol kendisine, 

sanat tarihçisi ve büyük romancı Malro'yu danışman, sonra da kültür bakanı yaptı. 

İleri saydığımız milletlerin tiyatrolarına, yazarlarına, müzisyenlerine karşı takındıkları 

tavrı, sağladıkları maddî, manevî ayrıcalıkları da eklenirse o fikrimin alelâdeleştiğini, 

yâni iki kere iki dört kesinliği kazandığını görürler., bizim politikacılar.

11 

yaşadığımız keşmekeşin romanı, anlaşılan, anlaşılamayan bir eser.. Bu bakımdan lüzumlu 

bu sözleriniz, 

- Gençliğim Eyvah ile., anlaşılmadığı demeyeyim., beğenilmediği ölçüde övünmeye 

başladım. Övünmek lâfı şaka., güvenmeye başladım. Kuzguna yavrusu güzel gelirmiş. 

Hiç kuzgun görmedim ben. Onun duyguları ve yanılgıları de ilgilendirmiyor beni. Ben 

yavrularımı yargılamasını, hükme bağlamasını bilirim. Bunu da, yayımlandıklarından 

sonra, uzun süre, unutuncaya kadar onlara elimi sürmemekle sağlarım. 

Çıkan kitabımı iyice unuttuktan sonra, ona iyice yabancılaştıktan sonra açar, herhangi 

bir kitabı okur gibi okurum. Yakınlarım bilir, hiç bir esere kendiminkilere yaklaştığım 

kadar titizlikle bakmam iş imdir. Hiç bir zaaf, hiç bir noksan veya fazlalığı kaçırmak 

istemem., kelimelere varıncaya kadar. Hoşgörümden nasibim yoktur benim. 

Gençliğim Eyvah'ı da, çıkışından yedi ay sonra öyle okudum. Ve, gece saat iki 

buçuk idi., karıma; "En önemli romanım bu" dedim. Ama hak da verdim eleştirmeci 

Fethi Naci'ye: Romanda, gerçekten, Jan Jak Ruso'nun adı da, Tarancı'nın mısraı da yanlıştı. 

Daha bunları doğru dürüst yazamazken Marks'tan söz etmeye kalkışıyordum. 

Gençliğim Eyvah'ı sevmeyenler., beğenmeyenler değil., benim için., geberesi ve 

gebertilesi saydığım, nitekim gebertilen İhtiyar'ın kurduğu "Sersemlikleri Koruma ve 

Geliştirme Vakfı"nm ne işler çevirdiğini göstermekten başka bir anlam taşımıyor. Onlarda 

İhtiyar'ın "tabiî müttefikler "in i görüyorum. 

Birileri de Gençliğim Eyvah'a.. ve bana.. İhtiyar, Marks'a "koca eşek", Marksistlere 

de "eşek" dediği için öfkelendiler. İhtiyar'ı benimle özdeş4eştirdiler. Hangi yazar 

kendisini öldürülmeye müstehak gördüğü ve öldürttüğü bir kahramanın yerine koyar 

İlle özdeşleştirmekse. neden Delikanlı değil Ki, elbette onunla da istemedim kendimi 

anlatmayı., kendimi anlatmayı istemedim. 

Bütün mesele, kimseye, gözün üstünde kaşın var demeyeceksin. Sağda da, kendilerini 

sağ'ın sözcüsü sayanlarda da buna benzer tepkiler görüldü. Evet, birtakım insanlara 

hoşlarına gitmeyen gerçekleri söylemeyeceksin., hele yanılgılarından, sarıp sarmalayıp 

sandığın dibine sakladıkları yanlarından söz etmeyeceksin. Zaten bunun için demedik mi, 

Dünya'nın en zor işlerinden birisidir haklı olmak diye 

Gençliğim Eyvah Türkiye'min romanıdır., politikaya bulaştığımız ölçülerle hepimiz 

varız onda. Aynaya niçin kızıyorlar 

Ona karşı çıkanlar neresinin haksız, neresinin yanlış, neresinin iyi anlatamadığını 

söylesinler. Eleştirsinler., bir roman eleştirir gibi. Yoksa İhtiyar bu kadar yürek de mi 

bırakmadı 

Ve bir başkasının eserinden söz eder gibi söylüyorum: Gençliğim Eyvah, Işınsu ile 

Bakırcıoğlu'nun övdüğü kadar olmasa bile, iyi bir romandır. Bunu kabul etmeyenler

14 

bana, bir Delikanlı - Güliz ilişkisini ve bu portrelerin daha iyisini hangi romanda okuduklarını 

söylesinler; Türkçe'sinden, üslûbundan, kuruluşundan söz etsinler. Bana İhtiyar'dan 

daha iyi çizilmiş bir anonim portre göstersinler, panoramaya daha iyi bir örnek göstersinler. 

Özür dilerim., gerçekten. 

Fakat gene de bir ek: 

12 Eylül ve bu tarihten sonraki olaylar ve ortaya çıkan hakîkatlar, üniversitesi, 

parlâmentosu, basını, sendikaları ve gençliği ile; kısacası, artık gözler önüne serilen keşmekeşi 

ile, Gençliğim Eyvah'ın en azından bir bölümünü ispatlamaktan başka hangi 

anlamı taşır Bunu cevaplasınlar. Gençliğim Eyvah'ı sevmeyenler, özellikle de ona kızanlar, 

mahvolan gençliğimizi sevmeyenlerdir. O kadar da değil, kendilerini suça katılmış 

görenlerdir o aynada. 

— "Gençliğim Eyvah"ın sonunda, herhalde Çanakkale ağıtının hüznüyle başbaşa kalıyoruz: 

"Çanakkale içinde aynalı çarşı / Ana ben gidiyom düşmana karşı / Of, Gençliğim 

Eyvah!" Ve o Fransız'ın hesap soran, delice haykıran mısraı: 

"Söyle! Ne yaptın gençliğini" 

- Yalnız ölenler, öldürenler, tutuklananlar değil., bütün bir gençlik ve ekonomi., 

hakîkî anlamıyla, Türkiye'nin, Çanakkale'den sonra bir kere daha beli bükülen geleceği! 

Bütün bir eğitim nesli. 

On binlerce ve iki nesilce yoz aydının ve kötü politikacının bir araya gelerek bir 

mozayık gibi ortaya çıkardığı İhtiyar değil elbette, bu soruyu soracak ve yasını çekecek 

olan. Bu sorunun zehirini, elbette "Sersemlikleri Koruma ve Geliştirme Vakfı"nın yetiştirmeleri 

de duyamaz. Bu sorudaki hüzün ve acıyı paylaşanlara selâm! Onlar için yazıyorum 

ben., onlarla bir olmak için! 

— "Söyle! Ne yaptın gençliğini" Bu suâle cevap alabileceğinizden emin olsaydınız., 

gibi bir suâl sorsam ve kaleminizin yeni çalışmalar için hangi yönde bilenmiş olacağı sualini 

de ilâve etsem, ne cevap alırım acâbâ 

— Bırakın o soruyu lütfen. Gerçekten dayanamıyorum. Konu için koca bir roman ve 

bunca fıkra yazdıktan sonra! 

Hiç bir objektif değeri olmayan bir avuç sloganın peşinden giden o altın çağ, 

bir daha yaşanamayacak olan gençlik! Lütfen bırakın. 

j • . .. >•:-. •;••:. 

İkinci konuya gelince, Yağmur, bu yaşlanmış kalem haddini bilmiyor; öğrenemedi 

bunu bir türlü: Hâlâ koca koca projeler, hâlâ, bir gençlik daha isteyen niyetler!., meselâ 

Osmanlı'nın romanı.. Küçük Ağa gibi bir şey olsun isteği ile! Dünya'nm en büyük, en 

medeni imparatorluğunu kurmanın şifresini çözdürtebilecek tiplerle., ama roman! 

Şimdi elimde "Yağmur Beklerken" isimli bir roman var. Rayına oturdu sanıyorum. 

1930'u.. Serbest Cumhuriyet Fırkası'nı ve büyük kuraklığı., toprağı ve insanları, rahmet

ekleyişi anlatmak iddiasında. Ve, Küçük Ağa ileDönemeç Ur do olduğu gibi, bir küçük 

kasabadan, o insanların açısından ve o insanların töreleri, yaşayışları, ilişkileri, dünya 

görüşleri ile birlikte. Başarabilirsem mutlu olacağım. Işınsu'nun parmak bastığı mutluluklardan 

birisini tadacağım. 

Onu bitirince, kısmetse, yâni yaşama gücüm yeterse, dediğime başlayacağım. 

Geçelim. 

Evet. bu kadar., kısa özgeçmişim ve kişiliğimin özeti. Şimdi sıra, "Düşman Kazanma 

Sanatr'nm yazarı olarak, yâni dostluğun ve sevginin hasını, küçültmeyenini, onurlandıran 

inı arayan birisi olarak hepinize teşekkür etmeme geldi: Mutluluklar, başarılar 

dilerim. Bahtınız güzel günlere açık olsun.

ı^ 

Tarık Buğra nın 

GENÇLİĞİM EYVAH'ı 

Üzerine 

Bir Tahlil Denemesi 

DOÇ. DR. AHMET BİCAN ERCİLASUN 

"Yeteneklerimi ve imkânlarını ve 

güçlerini aşan isteklere ve, özellikle, tutkulara 

kapılmak..." 

"Terazinin bir kefesinde kuvvet ve 

yetenek ve imkânlar, öteki kafesinde de 

istekler ve tutkular! İnsanlara hükmedenler 

ve hükmetmiş olanlar ve hükmedebilecek 

olanlar bu dengesizlikten yararlanır ve bu

17 

dengesizliği körükler ve kışkırtır." 

"Yeryüzü, birşeye bay veya bayan 

Filan ak dediği için kara demeye can atan 

bay ve bayan Falan'laria doludur." 

"Büyüğe, güzele, başarılıya burun kıvırmakla 

veya omuz sükeleyivermekle veya 

görmezlikten gelmekle büyümek, üstünleşmek 

kuruntusu!" 

"Hırsları yeteneklerini aşmışlık... Raya 

oturuş da işte bu idi, çünkü artık türedi 

veya yerden bitme profesör yanına kendisinden 

daha yeteneksizini alacak, böylece 

de kürsülerin çürüyüşü, gittikçe artan bir 

hızla, önienemezleşeeekti... Yeteneksiz daha 

yeteneksize, aptal daha aptala, kötü 

daha kötüye! Onlar için hem bir avuntu, 

hem de mahkumiyettir bu." 

"Anlaşmazlıkları çoğalt ve körükle... 

Bencillikleri, kendini beğenmişlikleri, burnubüyükleri 

besle ve beslet... İyileri ve 

başarılıları kötület, yedirt; kötüleri ve beceriksizleri 

desteklet, övdürt..." 

"İnsan denen dik sürüngen ler arasındaki 

anlaşmazlıkları ve düşünce değil., 

sempati, antipati ve inanç ayrılıklarını körüklemek, 

barışa yanaşmaz uzlaşmazlıklar, 

kinler, düşmanlıklar hâline getirmektir benim 

işim. Ve benim işim yeni yeni sersemlikler 

türetmek, mevcut sersemlikleri de 

üretmektir." 

"Aydınların ve münevverlerin ve entellektüellerin 

züppeliklerini, lüks özentilerini 

ve fantazilerini mesleğim için kullandım,.. 

Halk dediğiniz beyinsizler güruhunun, 

biraz biti kanlanınca, aydınsal lükslere 

nasıl özeneceğini ve özendiğini..." 

"Elbette işçi sınıfı... Ve elbette işçi 

sınıfının çıkarları! Ve, imzasını atamayanlar 

bile bir generalden, bir profesörden, bir 

validen, bir genel müdürden, bir müsteşardan 

fazla para aldıkları zaman bile, elbette 

işçi sınıfı ve elbette işçi sınıfının çıkarları!" 

Kurallar, gelenekler, töreler, yasalar, 

görevler, sorumluluklar ve erdem çöp sepetine! 

Bunların yerine, faturaları düşünülmeyen, 

yetenek ve hak etme hesapları yapılmayan 

hırslar, hasetler, kinler, tiksintiler, 

hevesler, özlemler, özentiler, istekler!" 

Gençliğim Eyvah; insan ruhundaki 

kötülük istidatlarının, insanı ve toplumu 

çürütücü sersemce duygu ve düşüncelerin 

roman laş tır ılmasıdır. Psikolojilerin evrensel 

istidatları... Kaşıyınca, deşince su yüzüne 

çıkıveren ruh marizlikleri... Tek tek ve toplu 

olarak insanları azgınlaştiran, canavarlaştıran, 

gem vurulmaz arzular, hırslar ve ihti 

raslar... İnsan tabiatında, şeytanın konusu 

olan bütün eksiklik ve aksaklıklar, Gençliğim 

Eyvah'ta romanlaşmıştır. 

Ve Tarık Buğra sanki yeni bir Makyavel, 

yeni bir "Protokollar'' yazarıdır. Fakat 

arka arkaya vecizeler sıralayan hakimane ve 

ihtirasları tasvir ederken ihtişamlı üslubuyla 

Şekspir edasında bir Makyavel. Yazar, bu 

edanın farkındadır: "Othelloyu yeniden 

yazmalı!.. İhtiyar, kendisini, Şekspir'inî 

bekleyen bir başka Othello gibi görüvermişti. 

Ve bu roman İhtiyarın romanıdır. Şekspir'inî 

bulmuş İhtiyar'ın. 

Romanın baş kahramanı İhtiyar'dır. 

Seksenlik bir ihtiyar. Bir Othello, bir Mefisto... 

Veya daha âlemşümul plânda bir canavar, 

bir iblis... Güneydoğulu bir şeyhin 

1890larda doğan, Meşrutiyet devrinde Üç 

Paşalara suikast düzenleyen, karısını zehirleyen, 

daha sonra üniversitede bir bilim 

adamı kılığına giren, 1933'te Darülfünun 

Islâh Heyetinin başına getirilen, 1960'tan 

sonra emekli olup köşküne çekilen İhtiyar 

m adı yoktur. Yazar, ona bir ad vermemiş, 

İhtiyar demekle yetinmiştir. Belli bir 

zamanda ve mekânda yaşamış gibi gösterilen 

ihtiyar, aslında insanların içindeki canavardır: 

"İhtiyar, ona, yokmuş ve hiç olmamış 

gibi geldi; ihtiyar yoktu, olmamıştı; 

aslında bir akıl bozukluğu, bir dengesizlik 

ti o. Delikanlı'nın kendisi idi o; kendisinin 

ve benzerlerinin içinde idi hep."

Ihtiyar'ın fiziki portresi de bir canavar 

veya bir şeytan gibi çizilmiştir. Uzun, 

sıska bir vücudu; "derin ve karmakarışık 

çizgileri donmuş, kahverengi çipil gözleri''; 

damarları kabarık kabarık, kıllı ve iri, 

pençeye benzeyen elleri vardır Sesi, öfkelendiği 

zaman iyice incelir. Karides'e "pençe 

salar", ıhlamur bardağını "kapar gibi 

alır", insanları "pençesine alır, mıncıklar", 

küçücük et parçalarını takmaöişleriyle uzun 

uzun çiğner. Gülmez, usıayaraK gülüşü taklit 

eder; üzülmez, hüznü taklit eder; öfkelenmez, 

öfkelenmiş gibi görünür ve bu beşbin 

seksen yıllık canavar etrafına dayanılmaz, 

pis kokular saçar. İhtiyar için öyle bir 

fiziki porte verilmiştir ki, görünüşe ait bu 

vasıfların ancak bir şeytanda olabileceğini 

düşünürsünüz; fakat yine de karşınızda etten, 

kemikten canlı bir insan vardır. Dış 

görünüş bakımından masalların tek gözlü 

veya yedi başlı canavarları gibi olağanüstü 

bir tip canlandırılmaz. Gözlerinden ateş saçan, 

boynuzlu, kuyruklu bir şeytan da tas-^ 

vir edilmez. Fakat ihtiyarın görünüşünü tasvir 

etmek için kullanılan afatlar ve fiiller 

-insana ait oldukları halde- sizde ancak 

bir canavar, bir şeytan imajı uyandırır. Bu, 

yazarın, romanının baş karakterini çizmede 

ne kadar büyük başarıya ulaştığını gösterir. 

Gerçi İhtiyar için diğer kahramanların ağzından 

yazar da "canavar, şeytan, iblis, 

dev" kelimelerini kullanır. Fakat okuyucuda 

bu intibaları uyandıran yukarıdaki kelimeler 

değil, doğrudan doğruya ihtiyar'ı 

niteleyen ve insanlara mahsus olan sıfatlardır. 

Ve tabii asıl imaj; bütün bu saydıklarımızın 

üstünde, İhtiyar'm ruhi portresi ve 

düşünceleri ile uyandırılır. 

18 

'Kâinatın tek amacı... Kaos, kaos.. 

Kördöğüşü içinde didişe didişe yok oluşa 

gidiş!... Kömür yanar, kül olur., su kaynar, 

buharlaşır, yok olur." îşte İhtiyar'm hareket 

noktası olan düşünce. Kâinatın ve İhtiyarın 

amacı. Herşeyi, bütün insanları yok 

etmek. "Bu sistem,, düzen., bin nebülözden 

milyonlarca yılda oluştu. Onu ben bir pimpirik 

ömür içinde yeniden kaoslaştıracağım..." 

İhtiyar bu amaca ulaşmak için yazımızın 

başında bir kısmını verdiğimiz düşünceleri 

prensipler olarak kabul eder. Bu 

prensipleri belki de tek bir cümleye irca 

edebiliriz: İnsan zaaflarından faydalanmak. 

Ve buradan hareketle ihtiyar bir "insan zaafları 

sarrafı" olur. Bütün zihni ve ruhi melekelerini 

bu yönde geliştirir. O, insan zaaflarını 

nazari bir şekilde yalnız tesbit etmekle 

kalmaz, onlardan istifade etmenin 

binbir yolunu bulur ve kullanılır; böylece 

gayesine varmak ister. Bir takım insanlar, 

doğrudan doğruya onun hizmetinde, emrindedirler. 

Bir zaaf noktalarından İhtiyar "a 

yakalanmış ve ona hizmet etmeye mahkum 

olmuşlardır. Bir profesörü "adamı haline 

getirişi" nin hikâyesi çok enteresandır. 

Adam profesörlük tezi yazmaktadır. İhtiyar, 

önce tezle ilgilenir, sonra yârdım maksadıyla 

yaklaşır. Fikir vermeyle başlayan 

yardımlar o dereceyi bulur ki tezin bazı kısımları 

ihtiyar tarafından yazılır. İşte bu 

kısımlarda ihtiyar, bilerek bazı yanlışlar ve 

intihaller yapar. Tez kabul edilir, basılır ve 

adam profesör olur. Bundan sonrası kolaydır. 

İhtiyar, eserin yanlışlarını ve intihallerini 

gösteren çok ağır bir yazı yazar; adamı 

odasına çağırır ve okur. Yazı bir büyük gazetede 

neşredilecektir. Yazı yayınlanmaz, 

fakat adam artık İhtiyar'm hizmetindedir. 

Bu, sadece bir örnektir. Hizmetkârlar bulmak 

için bazan kadın, bazan para, bazan 

tehdit kullanılır. Çeşitli plânlar hazırlanır, 

çeşitli "tesadüfler düzenlenir". Bazen oltanın 

ucuna çeşitli fikir yemleri takılır. Eroin 

kaçakçılığından silâh kaçakçılığına kadar 

bütün vasıtalar kullanılır. Ihtiyar'ın bir de 

"tabii müttefikleri" vardır. Doğrudan doğruya 

Ihtiyar'ın adamları olmayan "tabii 

müttefik"lerin sayısı yüz binleri, milyonları 

bulur. Bunlar; ihtirasları, gururları, aptallıkları 

yüzünden daima İhtiyar'ın amacına 

yardım ederler. Bu yüzdendir ki İhtiyar insan 

zaaflarını tahrik edecek, insan şahsiyetini 

sıfıra indirecek, insanın hür ve serbest 

düşünmesini önleyecek ne kadar vasıta ve 

yol vaksa hepsini kullanır.

"Geri kalmış ülkeler değil. Geri bırakıl..mış. 

Hep böyle denecek.. Herkes böyle 

diyecek... En basit şeyleri anlamıyorlar.. 

Mendeburlar... Kelimelerle düşünürüz. Bunu 

o da öğrenmiş... Yani bu sözü. Ama 

kavrayamadıktan sonra bilmek kaç para 

eder Gördün işte: Kelimeleri, kavramları 

yanlış düşündürtmek için kullanmamız 

gerektiğini bilmiyor." 

"Atatürk'e hayata sarılır gibi sarılan 

bir sen değildin ki.. Türkiye zamanlarını 

1880 ile 1938 arasına kilitleyen, zaman 

kavramını Atatürk ile sınırlayan eğitimi ben 

yarattım... Her şey bir şeyden ibaret hâle 

getirilince o bir şeyi yıktın mı her şey 

pofff... Ve bir şeyi yıkmak her şeyi yıkmaktan 

her zaman çok daha kolaydır. O 

tek şey istediğin kadar çetin, her şey de 

tek tek, istemediğin kadar püf ten de olsa!.." 

• 

tşte, romanın baş kahramanı Ihtiyar'ın 

hareket ve düşüncelerine dayanılarak 

çizilen ruhi portresi budur. Bu portre, muayyen 

bir zaman ve mekânda yaşayan bir 

tek insanın portresi gibi verilmiştir. Belki 

de bu portre, bir sembol, insanın içindeki 

bütün kötü arzu ve hislerin, hevâ ve hevesin 

bir sembolüdür. Belki de bu portre, herbiri 

ayrı ayrı zaaflar ve kötülükler taşıyan pek 

çok insanın bir tek insan halinde tersimidir. 

Yahut da bu portre, yüzlerce yıldan beri insanlığı 

kemiren gizli ve sinsi bir teşkilâtın 

bir tek insanda tecessüm ettirilişidir. İşte 

bunun için kahramanın adı hiç kullanılmaz, 

daima İhtiyar olarak anılır. 

Romanın iki ana kahramanı daha vardır: 

Delikanlı (Raşit) ve Güliz (yahut Sıdıka). 

Delikanlı, bir Orta Anadolu kasabasının 

yoksul aile çocuğudur. Yoksulluğunun 

ve kirliliğinin verdiği utanç içinde insanlardan 

kaçarak büyümüştür. Babası beş çocuk 

sahibi, fakir ve perişan bir kasaba memurudur. 

Beş kardeşin en büyüğü olan Raşit 

(Delikanlı), uzak bir akrabanın ilgisi saye 

sinde : liseyi bitirir, yüksek tahsil için İstan 

bula gider. Fakülte yılları çok çetin ve sıkıntılıdır. 

Çeşitli ağır işlerde çalışır. İşe 

girmeler, işten çıkarılmalar birbirini kovalar. 

İşsizlik anlarında yatacak yer, yiyecek 

aş bulamadığı bile olur Bu perişanlık 

fakültede profesör olan Ihtiyar'ın dikkatini 

çeker. Bundan sonra olaylar, İhtiyarın Delikanlıyı 

ağına düşürmek için hazırladığı 

plaıı ve tesadüflerle gelişir. Yalnız arada, 

İskenderun'da geçen üç yıllık yedek subaylık 

devresi vardır. Ihtiyar'ın Delikanlı'yı 

tuzağına düşürmek için kullandığı yem, 

Güliz'dir. Bu yolla ve önceden hazırlanmış 

bazı tesadüflerle İhtiyar'ın eline düşen Delikanlının 

bundan sonraki hayatı ondan kurtulmak 

için verdiği mücadele ile geçer. Bu 

arada yem olarak kullanılan Güliz ile aralarında 

bir aşk doğar. 

Delikanlı zeki ve yakışıklıdır. Olgun 

bir görünüşü vardır. Karakterinin ana vasıflarından 

biri gururdur: 

"Ve, bütün bunlara rağmen -belki de 

bunların yüzünden- çığnndan çıkan, marizleşen 

bir gurur: Bir şeyler yapma, savaşlar 

kazanma, varlığını kabul ettirme -kimlere - 

veya, sadece ispatlama, var olduğunu, yaşadığını 

gösterme hırsı!" 

"Bayrak veya madalya özlemi... Belki 

de sâdece bu hırs." 

"Ve savaş!" ve... "ipini koparmış gurur!" 

. Delikanlı'mn ikinci bir vasıf "jest 

merakı "dır. Pire için yorgan yakacak kadar 

jeste düşkündür. 

Alaycı ve inatçı bir mizaç onun karakterini 

tamamlayan diğer vasıflardır. 

İhtiyar kadar bariz olmasa bile Delikanlı 

da bir semboldür. Gençliğin sembolü... 

Bu yüzdendir ki adı Raşit olmakla 

birlikte yazar, onu çoğunlukla Delikanlı 

diye anar. "Raşit" adı bile, Ihtiyar'ın unutkanlığı 

taklit edişi sebebiyle sik sık "Raşit", 

"Reşat" olarak değişir. Raşit olmuş, 

19

20 

Reşit olmuş farketmez; o, binlerce gençten 

bir gençtir, 

* * * 

Güliz'in asıl adı, Sıdıka'dır. Çocukluğu, 

Gazhane sırtlarmdakı gecekondularda 

geçmiştir. Annesiyle birlikte yoksulluk ve 

sefaletin kucağ nidadırlar. "Ana alkol ve erkek 

delîsidir... Üç beş kuruş veren her 

erkeği içeri alır." Şarap parası buldu tııü 

adamı kovar; direneni rezil rüsvâ eder. Annesinden 

devamlı dayak yiyen Sıdıka, bir 

gün, "anası kafayı iyice bulduğu bir sırada, 

ekmek bıçağını onun en olmayacak yerine 

doğru" sallayıverir. O günden sonra annesi 

ona ilişemez. Mahallenin en küfürbaz, en 

şirret kızıdır. Ama bütün dersleri "pekiyi" 

olacak kadar akıllıdır. 8-9 yaşında iken anası 

tarafından bir dilenci şebekesine kiralanan 

Sıdıka, Boğaz ve Kadıköy vapurlarında 

dilenmeye başlar. İşte İhtiyar, Sıdıka'yı 

orada keşfeder. İhtiyar'm pençesine düşen 

Sıdıka, Güliz olur. Ve en mükemmel şekilde 

eğitilir. Özel bir koleje verilir, müzik ve 

resim dersi alır; tiyatro, resim, konser galalarına 

götürülür. Daha on sekiz yaşında "bütün 

güzel sanatların ve politik öğretilerin 

kavramlarını, klişelerini" bilmektedir, Haşini'in 

O Belde'sini ezberden okumakta, 

Eski Uygur Türkçesi ile yazılmış şiirleri 

öğrenmiş bulunmaktadır. Bu arada üç-dört 

lisanı da mükemmel bir şekilde öğrenir. Bu 

fevkalâde güzel, zeki ve kültürlü kız, bundan 

sonra İhtiyar'in kozlarından biridir. 

Güliz'in "böcek kabuğu renginde ' 

gözleri ve pırıl pırıl ve kavrulmuş buğdayları 

andıran kumral saçları vardır. Erkekleri 

deli divane edecek kadar çekici ve güzeldir. 

Güzelliğini, cazibesini, zekâsını ve kültürünü 

İhtiyar'ın pis işleri için kullanır. Başlangıçta 

İhtiyar'a karşı pek düşmanca hisler 

beslemez; fakat büyüdükçe ondan nefret 

eder. Hislerini saklamakta pek mahirdir. 

Kimi sevdiği, kimden tiksindiği belli olmaz. 

Pek çok yüzü vardır; rol yapma kabiliyeti 

eşsizdir. 

Romanın şahıs kadrosu İhtiyar, Delikanlı 

ve Güliz'den ibarettir. Kadro, niçin 

bu kadar dar tutulmuştur Bizce bu azlık, 

okuyucuda uyandırılmak istenen intiba ile 

tam bir mutabakat halindedir. Yazar, bu üç 

karakterin birer sembol olduğu okuyucu 

tarafından hissedilsin istiyor. Şahısları çoğaltsaydı 

bu hissi vermesi mümkün olmazdı 

Çünkü sembol, bir bakıma, pek çok şeyi 

bir şeyle ifade etmek demektir. 

Romandaki diğer şahıslar tam bir 

figürandır. Uzun boylu, yakışıklı Filinta 

Delikanlı, gözlüklü felsefe öğretmeni, İhtiyardın 

emrinde çalışan kuklalardır. Genç 

Doçent, ağa düşürülmek istenen başka bir 

figürandır. 

İkinci derecedeki şahıslar arasında sadece 

"Bir Adam" dikkati çeker Bu, yazarın 

kendisidir. Yönettikleri filmin bir iki 

sahnesinde görünüveren rejisörler gibi, Tarık 

Buğra da romanının bir yerinde görünü 

vermiştir. Fakat rejisörle Tarık Buğra.'nın 

görünüşü arasında mühim bir fark vardır. 

Rejisör, göründüğü sahnede, umumiyetle 

alelade bir figüran gibidir. Buğra'nın romana 

girişi ise fonksiyoneldir. Delikanlı nıri 

ve İhtiyar'a bağlı diğer gençlerin sık sık devam 

ettiği, devrim türküleri okuduğu lokantanın 

dip köşesi, "tıpkı tiyatrolarda 

perde açılırken olduğu gibi ağır ağır aydınlamrken" 

birdenbire "Adam", gençlerin 

"kızılcıklar oldu mu'yu söylemeye hazırlandıkları 

sırada, "kabza kavrar gibi kavradığı 

masasına usul usul dokundurarak tempo 

tutmuş ve sesini perde perde yükselterek 

türküsünü vakurla okumuştu: 

Çanakkale içinde vurdular beni, 

Ölmeden mezara koydular beni, 

Gençliğim eyvahI.. 

Sahneye böylece giren yazarın fonksiyonu, 

sadece romanın adını koymak değildir. 

'Çanakkale pırlanta gibi bir genç 

kuşağı yok etti. Türkiye bunun acılarını

21 

hâlâ çekiyor" diye söze girerek bugünkü 

gençliğin de itildiği anlaşılmaz bir savaşta 

nasıl kendi kendisini yok ettiğini Deiikanlı'ya 

anlatır. "Pastel renkli, kadifemsi, ter 

temiz zamanlar'ını heba etmemesini Öğütler 

Tabiatı ve aşkı anlatır. Sevgi ve tabiat. 

İhtiyarın panzehiridir. Yazar da İhtiyar 

karşısında iyiliği ve sevgiyi temsil eder. 

Zaman, 12 Mart öncesinde yoğunlaşır. 

Romanın çatısını teşkil eden olaylar, 

12 Mart öncesinde geçer. Fakat bilhassa İhtiyar'ın 

geçmişini anlatmak üzere yapılan 

geriye dönüşlerle zaman, Cumhuriyetin ilk 

yıllarına, hattâ Meşrutiyet dönemine kadar 

gerilere gider. Böylece yazar, 12 Mart'tan 

önceki anarşi olaylarının köklerini üç beş 

yıl içinde değil, Meşrutiyete kadar uzanan 

dönem içinde aramış, eşelemiş ve ortaya 

çıkarmış oluyor. İhtiyar'ın hayatı içinde 

yakın tarihimizin mükemmel bir anatomisi 

de vardır. İnkilâplar, üniversite ıslâhı, İkinci 

Dünya Harbi yılları, çok partili döneme 

geçiş ve 27 Mayıs... Bilhassa 1933'tekı Darülfünun 

ıslâhına tutulan pertavsız son de 

rece ilgi çekicidir. 

Romanda .hazan Türkiye tarihinin sınırları 

aşılmakta, ve zaman, İhtiyarın karakterinde 

bütün insanlık tarihini kucaklayan 

bir boyut kazanmaktadır: "Bütün bunları 

ben, iki bin yedi yüz seksen üç yıl önce, 

tâ gençliğimde oluşturduğum felsefeme 

göre ve virgülüne kadar plânladığım biçimde 

kendim kotarayım isterdim." 

Olaylar, İstanbul'da geçer. Romanın 

can alıcı mekânı İhtiyar'ın köşküdür. Şahıs 

kadrosu içinde İhtiyar ne ise, mekân için 

de köşk odur. Yazar, romanın başında köşkün 

ehemmiyetini şu cümle ile anlatır: 

"Bu köşk, Türkiye'yi sarsan, Türkiye insanlarını 

her alanda derinden etkileyen bütün 

olaylarda ve bu olayların hazırlanışında bir 

çeşit Başkomutanlık Karargâhı olmuştur. 1 

Köşkün yeri ve görünüşü de bütün bu olaylara 

ve İhtiyar a uygundur. Çengelköy ile 

Kanlıca aracındaki kıyı yolunun dönemeçlerinden 

birindedir. Yolaan, hattâ denizden 

bile görunmeyecek kadar yüksek bir yamaçtadır. 

Kocaman bir meyve ve sebze 

bahçesi ve küçük bir koru ile çevrilmiştir. 

Bu yüzden, yukarıdan, KısiKİı Caddesine çıkan 

yoldan da görülmez. Köpeklerle ve İhtiyar'ın 

adamları ile korunan köşkün hizmetlerini 

sağır ve uilsiz bir uşak görür. İşte 

İhtiyar'ın bütün kirli işleri, bu gizli ve görünmez 

köşkten idare edilir, uraya ancak 

İhtiyar'ın adamı haline geldikten sonra girilir. 

Olayların geçtiği önemli yerlerden biri 

de lokantadır. Karaköy'de, gemici meyhanelerinin 

yanında bulunan lokanta, temizlik, 

hizmet ve görünüş bakımından 

birinci sınıfta*. Öğlenleri tıkiım tıklım doludur. 

Müşterileri basın kıraiları, ünlü yazarlar 

ve işadamlarıdır. Akşamları tenhadır ve 

yalnız İhtiyarın işleri için kullanılır. Yazarın 

"örümcek ağı" dediği bu lokantaya akşamları, 

İhtiyar'ın tuzağına düşürülecek 

kimseler çağırılır. Köşke giden yol, bu ceviz 

kapılı, L salonlu lokantadan geçer. 

Rumeli yakasında, Boğaz'ı ayaklar altına 

alan, Kuzguncuk ve Kandilli korularına 

bakan lüks gazino Delikanlı ile Güliz'in 

aşklarının başladığı yerdir. Burada Güliz, 

"İstanbul ikindisinin denizine bakarak" 

Haşim'in O Belde'sini okumuştur. "Melâl"- 

in mânâsı üzerinde durmuştur ve "Raşit: 

-birdenbire- mucize şehrin ikindisinde, mucizeler 

ırmağı haline gelen Boğaz in bu halinde, 

karşısındaki kızın, Güliz'in kendisini 

sevebileceğini de... sevdiğini de düşündü." 

İhtiyar'ın belli günlerdeki özel davetlerine 

sahne olan gazino, daha sonra Delikanlı'nın 

zihninde İhtiyar'la özdeşleşecek 

ve Delikaniı'nın hayatının dönüm noktasının 

nirengisi olacaktır. 

Köşk, lokanta ve gazino İstanbul Boğazını 

çevreleyen bir üçgen meydana getiriyorlar. 

Türkiye'nin kaderi üzerinde oynayanların, 

Türkiye'nin kaderiyle neredeyse 

eşit bir değer taşıyan Boğaz etrafında çevrelenmeleri 

dikkat çekici bir noktadır.

22 

istanbul'un diğer yerleri, ikinci derecede 

mekânlar olarak romanda yer alır. Delikanlı, 

maddi durumu kötüleştiği zaman 

Sirkeci'de, "hepsi de pespaye, manavların. 

Kebabcıların koltuk meyhanelerinin bulunduğu 

külüstür'' bir otelde kalır. 

Babıâli, Delikanlı'nın ara sıra çalıştığı 

yer olarak silik bir görüntü halindedir. 

Yine Delikanlı'nın çevresi olarak romanda 

yer alan Beyazıt da çok canlı bir şekilde 

tasvir edilmez. Delikanlı'nın bazan gecelediği 

Beyazıt'taki öğrenci kahvesi herhangibir 

kahvedir. Delikanlı bazan bu kahvede, bazan 

Ali Emiri kitaplığında oturur. Üniversitenin 

merkez binası da Raşif ie ilgili olarak 

romana girer. 

Güliz'le karşılaşmadan önce Delikanlı'nın 

geçtiği yerler y yazar tarafından önemle 

tasvir edilmiştir. İki kahramanını karşı 

laştırmak için sanki yazar da bir hazırlık 

içindedir. Delikanlı, arkadaşıyla birlikte 

"penceresiz -ve daracık- tashih odası"ndan 

çıkar; Hacı Fettan'ta yemek yerler. "Sirkeci, 

Büyük Postane, Mısır Çarşısı. Pastırmalar, 

Trabzon yağları, Urfa yağları, 

ayaklarından çengele asılmış, koyun, dana, 

öküz butları, kangal kangal sucuklar, tulum 

peynirleri, pet~k ballar... Sonra Çiçek Pazarı: 

Fideler, fidanlar, soğanlar, patatesler, 

funda toprakları, koyun gübreleri... Yeni 

Cami: Teşbih, ağızlık, kitap sergileri..." 

Tasvir, bu şekilde Tünel'den Beyoğlu'na 

kadar devam eder. Bey oğlu' ndâ bir resim 

sergisinde Delikanlı ile Güliz karşılaşır. 

Bundan sonra mekân tekrar silikleşir. Boğaz'daki 

bir gazinoya kadar giden çift, artık 

mekânın farkında değildir. Delikanlı ile 

Güliz'in daha sonra beraber olacakları 

Şişli, Osmanbey, Teşvikiye tarafları; Güliz'in 

o bölgedeki evi hep silik mekânlardır. 

Kadıköy vapuru romanda birkaç defa 

yer alır. İhtiyar, Sıdıka'ya orada rastlar. 

Delikanlı, İhtiyar ile ipleri kopardıktan sonra 

Karaköy ile Kadıköy arasında gidip gelir. 

Sonunda "köprü altındaki, Haliç yönündeki 

meyhanelerden" birine girer. "Süleymaniye 

-İhtiyar'ın kara listeye koyduğu, bir 

edebiyatçının, Mimarlığın Yunus Emre'si 

dediği Sinan'a- karşı oturur. "Karşısında 

Süleymaniye, gittikçe esmerleşen alacakaranlıkta, 

büsbütün soylu, büsbütün görkemlidir. 

Haliç de artık güzeldir, büyülüdür; büyük 

dönemlerini hatırlatmak isteyen sesler 

veriyor." 

Kahramanların zihni İhtiyar'dan kurtulunca 

çevre ve tabiat önem kazanıyor, İhtiyar'ın 

düşüncelerine mahkum olan kahramanlar 

şahsiyetlerini kaybediyor, artık çevreyi 

ve tabiatı da görmez oluyorlar. İşte 

Buğra'nm mekân tasvirleri de bu paralelliği 

takip ediyor. 

İhtiyar'ın baba diyarı Güneydoğu 

Anadolu; Delikanlı'nın doğum yeri olan 

Orta Anadolu kasabası, Güliz'in çocukluğunun 

geçtiği Gazhane belirsiz ve silik mekânlardır. 

Kahramanların mazilerine dönülürken 

şöyle bir zikredilirler. 

Romanın sonunda İstanbul'dan Gebze'ye 

doğru açılma vardır. Muhtemelen 

Danca'da bulunan bir bağ köşkü, romanın 

düğümlendiği mekândır. 

* * * 

Roman teknik olarak iyi kurulmuştur. 

Sık sık yapılan geriye dönüşler romanın 

yapısına uygundur. Çünkü, Gençliğim 

Eyvah, daha çok zihinlerdeki olayların romanıdır. 

İnsan zihni ise durmadan maziye 

gidip gelir. İşte romanın örgüsü, bu gidiş 

gelişlerle paralel olarak örülmüştür. Eserin 

ilk bölümü olan "Sonun başlangıcında" 

adlı bölümün asıl yeri, kronolojik sıraya göre 

dokuzuncu bölümden hemen öncedir. 

Yazar; sonun başlangıcını, eserin başına 

aldıktan sonra, uzun bir "mazi koridoru" 

yapar. Ancak dokuzuncu bölümde kronolojik 

sıraya dönmüş oluruz. Bu arada, devamlı 

olarak başvurulan "hatırlamalar", 

"zihinden geçirmeler", eser boyunca kısa 

kısa "mazi koridorları" meydana getirir. 

Ancak, bu tekniğin veya başka sebeplerin

omanı biraz fazla uzattığı ve tekrarlara 

yol açtığı söylenebilir. 

* * # 

Gençliğim Eyvah'm dili ve üslubu 

çok değişiktir. Romanın konusu, tahkiye 

üslubuna elverişli değildir. Sadece, geriye 

dönüşlerle kahramanların hayatı anlatılırken 

tahkiyeye başvurulur. Türkiye'deki 

fikir kargaşasını ve daha çok zihinlerde 

geçen olayları anlatan, bazı sembolik tipler 

kullanarak yakın tarihin anatomisini 

veren yazar, elbette buna uygun bir üslûp 

kullanacaktır. Buna ben "hakimane üslûp" 

diyorum. Yer yer takırtılı olan bu üslûbun 

karakteristik örnekleri baş tarafa aldığım 

iktibaslarda görülmektedir. Birkaç örnek 

daha vererek bu üslûba dikkat çekmek 

istiyorum: 

"Geri dönülmez noktada duyulan ve 

insanı, er veya geç çileden çıkartacak olan 

pişmanlık." 

"Dehâ mutlak sıfır gibi mutlak bencilliktir." 

"Dünyanın en budala yaratığı, bir 

anarşiste güvenen anarşisttir." 

"Herkesin bırakamıyacağı birşey vardır 

ve ben insanları bırakamadıkları şeye 

veya şeylere göre değerlendiririm." 

"Bütün mendeburlarda (insanlarda) 

vardır bu tekleşme, tek olarak kabul edilme 

ve üstün sayılma hevesi." 

Kötülüklerin ve çirkinliklerin "tasvir"inde 

yazarın üslubu "ihtişamlı"dır: 

"İhtiyar asıl yapısını, Delikanlı'ya şaşırtıcı 

bir şekilde, masal cadılarını hatırlatan, 

insana benzemez yapısını bulmuştu. 

Bir başkasının gözlük takısı gibi.. İnsana 

üşüme duygusu veren gülümseyişini dudaklarına 

yerleştirmiş.. Tutkailamıştı." 

"Tohum işte o anda atılmış, mizaç 

şuurla antlaşmasını yapmıştı." 

"İhtiyar hep konuşuyor, yaptıklarını, 

yapacaklarını, yapmakta olduklarını bütün 

ayrıntıları ile anlatıyordu. Canavar striptiz 

yapıyordu." 

"Karşıda, ta uzaklarda önce bir nokta 

gibi beliren araçlar şimdi Delikanlı için 

İhtiyar'ın yüzüdür. Bu yüz kendisine... kendilerine., 

her şeye, bütün şeylere doğru bir 

ışık hızıyla yaklaşıyor, yaklaştıkça da bütün 

ölçüleri aşan., hiçbir ölçüye sığmayan 

bir şekilde büyüyordu. İyice yaklaşınca 

bu yüz çirkin gülüşüyle, kendisini, kendilerini 

ve herşeyi yutacak kapkara bir mağara 

gibi ağızdan ibaret kalıyordu." 

Yazar, insan karakterindeki menfi ta^ 

rafları belirtmek için bazı kelimeleri çok 

sık kullanır: Hebennakalık; halebi tifturunilik, 

sersemlik, hödüklük* mendebur, 

diksürüngen... 

Az olmakla beraber, bilhassa tabiat 

tasvirlerinde yer yer şiirleşen ifadeler vardır: 

"Taptaze, gencecik yeşiller çeşit çeşit. 

Erik çiçeklerinin anlatılamaz beyazlığı! 

Asıl önemlisi -elbette- bütün renklere büyülerini 

kazandıran nisan güneşi! Arılar, sinekler, 

yeşil sinekler ve adlırmı bilmediği 

türlü kanatlılar, bu güneşte yakamozlanıyorlardı." 

"Aralık pencereyi büsbütün açtı. Koku, 

ses, renk cümbüşü.. Bahçe.. En tatlı ısı.. 

Bendi açılmış bir büvet gürlüğü ile geniş 

odaya baskın verdi." 

"Kızın elindeki tepside, kristal bardağın 

sarısını büsbütün altmlaştirdiği ıhlamur 

vardı." 

"Erimiş gümüş havuzuna benzeyen 

Marmara..." 

Romanın can damarı İhtiyar'dır. Konu 

ve bütün karakterler onun etrafmda döner. 

Eserin üslubuna da İhtiyar veya onunla 

sembolleştirilen fikir hâkimdir.

1A 

GENÇLİĞİM EYVAHI 

OKUDUKTAN 

SONRA 

DR. SADIK KEMAL TURAL'ın 

Kardeşi 

Tarık Tural'a mektubu 

Sevgili kardeşim Tarık, 

Bir mektup yazmaya uğraşacağım, 

\ i m ; "Karagöz Gazetesi n ne döneceğini peşinen 

bilmekle beraber ben, yazmaktan, 

sen "Arada bir esirgeme" demekten kendini 

alamazsın. Niçin yüksek tahsil yapmaktan 

vaz geçtiğini, dünyada benden başka sanırım 

kimse iyi bilemez. Mühendis olmayı, 

kaydolmaya giderken, bırakmanla ilgili olarak 

"Okumak, okumak, okumak; ilim adına 

suya tirit kitaplara mahkum olmak, ben 

yokum." yazmışsın, 1970'de, Erzurum'a 

gönderdiğin mektupta, sonra Gazâli'nin peşine 

düştün. Senin "Senede üç roman yeter, 

telif ve tercüme roman yekunu üçü aşmamalı." 

görüşün, edebiyat yoluna enerjisini 

adayan bana ters geliyor, "İnsan okumalı, 

okuduklarını da mümkünse birer tenkit 

denemesiyle âleme duyurmalı" vs. kabilinden 

sözleri, Bacon'dan ezberlediğim cümlelerle 

taçlandırıyordum. Görüyorsun, on 

yıla yakın bir zamandır, ben, dediğimden 

vaz geçmeyip, yazdım. Ha, aklıma gelmişken 

söyleyeyim: Yaptığım iş sevimli değil, 

hattâ İskender öksüz'e sorarsanız, bu cins 

yazıları kitap haline getirmeye lüzum bile 

vok, satmaz. Sanatçıları överseniz, umumi- 

yetle -yanlarında- âlâ, nadiren kötüsünü/, 

bir de övmezseniz, facia... 

Ne diyecektim, nerelere gittim: 1980 

yılında üç kitap basıldı, mükâfat almaya lâyık: 

"Politikada Şiddet", "Millî Kültürler 

ve Medeniyet" ve bir roman "Gençliğim 

Eyvah"... Birincisi fertten topluma doğru 

gelişen çözülmenin, terörle yeni bir kaos 

kazanan patolojik bulgularını inceliyordu. 

Eserde, Fransız, Rus ve Alman toplumlarının 

"düşünen giyotin"leşen yapısı, ilmî bir 

tarzda, ama romanesk bir üslupla kaleme 

almıyordu. Sosyolog, psikolog, sosyal politikacı 

ve kültür tarihçileri bu kitabın ehemmiyetini 

mi kavrayamadılar, okuyamadılar 

mı, bilinmez, ses seda çıkmadı; Gazeteci, 

hukukçu ve sosyal politika uzmanı Taha 

Akyol, eserin son beş sayfasını da Türkiye'nin 

1950'lere uzanan macerasının özet 

yorumuna ayırmıştı; yazar, Türkiye'de şiddeti 

"talihsiz nesil" adıyla kitaplaşturacağını 

da haber veriyordu. 

İkinci eser bir tercüme: Afrikalı bir 

zenci tarafından yazılmış olan eser, dizgi 

hatâlarına rağmen, çevirenin başarısıyla 

genişleyen bir çığlık idi. Muhammet Lahhabi'nin 

Fransızca eserini Dr. Bahaeddin 

Yediyıldız, dilimize kazandırdı. Milli Kültürler 

ve Medeniyet adlı eser, "insani ve 

âlemşümul muhakeme" ile "hıristiyan beyazın 

narsisizmi" arasındaki sürüp giden 

çelişkiyi entellçktüel boyutlarıyla ele almıştır. 

Bizim için söylediği sözler de vardır... 

Var ama, sosyolog, psikolog, sosyal 

politikacı ve kültür tarihçileri bu kitabı da 

görmezden geldiler; gördüklerini hissettirmek 

lüzumunu duymadılar. 

Birincisi telif, ikincisi tercüme iki fikrî 

eser yanında, ayni talihsizliğe uğrayan 

bir de roman: Gençliğim Eyvah... 

Aziz Tarık, biliyorum, "Yazılana değil, 

yazana bakarım ben" diyeceksin yine, 

eriyeceksin sonra, "Hazreti Kur'ân hâriç, 

doyurmağa çalıştıkça acıktıran, çözmeye 

çalıştıkça dolaştıran eserlerle vakit mi öldüreyim 

Yazarı kim, söylemezsen oku-

mam." Bunu az sonra söyleyeyim, müsâade 

edersen. 

Romanın vakasının ana çizgilerini 

vereyim önce: Bir şeyhin oğlu iken, İstanbul'a 

okumaya gelen "İhtiyar", önce İkinci 

Meşrutiyet, sonra Mütâreke, daha sonra 

Cumhuriyet'in ilk yılları ile İnönü devrinde 

bazı kirli işlere, çok sistemli bir şekilde karışır. 

Ona sorarsanız, İttihat Terakki'yi de, 

İzmir Suikasti'ni de, Serbest Fırka denemesini 

de, Millî Şeflik tablosunu da, o hazırlamıştır. 

Zeki ve insanları mahkum etmede 

başarılı bu adam, 1960'lara doğru, yerine 

ve kurduğu sistemin başına geçecek bir 

kimse aramaktadır. Raşit adlı bir "Delikanlı" 

oltasına takılır, fakat delikanlımı 

şuur altı kabullerinden birine, gururuna 

mahkumiyeti, oltaya esaretini önler. Bu 

arada kenardan gelmiş, fakat "ihtiyar" tarafından 

hem nazik hem nazenin yapılmış 

Güliz adlı bir kızla delikanlının "iş" olmaktan 

çıkan aşkları, gururun yanına gönülle 

ilgili kabulleri koyan; fedakârlığın en dayanılmazına 

razı olmayı hazırlayan Ferhat-ü 

Şirinlikler... Delikanlı, ihtiyarın mânevi köleleri 

olan "eylemci gençler"den biri olma 

kararını verir; gösterilen bir yeri bombalayacaktır. 

Fakat o büyük bir gazinoyu havaya 

uçurur. Sonra sevdiği erkeği mahkum 

etmesini önlemek üzere Güliz'in, İhtiyar'ı 

zehirlemeyi başarmasına bir kaç saniye 

kala, esas oğlanın İhtiyar'ı öldürmek üzere 

-hem de bekçilerle muhkemleştirilmişköşke 

gelmesi... Güliz'i ve ihtiyarı ölü olarak 

bulması... 

Eserde bir, tam müsbet "Delikanlı", 

bir tam menfi "ihtiyar", bir de menfiden 

müsbete geçişin çilelerini -hem de kadıncayaşayan 

Güliz, ana karakterler olarak çizilmiş. 

M. Topbaş müsbet, dazlak felsefe muallimi, 

menfi figüran... Pek tabii 437 sayfada 

sayılan onu aşan bir kaç hizmet figüranı 

da var 

Eserin tenkidine geçmeden evvel, üç 

şey hatırlayalım aziz Tarık: 

Birincisi, Kafka ile ilgili. 1968'lerde 

önce "Milena'ya Mektuplar"ını, sonra 

Gregor Samsa'nm hayatını (Değişim) okumuştum. 

Erzurum'da bulunduğum üç aylık 

süre, bana üç ayrı değerli dost kazandırdı: 

Yılma Durak, Ali Karaavcı ve Franz Kafka. 

İlk ikisi, beni üçüncüyü okutmağa, severek 

okumağa, dost olmağa hazırladılar. 

Kafka'dan hiç okumadın sanırım, 

ama şöyle tarif edeyim: Senin bayıldığın 

tasavvuff mesneviler var ya, onlar gibi, bu 

adam, sembollerle örülmüş bir şekilde insanı 

sergiliyor. (Şato'sunu okursan memnun 

olurum) Tasavvufî hikâyelerimizin, insanı 

ruhen ve bedenen çözülmeden kurtarmak 

üzere, menfilikleri katmanlaştırıp, müsbetlerin 

karşısında yalın kılıç kan istettiklerini; 

sonunda, gerçekle ve hikmetle olan yalınkat 

bağlarından dolayı, menfilerin, yalın 

ayak, yaya kaldıklarını, geçici olmayanın 

yine şaşaasız bir zafer kazandığını anlattığını, 

sen benden iyi bilirsin. Timsal basamağına 

çıkarılmış bir unsur ile iyinin, güzelin, 

doğrunun ve geçici olmayanın kabuller 

dünyasındaki yerinin altını çizmek... Tasavvufî 

hikâyelerin bu noktadaki başarısı harikulade. 

Ama sen roman ve hikâyede bu başarıya 

erişilmeyeceği görüşündesin halâ, 

değil mi 

Bir eserin tahlilini benden dinlemekten 

hoşlandığını söylersin, eseri okumak 

zahmetine değip değmediğe yarıyor mu, 

kesinlikle bilmiyorum. 

Ömer Seyfeddin'i seversin, bilirim; 

Onun züppe, cahil, nobran, şarlatan, zavallı, 

gülünç, ahmak, bencil, heyecanperest 

ama sevimli tipi Efruz'unu, Efruzlaşan Türkiye'de 

hiç kimse unutamaz. 

Efruz Bey, bir "tip" romanının epizotlarından 

oluşur, malum. Bu tip, benzerlerini 

timsalleştirme başarısına o kadar erişmiştir 

ki, -müsâadenle- tasavvufi mesnevilerjndeki 

iyi-kötünün, remizler dünyası hâlinde 

ve biraz da, kara mizah içinde takdimidir. 

Efruz Bey bir Donkişot'tur. İçimizde.bizi 

rahat bırakmayan başarmak, herşeye 

ve herkese rağmen oldurabildiklerimizle 

başarmak, şöhrete ve paraya kavuşmak,

26 

yılanı vardır. Cemiyetin kabuller dünyası 

ile oarışmayan bu yönetenlerden olma hırsı, 

oizi Don Kişot'laştırabilir, Efruzlaştıraoilir, 

"ihtiyar "laştırabilir, "Delikanh"iaştırabilir... 

Toplumdaki mevcut kabuller dünyasını 

red ve inkârın "bir kaç"lık basamağından 

bir neslin entellektüel kesiminin yarından 

fazlası basamağına ulaşmasını düşün... 

Melekleri susturmaya kararlı yüzlerce 

cin, daha doğrusu ecinniler... Müşterek dostumuz 

Jostoyevski'nin eserini Don Kişot'- 

un veya Efruzûn hem çoğalarak, hem de 

terörle bütünleşerek, cinneti yaygınlaştırmasını 

timsalleştiren romanını kasteddiğimi 

anladığına göre, geçiyorum. 

Üçüncü hatırlatacağım şey, makalemsi 

bir gazete fıkrası: "Ne Yaptın Gençliğimi" 

başlığını taşıyan bu yazı 1974'de 

Tercuman'ria çıktı. "Okumuşumdur./' diyeceksin; 

sanmam. Senin üslubundan hoşlanmadığın 

adaşının Tarık Buğra'nın. 

Fransız şâirinin bir mısraından yola 

çıkarak, daha sonra yeniden ve "İhtiyar"ca 

suç işleyecek olanların affedilmesini sağlayan 

"Genel Af "in düşündürdüklerini anlatan 

bu yazının son cümlelerini alayım: 

"Söyle ne yaptın gençliğini" 

"Yürek dayanmaz buna. Daha önce, 

artık bir başka şey hatırlamak istemem.. 

Hüzünden başka bir duygu istemem. Meselâ 

öfke istemem; yani, aldatanları kalleşleri, 

vefasızları, harisleri, gençlik avcılarını 

hatırlamak istemem., tiksinti istemem, dedim. 

Yalan., isterim. Sormak isterim bütün 

tiksinme, öfkelenme gücümle; o gençlik avcılarına., 

o politikacılara, o yazar veya bilgin 

müsveddelerine: Söyleyin ulan, ne yaptınız 

bu altın çağları, bu gençlikleri Bu 

Türkiye pırlantalarını" 

Aziz kardeşim Tarık, Allah'a hamd 

olsun, fikir adına, hikmet adına, güzellik 

adına çile çekenlere sakalık yapmaktan, 

kabuller dünyasının düzene koyulmasından 

başka hiç bir ihtirasımız olmadı. Müşterek 

şuuraltının, müşterek şuurun yarasız, beresiz 

şekilde bir sonraki nesle devredilmesi 

için gençlerle uğraşmak asli işimiz. Bu, bir 

tür, gençlik avcılığıdır, ama, adaşının kızdıkları 

bu cins avcılıklar olmasa gerek -olamaz 

da-. 

Sevgili kardeşim, iki yüz seneyi bulan 

kabuller dünyasındaki zelzelenin romanları 

yazılmalıydı. Romancının, bir tarihçi, 

bir sosyolog, bir sosyal-psikoloji uzmanı 

gibi toplumumuzun aşktan, fuhşa, 

otoriteden eşkiyalığa, kır bekçiliğinden vatan 

müdafâasına ve binliklerin üzerinde yatanlarla, 

uyuduğu zaman görenlerin çıkmazına 

kadar inebilen bir merak adamı olmasını 

istemek, hakkımızdır. Yitirilenlerin hesabını, 

gerçekçi bir gözle, yapmayanlar 

için, yitirmek kaçınılmazdır. Sanayileşmeye 

geçiş toplumu olmanın getirdiği tecrübesizlik 

ikliminde -ne iklim ya- yeşeren ayrık 

otlarının, ısırganların mideye girecek 

şeyler olmadığını anlamak basamağından, 

bedenin ve ruhun huzur duyacaklarını fideleme 

basamağına niçin geçemiyoruz 

"Ne ekersen, onu biçersin", bizim atalarımızın 

sözü değil mi 

"Dur! Dur, ağabey.. Bana romanı anlatacaktın, 

başka dertlere geçtin. Bazıları 

-şükür Allah'a ben bu cins aceleci saçmalıklardan 

korkarım- Bu tenkitçilerin işi aslında, 

kendi düşüncelerini anlatmak. Münekkit, 

yazardan daha kıymetli olduğuna inanıyor 

galiba demeye kalkarlar" diyorsun 

değil mi Ah, Tarık'çığım, böyle hamakatle 

lebâleb bir muhakemenin benim yazılarımı 

okumasına tahammül mü ederim On- 

1 r, ya "erken kifayet" duygusuyla bitik 

genç okuyucular veya okuma çilesine 

tahammülsüz yaşama budalaları, yahut 

"yok"luğunu unutacağını sanan kalburun 

altındakilerdir. Her üç taife de konuşmaya 

değmez... 

"Gençliğim Eyvah" romanına dönüyorum. 

Sevgili Tarık, biliyorum, romanlardan 

çok tasavvufi hikâyeleri seviyorsun, ama,

u kitabı oku, lütfen. Kim yazmış diyorsan, 

artık söyleyeyim: Adaşın Tarık Buğra. 

Roman on bölümden meydana geliyor; 

bu bölümleme, teknik bakımdan sağlamlaşmayı 

hazırlayan bir usûl. 

Eserin başında romanın sonunun bir 

kaç enstantanesi. "Köşk" başlıklı kısım ise, 

(s. 7-10) yerini şaşırmış olduğunu sandığım 

bir prolog... Kadınlar Tekkesi'ni okumuştun 

ya, onun başında Refik Halit'in 

bir prologu vardır ya, işte o cinsten, romanın 

gerçekle bağını, açıkça -erbabınasöylüyor. 

Kemal Tahir'e -idi galiba- sormuşlar: 

"Yazdıklarınız gerçek mi Gerçek insan 

ve olaylarla ilgi nisbeti nedir" El cevap: 

"Yüzde yüz gerçektir; tabii roman 

gerçeği." 

"Bu romanda okuyacaklarınız romanın 

erektirdiği ifak tefek ve hepsi de 

ayrıntı sayılabilecek eklemelerle, değiştirmelerin 

dışında Türkiye bunalımlarının (...) 

gerçek hikâyesidir." (G.E.S.10) 

Romanın anahtar kavramları, siyah 

dizilmiş: İhtiyar, delikanlı, budala vs... gibi. 

Yukarda Tercüman'da çıkan yazısından iktibas 

yapmıştım ya Tarık Buğra'nın, o kelimelerin 

her biri -bilhassa kalleş, tiksinmek, 

öfkelenmek- roman kahramanı ihtiyarın 

nihilis-anarşist ruhunu ortaya koyan 

temel kelimeler. 

Dizginsiz bir tahkiye, dizginsiz ama 

kendine haslığı düşünülünce, başırıyı büyüttüğünde 

birleşebiliriz. Çağrışım dokusu etrafında 

gelişen diyaloglar, kısaltılan veya 

durdurulan objektif zamana karşı, sübjektif 

zaman olan iç konuşmalarla genişletilmiş, 

delikanlıya da ihtiyara da, karmaşık 

bir basitlik kazandıran bu geriye dönüşlü 

zaman girdileri, sübjektif zaman diyaloglarıdır. 

Farak gerek dış diyaloglarda, gerek 

iç diyaloglarda sübjektif zamandan -ve 

onu besleyen savaşçı (s. 131) ve sevgi 

(s. 170-171) adlı şiirler ile Çanakkale ezgisi- 

dışarı çıkınca ifade, bir nezbe nutuksu 

hâle geliyor. 

ama ihtiyar (adı böyle) seks manyaklığı 

alınmış, büyücü Rasputin, dünyadan kopukluğu 

giderilmiş bir DonKişot, neyi, niçin 

ve nasıl isteyeceğini öğrenmiş bir Efruz 

Bey'dir. Öldüğünde seksenin üstünde olduğuna 

göre, Tarık Buğra, ihtiyar ile Yakup 

Kadri'nin "Panoroma" (I-II) da buzlu camdan 

gösterdiği "içimizdeki şeytan"ı, aynanın 

önüne getirmiştir. İttihat Terakki'ye, 

Serbest Fırka'ya, 1939-50 döneminin 

CKP'sine, DP'yi şöyle bir süzen, 1970, 75' 

lere uzanan zaman aralığının "roman gerçeği" 

ile takdimi, çok başarılı. 

Sıdıka (Güliz) bana, Aka Gündüz "Bir 

Toprağın Kızları"nı hatırlattı. En çirkef 

yerde, herkese ve her şeye kırılmış, küsmüş, 

kendinden bile kopmuş bir hâldeyken, 

küllerin altından bir kıvılcım: Sevgi.. 

Sadakati fedakârlıkla taçlandıran bir bütünleşme... 

Sıdıka'nın Güliz olmaya karar verişine 

kadar olan kısım, fevkalâde bir tahkiye 

başarısının kucağındadır. Sonrası -herhalde 

lüzumlu- biraz abartma, delikanlıyla 

olan münasebetlerine kadar olan kısımlar. 

Bir romanda objektif zaman kavramıyla, 

âletle ölçülen zamanı, sübjektif 

zaman kavramıyla da öıçülemeyen çağrışım 

dokusunu, rüyayı, iç konuşmaları, 

şuur akışının anlarını kasdediyoruz (aslında 

bu iki kavramın belirlediği zamanı insan ayni 

anda yaşıyor). M. Proust'tan, A.Ş, Hisara, 

A.H. Tanpınar'a, P. Safa'ya yansıyan 

bu zamanın içinde bedenen devam ederken, 

başka zamanlara akıp-gelmeler Gençliğim 

Eyvah'm, dizginsiz fakat kendinden 

emin tahkiyesini, canlı kılıyor. 

İhtiyar kimdir Daha doğrusu kimlerdir 

(Efruz Bey'in kimler olduğu hakkında 

bir bilgimiz var.) Bu soruya cevap 

olacak bilgi; bir üniversite profesörü, Darülfünun 

Islah Heyeti'nin Başkanı, Türk cemiyetinin 

kabuller düzenini dinamitlemeye 

kararlı bir nihilist vs vs.... ölen Hikmet 

Kıvılcımlıdan yaşayan bazı benzerlerine 

"1-7

kadar, tamamının timsali. 

"İhtiyar"ı -sonunda o da- bir sembol 

olarak düşündü. Anarşinin, çürümenin, 

çirkinleşmenin, yozlaştırmanın, yabancılaştırmanın, 

kısacası, insanı tek ve çırılçıplak... 

tıpkı mağara devrindeki gibi bırakma 

sapıklığının, milyarlarca kırıntısına sembol." 

(s. 406) Güiiz'in şuur akışıyla vardığı 

bu hüküm, romanın ana karakterinin kabule 

şayanlığına gerekçe teşkil ediyor. 

İnsandan nefret eden ecinniler, insan'a 

nasıl bakar: "Bu mendeburlara., eveet 

bu mendeburlara özgürlük, bu mendeburlara 

hak., hem de daha çok ve daha çeşitli 

konularda." (s. 404) Sonra metedolojisinin 

anahtarları: "Nerde kalabalık., yani şu halk 

dediğiniz budalalıklar var, ben ordayım. 

Mesleğim, işim budur benim... Bu budalalığı 

devlet kemiricisi haline getirmek ve o bayağı 

söylenişi ile menfileştirmek! Halkı 

çeken konularda hoşnutsuzluklar, kesin anlaşmazlıklar, 

ikilikler, sürtüşmeler yaratmak, 

bunları körüklemek ve yönlerini devlet 

sorumlularına çevirmek! Mesleğim bu 

benim. 

Ve saymıştı tabii müttefiklerini: Kaleminden 

kan damlayan yazarlar, iktidar 

cephesinin hödükleri, muhalefetin sersemleri, 

devlet görevlilerinin kıraldan çok kıralcı 

olan kabakları... ve nihayet kadük olmuş 

yasalar..." (s. 364) 

Bir değer kaosunun, bir inanma zelzelesinin, 

bir güvenmezlik ve ihkakı hak 

imanının yaygınlaşmasından başka hiç bir 

ülküsü olmayan ihtiyar için aydın bir köle, 

iğrenç ve ucuz bir vasıtadır. Bu noktada, 

bütün bir ilim ve fikir mafyasını oluşturacak 

anahtarını veriyor masal canavarı, (s. 

289) : 

"Dünyanın, elbette en mendebur şeyidir 

şu okur-yazar gururu. (...) Dik sürüngenlerin 

susmaması için bir hokkalık bilimsel 

ve kültürel ve sosyal mürekkep yalaması 

gerekir ve yeter. İşte o zaman elini kolunu 

sallaya sallaya ortaya çıkar, bu ölümsüz ve 

28 

û& evrensel gurur. (..) Ben, zavallı ben, 

kendisini herkesten ve herşeyden üstün sayan 

ve ayrıcalığa aş eden bu mendebur 

okur-yazar gururunu kullanmaktan başka 

ne yaptım ki" (s. 396-397) 

Bir ruh gurbeti, gariplik değil canavarlığın 

ikliminde yeşeren iblisliklerin her 

türlüsünün yekunu... İşte ihtiyar bu, yaptığı 

ve yaptırdığı -altındakileri halâ görmeyenler 

var- düzen adına sloganlardan oluşan 

bir düzensizlik dininin cezbesinden doğan 

saçmalar... 

Yalnız, aziz kardeşim, adaşına son 

yetmiş yıl içinde hiç namuslu adam çıkmadı 

mı diye soracağı geliyor insanın. Karamsar 

bir tabloya götürücü "örgüt" modeli 

karşısında Allah, ahlâk, adalet ve devletten 

yanalığı imanlaştıran mücadele gurupları 

nerede Tablo simsiyah değil, gri olmalıydı, 

bence. 

Delikanlı kimdir Rahmetli Gemuhluoğlu'nun 

(Allah Ondan Razı Olsun) kelimeleriyle 

delikanlı, "Masum, makhur, mazlum 

ve bakir Anadoluluğumuzdur." "Yırtılmayan 

kırkıncı peçemiz, bir dağ ardıcı 

kadar çaresiz ve kimsesiz gençliğimizdir." 

Gemuhluoğlu, onların, dişliler arasında kalmaması 

için uğraşan son ahilerdendi. 

"Madam Bovari benim" demiş G. 

Flober. Resmi ve hususi hayatı -okuyabildiklerim 

kadarıyla- Tarık Buğra'ya ne kadar 

çok benziyor, delikanlı. O kendi toplumunun 

mevcut değerlerinin şuurunda, rüştünü 

ispatlamış bir karakter. Garip gelen bir 

tarafı var ki, onu az sonraya bırakayım. 

Aziz Tarık, trajik olan ile insanın tercihleriyle 

yönlendirdiği kaderi arasındaki 

çelişkiyi anlatan dünyanın en büyük eserlerinden 

biri Goethe'nin Faust'udur. Dr. 

Faust, şeytanla pazarlık eder, sonunda trajiğin 

en kaçınılmaz sonucu pişmanlık belirler 

onun kaderini; daha doğrusu şeytana 

teslimiyetini, Delikanlı ile ihtiyar arasındaki 

mücadeleye çok benziyen bir iç boğuşmalar 

sinsilesi...

Romancı Tarık Buğra, ihtiyar gibi. 

Güliz gibi tiyatroya daha çok yaraşan iki 

entellektüel merak unsurunun üstüne, cemiyetimizin 

trajedisini bina etmiştir, hem de 

romanın geniş imkânlarından faydalanarak. 

Aziz kardeşim, bu kitabı okumalısın. 

İlmi, fikri hiç bir eserde terörün kaosa yönelişi, 

toplum plânında çözülmenin otopsisi 

bu kadar güzel yapılmamıştır. Hele çağın 

putperestliği Marksizmin ipe çekilişi.. Oku 

da, gör. Hele hele Sipahi Ocağı ile Kulüp 

Rakısı meselesi... (s. 304-307) 

Tarıkcığım! 

Küçük Ağanın, Dönemeçte'nin ve 

—TV'nin eserin gücünü göstermekten âciz 

dizisini unut— İbişin Rüyası'nın edebiyatımızın 

birinci sınıf romanlarından olma 

sebebi neyse, Gençliğim Ey vah'in değerini 

hazırlayan da odur; bir üslup gayreti 

göstermek meselesini bir kenara bırakan 

adaşın, tip yaratma konusunda mahir... 

Tarık Buğra çok sağlam gözlemleri bütünleyen, 

içtimaî, tarihî ve ilmî birikim sahibi, 

bütün romanları zengin bir kültürün açık 

delilleri. Öyle ya, gazete idarehanelerinden, 

tiyatro kulislerinden, politikayı meslek 

seçmişlerden, otel ve lokantalardan, 

kulüplerden, en güzîde fikir ve ilim adamlarına 

kadar geniş bir münasebet çevresi 

olan kimsenin başarısı normaldir; tabiî 

romancı doğmak, —edebî tenkitçilik gibi 

işlere karışmadan— romancı kalmaya kararlı 

olmak kaydıyle... 

Türk cemiyetinin gazetelere, dergilere 

radyolara yansımayan yüzünü, kabullerini; 

kabullerinin yol açtığı duygu, düşünce ve 

davranışları dizginsiz bir üsluple anlatan 

Tarık Buğra'nın romanları, kültür tarihimizin 

gayrı resmî, fakat mühim vesikaların - 

dandır: Büyük âlim Mümtaz Turhan'ın 

—Yol Dergisi'ni sanırım sen hiç görmedin— 

açtığı ufuklarda yürüyenlerden birisi Tarık 

Buğra'dır. (M. Turhan — E. Güngör — Tarık 

Buğra, Yol Dergisi'nde bir dünya görüşünü 

ve kabullerimizi nasıl onaracağımızı, ilmî, 

fikrî, bediî, tarihî yönleriyle ortaya koymuşlardı). 

İhtiyar, Küçük Ağa'da, Dönemeçte'de, 

hattâ İbişin Rüyası'nda gördüğü 

müz çeşitli sahalara âit tiksinti, endişe, 

korku, dehşet veya isyan uyandıran olay ve 

kişilerin bilinmezlerini; Güliz, kötü ile iyi 

arasındaki tercihlerinin çilesini yaşayan 

kadınlarımızın bir çok yönünü; Delikanlı 

ise, müşterek şuuraltının bir kısmını tipleştiriyor: 

Cemiyetimizin yetmiş yıllık macerası, 

şuuraltı değerleri ile mecburî veya 

normal kültür değişmeleri arasındaki gizli 

savaşın yönünü —bilerek veya bilmeyerek— 

kaosa yahut "kendi oluş"a götüren tiplerle 

şekillenmiyor mu 

Canım Tarık, gözüm kardeşim, özüır 

karındaşım! 

Herhangibir toplumun dilimlerinin 

veya birimlerinin arasında anlaşamama, 

uyuşmazlık, hatta zıtlaşma bulunabilir; 

bunlar sosyolojik gerçeklerdir. Ne var ki, 

kabuller dünyasındaki sosyolojik gerçekleri 

roman gerçeği, birim veya dilim'temsilcisi 

yahut patalojik tipleri tahkiyeli eser unsurları 

haline getirmek, tahmin edebileceğin 

gibi, çook güçtür. 

Aziz kardeşim, üç anahtar vermiştim 

ya, başta onların yardımı ve gazete-televizyon 

haberlerinin desteğinde bu romanı 

zevkle okuyacaksın/Düğümler sistemi -teknik 

mükemmellikten geliyor- o kadar başarılı 

kurulmuş ki, merak unsurrarı bir yüksek 

gerilim oluşturuyor. 

Yiğit kardeşim, ihtiyarın -her türlü 

tıbbî bilgilere inat- alkol ve ıhlamurdan oluşan 

ve bütün canlı unsurları tekel abonesi 

yapan roman sağlığı, bombalanmış dimağlar 

için belki lüzumlu bir unsur; ama yine 

de sen kızacaksın... 

Kırıkkale gibi, yeni oluşan (oluşması 

kangrenleşen) Başkent'in komşusu bir şehirde 

sanay üleş meye geçişin sancılanmalarını 

rahatça görebilen sen, bu romanı mutlaka 

okumalısın. 

Sevgilerimle...

30 

İBİŞİN 

RÜYASI 

DR. BİLGE ERCİLASUN 

tbiş'in Rüyası, bir sahne sanatkârının 

hikâyesidir. Romanın kahramanı Nahit, bir 

Paşanın oğludur. 12 yaşındayken babası ile 

bir tiyatroya gitmiş, o günden sonra sanatçı 

olmak, tiyatroda oynamak arzusu içini yakıp 

kavurur olmuştur. Nahit tiyatrolardan 

çıkmaz olur ve 18 yaşında evinden kaçar. 

Bu, "İbiş'e doğru atılan ilk adımdır". Bundan 

sonra zor günler başlar. Nahit iş aramaya 

koyulur. Elindeki para günden güne erimektedir. 

Sonunda bir iş bulur: Dârülbedayi'de 

oynanacak Jül Sezar piyesi için figüranlara 

ihtiyaç vardır. Nahit de, bu figüranlardan 

biri olur. Fakat bu durum uzun sürmez. 

Kış araya girer ve rejisör Muhsin Bey 

Jül Sezar'ı gelecek mevsime bırakır. Figüranlar 

arasından kabiliyetli bulduğu üç kişiyi 

Dârülbedâyi'e almak üzere yanma çağırır. 

Bunların arasında Nahit de vardır. Muhsin 

Bey, Nahit'i, çok istidatlı bulduğu halde, 

kısa boyu ve çirkin oluşu yüzünden işe 

almaz. Bu, tiyatroyu gerçekten seven, onu 

bir sanat olarak kabul eden Nahife ağır gelir. 

Bundan sonra Şehzadebaşı'ndaki tuluat 

tiyatrolarından birine girer, Bolulu aşçı rolüne 

çıkar ve elinde kepçe İbişi kovalar. 

Çok geçmeden Dârüibedâyi'de Muhsin 

Beyle karşılıklı oynar ve oyunuyla onu gölgede 

bırakır. Derken bunu başka bir piyes 

takibeder. Bu arada Nahit, Sadi Rıza ile arkadaşlık 

kurar, Vedia'ya ilgi ve yakınlık 

duyar. Zamanla arkadaşlıkları ilerler ve evlenirler. 

İki çocukları olur. Fakat bir türlü 

birbirlerine intibak edemezler. Vedia kıskançtır^ 

Nahifin tiyatroya olan bağlılığını 

hazmedemez. Bu yıllarda Nahit, Murat 

Bey'in tiyatrosunda çalışmaktadır. Değişik 

rollere çıkarak yavaş yavaş sanatını kabul 

ettirmektedir. Bu roller onu tatmin etmez. 

O, yerli bir halk komedyeni tipi yaratmanın 

peşindedir. Bir gün Murat Bey'in "komedi 

oynayalım" teklifi üzerine ciddî ciddî 

düşünür ve bir İbiş şahsiyeti yaratır. Nahit, 

bu yerli tiyatronun herşeyini hazırlamıştır; 

kantolar, varyeteler, duettolar... Adı da Nuran 

Tiyatrosu olacaktır. 

Nahit bir müddet çalıştıktan sonra 

bu tiyatroyu kurar. Nuran Tiyatrosu İstanbul'da 

ün yapar ve İbiş "halkın sevgilisi" 

olur. Bu arada Vedia ile araları büsbütün 

açılır, aynlırlar. Nahit, yalnız kalmıştır; bu 

yalnızlık, Vedia'dan ve çocuklardan ayrılmak 

onu üzmektedir; ayrıca Vedia'ya olan 

sevgisi de devam etmektedir. Fakat Nahit 

bu duygularını hiç belli etmeden hayatını, 

tiyatro çerçevesinde devam ettirir. Bir gün 

tiyatroya Hatice adlı bir kız gelir. Kanto 

oynamak ister. Nahit, bu kıza yakınlık duyar. 

Hatice kendine güveni olan, ne yapmak 

istediğini bilen bir kızdır. Aynı zamanda 

kaprislidir, sık- sık yalan söyler. Hatice'nin 

bu davranışları, hayat karşısında korkmasından 

ileri gelmektedir. Nahit, kısa zamanda 

kıza âşık olur. Artık o ne istese yerine 

getirmektedir. Hatice'nin sahneye ilk çıkacağı 

gece için büyük bir reklâm vapar. 

Hatice, "Semra Sena" adıyla sahneye çıkar, 

kanto oynar ve çok beğenilir. Hatice'nin 

davranışları sık sık değişmektedir, Nahit bu 

değişmeleri sezer, fakat kendisine engel 

olamaz. Onun karşısında çok zayıftır, Hatice 

de Nahife âşık olmuştur. Nahit hayatından 

çok memnundur. Hatice sık sık tiyatro 

ile ilgili bazı değişiklikler hakkında 

Nahid'e fikir verir. Fakat beraberlikleri 

uzun sürmeyecektir. Çok geçmeden kıskançlıklar 

ve kavgalar başlar. Bu arada Hatice'nin 

yalanları Nahid'i büsbütün kızdırmaya 

başlamıştır. Nahit, Hatice'yi Sadi'den 

kıskanmaktadır. Nihayet bir gün kıskançlık 

yüzünden bir kavga daha ederler ve ayrılırlar. 

Hatice buna dayanamaz ve kendini vu-

ur. Nahit de tiyatroyu kapatır. Eser şu 

cümlelerle biter: 

"Sahi başka bıçak yaraları da vardı. 

Meselâ -bir zamanlar- Vedia yardı.. İki çocuğu 

vardı.. Onlardan ayrılmanın bel büken, 

diz titreten, yürek burkulmaları vardı. 

Daha da önceleri bir medrese odasındaki aç 

ve ateşli geceler, paltosuz kışlar, umutsuzluklar, 

çelmelenmeler, boşa çıkan umutlar 

vardı. Sonra, mutluluklar da vardı. Tümen 

tümen başarılar vardı. Ama artık hepsi unutulmuştu. 

O rüyaları,-ve kâbusları-aydınla 

tan ışık yoktu. Çünkü minimini bir kedi 

yavrusu için "gelsin" demişti. Gelen Hatice 

oldu, giden ise he~şey..." 

Görüldüğü gibi konu basitti", şahıs 

kadrosu azdır. Hatta romanın büyük bir kısmı 

yalnız Hatice le Nahit arasında geçmekte, 

bu iki kişinin duyguları, düşünceleri, 

şahsiyetleri ve birbirleriyle çatışmaları 

anlatılmaktadır. Eserin asıl çarpıcuıgı Duradadır: 

Yazar, jasit bir konu ve az bir şahıs 

Kadrosu ue tasvirde, tiplerde, usıupta derinleşmiş, 

ettim şahsiyetler yaratmıştır. 

Bunlar, sanatkâr tiplerdir. Yazar bir taraftan 

bu sanatkârları bütün yönleriyle tanıtırken, 

diğer taraftan onların sanatçı 

şahsiyetlerinin hazırlanışını da verir. Tabii 

bunların en mühimi de Nahiftir. Onun 

sanatının meydana gelişi şu cümlelerle 

verilir: 

"Birdenbire —ilk defa— aklıma iri ve 

çarpık burnu, hafifçe yana kaykılmış köşeli 

çenesi, parmak parmak kaşları, ortayı 

bulmayan boyu geliverdi. Öyle ya ne işi 

vardı sahnede onun Sahi artist olmayı da 

nereden ve niçin takmıştı aklına" 

"Küçük dudaklar aralandı, ama asıl 

söyleyeceklerini söylemeye cesaret edemediler. 

Söyleselerdi onlar da boydan bostan, 

sahne şartlarından bahsedeceklerdi. O zaman 

da hiç bir şey değişmeyecekti. Nahit 

önleyemedği iki yutkunmadan sonra Madam 

Şake'nin adresini yazdırdı. Ve Muhsin 

Bey'in yanından ayrıldı: ünlü rejisör ancak 

yıllardan sonra, Nahit Nahit olduktan, 

İbiş İstanbul'u sarsmaya başladıktan sonra 

kabul edecekti, şu kadar santimden kısa 

boyluların da sahneye pekâlâ çıkabileceğini 

ve yakışıklılığın şart olmadığını. Bu da 

sırf Nahif in yüzünden ve Nahit için olacaktı." 

"Komedi oynaması —hazır fırsat gelmişken— 

en uygunu, en verimlisi ve başarıya 

en açığı idi. O kolay. Mesele nasıl bir 

komik olacağındaydı. Öyle bir komik olmalı 

ki, elde bulunan, bilinen oyunların 

gerektirdiği ikinci, üçüncü rolleri ve onları 

oynayacak olanlardan istediği yetenekleri 

umursamasın: Kız ne kadar kaknem veya 

"malın gözü" olursa olsun, oğlan-jön-burundan 

burundan konuşsun ve baba ikide 

bir teklesin, ama oyun onlara rağmen yü 

rüsün, millet kahkahadan kırılsın geçsin " 

Nahit Kel Hasan'ı, Abdi'yi hatırlar. 

Onlar bu işi becerebilmektedirler. Fakat 

onları taklit etmek, kopya olmak bir işe 

yaramaz. Kel Hasanlar, Abdiler "tamamlanmış, 

ortaya çıkmış büyük yapılardır". 

Nahit, sahnedeki şahsiyetini hazırlamayı, 

bir binanın yapılmasına benzetir, önce, 

arsayı temizlemeli, sonra malzemeleri oraya 

yığmalıydı. Bunlar kumlar, çakıllar, kireçler, 

tuğlalar, demirlerdi. Nahit "sersem 

olmayan bir İbiş" olmaya karar verdikten 

sonra, onun portresini çizmeye ve şahsiyetini 

hazırlamaya koyuldu. Bu kolay 

değildi ve kısa zamanda da olmadı. "Meselâ, 

yolda dalgın dalgın —daima olduğu 

gibi İbiş'in peşinden giderken— kulağa 

çarpıveren bir satıcı veya bir serseri, bir 

külhan sesi, meselâ en dalgın, en uykulu 

zamanında gözünün beyne aktarıverdiği bir 

bakış, bir gülüş, bir şaşkınlık. Meselâ 

Kantarcılar'daki bir kahvede rastladığı 

bir bıyık. Yemiş İskelesi.ndaki bir nâra." 

Artık bütün dünya ve bütün algılar İbiş 

için, İbiş en ufak kırıntılarına kadar 

belirsin diye çalışıyordu. Bir gün keten 

helvası yiyen bir çocuk gördü: Hem yiyor, 

hem de bir akranıyla öfkeli öfkeli atışıyordu. 

Birara helvanın telleri üst dudağına 

11

yapıştı. Dil, o öfkede sahibi farkına bile 

varmadan uzandı, çekip ağzına aldı. "İbiş 

bıyıklarını yiyor'du. Keten helvası yerken 

ağız dalaşına kapılan bacaksız İbiş'e unutulmaz 

numaralarından birini armağan 

edivermişti." 

A 

Nahit aylarca uğraşır. O yalnız 

kopya olmayan bir İbiş'i değil, bütün bir 

tiyatroyu hazırlar: Kantoları, varyeteleri, 

duettoları ile klâsik bir tiyatro yaratacaktır. 

Çok geçmeden "Nuran tiyatrosu 

altın çağına doğru bir kestane fişeğinin 

hızıyla yükselmeye" başlar. 

Yazar, eserin diğer kahramanlarının 

sanatı üzerinde de durur. Sanatkârın asıl 

şahsiyetini, sahnede büründüğü kişilikten 

keskin çizgilerle ayırır. O, sahnede başarısız 

bile olsa ayrı bir insandır artık: "Aynı 

patpatlarla perde kapandı. Tekgül kapının 

önünden gölge gibi geçip, sokaktaki Emine 

olmaya gitti." 

Nahid'in istediği ve kurduğu mahallî, 

yerli halk tiyatrosu, eserde uzun uzun tasvir 

edilir. Halkın sık sık esprileriyle, buluşlarıyla 

karıştığı bir tiyatrodur bu. Nahit 

buna bayılır ve şöyle düşünür: "Tiyatro 

bu işte... hep beraber oynuyoruz." Daha 

sonraki sayfalarda bu tiyatro şöyle anlatılır: 

"Bir orta oyunudur gidiyor. "Baba"- 

nın "kerime" hanımı istediğini anlatması 

için on dakika ancak yeter. Bu arada tekerlemeler, 

taşı gediğine koyuvermeler, ve 

—her zaman olduğu gibi— günlük haber 

ve olaylara dokundurmalar, onlarla içice 

nükteler gırla gider, İbiş sonra "kerime" 

hanımı, onun "küçük hanım "mı çağırmaya 

çıkar. Ama onunla gelmez, gönderir onu. 

Çünkü seyircinin söz hakkını kullanması 

gerektir. Nitekim "kerime" hanım pilili 

eteğiyle, okullu bluzu ile görünür görünmez 

uğultu ve lâf atmalar başlar: 

— Kırkbirbuçuk.. 

Yağma yok ama elin oğlu "kere 

maşallah"ı söyletir mi Gürültüye gelir o: 

— Ne kırbirbuçuğu ulan... Onaltıya 

yeni bastı." 

İbiş, aptal ve şapşal görünüşlü, fakat 

sekî, fedakâr, esprili, zengin gönüllü bir 

halk tipidir. Adetâ perdedeki Karagözün 

sahnedeki devamıdır. Komiktir, fakat zzavailı 

değildir, kimsenin kendisine acımasına 

izin vermez. Aşık olduğu "küçük hanım" 

başkasıyla evlenirken "Baba'yı şöyle teselli 

eder: 

"Çoğ mu üzüldüün efendüüm Dert 

itmee... Uçuyo len onlaa. Bize de bi ganad 

bulunu helbetee.." 

Eserin asıl kahramanları inceden inceye 

tanıtılır. Daha ilk sayfalarda Nahit için 

şöyle denmektedir: 

"Boyu ortayı ancak bulurdu. Burnu 

33 

Romanın hemen hemen her sayfasında 

Nahit vardır. O, bütün duyguları ile, 

zaafları ile tanıtılır. Olay onun gözüyle, 

onun bakışıyla anlatılır. Romanın ikinci 

kahramanı Hatice de onun gözüyle tanıtılır": 

"Bir adım attı ve ilk gördüğü şey 

kızın harikulade gözleri oldu. Nezlenin 

ateşi bu iri yakutların ardında yalazalanıyordu. 

Burnun havaya kalkık ucu hafifçe 

kızarmıştı. Göğsün inip kalkışı da heyecandan 

değil, nezledendi, zor nefes alışındandı. 

Ve kızın çok güzel olduğunu gördü. 

Ama bu güzellik çarpıcı değildi. Aramak, 

bulup çıkarmak gerekiyordu onu. Bu da o 

isterse, dikkat çekmeye gönlü yatarsa olurdu." 

Hatice de bütün özellikleriyle tanıtılır. 

Sağ bacağı hafifçe çarpık ve diğerinden 

incedir. Bu bile onu, kusurlu göstermeye 

yetmez. Nahit ilk gördüğü andan itibaren 

Hatice'ye ilgi duyar ve onun her dediğini 

kabul eder veya yerine getirir. Hatice'nin 

kaprisli oluşuna ve sık sık değişmesine 

en güzel örnek: "Bana Hatice deyin.", "Bana 

Semra deyin. Öyle densin lütfen." demesidir. 

Hatice çok gururludur. Bu gurur 

onun hayatına son vermesine kadar varır. 

O, aynı zamanda hayattan çok korkmaktadır. 

Bir kere evlenmiş, ayrılmıştır. Artık 

başka bir erkeği tanımaktan, ona bağlanmaktan 

çekinir. Bu anda karşısına 

Nahit çıkar. Hatice onun merhametli kalbinin, 

kuvvetli karakterinin farkına varır. 

Böyle bir erkeği kendisine bağlamaktan, 

Nahid'in kendi değişmelerine ayak uydurmasından 

zevk alır. Onu sık sık üzer, incitir, 

sevindirir. Bu arada kendisi de ona 

bağlanır. 

Romanın çatısı, bir rüya üzerine kurulmuştur. 

Bu, İbiş'in (Nahid'in) gördüğü 

bir rüyadır. Nahit bu rüyada, bütün hayatını 

parça parça görmektedir. Bu yüzden 

zaman karışıktır, kronolojik sıra takip etmez. 

Nahit başından geçenleri kısım kışım 

hatırlar ve düşünür. Olaylar rüyanın içine 

serpiştirilmiştir. Vakanın akışını bulmak 

ve vakaları sırasıyla birbirine bağlamak, 

tamamen olmasa da kısmen, okuyucuya 

bırakılmıştır. 

Eserin üslûbu en çekici taraflarından 

biridir. Yazar, duygularını müşahhaslaştırarak 

tasvir etmeyi sever: 

"Gün zehir gibi geçmiş, unutulan 

zamanların karnı deşilmiş, göğsü yarılmıştı. 

Kalb, ciğer, bağırsak, ne varsa ortaya 

dökülmüş, Nahit deliye dönmüştü. Nuran 

Tiyatro'nun görmediği şeyler olmuş, Nahit 

Bey adam kovmuştu. Hem de en eski, en 

yakın arkadaşını. Ve bütün bunların neden 

olduğunu, hatta ne olduğunu kimse bilemeyecekti. 

' 

Yer yer hayret ve mizah tonu görülür: 

"Bir akşam, perdenin açılmasına beşon 

dakika kala, başrolün sahibi tiyatroya 

sallana sallana geldi. 

— Oynarım ben... çıkarım ben., 

ben... diyordu ama ayakta duracak hali 

yoktu. Zaten "ben, benn" diye kekeleyip 

dururken olduğu yere yığıldı kaldı, sızdı. 

Sızmadan önce de (neresinden çıkardı bu 

kadar şeyi) kova dolusu kustu. 

Murat Beyin benzi, daha çok tiksintiden 

ve hayal kırıklığından sapsarı olmuştu, 

karmakarışıktı: 

— Çıkın biriniz, oyun yok deyin. 

Gişeden paralarını alsınlar. Yok, yok... rahatsız 

etmeyelim milleti; veznedar salonda 

dolaşsın dağıtsın." 

Netice olarak İbiş'in Rüyası, canlı 

ve akıcı üslubuyla, bazan bir iki cümle 

içine sığdırılıveren ruh tahlilleriyle, bütün 

yönleriyle tanıtılan tipleriyle, son devir 

Türk romanı içinde önemli yeri olan bir 

eserdir.

Romanın kahramanı doktor Şerif, 

"Dönemeçte M nin iki yerinde Dostoyevski 

ile meşgul görünür. İlkinde, Suç ve Ceza, 

oturma odasının masasında açık vaziyette 

doktoru beklemektedir (s. 149). İkincisinde, 

Doktor Şerif iki haftalık bir inziva döneminde, 

durmadan Dostoyevski ve Mevlânâ 

ile uğraşır. Bu sürekli okuma, onun için 

bir kaçıştır aslında. Doktor burada kısmen 

doğru sonuçlara da ulaşır: "Mevlânâ Dostoyevski'nin 

sağlıklısı. Mevlânâ ruhları sağlıklı 

insanların Dostoyevski'si" (s. 177) 

Bu sonuca ulaşma ameliyesi, roman 

kahramanının olduğu kadar, bizzat yazarın 

da "Küçük Ağa" sonrasında başlayan 

işkenceli tefekkür grafiğini sergiler. Daha 

önce yazılan hikâyelerinde diyemeyeceğim 

ama, Küçük Ağa'larda izine hiç rastlamadığımız 

bir tereddüttür bu. "İbiş'in Rüyası", 

"Dönemeçte" ve 'Gençliğim Eyvah" hep 

bu eksen etrafında gelişir. Daha doğrusu 

Târik Buğra, beden ve ruhun bilinemez ilişkilerinde 

dolaşır durur. Onun için, tezatlardır 

tinemli olan. "Dönemeçte"nin kahramanları 

da buna oenzer tezatlar içinde sürüklenip 

giderler. -." 

TARIK BUĞRA "DÖNEMEÇTE" 

NhCMEDDÎNTÜRİNAY 

Ama biz romana, ümitli bir başlangıçla 

gireriz/'Tanyeri neredeyse ağaracaktı: 

Dağlar külrengi bir aydınlığın içinde kapkara 

yükseliyorlardı. Son yıldız vadinin üstünde 

bir yanıp bir sönüyordu. Şehir Kulübünün 

az ötesindeki caminin müezzini sabah 

ezanını okumaya başladı. Bu seste insanı 

Küçük hesaplardan, hırslardan.. Ve dertlerden 

utandıran bir şeyler vardı." 

"Dağların külrengi bir aydınlığın 

içinde kapkara yükseldiği" ve arkasından, 

"Şehir Kulübünün az ötesindeki caminin 

müezzininin sabah ezanını okumaya başladığı" 

bu vakit, aslında, büyük olaylara ge"- 

34

edir. Romanın bütün önemli kişileri bu 

vakitte ayaktadır: İstanbul'dan tatil için 

kasabaya trenle gelmekte olan Handan, 

vagonun penceresinden kasabayı seyretmektedir 

ve az sonra inecektir. Kasabaya 

tayin olunan savcı yardımcısı Orhan da 

aynı trendedir. Handan'ın babası Operatör 

Cevdet ve Doktor Şerif, Handan'ı karşılamak 

için sabaha kadar açık duran Şehir 

Kulübünden yenice hareket etmişlerdir. 

Fizikî çarpıklığını zenginliğiyle telâfi etmeye 

kalkışan Eczacı Celâl, erken kalktığı 

bu saatlerde Handan'ın geleceğini düşünür. 

Ve aynı saatlerde romanın tek olumlu kişisi 

Fakir Halid, Şehir Kulübünün önünden, 

ezanın dâvetine uyarak camiye gitmektedir. 

Handan çemberinin dışında kalan tek kişi 

de odur zaten. 

Cevdet Beyin kızı Handan, kasabaya 

ve bu insanlara felâketi de birlikte getirir. 

Ya da kasabada örülmüş bir kader ağı, onu 

kendi kucağına doğru çeker de çeker. Hiç 

bilmediği, bilemeyeceği ve istemediği bir 

olaylar anaforu, kendisiyle birlikte -Fakir 

Halid'in dışında kalan- bütün insanları kavurup 

geçirir. Tabiî bunda Handan'ın hiç 

bir suçu yoktur. 

Eczacı Celâl'in intiharı hariç, 'Dönemeçte 

"de öyle büyük olaylar yok. Kırıntı 

kabilinden münasebetler, küçük ilgiler, günlük 

alelade konuşmalar romanı baştan sona 

işgal eder. Bunları romanın nakiseleri olarak 

değil de, meziyetleri olarak telâkki etmek 

daha doğru olacaktır sanıyorum. 

Romanda üç ana merkez, bütün kişilerin 

alâkalarını celbeder. Daha doğrusu 

herşey bu üç merkez çerçevesinde gelişir. 

Bunlar başta Handan olmak üzere, Şehir 

Kulüûü ve Demokrat Parti olayıdır. 

Handan, tipik bir Tarık Buğra kişi sidir. 

Aynen "Ibiş'in Rüyası"ndaki Hatice 

gibi! Hatice de, aynen Handan gibi anlaşılması 

oldukça güç bir tip olarak çizilmişti. 

Her ikisinin davranışlarında, dıştan bakılınca 

bir takım tutarsızlıklar göze çarpar, n- 

ların bazı davranışları, akıl ve mantıkla izah 

edilemez. Ve aslında yazar da, insanın kaba 

mantık verileriyle kavranamayacağı inancındadır. 

Son romanlarında çizdiği kadın 

tipleri, genellikle böyle bir görünüş kazanıyor 

ve yazar hakkındaki bu hükmü destekliyor. 

Romanda, Handan'ı , Şerif, Eczacı 

Celâl ve savcı yardımcısı Orhan arasındaki 

bocalayışları, yazarın kadın gerçeğini kavrama 

biçiminden kaynaklanıyor. Handan 

öksüzdür, üvey anası olmuştur. Uzun yıllar 

KCıicu evinden uzak kalmış, öksüzlükten 

kaynaklanan sıkıntılarını, üvey ana üzerinuen 

boşaltma yolunu şuursuz olarak seçmiştir. 

Doktor Şerife yakınlığı veya aşkı, 

üvey anası karşısında kendisine bir müttefik 

bulmasından, eczacı Celâlle evlenmeyi 

kabulü Şerife duyduğu intikam hissinden, 

ve Orhan'la evlenmesi de buna benzer infiallerden 

kaynaklanır, öyleyse Handan'ın 

bütün davranışları, mantık dışı temayül ve 

infiallerden kuvvet kazanıyor demektir. 

Hatice de "Ibiş'in RüyasT'nda, kavranması 

güç bir tip olarak karşımıza çıkarılmıştı. 

Handan'ın öksüzlüğüne karşılık, Hatice'nin 

kişiliği "çocuksuzluk" üzerine oturtulmuştu. 

Batı romanlarında çok görülen bu tür 

tipler çizme, bilindiği gibi bizde, Peyami 

Safa tarafından da sık sık kullanılmıştı. Bu 

yol zamanla, kişiye ve romana derinlik kazandırmanın 

tek yolu gibi görünmeye 

başladı. Tarık Buğranın "Gençliğim Eyvah" 

romanındaki takma isimli 1 'Güliz " de, 

bu çizginin bir devamından başka birşey 

olmasa gerek. 

Handan'ın hemen yanı başında yer 

alan Doktor Şerif ise, biraz daha normale 

avdet etmiş bir kişi görünümündedir. Hiç 

olmazsa insana ve çevreye bakışı biraz daha 

normaldir. Şehir Kulübünün bataklığı içinden 

kendisini kurtarma azmini, onda her 

zaman elle tutulur şekilde görürüz. Şerif 

Şehir Kulübünün bütün müdavimlerinde ol 

duğu gibi içkinin, kumann ve suyu çıkmış 

espirilerin içinde bulunmakla beraoer, kendisini 

her zaman yenilemeye müsait bir

36 

tavır içindedir. Duyduğu bir ezan sesi, 

Mesnevi'den iki cümle, onu, çoğu zaman 

kendisine getirebilmektedir. Ama buna rağmen 

Şerifte de, Handan'da olduğu gibi 

iç-tezatlar her zaman geçerlidir. Bu örnekleri 

çoğaltmak mümkün: Şerifte yaşıyla 

arzular; Celâl'de çirkinlik-hakimiyet-maddi 

imkân üçlüsü; Orhan'da gençlik ve yakışıklılığa 

karşı vefasızlık hep içiçedir. "Küçük 

Ağa"larda ise tezatlar, genellikle sosyal realitelere 

oturtuluyordu. Bu durum Tarık 

Buğra'nın romancılığında, ikinci bir kanaldır. 

Şahsen "Küçük Ağa"lardaki çizgiyi daha 

ziyade tasvip ettiğimizi belirtmeliyim. 

Romanda üç ana merkez bulunduğunu 

ve bunlardan birisinin de Şehir Kulübü 

olduğunu Kaydetmiştim. Cumhuriyet Halk 

Partisi'nin tek partili şeflik dönemlerinde, 

taşra bürokrasisinin sığınağı olan Şehir 

Kulüplerine çok az romanımızda temas 

edilmiştir. Tarık Buğra'yı, Türk aydınının 

kişiliğini şekillendiren kaynaklardan birisine 

eğildiği için kutlamak gerekiyor. Halktan 

tamamen kopmuş, kendisini zırhtan 

duvarlarla tecrit etmiş fırka aydınları, bu 

günün aydın geleneğinin de ilk nüveleri olmak 

durumundadır. Kulüp içinde alabildiğince 

cıvıklaşan bu kişilerin suratları, sokakta 

ve resmi dâirelerde mahkeme duvarını 

andırır, komanda oldukça geniş şekilde 

anlatılan içki ve kumar sahneleri, aynen 

Şehir Kulübünde olduğu gibi, burnunuzu 

düşürecek ve midenizi altüst edecek derecede 

boldur. 

Tarık Buğra'nın "Dönemeçte "sini 

okuyunca, yazarın, Şehir Kulübünü fon 

olarak kullandığı bir hikâyesinin bulunduğunu 

hatırlamamak mümkün olmadı. Bu hikâyeyi 

yeni baştan okuduk. Hikâye, "Şehir 

Kulübünde" adını taşıyor (1). "Dönemeçte 

"nin bütün malzemeleri, nüve halinde 

hemen hemen bu hikâyededir. Kulübü işleten 

Şükrü, kulüpteki akasyalar, Kızılışık 

Tepesi, Takvun Deresi, ceza yargıcı Münir 

"evdet Bey, Veteriner ve Eczacı hemen 

hepsi, "Dönemeçte"nin de bünyesinde yer 

alırlar. Bu eski hikâyesinden hareket eden 

yazar, yeni eserine tarih olarak bir Demokrat 

Parti olayı ile Handan tipini ilâve etmiştir. 

Şimdilerde hikâyeyi tamamen unutmuşa 

benzeyen Tarık Buğra, romanlarını 

biribiri arkasından yayınlamaya başladı, 

"ö tüken "in, yazarın bütün eserlerini bir 

dizi olarak basması da, kendisini yakinen 

ve bütün yönlerini kül hâlinde tanımamız 

için bir fırsat yarattı. Denemeleri, her zaman 

zevkle okunabilecek nesir örnekleridir. 

Türkçe, Tarık Buğra'nın kaleminde, apayrı 

bir -kendi imlâsı ile- "tad" kazanmıştır. 

Denemede bir Tarık Buğra üslûbunun varlığı, 

tartışma götürmez bir gerçektir. Fakat 

bu deneme stilini Tarık Buğra, zamanla 

öylesine genişletti ki, neredeyse romanlarını 

bile istilâ eder hale geliverdi. Roman dilinin, 

roman cümlesinin bu deneme sitilinden 

ne fayda göreceğini bilemiyorum. Bu zamanla, 

tahkiyeye ve diyaloglara kadar sirayet 

etti. "Dönemeçte"de bu üslûbun 

örneklerini bol bol görüyoruz. 

Söz buradan açılmışken, yazarın bir 

Evliya Çelebi; bir Cevdet Paşa cümlesinden 

hareketle, hayat ve insan için genel düsturlara 

varmaya mütemayil göründüğünü de 

kaydedelim. (2) 

"Dönemeçte" romanında da, böylesi 

anahtar sözler ve mısralar vardır. Meselâ: 

"Bir gelir insan cihâne" mısraı, hem eczacı 

Celâl'in, hem de Fakir Hâlid'in hayat anlayışlarını 

çizer. Celâl, ruhun varlığına ve 

ö umden sonra hayatın devam edeceğine 

inanmazken, Fakir Hâlid bunun tam aksine 

kâmil bir mevlevîdir. "Bugün hazân, önümüz 

kış ve akıbet belli' (s. 209) mısraı da, 

vazar için, kaderi en güzel ifâde eden bir 

ibaredir. Yazara göre kader "olandır" 

(s. 220) ve mizaçlar onunla tam bir tetâbuk 

hâlinded^

37 

Ne var ki yazar, kahramanlarının mizaçlarından 

doğan çatışmalarda, hep kadere 

iltica eder. Romanın bütün sahifelerini 

işgal eden bunca hüzün nereden gelmektedir 

Şerifin Handan'dan geri çekilişinde, 

Handan'm Celâl'e rızâ gösterişinde, Celâl'- 

in "her şeyi kadere bırakıyorum!.." deyip 

dünyamızdan çekip gidişinden arta kalan 

nedir acaba.. Hele "andan'm Orhan'la evlenmesinden 

sonraki hali!.. Kadere rızâ, 

pek kolay olmuyor demek ki!.. 

Burada imdadımıza Fakir Hâlid yetişir. 

Hemen hatırlatalım, Fakir'in atmosferi 

romanın tamamen dışındadır. Her ne kadar 

Şerifin Fakir le, Fakir'in parti işleriyle alâkası 

varsa da, o, gene de romanın oldukça 

dışında bırakılmıştır demekten kendimi 

alamıyacağım. Fakir Halid'in kendisi kadar, 

dünyâsı da romanın atmosferine bir türlü 

sinmemiştir. Fakir Halid, her ne kadar Şerifin 

kendini buluşunda bir vesile oluyorsa 

da, bu kısım ulmasa dahi roman eksik sayılmazdı. 

Zira romanı kuran çatı ve dayandığı 

atmosfer, kendi içinde bir bütünlük taşıyor. 

Ve dolayısıyle Fakir Halid romanda bir varyant 

olarak kalıyor. 

Yazar her ne kadar mantığıyla Fakir' 

in yanında görünürse de, Şehir Kulübü'ndeki 

havaya ve romanm diğer kahramanlarına 

daha vâkıftır. Şerif, yazara benzer niteliktedir. 

Hemen belirtelim, romanda Fakir bize, 

bir takım bilgiler olarak verilir, takdim 

edilir. Onun kişiliğinde çatışma ve tezatlara 

yer yoktur. İnsanı çatışmalarla, tezatlarla 

kavramaya alışınca, Fakir'in kişiliğine 

nüfuz bir hayli güçleşiyor olmalı. Fakir Halid 

bana, "Küçük Ağa"nın savaş zamanı 

dışında yaşayan insanlarını hatırlattı./Onu 

daha çok sevdim, daha yakın buldum. 

1. Tank Buğra: Hikâyeler. Günaydın Yayınları, 

İst. 1964. sh. 134-148. 

2. Aynı eser: s. 58-65. (Gün Akşamlıdır 

hikâyesi) 

(Aitabetik isim sırasına göre yayınlıyoruz). 

Dr. YAVUZ AKPINAR, Erzurum Atatürk 

Üniversitesi, Edebiyat Fakültesi, 

Muasır Azeri Edebiyatı Asistanı 

Tarık Buğra, günümüz yazarları arasında 

hiç şüphesiz orijinal bir san'at gücüne 

sahiptir. Bazı hikâyelerinde, romanlarındaki 

bazı ufak parçalar içerisinde basit, günlük 

hâdiseleri, alelade hayat hakikatlerini 

çarpıcı bir üslubla anlatarak; hikâye ettiği 

vak'alara, tiplere olağanüstülük kazandırır. 

Bazı yazarlar vak'ada olağanüstüyü, ilgi çekiciliği 

yakalamaya, peşine takıldıkları "büyük 

mevzu"u veya "işitilmedik hâdise "yi 

hikâye ederek belki de zayıf olan san'at 

güçlerini, üslublarını takviye etmek isterler. 

Tarık Buğra, bu tiplerin aksine "basit" 

olanı veya günlük, alışılmış, hattâ dikkate 

değmeyecek sanılan küçük mevzuları ele almaktan 

çekinmez. Bu gibi mevzuların insanı 

bâzan ne kadar derinden tesiri altına 

aldığını, davranışlarını ne ölçüde tâyin ettiğini 

âdeta bir psikolog kudretiyle dile getirir. 

*** 

Buğra'nın şöhreti yalnız Anadolu'da 

kalmamış, adı Kuzey Azerbaycan Türkleri'- 

ne kadar ulaşmıştır. Baku'daki edebiyat 

profesörü Bahtiyar Vahabzâde. Buğra'nın 

en iyi okuyucuları arasındadır. 

Dış Türkler arasında yazarımızın en 

beğenilen taraflarından biri de eserlerinde 

kullandığı tabiî-canlı Türkçedir. 

YAVUZ BÜLENT BAKİLER, Şair, yazar, 

avukat. 

Hikayeci Tarık Buğra'yı, ilk defa Hisar 

Dergisi nde okumaya başladım. Roman-

38 

cı Tarık Buğra'yi ise ilk defa "Siyah Kehribar'la 

tanıdım. 

Yedek subaylığımı 1960-1962 yılları 

arasında Çankaya'da Muhafız Alayı'nda 

yaptım. 22 Şubat Ayaklanması başladığı 

zaman, elimde onun "Siyah Kehribar" romanı 

vardı. Karargâh subayı idim. Alay, 

köşke ve iktidara baş kaldırmıştı. Dışarda 

tanklar mevzilere girmiş, depolardan cephaneler 

çıkarılıp, belirli yerlere yığılmış, genç 

subaylar, "vatanı bir kere daha kurtarmak 

için" silâhlarını kuşanmışlardı. Alay, bir 

ana-baba günü yaşıyordu. O hay huy içersinde, 

ben de karargâh binasının bir odasına 

çekilip, "Siyah Kehribar "ı okumaya 

başlamıştım. Bu bakımdan, ne zaman bir 

Tarık Buğra adı duysam, hep o 22 Şubatın 

heyecanlı, korkulu saatlerini hatırlıyorum. 

Veya 22 Şubat denince aklıma hep Tarık 

Buğra geliyor. 

Ankara Radyosu'nda çalıştığım yıllarda, 

onun Milli Mücâdele yıllarını, dolayısıyla 

Anadolu ayaklanmasını -ama düşmanlarımıza 

karşı ayaklanmamızı-anlatan "Küçük 

Ağa" romanını, Kısa Dalga yayınlarımızda, 

mikrofonlarımıza ben çıkardım. Bütün 

bunları, Tarık Buğrayı severek ve zevkle 

okuduğumu belirtmekiçin anlatıyorum. 

Tarık Buğra, bizim Cumhuriyet devremizin 

seviyeli kalemlerinden biridir. Bir takım 

yeni yazarlarımızın romanlarını, hikâyelerini 

okuyabilmek için sadece okur-yazar olmak 

kâfidir. Ama Tarık Buğra yi okuyabilmek 

için asgari ölçüler içersinde milletimizin 

dilini, edebiyatını, şiirini, felsefesini, 

mukaddesatını bilmek lâzımdır. 

Yeni edebiyatımızın yüzakı eserleri 

üzerinde onun imzaları da var. 

Tarık Buğradan gurur duyarak okuyacağımız 

yeni eserler beklediğimizi, yaşadığımız 

müddetçe hissedeceğiz ve söyleyeceğiz. 

NEZİH DEMİRTEPE, Yazar, fotoğraf sanatçısı 

Hâla "Akümülâtörlü Radyo'nun tesiri 

altındayım. Yeni yılın ilk günü İstanbul 

Atatürk Kültür Merkezi, Oda Tiyatrosu'nda 

seyrettiğim Tarık Buğra üstadın "ilk göz 

ağrısı" Akümülâtörlü Radyo, kaleme alınışının 

35. yılında sahnelen bir oyun. Acaba 

o zamandan bu yıla, zevk kalitesinde bir artış 

mı oldu Sadece bu oyun nazarı itibare 

alınırsa, öyledir demek lâzım. 

Akömülâtörlü Radyo, yazarına öyle 

sancılar veren bir eser ki, tiyatronun broşüründe 

Tarık Buğra'nın kaleme aldığı yazıda 

şu satırlar var: "Oyunun ilk gecesini, onu 

okuyan, ona çalışan dostların verdiği güvene 

rağmen, bu korkuyla bekledim." 

Sanatçının şu samimt itirafı, insanı 

duygulandırıyor, sanatçıya ve sanata karşı 

saygıyı artırıyor... Eserin tenkidini, tiyatro 

eleştirmenlerine bırakmak isterim, benim 

samimî itirafım ise, halâ daha oyunun etkisi 

altında bulunduğum, yoksa., acaba bizzat 

Tarık Buğra'nın mı 

KERİM KUL, D.T.CF Türk Dili ve Edebiyatı 

Bölümü, Yeni Edebiyat Kürsüsü 

Öğrencisi. 

Belki garip bulacaksınız: Ben, bâzı 

yazarların tiryâkisiyim! Bazılarını da bir 

kerreden sonra okumam. 

Tarık Huğra dediğiniz zaman, bu tiryakiliğim, 

bu bir yazarla insana ve hayâta 

yürümek isteğim, daha bir keskinlik kazanır. 

Tarık Buğra'yı ilk olarak "İbiş in Rüyası" 

ile tanıdım. Sonra hikâyeleri, romanları 

ve tiyatro eserleri... 

Bu kadar sevdiğim ve yanmasında 

bulunduğum eserlerin yazarını herkesle 

paylaşmak isterim; herkesçe okunsun isterim, 

istifâde edilsin isterim. Ama ben, bunu 

istemekten öteye ne kadar gidebilirim, 

neler yapabilirim Dergiler, gazeteler, üniversiteler, 

bakanlıklar ilgili müesseseler böyle 

susup dururken, Tarık Buğra gibi yazarlarımızın 

tanıtılması, sevdirilmesi ve okun-

o 

ması hiçbir zaman istenen seviyede olamıyor. 

Herhalde, "Baht utansın" demekten 

ileriye yapacak şeyler vardır. 

Tarık Buğra, bizim kılıcımızı kuşanmış, 

cephede savaşırken, bizim ilgisizliğimizi 

hangi duygu, hangi imân, hangi beşeri 

vasıf ifâde eder, bilemiyorum! Bence, üzerinde 

durulması gereken, budur. 

Ben, sözümü söyledim: Tarık Buğra'- 

nın hayranıyım. Ne Yaşar Kemal'in, Ne 

Aziz Nesin'in, ne bilmem hangi "hâriçten 

gazel okuyanlar"ın değil, Tarık Buğra'nın 

hayranıyım. Abur cubur şeyleri yiyen insanların 

midelerinin isyanına kulak vermeleri 

ne kadar tabiî ise, benim daha girift 

olan ruhî formasyonum için böyle bir seviyeye 

sığınmak, ihtiyâcımdır. Çünkü, 

"Seçmeyi ve seçebilmeyi, insan olabilmenin 

şartlarından saymak lâzımdır." diyenlerin 

doğruyu söylediklerinde şüphem yoktur. 

r 

Prof. Dr. AYDIN TANERİ, Ankara Üniversitesi, 

Dil ve Tarih Coğrafya Fakültesi, 

Genel Türk Tarihi Kürsüsü 

Sayın Tarık Buğrayı yıllardan beri, 

Tercüman'da yazdığı makâle-f ücralarından 

iyi tanıyorum. 

Türk Tarihi boyunca, özellikle Selçuklu 

ve Osmanlı devirlerinde devlet mefhumu, 

devlet hayatı, devlet teşkilâtını incelemeye 

ve günümüzdeki devletimize bağlamaya 

çalışan bir araştırıcı olarak, Tarık 

Buğra'yi değerlendiriyorum. Pek çok yazısını 

araştırmalarımda iktibas ettim. Zira, 

Tarık Buğra sık sık "devlet" konusuna temas 

eder. Devletin gücü, gayri kabili münâkaşa 

durumu, devlet otoritesini zaafa uğratan 

sebepleri ve olayları inceler, teşhis eder. 

Her halükârda devlet mefhumunun korunması, 

takviye edilmesi ve yüceltilmesi onun 

temel fikridir. Tarık Buğra yi ayni konuda 

kalem oynatan diğer yazarlardan ayıran 

kıstas şudur: O, hem edebiyat, hem hukuk, 

hem de gazetecilik ve yazarlık malumat ve 

müktesâbatını ahenkli bir tarzda kullanarak 

meseleleri işlemektedir. Bu durumda 

"olaylar"ı anlatış ve analiz etme şekli onu 

"orijinal" kılmaktadır. 

BAYRAM BİLGE TOKER, Şair - yazar. 

Edebiyatın çeşitli dallarında (hikâyeroman-oyunj 

başarıyla kalem oynatan isimlerden 

biri, belki de birincisidir Tarık Buğra. 

Şunu hemen söylemeliyim: Ben, "hikayeci 

Tarık Buğra "yi, romancı ve oyun 

yazarı Tarık Buğradan daha çok seviyorum. 

Bundan, Tarık Buğra'nın romanda başarısız 

olduğu mânâsı -elbette ve kesinlikleçıkmaz! 

O, dünü ve bugünüyle, Türk romancılığının 

nirengi noktalarındandır. Aynı şeyi, 

kim ne derse desin, hikâyeleri için de söyleyeceğim. 

Ne zaman O'ndan söz açılsa, 

hikâye yazmayı bıraktığı için hayıflanırım. 

Buğra nın sonradan romana başladığına ve 

devamlı roman yazdığına bakıp, hikâyeleri 

için "romana geçiş köprüsü" diyenlere katılmıyorum. 

Çünkü o topu topu bir kitabı 

ancak dolduran hikâyeler, bence, hikâyeciliğimizin 

köşetaşı eserlerindendir. 

Hikâye yazmayı bıraktığı için hayıflanan 

kalabalık bir arkadaş ve dost grubu, 

oturup gece geç vakitlere kadar bu hikâyeleri 

okuduğumuzu ve -kelimenin tam manasıyla 

kullanıyorum- mest olduğumuzu 

söylemeden edemeyeceğim. 

Tarık Buğra 'nın hikâyelerinin (Yarın 

Diye Bir Şey Y'oktur) son baskısını okurken 

dildeki ve kelimelerdeki değişikliği gQrüp 

ne kadar üzüldüğümüzü ifâdeden mahrumum. 

Aynı şeyi, yeni yazılan ve yeni 

baskısı yapılan romanları için de söylemeliyim. 

O mûsikîsiz ve soğuk kelimelerin 

böylesine güçlü eserlerdeki yerini anlamak 

ve anlatmak mümkün değil!

40 

vttf \Y> v & 

\ \ * & & &> 

ya DAİR 

EMİNE 

"Gençliğim Eyvah" beni fena hâlde 

sarsmıştı. Bir kısa yazı ile duygularımı ifade 

etmeğe çalıştım. Ancak bu yazı, ne roman 

ne de yazarı hakkında tam bir değerlendirmeydi. 

Bütün değildi, kifayetsizdi... Düşündüm, 

Tarık Buğra şunca yılın muharriri, hani 

başlangıçtan bu .yana romancılığımıza 

bakınca, sayabileceğim üç büyük isimden 

biri. Ahmet Hamdi Tanpınar ve Kemal 

Tahir'i kastediyorum ki, Kemal Tahir elbet 

ikisinin arkasından gelir, hem de arada epey 

mesafe bırakarak. (Bu arada Peyami Safa'- 

dan şundan bundan bahsaçafak beni, en 

azından, haksızlıkla itham edenler bulunabilir. 

Edebiyatçı değilim, ancak iyi bir 

okuyucuyum. Hoşa gitsin veya gitmesin, 

IŞINSU 

bu benim değerlendirmemdir, o halde yazmak 

zorundayım.) 

Evet, Tarık Buğra büyük romancı.. 

Romancı da, niçin hak ettiği alâkayı görmedi 

ve görmemekte Ve şu mükemmel 

romanı "Gençliğim Eyvah", niçin öyle 

katı, acımasız -beni cidden rahatsız edenbir 

sükutla karşılandı 

Töre'nin sayfalarını "Gençliğim Eyvah 

"a ve Buğra'ya açmaya karar verdim. 

Bir sayıyı ona hasredecektim. En azından 

haksever bir okuyucu olarak, yapabileceğim 

tek şey buydu, sahibi olduğum dergiyi, 

böyle mühim bir hizmete koşmak. Hiz-

met derken, yanlış anlaşılmasın, Türk Edebiyatı 

Tarihi'ne ve Türk okuyucusuna hizmeti 

kastediyorum. Tarık Buğra'ya hizmet 

değil belki, ancak romancının hak ettiği ilgiyi 

görmesini ve okumasını da istiyorum 

elbet. Hele Türkiye'de, sanatçıların "ilgiden" 

başka gıdaları var mıdır... 

Kendisinden alâkasını rica ettim. 

Yağmur Tunalı ile mülakatı memnuniyetle 

kabul etti. Ve edebiyatçılara, sanatçılara 

rica ettim: Gençliğim Eyvah, Tarık Buğra'- 

nın edebî şahsiyeti veya her hangi bir eseri 

hakkında yazar mısınız, lütfen... 

Aldığım cevaplar benr şaşırttı diyemem, 

beteri oldu: Kalbim kırıldı. Çünkü 

değer verdiğim bazı kimseler, Buğra'nın 

şahsi ilişkileriyle, edebî şahsiyetini birbirine 

karıştırmışlardı. Çok samimi olduğum 

bir edebiyatçı dostum, açık açık: "Ben 

sevmiyorum o zâtı, kitabını okuyamam." 

dedi ve sahiden okuyamadı. Daha resmi 

münasebetlerim olan bir kaç edebiyat otoritesi, 

şu sıralarda işlerinin fazla olduğundan 

bahsedip, "vakit" ayıramayacaklarından 

yakındılar. 

Bir üniversitemizdeki edebiyatçı öğretim 

üyelerine Garipkafkaslı ile haber yollayıp, 

rica etmiştim. Hiç birinden ses çıkmadı. 

Şimdi diyeceksiniz ki, "Sende de 

maaşallah hiç alınganlık yok! İnsanlar Buğra 

için değil de, Töre'ye yazmaktan imtina 

ediyorlar. Senin dergini istemiyorlar." 

Aman efendim, daha önceleri Töre, 

bu kişilerin kıymetli imzalarını yayınlamaktan 

şeref duymuştu. Halâ da şeref 

duyar. İşte bu yüzden hiç üstüme alınmadım, 

alınmıyorum. 

Bir arkadaş, "Kendini çok beğeniyor, 

hepimizi küçük görüyor." dedi. Diğer 

bir sanatçı dostum: "Sen galiba politikayla 

fazla uğraştığın için beğendin Gençliğim 

Eyvah'ı, ben öyle beğenmedim. Hattâ 50- 

60 sayfadan öteye gidemedim." dedi. Başka 

biri: "Onun iddiası bütün sağcı sanatçıların 

birbirlerine destek olmasıdır. Ama yalnız 

kendisine destek olunmasını ister, çünkü 

kendisinden başka sanatçı olduğunu kabul 

etmez." dedi ve biraz da alaycı bir tonla, 

"Meselâ o, senin hakkında tek satır yaz 

di mı" diye kışkırtmaya kalktı. 

O, şöyledir.. O, böyledir!... Hayır sayılan 

sıfatları tekrarlamak istemiyorum. 

Belki edeplice, "hırçındır", "bencildir"de 

toplamak mümkün. Bir kısmı da onun hakkında 

yazmaktan "korktuklarını" ifade ettiler. 

"Ne yazarsak yazalım, beğenmiyecek!" 

Kuzum önce ayırmak ve bilmek gerek; 

biz Buğra'nın edebî şahsiyeti ve eserleri 

hakkında yazarken, onun huyunu suyunu, 

tavırlarını mı eleştireceğiz, onun hoşuna 

gidip gitmemeyi mi düşüneceğiz, yoksa 

bir hakkı -geç de olsa- teslim mi edeceğiz 

Edebiyatçı ve sanatçı olarak, sen-ben dâvasına 

mı düşeceğiz, yoksa edebiyat tarihimiz 

için bazı tespitler yapıp, günümüzün ve 

yarının okuyucusuna yol mu göstereceğiz.. 

Bu ayırımı yapmak gerekirdi. Dikkat 

çekeyim; istediğim "gereksiz övgü" değil, 

samimi teşhis ve tespitlerdi. 

Bakın şuna eminim, Allah uzun 

ömürler versin, bir gün gelip Tarık Buğra 

aramızdan ayrışırsa, şimdi yazmak isteme 

yenlerin pek çoğu onun eserlerini şiddetle 

övecekierdir. Belki bir kısmı şahsîtakılmalarından^ıyrılamayacak, 

tavırlarını da

eleştireceklerdir ama onun Türk romancılığının 

temel taşlarından biri olduğunu hararetle 

ifade edeceklerdir. 

Peki Tarık Buğra'nın ne suçu ne günahı 

var ki, edebiyatımızdaki yerini hayatta 

iken göremesin Şahsiyeti ile edebî şahsiyetini 

karıştırıyorlar, dedim. Bu doğru, kişinin 

şahsiyeti ile edebî şahsiyetini birbirinden 

ayırmak zordur ama, romancı için böyledir, 

bizzat yazan için. Belki bir de eserleri 

pek iyi değerlendiremeyen, hattâ oku — 

mayan hani sıradan arkadaşlar için... Oysa 

edebiyat alanında kalem oynatanlar, hele 

otorite iseler, mutlak "tarafsız" olmaya 

mecburdurlar gibi gelir bana. Eğer yazarın 

şahsiyeti eserlerine aksediyorsa, bunu da 

eser içinde, eser çerçevesinde tespit gerekir 

değil mi İlim ve hikmet böyle icap ettirmez 

mi (Tabii bu arada ideolojik gayelerle 

şişirilen veya batırılan eserleri ve onların 

tenkitçilerini hesaba katmıyorum. Milliyet'in 

Sanat Dergisi'nde Gençliğim Eyvah 

hakkında çıkan yazı, bu yüzden hiç mühim 

değil) Ben, edebiyat sahasında kalem oynatan 

dürüst isimlere seslendim. Bir şair dostum 

ise, telefonda yarım saat kadar azarladı 

beni, gerçi hedef Buğra idi ama, azarı işiten 

ben oldum! 

Şimdi gelelim, neden böyle oldu... 

Hatırlatayım tekrar, değerlendirmelerim tamamiyle 

şahsidir, eksik veya yanlış olabilir 

Ancak samimi duygu ve düşüncelerim olduğu 

için, samimiyetle yazma arzusu duyuyorum. 

Önce satıhtan başlayalım: Buğra ile 

tanışıklığımız galiba 1965'Iere gider. İkimiz 

de Antalya Film Festivali'nin jüri üyesi 

idik. Orada tanıştık, ahbaplık ettik. Ve 

dost hasreti çekilen şu dünyada, "dost" 

olmaya karar verdik. Bana, eserlerini imzalayıp 

göndermeye söz verdi, fakat sonra, 

ondan hiç ses çıkmadı. Yayımlanan ilk kitabım 

"Küçük Dünya"yı, bugün gibi hatırlıyorum; 

"Biz dostlarımızı arada sırada da 

olsa hatırlarız" hitabıyla ona imzaladım, 

göndermedim. Eğer bu hadisede "vefasızlık" 

söz konusu ise, payı iki tarafa da eşit 

olarak bölüştürmek gerekir. 

Sonra ne kadar zaman geçti hatırlamıyorum, 

onun hakikaten hayran olduğum, 

"Ayakta Durmak İstiyorum" piyesi, 

Ankara'da sahneye kondu. İlk haftasıydı, 

bir kaç gazeteci arkadaşla beraber gittik. 

Şimdi olaya bakın; Tarık Buğra tiyatrodaydı, 

bizim dost, arkadaş, hattâ sıradan 

bir seyirci olarak yanına gidip tebrik etmemiz 

gerekirdi, çünkü hepimiz gerçekten 

beğenmiştik eseri. Oysa yanımdakiler, "Bakın 

yahu" dediler "oyunu seyretmeye BİZler 

geldik, Buğra burada bir hoş geldiniz 

bile demiyor!" Ve suçlu gibi; başlarımızı 

önümüze eyip, ona bir "Yüreğine sağlık, 

eline sağlık" bile demeden ayrıldık tiyatrodan. 

Buğra hakkında yazarken, kendimden 

bahsetmem hoş değil ama, mecburiyetindeyim. 

Ben o zamanlar bu şimdi olduğumdan 

daha pısırık ve çekingendim, yanımdakilere: 

"BİZ dediğiniz de kim İşte 

eser ortada! Yazarı bizi görmezden gelmişse, 

bu onun meselesi... Gidip tebrik etmemiz 

lâzım" deme cesaretini gösteremedim. 

Hattâ belki böylece düşünemedim bile, gazeteci 

arkadaşın tesiri altındaydım ;Buğra'- 

dan kabul bekler gibiydim ancak bu işde 

bir terslik olduğunu seziyordum, rahatsızdım. 

Şu olayda vefasızlık payı, benim hesabıma 

daha ağır basıyor... Ama eminim, 

o gazeteci arkadaş düşüncesini kıl payı değiştirmemiştir, 

sorarsanız: "Buğra mı, diye 

başlar, oyununu seyretmeye gittik de yüzümüze 

bile bakmadı." Neden bakmadı, yahut 

biz niçin tebrik etmedik, diye aklının 

ucundan geçirmez. Olaylarda, kabahatin 

tümünü karşı tarafa yüklemek kadar, rahatlık 

var mı

4 

Sonra Buğra ile bir kaç defa İstanbul'da 

Karaköy-Kadıköy vapurunda karşılaştık, 

hâl hatır sorduk. Konuşmamız havadan 

sudan nezaket cümlelerinin dışına 

çıkmadı. Ve derken Basın İlân Kurumu'- 

nun kampında, üst-üste bir kaç yıl yaz tatilimizi 

beraberce geçirdik. İlk yıl, bilhassa 

eşim İskender Öksüz'le ahbaplık ettiler. 

Ben, çekingendim, itiraf etmek gerekir, beğendiğim 

romancıyı insan olarak iyice 

tanımak istediğim hâlde, yanında bir garip 

rahatsızlık duyuyordum. Neden Bu da benim 

meselem galiba. Hakkında dinlediklerimin 

bir neticesi olmalı; onu kızdırmamak, 

gücendirmemek için karşısında (kendim) 

olamıyordum. Hareketlerimi, sözlerimi 

"ona göre" ayarlamak mecburiyetini duyuyordum. 

Böyle bir mecburiyet de, kişiye 

ne biçim bir YÜK olur, taşıyan bilir!.. Eşimin 

benim gibi ön yargıları, sıkıntıları, hele 

sözlerini karşısındakine göre ayarlama diye 

bir mecburiyet hissettiği yoktur. O, son derece 

rahattı, "İbiş'in Rüyası"nı okuyup bitirdi, 

bir gece yemekte, roman üzerine tartıştılar. 

Buğra, eserin "Mükemmel" olduğunu 

söyledi, İskender: "Hayır, dedi, İbiş'in 

Rüyası mükemmel bir roman değildir!.", 

masanın altından dizine, benim tarafımdan 

kuvvetlice bir^tekme yediği halde, tınmadı, 

fikrinde İsrar etti.. Tartışma uzamadı ama> 

ben Tarık Buğra yanımızdan ayrıldıktan 

sonra, "Artık senin yüzüne bile bakmaz!" 

dedim. Fakat hayret, ertesi gün ve kamp 

müddetinin sonuna kadar sıkı-fıkı arkadaşlıkları 

devam etti. (Şunu ilâve etmek zorundayım, 

bir kaç yıl sonra bir gün ne münasebetle 

bilmem, eşim bana Tarık Buğra'- 

ya haksızlık ettiğini ve İbiş'in Rüyası'nın 

sahiden mükemmel bir roman olduğunu 

söyledi.) 

İkinci yıl, arkadaşlıkları "dostluğa" 

dönüşmüştü, ben halâ iyi-kötü idare etmeğe 

çalışıyordum... Eğer kendi duygularımı 

tahlil etmemiş, onun karşısında "yerimi" 

tespit etmemiş olsam, şimdi şöyle diyebilirdim: 

"Aman Tarık Buğra, ne sıkıcı bir 

adam! Sohbeti bile bana ağır geldi." 

Üçüncü yıl, ailemize Murathan katılmıştı. 

Buğra'nın minik oğluma gösterdiği 

sevgi, daha doğru dürüst konuşmasını bile 

beceremeyenle kurduğu dostluk, dehşetli 

ilgimi çekti. Buğra çocukları seviyordu, 

onlarla anlaşabiliyordu! 

Burada durmak ve galiba satıhtan 

biraz derinlere inmek gerekir. Çocukları ve 

hayvanları seven insanlar Büyük, yumuşak, 

şevkatli, hoşgörülü bir yürek akla getirir 

önce, sonra yetişkin insanın ukalâlığından, 

suniliğinden, bir takım kalıplarından 

kaçışı... Onlardan rahatsızlığı. 

Romancı, yetişkin insanlar arasında 

kendini rahat hissetmiyor. 

Bu "kendini rahat hissetmeme", üzerinde 

düşünelim. Çünkü bence Tarık Buğra 

ile diğer insanlar arasındaki münasebet 

bozuklukları, bu duygudan kaynaklanıyor. 

Buğra niçin, diğer insanlar arasında rahat 

değil.. Eh, psikolog değilim; iyi-kctü, 

vasat bir romancı, iyi bir okuyucu ve biraz 

da Froyd ile yaklaşıyorum meseleye. 

Froyd diyor ki: 

"Çocuklar oynadıkları oyunlarla kendilerine 

özgü bir dünya yaratır, daha yerinde 

bir değişle yaşadığı dünyanın nesnelerini 

kendi beğenisine uygun olarak kurduğu 

yeni- bir düzen içine yerleştirir, böylece tıp-

ki bir sanatçı gibi davranır." "Sanatçı da 

oyun oynayan bir çocuk gibi davranır, 

tıpkı; o da kendine bir hayâl dünyası yaratarak, 

bu dünyayı pek ciddiye alır, yani 

zengin bir duygu hazinesi ile donatarak, 

realiteden kesin sınırlarla ayırır onu." 

(Sanat ve Sanatçılar Üzerine, Türkçesi: Kâmuran 

Şipal, T.D.K.ca Türkçeden dolayı 

okuyucularım beni af'etsinler, tercümeyi 

dokunmak istemedim.) 

Şu sözleriyle Froyd'a az çok katılmamak 

mümkün değil. Az çok diyorum, 

çünkü o sanatçıları çocukların düzeyine 

indiriyor. (Veya çıkarıyor). Kesin hüküm 

veriyor! Böylesi kesin hükümlerden kaça 

rak, Buğra'nın şu bizim ortamın yetişkin 

insanlar dünyası ile kendine has dünyasının 

dehşetli çatıştığını söylemek kabil. 

Froyd'un icidia ettiği gibi, Buğra'nın dünyası 

realiteden kesin sınırlarla ayrı mı.. Yani 

Buğra, ayakları bir karış havada mı dolaşıyor, 

vakalardan ve vakıalardan kopuk mu 

Hayır, hiç değil.. Çünkü, reel dünyayı bütün 

çıplaklığı ile eserlerinde okuyoruz, 

görüyoruz. Fakat "çatışma" da bir gerçek. 

Ve bu çatışmada galip ve mağlup aramak 

gerekirse, satıhda bir bakışla, Buğra, mağluptur. 

İşte şu kalabalık gurup, onu kabulden 

çekinmekte, yahut kabul ettiğini itiraf 

edememekte, büyük olan romanı, sükutla 

geçiştirilmekte. Fakat "hakikat" şu 

görünen manzarada mıdır 

Biraz önce Buğra'nın karşısında 

"kendi" tahlilimi yapmasaydım, çok yanlış 

bir yargıya kapılabileceğimi itiraf ettim. O 

halde "çatışan dünyalar" meselesinde bütün 

suçu Buğra'ya mı yükleyeceğiz... 

Şu bizim yetişkinler dünyasının tahliline 

girişmeyeyim, bir sual daha sorayım, bizimkinin, 

Buğra'nın dünyasından daha saf, 

dürüst, hoşgörülü, vefalı olduğunu iddia 

edebilir miyiz Böyle bir kesin hükme, kim 

±A 

imzasını atabilir 

Dış dünya ile münasebetleri daima iyi 

gitmiş, hiç bir sanatçı bilmiyorum ve tanımadım. 

Tolstoy'dan, Dostoyevski'ye, 

Satr'a, Leonardo da Vinci'den, Gogen'e, 

Pikasso'ya.. Bizden örnek verelim, Abdülhak 

Hamit'ten, Şinasi Hisar'a, Cenap'a, 

Haşim'e, Necip Fazıl'a, Yahya Kemal'e, 

Orhan Veli'ye, ne bileyim; Ömer Seyfettin, 

Ahmet Hamdi Tampınar, Peyami Safa, 

Halide Edip ve daha nicelerinin ismini 

sayabiliriz. Bu sanatçıların hiç birinin dış 

dünya ile münasebetlerinin hep iyi gittiği 

iddia edilemez. Ve dış dünya, çatlasa da, 

bu işilerin sanatını alıp kabul etmiş, o sanatla 

gurur duymuş, bir kısım sanatçıyı 

ise baş tacı etmiştir. Hele yaşarken dahi, 

her türlü garip kaprislerini "bir çeşit sanat" 

gibi gösterip, baş tacı edilen Abdülhak 

Hamit, Yahya Kemal, Halide Edip vs. 

Buradan acaba şöyle bir hükme varmamız 

mümkün olur mu Artık dış dünya 

da değişti, insan kıskançlığı, çekememezliği 

arttı, had bilinmiyor, sanata saygı azaldı. 

Ve insanlar sanatçıyı "sanatı" ile değil, 

kendileriyle münasebetlerinin iyilik derecesine 

göre değerlendiriyorlar.. Galiba, öyle. 

O halde Buğra, yetişkin insanlar arasında 

niçin "rahat" hissetsin kendini 

Gençliğim Eyvah, hakkında yazdığım 

kısa yazıda, Buğra'nın mutluluğunun 

"zehir yeşili" olduğunu söylemiştim. Hak 

verdi bana. Ve ona hiç sormadım ama, 

Buğra'nın geceleri şöyle rüyalar gördüğünü 

tahmin edebilirim: Bir ziyafet sofrası, her 

türlü yiyecek var, bir çok insan yiyip içiyor, 

onun tabağı boş! Bir büyük mağaza, 

insanlar durmadan alış-veriş ediyorlar, top 

top güzel kumaşlar iniyor raflardan, Buğra; 

istediği, imrendiği halde, bir metrecik 

bile kumaş alamıyor! Plaj, güneş parlak,

deniz pırıl pırıl, fakat o dalınca deniz birden 

hâl değiştiriyor, bulanık çamurlu bir 

su oluyor! Yani Buğra ne ziyafet sofrasından, 

ne kumaş mağazasından, ne de denizden 

nasibini alıyor. 

Böyle rüyalar... Bakın takdir edilmedi, 

alkış toplamadı demiyorum, fakat Tarık 

Buğra şu dünyadaki sanatçı varlığının karşılığını 

"tam" olarak, ne manen ne de maddeten 

almıştır. Kendisini "hakkı yenmiş gibi" 

hissediyorsa, bu ona has dünyanın fantazisi 

değildir, öyledir. Onu, "hırçın"lıkla, 

"saldırganlıkla itham edenler, niçin "sebepleri" 

üzerinde durmazlar Böyle itham 

edilen sanatçının çok ince, hemen kırılıveren 

bir yüreği olduğu için, bunu örtüp saklama 

insiyakiyle "kırıcı"; çok çekinen ve 

mahcup olduğu için, yine ayni insiyakla 

"saldırgan" olabileceğini düşünmezler 

Yürekteki aşırılıklar, umumiyetle 

davranışlarda, tam aksi uçta aşırılıklara dönüşüyor. 

Ve şüphesiz Buğra'yı yüreğindeki, 

ruhundaki aşırılıklar için suçlayamayız, 

çünkü sanatını yoğuran onlardır. 

Ve "yazdıklarımızı beğenmiyor.." diye 

çekinenler, münekkitler;acaba bir sanatçının 

eserini meydana getirmek için çektiği 

sancıyı, düştüğü bunalımı, yürek ezilişini 

ve tükenişi yaşamışlar mıdır Sanatçı kendisi 

bizzat, verdiği eseri dahi, bu çektiği 

sancıya dek görmez, göremez... Eğer Tarık 

Buğra, yazılanlardan memnun olmamışsa, 

bunu açık açık ifade etmesi, bence dürüstlüğündendir. 

(Bir romanımı çok yanlış değerlendirmiş, 

hissettirmek istediklerimin 

hiç birini duymamış bir genç eleştirmen 

arkadaşıma, teşekkür ettiğimi hatırlıyorum. 

Gerçi onun kalbini kırmadım ama, 

kendi hesabıma dürüst hareket etmediğim 

için, rahatsızım.) 

Ve sanatçı eserini meydana getirirken, 

kendi kendisiyle öyle bir kavga içindedir 

ki, öyle yiyip bitirir ki ruhunu, bir 

yerde "dış kemirgenler" çok çok hafif 

kalır, pek tabii küçümsenmeyle karşılanır... 

Hani, Buğra bizi küçümsüyor diyenlere! 

TÖre'de "İbiş'in Rüyası"nın temsili 

üzerine bir yazı yayımlamıştık. Kampta bana,* 

o makaleye kızdığını söyledi. Şaşırdım. 

Dergiyi buldurduk, yeniden okuduk, bazı 

yerlerini işaret etti. Haklıydı.. Ben, o yazıyı 

sanatçının dünyasından değerlendirmemiş, 

herhangi bir editör gibi, yazı kalitesine göre 

yayınlamıştım. O dünyaya girince, Buğra'- 

ya hak verdim. 

İşte böyle.. "Tarık Buğra Hakkında"- 

ya dair. Ona bir sayıyı hasretmek istemiştim, 

olamadı. Ve kaderin çok garip bir cilvesi 

geçenlerde Buğra Ankara'ya geldiği zaman, 

iyi fotoğraf çeken oğlum Yağmur, 

onun otuz altı muhtelif pozunu çekti. Ve.. 

Banyo tankından film, bembeyaz çıktı! 

Nasip, demiştik... Bu da Töre'nin, okuyucularının 

nasipsizliği. "Tarık Buğra Hakkında" 

bir de fotoğrafsız olacak. Vehbi Okur 

kardeşimizin çizgileri yetişiyor imdada, sağ 

3İsun. 

Şimdi müsaadenizle romancıya hitap 

etmek istiyorum: Aziz Tarık Buğra, dış 

dünya ile çatışma, ne kadar şiddetli olursa 

olsun, burada bir ters orantı mevzu bahistir, 

değeriniz onca artmakta. Siz, lütfen yazın... 

Zehir yeşili mutluluk, size Allah'ın 

bir lutfudur ve muhakkak ki yazmanız içindir... 

Lütfen yazın. Tunalı'ya cevabınızda: 

"Gençliğim Eyvah Türkiye'mizin romanıdır.. 

Politikaya bulaştığımız ölçülerde hepimiz 

varız onda. Aynaya niçin kızıyorlar" 

demişsiniz... Müsaadenizle, üç kelimenizi 

değiştirmek istiyorum: "Türkiye'ye alâkamız 

nisbetinde" ve "hepimiz varız onda..." 

diyorum. Böyle anladım. Saygılarımla... 

AC

J.A 

Rubâîyyat-ı Arifeden 

BEDDUA 

Arif Nihad ASYA 

(1904-İ975) 

Gitsin, ne demek, edeb... edebsiz kalsın; 

Göçsün de nesebliler, nesebsiz kalsın! 

Takdir, olamaz böyle... ilâhî, bu işe 

Her kim sebeb olduysa sebebsiz kalsın! 

Arif Hoca'mızı, "Hakka yürüyüşü'nün altıncı senesinde, yokluğunu daha derinden duyarak, 

rahmet, hürmet, hasret ve sevgiyle anıyoruz. 

SEVAB 

"Olmaz bana kimsenin, diyordum zararı..." 

Gördün, lâkin, geçirdiğim korkuları: 

Bir akşam, ellerim sevâb işlerken 

Arkamdan bir ses, dedi: "EHer yukarı!" 

TARAFSIZLAR 

Yaptıkları, uğraşıp didinmek., ancak, 

Sağ-sol savaşında hep trtafsız kalmak.. 

Cennetle Cehennemde —demek— yerleri yok... 

Tanrı'm, sen A'râf'ı genişletmeye bak! 

SALLANAN VATAN 

Yangın, su, kaza alsa da -ilk sık— kurban; 

Defnetse de bin hayâtı debrem, toptan; 

Arif —yine— der, secde edip toprağına: 

"Altiyle ve üstiyle bizimdir bu vatan"

1981'e GİRERKEN 

TÜRKİYE 

VE 

DÜNYA 

HÜSEYİN MÜMTAZ 

M 

: , . .Altı sene evvel.. Ordularımızın Girne 

den Kıbrıs'a çıktığı gün,. Tahranda 

bir Türk, Tahranda Türkler bayram yapıyorlardı. 

Gözlerim buğulandı.. Altı yıl ge 

riye çekildim. Salihli de bir büyük Kazak 

Türk ünün. Ali Bek Hakim in evinin balko 

nunda eşimle birlikte sabahın ışıklarını 

seyrediyordum. Radyolardan ordularımız 

Kıbrıs'a çıktı' sesleri yankılanıyor.. Sevinç 

gözlerimden boşanıyor,. Altı yıl önce bir 

yaz sabahı, Türk orduları Kıbrıs'a çıkıyor. 

Altı yıl önce bir yaz sabahı, Kıbrıslı 

bir Oğuz Türk'ü ve İstanbullu eşi, Salihli'de 

bir Kazak evinde gözlerinden sevinç 

akıtıyorlar.. Altı yıl önce bir yaz sabahı, 

Tahran'da bir Azeri Türk u bir Azeri ailesi 

bayramlıklarını giyiyor.. Altı yıl önce .ir 

yaz sabahı, Taşkent'te bir Özbek Türkü.. 

Ne büyüksün Türklük!.. Akdeniz'in mavi 

dalgalarını yararak giden bir hücumbotunun 

motor sesi Almaata dan Üsküb'e kadar 

yankılanıyor.." 

Doç. Dr, A.B. Ercilasun, TÖRE, Sayı: 111 

Bir yılın dış politik olaylarının incelenmesiyle Ercilasun'un yukarıya tırnak içine 

aldığımız sözlerinin ne alâkası var diye düşünülebilir.

48 

Ahmet Bican, Girne, Tahran, Salihli, İstanbul, Taşkent, Almaata ve üsküb'den 

bahsediyor. 

Ben bunlara, Kosova, Kavala, Kırcaali, Bahçesaray, Kerkük, Kabil, Doğu Türkistan, 

hattâ Bering Boğazını, yâni Adriyatikten, Pasifiğe kadar olan büyük bir bölgedeki ülkeleri 

de ekliyorum. (Aşağı yukarı dünyanın yarısını).. 

Dış politika, en basit tarifi ile ülkelerin dış münasebetlerini incelemez mi ve ben bu 

ülkelerden, bu ülkelerin ortalama en büyük etnik varlığı olan Türkler'den bahsedersem, 

bu bir dış politika konusu değil midir Evet;demek ki, sadece Türk Dünyası'ndan, bölgelerindeki 

durum ve münasebetlerden bahsetmek bile dünyanın yarısını ilgilendiren bir dış 

politika konusudur. 

Böyle büyük bir meseleye kimse bigâne kalamaz, kalmamaktadır. Dünyanın büyük 

devletleri, bu korkunç potansiyelin kendi gücünün şuuruna varacağı günleri endişeyle 

beklemektedir. 

Bu kadar büyük bir bölgeye yayılmış, aynı dili konuşan başka bir topluluk, tarihin 

hiç bir devrinde, hiç bir yerde var olmamıştır. Kaldı ki bu insanlar, müşterek kullandıkları 

"dil"i ikinci bir dil olarak öğrenmemişlerdir, ana dilleridir bu ve kuvvetleri buradan gel* . 

mektedir. 

Meselenin ehemmiyetini artık kafalarımızın alması lâzımdır. Ve bu mesele herkesten 

önce bağımsız tek Türk Devleti olarak bizi ilgilendirir. Ankara için aslolan, kendisiyle 

beraber, dışındaki Türklerin de menfaatidir. Diğer herşey, bütün faktörler meselâ Amerika'da 

Reagan'm seçilmesi, Polonyadaki kriz, İran-lrak savaşı, ancak bu asıl meseleye müsbet 

veya menfi tesir etme derecesine göre değerlendirilmelidir. Bütün olaylar, "Türk'ün 

menfaati neyi icabettirir" gözlüğü ile görülmeli ve buna göre ehemmiyet sırasına sokulmalıdır. 

Bu görüş açısından ayrılmadan, 1981'e girerken dünyanın içinde bulunduğu politik 

durumu şöyle inceleyebiliriz: , 

A. Milletlerarası Genel Durum: 

Sene içinde onbir ay çekilen üçüncü dünya savaşı sancısı Aralık ayına girerken 

zirveye ulaştı. 

1. Irak-İran harbi devam ediyordu 

2. Suriye-Ürdün kapışmak üzereydi 

3. Ruslar Polonya'ya ha girdi ha girecek durumdaydı 

4. Carter, seçimlere girmeden rehineler meselesini hallederek puan toplamak istiyordu, 

5. Rusya'nın Afganistan çamuruna daha fazla battığı farkediliyordu.

1 

Bilindiği gibi, senenin son dört ayının baş döndürücü bir şekilde geçmesine sebep 

olan yukarıdaki nefes kesici beş maddeden dördü, Orta Doğu'yla ilgilidir. Petrol; dolay ı- 

sı ile dünya istihsalinin büyük bölümünü karşılayan Basra körfezi süperlerin iştahını 

çekmeye devam etmektedir. Doğu bloku, Afganistan'la başlattığı stratejik ilerlemesini 

devam ettirmiş, hiç değilse korumuştur. Amerika, Hint Okyanusundaki en büyük askeri 

üssü Diego Garcia adasına ilâveten başka bir takım üsler elde etmek çabasındadır. Umman, 

Somali, Yemenle bu konuda anlaşmalar imzalanmıştır. Mısır'da "eğitim" maksadıyla 

bir kaç Phantom filosu bulundurmakta, dahası "özel müdahale birliği"nin çöl 

şartlarında eğitimini temin maksadıyla, Mısır'la anlaşma yapmaktadır. Ve bölgede* 

Irak'ın Rus migleri, İran'ın Amerikan phantomlarının elinden Amerikalı rehineleri kurtarma 

çabasındadır. Suriye ve Irak'da Baas partileri iktidardadır ama Suriye, Irak'a yardım 

eden Ürdün'e düşmandır. Suriye, Libya'yla birleşme çabalarındayken, Rusya ile neredeyse 

Varşova Paktı ülkelerini kıskandıracak anlaşmalar imzalamakta, Lübnan'ın yarısını 

işgal etmiş vaziyette ve İsrail'le devamlı sürtüşmektedir. Türkiye'de biten NATO zincirinin 

İran'dan doğuya devamı ihtimali ortadan kalkmış; İsrail Mısır-S. Arabistanlı yerli 

kombinezonlardan bahsedilmektedir. Yâni batı artık, Orta-Doğu ve Basra körfezi sahipliğinden 

vazgeçmiştir. Mesele bundan sonra Orta-Doğu petrollerine doğuyla eşit ortak 

olma meselesidir. 

Ve Türkiye, bu bölgedeki her ülkede mevcut en büyük azınlığa (!) sahip, tek müslüman 

NATO ülkesidir, tek doğulu NATO ülkesidir. Amerika'nın hayati çıkarları da 

artık Avrupa'da değil, bu bölgededir. Ve Amerikan halkı; 4 yıl süren pasif tutumdan 

bıkarak, "Amerika'yı tekrar büyük yapalım" sloganıyla seçim kampanyasına giren Reagan'ı 

seçmiştir. 

Reagan'ın, Haig ve Kiessinger ekibiyle işbaşına gelmesi Avrupa ve NATO ülkelerini, 

NATO şemsiyesi altında daldıkları tatlı uykudan uyandıracak niteliktedir. 

Yeri gelmişken NATO ile Varşova Paktının işleyiş ve disiplin mekanizmasına 

tesir eden anlayış üzerinde duralım. 

NATO iki senedir, orta menzilli stratejik füzeleri Orta Avrupa'ya yerleştirme konusunda 

bir anlaşma sağlayamamıştır, süratle artan Sovyet nükleer-konvansiyonel silâh gücü 

karşısında üye ülkelerin askeri harcamalarını % 3 arttıracak tasarıyı kabul edememiştir. 

Ama Varşova Paktı ordularının "çağrıldıklarında" düşünmeden Varşova'ya (evet Varşova'ya) 

girebilme ihtimalleri hiç de az değildir. 

Reagan - Haig - Kiessinger üçlüsü, Amerika'nın aktif olmasını sağlayacaktır, enerjik 

ve anında reaksiyon belki daha önce aksiyon gösterecektir. Bu; NATO ve bu arada Türkiye'ye 

bir takım yeni mesuliyetler de yükleyebilecektir. Meselâ Kiessinger artık Orta- 

Doğuda Amerikan birliklerinin müdahalede kullanabileceği sıçrama tahtaları değil, fakat 

devamlı kalabilecekleri üslere olan ihtiyacından bahsetmiştir. 

Ve Reagan karşısında yalnız NATO ülkelerinin değil, Sovyetler'in de işi zordur. 

Daha önce Macaristan, Çekoslovakya ve Polonya'da çatlayan kabuk, yine Polonya'da ve 

yine çatlamak istidadındadır. Proleterya diktatörlüğünü; yâni işçilerin kesin hâkimiye- 

49

tini öngören bir rejimde işçiler hak noksanlığı iddiası ile hak arama kavgası yapmaktadırlar. 

Hem de en basit hak., sendika kurma, toplu sözleşme ve grev.. 

Sovyetler, Amerika ile aralarında mevcut nükleer-konvansiyonel silâh üstünlüğünü 

1985 senesine kadar lehlerine devam ettireceklerdir. Ve muhtemelen büyük meselelerini 

de, bu arada halletmek amacındadırlar. Üstelik 85'den itibaren Sovyet ordusunda etnik 

çoğunluk Ruslar'dah, müslüman azınlıklara geçecektir. İşte bu en kuvvetli dönemlerinde 

Amerika'nın başında pasif değil fakat "Amerika'yı gene büyük yapalım" diye düşünen 

bir başkanın olması, Ruslar hesabına talihsizliktir. 

Ha, bu arada ilgilendirir mi bilmiyorum ama yeni bir fikir oluşmaya başlıyor galiba.. 

Dünyanın en büyük petrol bölgesi Orta-Doğu'daki ülkeler, 1973'den beri en mühim 

şeyin petrol olduğunun farkına vardılar. Ancak başlangıçta dünya kamuoyunun tasvipkâr 

tavırlarıyla karşılanan; bu ülkelerin kendi zenginliklerini diledikleri gibi ve bir silâh 

olarak kullanma keyfiyeti, ilk masum amacından saptırıldıkça puan kaybetmeğe başladı. 

Hele Irak ve İran'ın son savaşta yekdiğerinin petrol kaynak ve rafinerilerini düşünmeden 

mesuliyetsizce tahrip etmeleri bardağı taşıran son damla oldu. Çünkü bombalanan her 

kuyu ve tesis, bulunduğu ülkeye olduğu kadar, (parayla da olsa) bu ürünü kullanan 

dünyanın diğer ülkelerinin de zarar görmesine sebep oluyordu. 

Yeni fikri kısaca özetlersek, petrol sahibi ülkelerin petrollerini diledikleri gibi 

kullanmalarına evet, fakat kısır çekişmelerini halletmek için tahriplerine, hayır. 

Petrol stratejik bir maddedir ve bütün insanlığın müşterek malıdır. Şu anda üzerinde 

oturan insanlar hasbelkader oradadırlar ve bütün insanlığın vekili olarak bu maddeyi 

işletmektedirler, Vekilin dirayetsiz davranışları değiştirilmesini içab ettirebilir (ettirir). 

Bu yüzden bu petrol sahaları dar bir görüşle iki süper, daha geniş bir görüşle ise meselâ 

Birleşmiş Milletler tarafından işletilebilir (işletilmelidir). 

Bu fikrin hemen veya ilerde tatbik kaabiliyeti ve getireceği ihtilâflar çok geniş 

münakaşaları doğurur ve şu an bizce böyle bir şey muhtemel görünmemektedir. Fakat 

bu fikrin bir alternatif olarak vücut bulması bile ilgi çekicidir. 

B. Türkiye'nin Dış Politikası 

Türkiye'de 1980in 12 Eylül'ünde bir iktidar değişikliği olmuştur. Yeni iktidar, 

Türk Dış Politikasının kronik problemlerine ek olarak bir de vize meselesini devralmıştır. 

Ankara'nın'1981 senesi içinde başını ağrıtacak meseleler şunlardır: 

1. Dış baskılar 

2. İsrail 

3. Yunanistan - Kıbrıs 

50

4. Vize 

Türkiye için eskilere ilâveten yeni bir Doğu Bloku patentli baskı olamaz ve yoktur. 

Doğu zaten geleneksel tehdit unsuru olduğu için idari sistem doğuya karşı vaziyetini 

almış, savunmaya devam etmektedir. 

Demek olsa olsa I ürkiye için batıdan gelecek yeni bir baskıdan söz edilebilir. 

12 Eylülle beraber bazı çevrelerde enteresan değişiklikler vukubulmuştur. Daha 

önce batıyla olan en ufak münasebeti NATO'ya, IMF'ye kölelik diye tavsif eden, Türkiye'nin 

Avrupa konseyi ve Parlamentosu ile Ortak Pazar'a girmesini batıya aşırı bağımlılık 

ve emperyalizme uşaklık olarak gören bir takım çevreler, 12 Eylül 'den sonra batının 

Türkiye hakkındaki düşüncelerine çok fazla ehemmiyet vermeye başlamışlardır. Millet- „ 

lerarası kuruluşlarda Türkiye'yi jurnal edenlere şimdilik pek rastlanmamaktadır ama me- r 

selâ faaliyetleri durdurulan Maden-İş'ii idarecilerin bazıları Rumlar'la ortak kombinezonlara 

girmeye başlamışlardır bile. 

Batı'yı; Avrupa ve Amerika diye ikiye ayırmak lâzımdır. Avrupa, her zaman olduğu 

gibi hissidir. Avrupa forumlarında komünistinden Hristiyanına kadar her düşünce temsil 

edilmektedir. Komünistler ve tabii Yunanlılar, Ankara'daki "demokratik" olmadığını 

söyledikleri yönetimi bahane ederek Türkiye aleyhine yeni dolaplar çevirmeye çalışacaklardır. 

Hele Türkiye içinde menfaatleri haleldar olan eski ve yeni tüfeklerin vasıtalı ihbarları 

ile bu çabaların ciddi sonuçlara varabileceği düşünülürse de adı geçen kuruluşlarda 

yalnız fanatik komünist ve Yunanlıların olmadığını hatta azınlıkta olduklarını düşünmek 

rahatlatıcı bir unsurdur. 

Çoğunlukta olan muhafazakârlar ise şimdilik (kendi kamuoylarını ikna edebildikleri 

sürece) Türkiye'ye bir şantajı düşünmemektedirler, çünkü bu eşyanın tabiatına 

aykırıdır. Bunlar da durumu "dikkatle takibettiklerini" belirtmekle yetinmekten başka 

bir şey yapamazlar. 

Peki Avrupa faktörünü hiç mi nazarı dikkate almayalım 

Hayır.. Dünya çok küçüktür ve Türkiye kendini Avrupa'dan tecrit ederek yaşayamaz. 

Hele bıçağın, ucundaki Türkiye, mali problemlerini halletmek için tatbik ettiği 

sistem icabı Avrupa'ya son derece bağımlıdır. Yalnız, Devlet Başkanı, Avrupa Konseyi 

raportörü Steiner'in Ankara'ya geldiği gün, Mecliste Atatürk yılını açmak için yaptığı 

konuşmada "iç ve dış baskılara boyun eğmeyeceğiz" demiştir. Bu demektir ki yeni 

yönetim, mâli bağımlılık yüzünden politik tâviz vermeve yanaşmayacaktır. 

Peki, Ankara, içte bazı meseleleri hallederken meydana gelen "demokratik olmadığı 

iddia edilen" görüntüsü dolayısı ile uğrayacağı muhtemel mâli finans zararını hangi 

kaynaktan karşılayacaktır 7 

Sözün burasında Amerika faktörü işe karışıyor. Ve Amerika Avrupa'nın aksine 

mantıkidir. Şöyle bir akıl yürütme yapılabilir:

— Amerika'da aktif bir yönetim iş başına geçmiştir. 

- Orta Doğu'da Amerika'nın hayati çıkarları vardır. 

- Amerika, Orta Doğu'daki hayati çıkarlarını, Orta Doğu'daki geleneksel dostlarının 

yardımıyla koruyacaktır. 

— Amerika'nın Orta Doğu'daki geleneksel dostları, Suudi Arabistan, Mısır, İsrail 

, ve Türkiye'dir. 

- Türkiye özellikle şu anda dış yardıma muhtaçtır. 

— Türkiye'nin Avrupa ile bazı problemleri vardır. Amerika, dediklerini yaptığı 

sürece Türkiye'ye yardım eder. 

—• Amerika'nın istekleri şunlar olabilir: 

1. Üs (Yerleşmek için veya sıçrama tahtası olarak) 

2. NATO'nun güney kanadındaki zafiyetin giderilmesi 

3. NATO'nun doğuya devamı 

4. Yunan Lobisi (Kıbrıs) 

Bunlara karşılık Türkiye; 

1. İlk maddeye (şimdilik) müsbet cevap veremeyeceğini belirtmiştir. 

2. Ege konusunu, Yunanistan'ın NATO'ya dönüşünü veto etmeyerek, sonraya 

bırakmayı kabul etmiştir. 

3. Amerika'nın böfgede yeni oluşturmaya başladığı cephenin bir üyesi, Suudi Arabistan 

ile çok yakın münasebetler içine girmiştir. O kadar ki, Ankara, içerde 

teokratik devlet müdafi ler in i mahkum etmekte fakat teokratik bir devlet olan 

5. Arabistan'ın Taif şehrinde yapılan İslâm Konferansına ilk defa en yüksek 

seviyede (başbakan) katılmaktadır. 

4. Kıbrıs Maraş'a bir kısım Rum'un yerleşmesini kabul etmiştir. 

- Türk dış politikasında 12 Eylül'den bu yana devam eden yumuşak, taviz kâr ve 

Amerikan yanlısı davranışlar bu şekilde bir akıl yürütmenin tesiriyle midir Dahası, bu 

davranışlar hakikaten tavizkâr mıdır, yoksa bir takım müsbet hesapları mı muhtevidir, 

bunu zaman gösterecektir. 

Bu geniş perspektif içinde Ankara'nın İsrail'le münasebetlerini kesmesi bile fazla 

inandırıcı olmayacaktır. Siyonist bir dünya, Ankara ile Tel-Aviv'in (Mısır ve S. Arabistan'la 

olduğu gibi) koordinesini okyanusların çok ötesinde VVashington'da planlamaktadır. 

Vize konusuna gelince,. Almanya Federal içişleri bakanı Gerhard Baum, "Vize 

uygulamasının başarıya ulaştığını, kaldırmanın söz konusu olmadığım" söylemiştir. 

Avrupa, AET'ye yeni giren üyesi Yunanistan'la beraber, Türkiye'yi artık dışarıda 

tutmak istemekte, ama kendi güvenliği için vazgeçemiyeceğine göre de Amerikan aracılığı 

ile (uzaktan) müttefikliği tercih etmektedir. 

52

İDEOLOJİK HARB TAKTİKLERİ 

AYHAN 

Türkiye'nin 1%8'den beri içinde bulunduğu 

buhranı karmaşık sosyo-ekonomik 

teorilerle izah etmek âdet olmuştur. İnancımız, 

sosyal ve ekonomik şartların, sübversif 

faaliyetlerin sebebi değil mazereti ve 

malzemesi olduğudur. Temel âmil, sosyal 

ve ekonomik şartlar değil, hattâ Türkiye' 

nin etnik veya dinî yapısı da değil, bütün 

bunları istismar eden, bunları tahrikten 

kuvvet alan ideolojik taarruzdur. Sayın 

Devlet Başkanı'mızın ifadeleriyle, "dünya 

tarihinde sayısız örnekleri görülen özel harbin 

sızma ve çökertme harekâtı"dır. 

Bilindiği gibi tarih, milletlerin menfaat 

mücadelesi olma niteliğini bütün şiddetiyle 

devam ettirmektedir. Ancak, nükleer 

dehşet dengesi, bayrak sallayarak girişilen 

fetihlere müsaade etmemektedir. Bunun 

yerine ülkeler, dolaylı, fakat çok avantajlı 

ve hiçbir riski olmayan bir metodla düşürülmektedir. 

Fetih, topraklarda değil, ideolojik 

taarruzla ele geçirilen beyinlerde başlatılmaktadır. 

Beyinler elde edildikten sonra 

üniversiteler, fabrikalar, meydanlar, şehirler 

ve kırlar savaş alanı haline gelmekte ve ülke 

arka plândaki süper güce hiçbir zahmet ve 

risk yüklemeden kendi evlâtları eliyle düşmana 

teslim edilmektedir. 

TUGCUGİL 

Bu metodlar "beşinci kol" veya "psikolojik 

harb" olarak eskiden beri kullanılmakta 

idi. Fakat nükleer dehşet dengesinin 

yol açtığı siyasî detantla birlikte sübversif 

harb, tarihte görülmemiş boyutlara ulaştı. 

Şöyle ki: Eskiden psikolojik savaş klâsik 

harbin bir parçası iken bugün psikolojik 

savaş, harbin esası haline gelmiş, klâsik sa 

vaş ancak son darbeyi vurmada -Afganistan'da 

olduğu gibi- veya çok özel jeopolitik 

şartlarda ve sınırlı olarak -Hindiçini'de olduğu 

gibi- kullanılır olmuştur. Eskiden ateş 

esas, ideoloji teferruatken, bugün ideoloji 

esas, ateş teferruat olmuştur. Bizde de 

komünistlerin adam öldürmeye bile "silâhlı 

propaganda" demeleri bundandır. 

20. asrın ikinci yarısının bu vakıası, 

Leonid Brejnev tarafından, "Siyasî detant, 

asla ideolojik savaşın duracağı anlamına 

gelmez." sözleriyle açıkça ilân edilmiştir. 

Ancak bu gerçeklerin, yarım asır önce 

Mustafa Kemal Atatürk tarafından çok net 

bir şekilde dile getirildiğini görüyoruz: 

"Çocuklarımız ve gençlerimiz yetiştirilirken, 

onlara, bilhassa mevcudiyetiyle, 

hakkıyla, birliğiyle tearuz eden bilumum 

53

yabancı anasırla mücadele lüzumu ve efkârı 

miHiyeyi her mukabil fikre karşı kemali 

istİğrakle, şiddetle ve fedakârane müdafaa 

zarureti telkin edilmelidir. Yeni neslin 

bütün kuvayı ruhiyesine bu evsaf ve kaabiliyetin 

zerki mühimdir. Daimi ve müthiş bir 

cidal şeklinde tebarüz eden hayatı akvamın 

felsefesi, müstakil ve mesul kalmak isteyen 

her millet için bu evsafı kemali şiddetle taleb 

etmektedir." (15 Temmuz 1921 'de 

Ankara'da toplanan Maarif Kongresi'nde 

Atatürk'ün yaptığı konuşmadan. "Atatürk' 

ün Maarife Ait Direktifteri", İstanbul Maarif 

Matbaası, 1934; s.:4.) 

İdeolojik savaşın yıkıcı tesirlerinin 

Türkiye'de altmışlı yılların ikinci yarısında 

hissedilmeğe başlanmasının da özel bir sebebi 

vardır. O güne kadar çalışmalarını 

inatla işçiler üzerinde teksif eden ve sadece 

kendi disiplinine tam bağlı komünist partileri 

destekleyen SSCB, 1965'de iki mühim 

strateji değişikliği yaptı: T) Propagandasını 

işçilere münhasır kılmaktan vazgeçti ve 

genç aydınlara ve bilhassa en kolay tesir altında 

kalabilecek çağdaki öğrencilere tevcih 

etti. Sovyetler Birliği Komünist Partisi' 

nin teorisyenleri, Marksizm'in ruhuna aykırı 

olan bu değişikliği, "Her ülkenin kendirle ~ 

has şartlarına göre 'devrim' için motor güç 

olarak başka bir sınıf seçilebilir." şeklinde 

izah ettiler... 2) Desteklediği sübversif hareketlerde 

kendi disiplinine yüzde yüz bağlılık 

şartı aramadı. Çünkü kendi emrindeki 

komünist partilerine bağlı olmasa bile anarşik 

eylemler, hedef ülkenin başına dert açıyor, 

onu yoruyor, yıpratıyor, bütün batı 

blokunu meşgul ediyor ve sonunda yine 

kendi insiyatifindeki partiye zemin hazırlıyordu. 

Modern araç ve gereçlerle donatılmış 

güvenlik güçlerinin ve orduların karşısında 

çeteci ihtilâl hareketlerinin tek başlarına 

başarı şansı bulunmamasına rağmen 

bu hareketler, asıl komünist güç için, VValter 

Laqueur'un kelimeleriyle, "üzengi tutucu 

", "at uşağı" vazifesini ifa etmektedir. 

,! Yetişecek çocuklarımıza ve gençlerimize 

görecekleri tahsil hududu ne olursa 

of sun, en evvel ve herşeyden evvel, Türki- 

,ye'ıtin istiklaline, kendi benliğine ve ananâtı 

miiiîyesine düşman olan bütün anâsırla 

mücadele etmek lüzumu öğretilmelidir. 

Beynelmilel vaziyeti cihana göre, böyle bir 

cidalin istilzam eylediği anâsırı ruhîye ile 

mücehhez olmayan fertlerden ve bu mahiyette 

fertlerden mürekkep olmayan cemiyetlere 

hayat ve istiklâl yoktur." (1 Mart 

1922, Meclis'i açış nutkundan, a.g.e., s.: 7) 

54 

Bu iki değişikliğe bir de yeniimkân 

ilâve olundu. O güne kadar komünist hareketler 

Sovyetler Birliği veya onun peyklerinden 

yönetilirken, şimdi Küba gibi tampon 

üslerden ihtilâl ihracı ve dolayısıyla 

Sovyetler'in kendilerine yönelecek tehlike 

ve risklerden bir kademe daha uzaklaşma 

fırsatı doğmuştu. SSCB ateşi artık yalnız 

bir değil, iki maşayla tutabiliyordu. Türkiye 

üzerindeki operasyonda kullanılan Küba 

benzeri iki tampon üs, önem sırasıyla, 

Filistin Kurtuluş örgütü (FKÖ veya PLO) 

ve Libya'dır. Nitekim bugün de FKÖ, Türkiye 

Komünist Partisi ile çeteci komünist 

örgütler arasında vasıta rolü oynamaktadır. 

Yine FKÖ'nün, Türkiye'deki siyasî ümmetçileri 

sol strateji paraleline çekmede ve 

komünist "geniş cephe"ye katmadaki müessiriyeti 

görmezlikten gelinemez;. 

Türkiye'nin bugün karşılaştığı meselelere 

doğru teşhis koyabilmek için ideolojik 

taarruzun bazı taktiklerine genel seviyede 

de olsa temasta fayda görüyoruz: 

1. Düşman Yaratma —, Geniş Cephe 

ye Nötralizasyon: 

Bir ülkeye karşı girişilen ideolojik taarruzun 

dış menşei ne kadar iyi maskelenir-

55 

se maskelensin, ve kaç maşayla tutulursa 

tutulsun, çıplak bir komünist hareket görüntüsünü 

muhafaza ettiği müddetçe başarısız 

kalır. Komünist ideolojik taarruz olduğu 

gibi teşhis ve teşhir edildiği anda mağlub 

edilmiş demektir. Çünkü her devletin dayandığı 

tabiî felsefesi, her milletin saldırı 

karşısında bu temeller ve değerler, güvenlik 

kuvvetlerinin yanında halkın da müstevliye 

karşı tepki göstermesine yol açacak ve taar-" 

ruz başladığı noktada bitecektir. Bu yüzden 

komünist hareket, önce kendisine müttefikler 

bulmak zorundadır. İttifak ise en 

Tcolay, müşterek bir düşmana karşı gerçekleştirilir. 

Bu durumda ideolojik saldırı önce 

en çok muhalefet göreceği, hiçbir hâl ve 

şartta ittifak etmesi mümkün olmayan bir 

gücü karşısına alacaktır. Bu güç, biraz önce 

bahsettiğimiz "devletin dayandığı temel" 

ve "milletin değerleri''ne en yakın sosyal 

gruplar veya siyasî teşkilatlardır. Komünist 

taarruz, derhal bu grup veya teşkilâtlara 

"faşist" damgasını vurur ve böylece propagandasında 

önemli bir avantaj sağlar. Çünkü 

"faşizm", ikinci dünya harbi sırasında ve 

hemen öncesindeki insanlık dışı eylemleriyle 

bütün dünyaca lanetlenmiş hareketlerin 

adıdır. Gerçi jkinci dünya harbinden sonra 

ciddî faşist partiler ve bir faşizm tehlikesi 

kalmamıştır -İtalya ve Almanya gibi ülkelerde 

zaman zaman görülen neo-nazi, heo 

faşist hareketler, yine en çok komünistlerir 

işine yarayan sapık ve küçük gruplarda; 

ibarettir. Fakat insanları dehşete düşürer 

bu kelime, yıllardır komünistlere iyi bir 

korkuluk hedef veya -Prof. Hüseyin Nail 

Kubalı'nın teşbihiyle- bir manken olarak 

hizmet etmektedir. (Faşizm'in iki anlamı 

vardır. Komünist terminolojide faşist, komünizme 

direnen herkestir. Orta-sol anlayışa 

göre faşizm ise, solcu olmayan askeri 

idarelerdir. Gerçekte faşizm bu ikisi de olmayıp 

ikinci dünya harbi sonunda gömülen 

bir idarenin ve felsefenin adıdır ama bu 

üçüncü ve doğru mânânın bugün pratik 

bir değeri kalmamıştır.; 

Bir düşman yaratıldıktan sonra buna 

karşı ittifaklar kurmak kolaylaşır. Bu noktada 

komünizmin "Geniş Cephe" taktiği 

devreye girer. Düzenden memnun olmayan 

bütün kesimler ye dev|et temeline ve millî 

değerlere bağlılıkları pek kuvvetli olmayan 

bütün sol ve hattâ sağ gruplarla ittifaklar 

kurulmaya çalışılır. Bunlar, komünist çekirdeğin 

öncülüğünde, muhayyel "faşizm" 

tehlikesinin üzerine sevkedilir. 

Bu taktikle elde edilen en büyük kazanç, 

ideolojik taarruzun maskelenmesi, 

tecrıd, teşhis ve teşhir edilmekten kurtülmasıdır. 

Böylelikle "komünizm için" mücadeleye 

girmeyi aklından bile geçiremeyecek 

birçok güç, "faşizm" mankenine karşı, 

"faşizme karşı" mücadeleye itilir. Bu arada 

esas mütecaviz "anti-faşist" örtüsünün altında 

masundur. 

Bir ülkedeki bütün güçler muhayyel 

faşist tehlikeye karşı komünizmle işbirliği 

yapmazlar. Geniş Cephe oyununa gelmeyen 

güçlere karşı da "nötralizasyon" politikası 

uygulanır. Nötralizasyon, komünistlerle 

ittifak etmeyenlerin hiç olmazsa komünistlere 

karşı ciddi şekilde bir cephe almasının 

önlenmesidir. Bunu sağlamanın 

yollarından biri ittifakı kabul etmeyenlerin 

korkutularak sindirilmesidir. Fakat tesirsiz 

»ale getirmekte korkutmadan daha kolay" 

>ir usul, şaşırtarak pasifleştirmektir. Gerek 

durum, objektif durum, devlete karşı 

girişilen tek taraflı ideolojik taarruz iken, 

memleket aydınlarının kafasında "iki uç", 

"komünistler ve faşistler" ikiliği yaratılır 

ve merkez aydınlar bu ikisinin arasında 

"yansızl ık"a zorlanır. Böylece saldırgan, 

kendine müttefik edemediği güçleri hiç 

olmazsa hareketsiz bırakmış olur. Mücadele 

zor ve riskli, buna karşı hareketsizlik aydın 

reftavetme uygun bir tavır olduğundan

56 

"yansızlık", rahatı seven entellektüelin ve 

bürokratın işine gelir. Komünist ise onların 

yansızlığı sayesinde kendisinin teşhisini önlemekte, 

doğru teşhis edilmeyen rahatsızlık 

da gün geçtikçe kangren halini almaktadır. 

Geniş cephe ve nötralizasyon taktiği 

tutarsa, hedef tahrib edilecek ilk "faşisf'ler 

yok olacaktır. Bu ilk faşistlerin mağlubiyetinden 

sonra geride kalan ve komünist 

olmayan gruplardan bir başkası "faşist" 

ilân edilir ve aynı mekanizma bir daha işletilir. 

3u yeni grup, umumiyetle ilk safhada 

nötralize edilenlerdir. &u mekanizma, ülkede 

komünistlerden başka kayda değer kuvvet 

kalmayıncaya kadar işletilmeğe devam 

edilir. 

2. Bölücülük: 

Komünist, imha olmamak için tecrid 

olmaktan kaçınmak ve mutlaka ittifaklar 

kurmak mecburiyetindedir. Geniş Cephe 

ve Nötralizasyon bu genel ihtiyacı karşılamanın 

bir yoludur ama, ancak siyasî faaliyetin 

yoğun olduğu ve nisbeten entellektüel 

bir hayatın hüküm sürdüğü metropollerde 

başarılı olabilir. Ülke çapında başarı için 

ideolojik taarruz başka düşmanlar yaratmak 

ve bu düşmanlara karşı başka ittifaklar 

kurmak zorundadır. Bunu gerçekleştirmenin 

pratik yollarından biri, hedef ülkede 

istismar edilecek ayrılıkları bulup tahrik 

etmektir. 

Komünizm, teoride de, pratikte de 

"çatışma 'sız, "çelişki"siz yaşayamaz. 

Marksist tarih görüşü "çelişen", "çatışan" 

sınıflar üzerine kurulmuştur. Marksizmin 

nüfuz ettiği her cemiyette çelişme ve çatışma 

mukadderdir. 

Bu çelişkileri, çatışmaları yaratmakta 

sosyal sınıflar, iktisadi çelişkiler kâfi gel 

mediği zaman etnik farklılıklar ve inanç 

ayrılıkları (mezhepler) istismar edilir. L>ir 

etnik zümre veya bir mezhep "düşman", 

"faşist" ilân edilir ve diğerleriyle ona karşı 

"Geniş Cephe" açılır. Pratikte etnik ve 

mezhep kışkırtıcılığı, komünistler hesabına, 

sınıf çatışmasından çok daha faydalı olmuştur. 

3u tür kışkırtmalar komünizmin 

Rusya'nın bir silahı olarak ortaya çıkmasından 

önce de Osmanlı devleti aleyhine kullanılmış, 

hattâ Rusya ile İngiltere etnik ve 

mezhep bölücülüğünü devletimizi yıkmak 

yolunda kullanmakta birbirleriyle adetâ 

yarışa girmişlerdir. 

3. Çeteci Komünizm: 

Şehir, gerillası ile dinamitin fitilini 

tutuşturma, kır gerillâsına sıçrama ve sair 

taktikler SSCB'nin emrindeki beynelmilel 

komünizmin ana stratejilerinden uzaktır 

Çünkü çeteciliğin, yabancı işgali veya 

bütün halkın nefret ettiği bir diktatör olmadan 

başarıya ulaşmasının mümkün olma 

dığını SSCB taktisyenleri çok iyi bilir. Fa 

kat Troçkizm'in bir nevi moderni/e edilmişi 

olan çeteci teori (sun'i denge teorisi, 

"kurtarılmış bölgeler" metodu ikili iktidar, 

stratejik savunma, denge ve taarruz 

nazariyeleri) taraftarları asıl komünist güçlerin 

çok iyi kullandıkları âletlerdir. Çeteci 

faaliyetler, komünizmin yaratmak için 

onca emek sarfettiği "çatışma" ve "çelişki"leri 

kendi kendilerine doğuruverirler. 

SSCB kontrollü ideolojik taarruz, kendi elini 

kana bulamadan çetecileri o anda "faşist" 

ilân ettiği grubun üzerine sürerek yarattığı 

düşmanı fiziki baskı altına alabilir. 

Kamuoyu terörizmin aleyhine döndüğü 

zamanlarda da çetecileri tenkid, hatta teşhir 

ve ihbar etmesine bir mani yoktur. 

Böylelikle mütecaviz aslında yüzde yüz kendi 

iken, önce "aşırı uçlar" manevrasıyla 

tepkinin yüzde ellisini üzerinden atmakta, 

sonra da uzaktan kumanda ettiği çeteci 

komünisti kullanarak aradan tamamen sıyrılmaktadır.

İLİMLE EDEBİYATIN BAĞDAŞTIĞI ESER: 

ÜSKÜFTEN KOSOVA'YA 

PROF. DR. AYDIN TANERİ 

Sayın Yavuz Bülent Bakiler, edebiyat hayatımızda derin akisler bırakan şiirleri ile 

ünlüdür. Şimdiye kadar yayınlanan eserlerinden başta "Duvak" ve "Yalnızlık" olmak üzere 

tamamı, edebiyatçıların olduğu kadar, makale, fıkra yazarlarının ve münekkidlerin 

sitâyişkâr değerlendirmelerine konu olmuştur. Şiirlerindeki "aydınlık, temiz, duru, 

pırıl-pırıl manzaralar, yurt güzellemelerindeki sevgi, hasret ve felsefe" edebiyat âlemimizin 

başlıca kalemlerinin tefsirleridir. 

Biz "Genel Türk Tarihi" araştırıcısı ve "Türk Kültür Tarihi Dersleri" veren bir 

öğretim üyesi olarak, Bakiler'in şiirlerinde, halen Çin Türkistanfndan Yugoslavya'ya 

uzanan coğrafî kuşakta yaşayan Türkler'in medeniyetçe bütünlük ve devamlılık arzettiği 

tezinin yankılarını görüyoruz. 

"Bizim Türkümüz''de şöyle diyor: 

"Bizim Türkümüzde gurbet var artık 

Hasret var, yürek var, toprak var balam 

Gönlümüzü sımsıcak alan topraklar 

Tiyan-Şan, Kadir- Gan dağları'na dek uzar 

Kim demiş vatanımız Edirne'den Kars'a kadar". 

57

"Karabağ Hasreti" nde şunları söyler: 

"Balam! Balam! diyerek okşardı beni anam 

Anamın dizlerinde ben Hazer'i yaşadım 

Hazer'in diliyle benim dilim bir. 

Hazer şimdi yere inmiş bulutlar mahşeridir 

Ve Karabağ karagözlü bir Türkmen kızı gibi 

Hazer'in karşısında bağdaş kurup oturmuş 

Dedem Hacı Murat'ın destan şehridir." 

Bakiler, çeşitli mısralarını eşsiz Türk sanatının motifleriyle tezyîn eder: 

"Bir esmer kız severdin şiirler gibi 

Minyatürler gibi ince" 

*** 

,-'••: "Sedef saplı bir küçük Bursa hançeri 

Pırıl pırıl duruyordu bir meşin kında". 

Bâkiler'in 

"Kandillerde ışık, kubbelerde ses 

Renk olsam çinilerde" 

*** 

"Sana geldim Mevlânâ 

Âyet âyet İslâm, nakış nakış Türk." 

"Bir gömlek yaptırsam Bursa şalından 

Semerkant'tan nakış koysam üstüne." 

mısralarında da Türk Tarihinin bütünlüğü içinde Türk sanatının bütünlüğü de dile getirilir, 

Türk medeniyeti tarihi günümüz Türk medeniyetine bağlanır. 

Şair Bakiler, Türklerin yüzyıllar boyunca gelenek ve âdetlerine olan bağlılıklarını 

ve günümüzde bozulan töreyi şöyle anlatıyor: 

"Unutulmuş Türklüğün ceylan yürekli töresi 

Çiğnenmiş İslâm'ın koyduğu kesin yasaklar 

Bir avuç buğday, bir tutamaç, bir karış toprak için 

Konuşur, mavzerler bıçaklar." 

Bu yayınlardan sonra, Yavuz Bülent Bakiler, 1979'da "Üsküp"ten Kosova'ya" 

(Türk Edebiyatı Vakfı Yayınları, İstanbul) adını taşıyan Yugoslavya intibalarıni dile getirir. 

Bu, bir nevi seyahatnamedir. Ancak, duygulu, renkli, akıcı, üçlü müşahedeler ile 

dolu şiirlerindeki gibi, bu kitapta da, 190 sayfa boyunca, milliyetçilik, marksizm, Türk 

medeniyeti, bu arada tarihi, dili, edebiyatı, sanatı v.s. ye ait pek çok bilgi verilmiştir.. 

Ben seyahat intibaları mahiyetini taşıyan bir çalışmanın yüksek bir fikrî ve edebî eser 

hususiyeti taşıdığına ilk defa şahit oluyorum. 

Bakiler, seyahatini yaptığı tarihlerdeki millî kültürümüze âit görüşlerini şöyle 

açıklıyor. 

58

"Şimdi, millî kültürümüze ve ruhumuza dönmeyi, bir macera 

olarak gören kalemlerimiz var. Çıkmazlar ve tezatlar içinde çırpınıyoruz. 

Biefra'da, Kongo'da,,Vietnam'da ölen insanlara ağıt yazmak 

'•ilericilik!"; "Bilimsellik!". 

Türkiye dışında yaşayan Türkler'i bilmek, sevmek ve onlarla bir 

kültür ve gönül birliği içinde bulunmayı istemek ise "Mâcerâ" ve 

"Faşizm" 

3\r yakamız cehaletin elinde, bir yakamız yabancı ideojojilerin 

Sürüklendiğimiz uçurumun dibinde, milli kültür buhranımızın 

canavar ağzı, bizim için açılmış*' (s. 130). 

### 

"Garip bir aşağılık duygusu içinde çırpınanlar, dolay isiyle 

"Türk olmak istemeyenler", "Türk gibi yaşamayanlar", "Türk gibi 

düşünmeyenler", Türk'ün aleyhine tutuşturulan her yangına Atilla 

İlhan'ın kulağından yakaladığı o genç ozan gibi, elbette körükle koşacaklardır. 

Bütün bu açıklamalara nereden geldik Millî kültür buhranından! 

Biz millî kültürümüzden koptukça, "Batılı bir ortama aid olmaya" 

çalıştıkça, kendimizi, hep Batının suçlayan, aşağılayan ifadeleriyle 

çarmıha çivileyecek, soyumuzun çeşitli ülkelerdeki uzantısını ihmâl 

ve inkâr edecek, gözlerimize kendi ellerimizle mil çekeceğiz!.. 

Bazı dâvalarımızı, bir üsküp Türk'ü kadar olsun bilmemek 

Türkiye dışında resmi bir görevle bulunduğumuz halde Türkiye'yi 

lanetlemek, bir takım gerçekleri ters yüz ederek kendi kendimize 

sövmek, millî bir kültür buhranı içinde çırpınmamızın ifâdesi değilse 

nedir acaba" (s. 146) 

Yavuz Bülent Bakiler. Türk medeniyetinin bütünlüğü ve yâd-ellerdeki Türkler meselelerine 

şu pasajları ile temas ediyor: 

"Siz Anadolu Türkleri olarak, sevgiye yasak koymuşsunuz. 

Bizi tanımaktan, tarihimizi öğrenmekten adetâ korkar olmuşsunuz. 

Ne olursunuz anlatın bana, Anadolu Türk'ü neden böyle Sizin yüreğinizi 

ve kafanızı, bize karşı hangi kuvvet, hangi devlet böyle sıkı sıkıya 

kapadı Ne olur anlatın bana!" 

Lütfü Seyfullah'ın yüzüne bile bakamadım. 

Afganistan'daki o yaşlı Özbeki, kavalıyla ve süt bakraçıyla 

Lütfü Seyfullah'ın yanında sandım. 

Üsküp, başıma yıkıldı. 

Utandım, utandım, utandım. 

Yahya Kemal, Üsküp'ten, "kaybolan şehir" diye bahsediyordu. 

Üsküp'te 15 gün kaldım.

60 

Gördüm ki Türklük sevgisi, Türkiye hasreti Üsküp'te bir şah 

damar gibi vuruyor. 

Asıl, Anadolu'da kaybolan biziz... 

Bin kere hayıflandım!" (s. 71) 

"Üsküp'te Evlâd-ı Fatihan mezarlığını görmek istedim. 500 

yıllık bir tarihi olan eski mezarlık, herhalde kilometrelerce uzayan 

bir alana yayılmıştır diye düşünüyordum. Eski mezarlığın tamamen 

söküldüğünü ve yerini muhteşem bir ormanlığın aldığını söylediler. 

O zaman Yeni Türk mezarlığına beni götürmelerini istedim, üsküp 

Türk Mezarlığına girdiğim zaman, gözlerimi bir ay-yıldız yağmuru 

ıslattı. Çünkü bütün mezar taşlarında, Türk Bayrağından bir parça 

vardı. Ay-Yıldız'sız mezar taşı göremedim. 

Bazı çevrelerin: Türkiye dışındaki Türkler, Türklüklerini 

unutmuşlardır." şeklindeki yanlış kanaatlerine, Üsküp Türkü, mezar 

taşlarının o çok güzel ve o çok anlamlı örgüsüyle, O bitmez tükenmez 

Ay-Yıldız bereketiyle ve sessiz bir çığlık halinde cevap veriyordu: 

Bizi inkâr edemezsiniz! Bizi inkâr edemezsiniz!" (s. 96) 

"Birden, solgun bir ışığın, arkamdan asfalta yayıldığını gördüm. 

Bir bisikletli adam, belki de köyüne gidiyordu. Yanımdan geçince 

sordum: 

— Türkçe biliyor musunuz Bisar Oteli çok mu uzakta 

Adam bisikletten indi. Yanıma daha çok yaklaşarak yüzümü 

görmeğe çalıştı: 

— Oooo! Sen Türk Sen Müslüman 

— Elhamdülillah Türküm ve müslümanım! 

— Ben Arnavut! Ben müslüman! Biser Otel çok uzak. Yazık 

sana! Gel otur burdaî Gel otur burda! 

35 yaşlarında kadardı. Beni bisikletinin Önüne alarak Otel e 

kadar götürmek istiyordu. Yürüyeceğimi söyledim. Ama O, beni bırakmak 

istemiyordu. Elini, oturacağım yere vurarak İsrar ediyordu: 

— Otur burda! Otur burda! Yazık sana! 

Biraz da, köpeklerin saldırısından korktuğum için bisikletin 

önüne oturdum. Arnavut, bildiği 5-10 kelimelik Türkçe ile yüreğinin 

sıcaklığını ortaya koyuyordu. Anlaşabiliyorduk. Bir yandan pedal 

çeviriyor, bir yandan da kesik kesik anlatıyordu: 

— Sen Türk! Ben Arnavut! Allah bir! Kitap bir! Peygamber 

bir! Osmanlı muhteşem!. Eşhedü en lâ ilahe illallah! Ve eşhedü en 

ne Muhammeden abdühû ve resulünü!..." (s. 34) 

Yavuz Bülent Bakiler, eserinde bir çok tarihî olayı da anlatmış ve tefsir etmiştir. 

Bunlardan birini, I. Murad'ın şehid olduğu Birinci Kosova muharebesini alıyoruz: 

"Arabamız Kosova üvası'na girince, kendimi yine o çocukluk 

rüyalarımın anlatılmaz güzelliği ve serinliği ortasında buldum. Yer

çekiminden kurtulmuş, göğün maviliğine karışmış gibiydim. 

Biraz engebeli olan Kosova Ovası yemyeşildi. Ve gökyüzü 

sonsuz mâviliğiyle, Kosova Ovası'nı çoktan kucaklamıştı. 

Sultan Murad Hüdavendigâr'ın şehid düştüğü yere yapılan 

Türbeyi, bulmamız zor olmadı. Osmanlı mimarîsinin tipik bir örneği 

olan Türbe, Kosova Ovası'nda yapayalnızdı. Yugoslavlar, Balkan 

Türklerinin adetâ kutsiyet verdikleri türbeye, hiç dokunmamışlar; 

yalnız onun karşısına, onbeş metre yüksekliğinde, yeni bir MİLOŞ 

ABİDESİ dikmişlerdi. 

Murad Hüdâvendigâr Türbesi'nin bakımlı ve çimli bahçesinde, 

birkaç Evlâd ı Fatihan mezarı, Kosova Ovası'nın muhteşem destanına, 

sanki kulak kesilmişlerdi. 

Gözlerim, bahçe kapısında, önce yetmişlik türbedarı aradı. 

Onu, daha görmeden, başkalarından dinlediğim özellikleriyle, ne kadar 

çok sevmiştim. Biliyordum ki, sadece Allah rızası ve Türklük 

sevgisi için ömrünü türbedarlıkla geçiren o Evlâd-ı Fatihan torunu, 

Kosova Savaşının cereyan tarzını, bir zamanlar, Yugoslavya Başbakanına 

anlattığı gibi, bana da coşarak anlatacak; heyecanlanacak, ayağını 

yere vuracak, kendisine biraz itidal tavsiye edenlere kızacak: 

". . .te ben yalan mı söylüyorum be Tarihler, burada kâfiri böyle 

hakladığımızı yazmıyor mu be" diye susturacak ve sözü kimseye 

bırakmayacaktı. Tarihin uğultuları arasından geten sesi kulaklarımda: 

". . .Bak şimdi kızanım, Sultan Murad Han, otuzbin kişilik ordusuyla 

gelip burada cephe kurdu. Sağ cenahını, oğlu Yıldırım Bâyezid 

tutuyordu. Sol cenahında ise diğer oğlu Şehzade Yâkub vardı. 

Tabiî Cennetmekân Murad Han, kuvvetleriyle tam ortada bulunuyordu. 

Te şu karşı tepelerde de, ordusuyla birlikte Sırbistan kralı 

Lazar vardı. Bu mübarek Kosova da bütün kâfirler, bizimle vuruşmak 

için toplanmışlardı. Ben, Sırpları, Bulgarları, Arnavutları, Hırvatları, 

Macarları, Makedonları sayayım. Sen Lehleri, Ulakları, Çekleri, Karadağlıları, 

Bosnalıları, Sicvakları, Slovenleri say. Ben kâfir ordusunu 

kırkbin, ellibin diyeyim. Sen çekinmeden altmışbin de! 

Otuzbine karşı, altmışbin!" (s. 110-111) 

Bakiler, Türk dili hakkında da şu satırları kaleme almıştır: 

"Struga, Makedonya Cumhuriyeti'nde küçük şirin bir şehir. 

Sokaklarında, or*a halli insanlar gördüm. Sırplar - Türkler - Arnavutlar, 

kendilerine ha° kıyafetleriyle dolaşıyorlar. Başları örtülü, nur yüzlü 

Türk kadınları, bereli-takkeli erkeklerinin yanında veya birkaç adım 

arkasında yürüyorlar. 

Onları, bir eski caminin, bir küçük mescidin, bir kubbeli hama-

mm yanında - yöresinde gördükçe, kendimi bir Anadolu şehrinde 

sanıyordum. 

Struga sokaklarında dolaşırken, kulağıma, zaman zaman Türkçe 

konuşmalar geliyordu. Güzelim Rumeli şivesi, içimi ürpertilerle dolduruyordu. 

Rumeli Türkleri, ne güzel, ne ince, ne mûsikî yüklü bir 

dille konuşuyorlar." (s. 22) 

Yazar, eserini, Türk sanatından bahseden konular ile de tezyin etmiştir: 

"Bahçede, basık bir türbe içinde, Tekkenin koruyucusu, yaşatıcısı 

olan Recep Paşa'nın, çok ince motiflerle süslü mermer sandukası 

ve bir gelinlik kızın duvağı gibi dantel dantel işlenen süslü mezar taşı, 

tam bir sanat eseri olarak ayakta duruyor. Türbenin bir başka bölümünde, 

tekke şeyhlerinin daha sade mezarlarına ve Sersem Ali Baha' 

nın en az iki insan boyu uzunluğundaki kabrine, Yugoslavlar hiç dokunmamışlar. 

Harâbâtî Baba Tekkesi'nin bahçesinde, tarihimizi hüzünle yaşadım. 

Tekkenin her noktasında, bizim kültürümüz, bizim medeniyetimiz, 

bizim inceliğimiz vardı. Ama bizim ruhumuz, Şar-Dağlarına doğru, 

çoktan kanat çırpmıştı. Ve o güzelim şadırvanda bir damla olsun 

su yoktu. Bahçenin şurasında burasında, sonsuzluk uykusuna dalmış 

gibi donup kalan bir kaç çeşmenin eski harflerle kazılan kitabelerine, 

usulca elimi dokundursam. sanki su olacak, yüreğime döküleceklerdi. 

"Hay!" Allah'ın sıfatlarından biriydi ve "ebediyen diri olan" anlamına 

geliyordu. Etrafta, ebedî diriliği, sonsuz güzelliği ve misalsiz merhameti 

çağrışan diller susmuştu." (s. 46) 

"Kalkandelen'de ALACA CAMİ'ye vardığımız zaman akşam 

namazı kılınmıştı. Cami'nin müezzini kapıyı henüz kilitlemişti. 1833 

yılında, Abdurrahman Paşa tarafından yaptırılan ALACA CAMİ'ye 

hayran oldum. Ömrümde ilk defa böyle bir cami görüyordum. Çünkü 

cami'nin sadece iç duvarları değil, dış duvarları da solmayan, dökülmeyen 

boyalarla nakış nakış işlenmiş bir karış olsun boş yer bırakılmamıştı. 

Alaca Cami, sürmeli, kınalı, yaşmaklı gelinler gibi pırıl pırıldı. 

Söylenildiğine göre, cami'nin boyaları için tam 55.000 yumurta akından 

istifade edilmişti." (s. 57) 

Yavuz Bülent Bakiler, aşağıya aldığımız para b rafmda da Türk kıyafetini ve 

karakteri i bir ressam maharetiyle tarihî bir tablo içinde bize sunuyor: 

62 

"Üsküp son zamanlara kadar ilk asırlardaki çeşnisini tamamiyle 

muhafaza etmiş ui- Türk şehriydi. Murâd-ı Sâni devrinin canlı bir 

resmi gibiydi. Halk hâlâ o Lehçeyle konuşur, o türlü esvaplar giyer, 

o devirdeki gibi yaşardı. İhtiyarlarının kıllı göğüsleri kışın bile açık, 

orap görmeyen ayaklarında uzun kırmızı yemeniler, ellerinde kol 

kalınlığında kısa kiraz çubuklar, omuzlarında cepkenler, bellerinde* 

geniş kuşaklatacaklarında çuha çakşırlar kaşları gözlerini ve bıyıkları 

ağızlarını örtecek kadar gürdü. Seciyeleri ve sihhatlerı demir gibi 

olan bu ihtiyarları *ören bir İstanbuPu Naimâ Târihinin sahifelerin-

den fırlamış zannederdi. Bu şehrin gençleri de çakşırlı, êmenili, 

gençliğin atılganlığıyla bıçak ve tüfek oyunu oynar, tanbura ça.ar 

ve türkü söyler, adetâ bir yeniçeri ortası'nı andırırdı; kadınları kırmızı 

canfesten şalvar ve bürümcek gömlek giyerler, boyunlarına sıra sıra 

Mahmudiyeler takarlar, ellerim ve ayaklarının parmaklarını kınasız 

bırakmazlardı." (s 98-99) 

Nihayet, yazarımız, "seciyeleri ve sıhhatleri demir gibi" insanların bazı bahtsız 

vârislerinin, günümüzde, maalesef "aşağılık duygusu" ile malul olduklarını şu satırlar ile 

dile getirir: 

"Şimdi kendi kendime hayıflanıyorum: Allah'ım diyorum, 

biz hafızasını yetiren, tarih şuurunu kaybeden yeni nesiller yetiştiriyoruz. 

Bu esaretten daha kötü, ölümden daha beter. Bir kısım gençlerimiz, 

yazarlarımız, çizerlerimiz Türk kelimesini duyunca, "etlerine 

kızgın bir demir yapıştırılmış gibi" havalanıyorlar. Türk kültürü deyince, 

içlerindeki bütün aşağılık duygusunu üzerimize kusuyorlar. 

Tarihimizden, medeniyetimizden bir gasp, bir kanlı soygun, bir zulüm 

ve ölüm kumkuması diye bahsediyorlar. 

Allah'ım! Allah'ım! Allah'ım! Bu fakir milletin cebinden aldığımız 

vergilerle açtığımız şu üniversitelerde okuttuğumuz gençlerimizin, 

kayıtsız şartsız hepsine, hiç olmazsa asgarî ölçüler içerisinde 

o Arnavut köylüsünün idrâkini ne zaman vereceğiz Bu Makedon 

tiyatro sanatçısının gerçeği kabul etme faziletini bütün çocuklarımıza 

seksiz şüphesiz ne zaman öğreteceğiz" (s. 42) 

Sayın \«*vuz Bakiler in 200 sahifeye teksif ettiği, çeşitli konuları işlediği, kültür 

hazinesi olan eserindeki bu güçlü müşahedeler, bizim yaptığımız bir araştırma ile aynı 

paraleldediı. Yabancı İdeolojileri Benimsemenin Ruhî Sebepleri Aşağılık Duygusu, 

Korku A ez" adındaki makalemizde şu hususları belirtmiştik: Şiddetli depresyona giren 

hastanın hayatına kıyma teşebbüsü veya fikri gibi, içtimaî anksiyetede de, milletin yaşamaya 

lâyık olmadığı düşüncesi belirir. Bu, yabancı milletlere hayranlık, onların hakimiyetini 

kabul, komünizm gibi yabancı ideolojilere kapılmak, teslimiyet şeklinde tezahür eder. 

Bunlar, bunalımdan kurtulmak için yapılan "intihar" fikridir. Hastayı bu duruma iten 

milletin tarihini, medeniyetini bilmemesi ve öğrenmek istememesidir. Son yıllarda yapılan 

araştırmalar ile Türk Kültürünün mükemmeliyeti anlaşılmıştır. Mûsikîden, mimarîye, devlet 

felsefesinden askerlik bilimine, folklorden âdet ve geleneklere, edebiyatımızdan hatt 

(yazı) sanatına kadar kendimize has, orijinal bir medeniyetimiz vardır. Ancak, eğitimdeki 

metodsuzluk sebebiyle, öğrencilere kültürel şuur, millet şuuru verilememektedir. Psikososyal 

sebep olarak da sayısı az da olsa bazı yurttaşlarımızın milletlerarası kültür mücadelesinin 

kurbanı olmaları, yani, şiddetli propagandaya kapılarak yabancı ceryan ve ideolojilere 

teslimiyetleri gösterilebilir. 

Sonuç olarak, "üsküp'ten Kosova'ya"nın mütekâsif bilgiler, değerli tefsirler ve isabetli 

müşahedeler île zengin bir eser olduğunu her Türk'e okuması veya okutması gerektiğini 

belirtiyoruz. Bu eserin bazı ilâveler yapıldıktan yani aynı zamanda bilhassa Batılılar "a 

hitap edecek şekle getirildikten sonra başlıca yabancı dillere tercümesi de "Şâyân-ı temennidir. 

Bütün bu konular için de, Kültür Bakanlığı'nın harekete geçmesini dileriz. 

63

TÖRE'NİN AYLIK KİTAP LİSTESİ 

1— Gençliğim Eyvah ......... Tarık Buğra (roman) 

2— Azap Toprakları Emine Işınsu (roman) 

3— Esir Türk İllerinde Doksan Gün ......... Enver Altaylı (inceleme) 

4— Sovyet Yayılma Siyaseti . . Enver Altaylı (inceleme) 

5— Türk Milliyetçiliği Fikir Sistemi . Ayhan Tuğcugil (inceleme) 

6— Politikada Şiddet Taha Akyol (inceleme) 

1— Kültür Değişmesi ve Milliyetçilik Erol Güngör (inceleme) 

8— üsküp'den Kosova'ya Yavuz Bülent Bakiler (inceleme) 

9— Çiçekler Büyür . . Emine Işınsu (roman) 

10— Fener Patrikhânesi ve Türkiye Musa Süreyya Şahin (inceleme) 1 

64

Ey 

Türk! 

Üstte 

Gök 

Çökmedikçe 

Altta 

. Yer • 

Delmmedıkçe 

Senin 

İlini 

ve 

Töreni 

Kim 

Bozabilir 

OCAK " 1QR1 

ŞUBAT " IÖQI 

SAYI : 116 • 117 

FİYATI 50 LİRA 

EMEL MATBAACILIK 

SANAYİİ 

@: 17 34 96-17 93 05 

ANKARA — 1980 

L

: 1881

PDF'lerinizi Online dergiye dönüştürün ve gelirlerinizi artırın!

Delete template?

Save as template ?