Süt Sığırcılığı Sürü Yönetiminde Döl Verimi

zooteknidernegi.org
  • No tags were found...

Süt Sığırcılığı Sürü Yönetiminde Döl Verimi

24UygurSüt sığırları çoklu kızgınlık gösteren (poliestrus) vemevsime bağlı olmayan düzenli bir döngüye sahiptirler(Önenç, 1996). Yani, sığırlar yılın her mevsiminde dölverebilen hayvanlardır (Soysal, 1989). Süt sığırlarınaait bazı üreme özellikleri Çizelge 1' de verilmiştir(Önenç, 1996).Çizelge 1. Süt sığırlarının bazı üreme özellikleriÖzellikler Birim Ortalama DeğişimsınırlarıEşeysel olgunluk yaşı ay 10 6-14Kızgınlık döngüsü uzunluğu gün 21 18-24Kızgınlık süresi saat 18 10-24Yumurtlama zamanı (kızgınlığınbitiminden)saat 11 5-16Yumurtanın fertil ömrü saat 18 18-20Spermatozoidin olgunlaşması saat 5 5-6Spermatozoidin fertil ömrü saat 30 30-48Gebelik * gün 278 280-285* Siyah Alaca sığırlar içinBir İşletmede Döl Verim Düzeyini GösterenÖlçütlerBir işletmede döl verim düzeyini gösteren ölçütlerşunlardır (Tümer, 2001).İlkine Buzağılama Yaşıİneklerin ilk defa buzağıladığı yaştır. Doğal olarak ilkdefa damızlıkta kullanma yaşına bağlıdır. Düvelerinilkine damızlıkta kullanılma yaşı; hayvanıngelişmesinde, yaşam boyu veriminde ve kondüsyonundabir gerilemeye yol açmayacağı en erken yaştır.Erken yaşta damızlıkta kullanmanın şu yararları vardır(Kaya ve ark., 1998).- Düve yetiştirme maliyeti düşer.- Ömür boyu süt ve döl verimi yüksek olur.-Generasyonlar arası sürenin kısalmasıyla seleksiyondasağlanacak genetik ilerleme artar.- Sürüde üreme hızı artar.Bir hayvanın, hayatının her gününe düşen veriminmaksimum olabilmesi için, ilkine buzağılama yaşortalamasının 24 ay olması gerekir (Şekerden veÖzkütük, 2000). Düvelere ilk tohumlama, hayvanlarergin ağırlıklarının 2/3’üne ulaştıklarında yapılabilir(Tümer, 2001). Türkiye’de yetiştiriciliği yapılan kültürırkı sığırlardan Siyah Alaca’ ların 320-330 kg, İsviçreEsmer’ lerinin 325-340kg ve Jersey’ lerin 250 kg canlıağırlıkta iken ilk defa gebe bırakılmaları önerilmektedir.Bu ırkların melez genotipleri ise saf ırklar için belirtilencanlı ağırlığın % 85-90’ nına ulaştıklarında ilk defadamızlıkta kullanılabilirler (Kaya ve ark., 1998). SiyahAlaca ırkı düveler yüksek düzeyde besleme ve iyibakımla 14-15 ay civarında tohumlanabilir. Bununsonucu ilkine buzağılama yaşı 23-24 ay civarında olur(Yüksel ve ark., 2000). Bu yaşın 24 ay’ ı aşması, birproblemin var olduğunu gösterir. Nedenler belirlenipgiderilmelidir (Şekerden ve Özkütük, 2000).Buzağılama AralığıBirbirini izleyen iki doğum arasındaki süredir.Buzağılama aralığının; süt sığırcılığında optimum 12 ayolması istenir (Kaya ve ark., 1998). Ancak uygulamada,buna tam olarak ulaşılamaz. Bir sürüde buzağılamaaralığı süresi ortalamasının 13 ay'ı geçmesi durumundanedenler belirlenip sorunlar giderilmelidir (Şekerden veÖzkütük, 2000). Her ne kadar süt verimi yüksekhayvanlarda buzağılama aralığı daha uzun olsa da,yetiştiricilerin çoğu ve üreme uzmanları buzağılamaaralığının 13 aydan büyük olmaması gerektiği ilkesindehem fikirdirler (Önenç, 1996).Servis Periyoduİneğin buzağılamasından yeniden döl tutuncaya kadargeçen süredir (Şekerden ve Özkütük, 2000). Buzağılamaaralığının 12 ay dolaylarında gerçekleşmesi için servisperiyodunun 70-90 gün olması gerekir. Servis periyodu'nun 70 - 90 günde gerçekleşmesi için inekler doğumdansonra gözlemlenen ilk kızgınlık yerine onu izleyenikinci kızgınlıkta tohumlanmalı ve gebe kalmalıdır(Kaymakçı ve ark.,1999). Servis periyodu uygulamadaortalama 100 gün kabul edilir. Bu sürenin 110-115 günüaşması önemli bir sorun olduğunun kanıtıdır (Şekerdenve Özkütük, 2000).Servis periyodunu etkileyen etmenlerden biri deinvolüsyon süresidir. İnvolüsyon; doğumdan sonraüreme organlarının gebelik öncesindeki ölçü vedurumlarına dönüşmesi olayına verilen addır. Bu olayıngerçekleşmesi için geçen süreye de involüsyon süresidenir. İnvolüsyon süresi; sığırlarda ortalama 30-35gündür (Kaymakçı ve ark.,1999).Buzağılamadan sonraki ilk kızgınlıkNormal ve sağlıklı inekler buzağılamadan sonraki 40gün içinde kızgınlık gösterirler. İlk kızgınlıkbuzağılamayı izleyen ilk 10 gün içinde görülebilir.Ancak bu ilk kızgınlık her zaman saptanmayabilir.Çünkü işaretleri zayıftır. Eğer bir inekte buzağılamadansonraki 60. gün civarında kızgınlık gözlenmezse budurum aşağıda belirtilen bazı nedenlerden kaynaklanmışolabilir:-İnek kızgınlık göstermiştir fakat yetiştirici bu kızgınlığıHayvansal Üretim 45(2), 2004


Süt Sığırcılığı Sürü Yönetiminde Döl Verimi25fark edememiştir (kızgınlığı izlemede yetersizlik).Birçok durumda bu başlıca nedendir.- İnek normal değildir. İnekte endometritis veya kistikfolikül problemleri vardır. Bu durumda bir veterinerebaşvurulmalıdır.- Zayıf besleme koşullarında özellikle eksik protein vemineral beslenmesi söz konusudur.- Çok yüksek verimli ineklerde ilk kızgınlık bazenbuzağılamadan çok sonra olabilir (Yüksel ve ark.,2000).Buzağılamadan sonra ilk tohumlamaİdeal buzağılama aralığı olan 365 güne ulaşılabilmekiçin tohumlamaların buzağılamadan sonra olabildiğinceerken başlatılması gereklidir. Buzağılamadan sonra herineğin belli bir süre dinlenip üreme organlarınınyenilenmesine ihtiyacı vardır. Normal sağlıklı ineklerbuzağılamadan sonraki 40. günden sonra başarı iletohumlanabilir veya boğaya verilebilir. Bununla beraberbu gibi erken tohumlamalarda gebelik oranı düşüktür(% 40-50 veya daha az). Buzağılamadan sonra ilktohumlamanın 60. gün civarında yapılması halindegebelik oranı normal olarak daha yüksektir (% 60-70)(Tümer, 2001). Çizelge 2 ' de buzağılama ve ilkinetohumlama zamanı aralığına bağlı olarak sürünündurumu değerlendirilmiştir (Önenç ve Kaya, 2002).Çizelge 2. Buzağılama ve ilkine tohumlama süresinebağlı olarak sürünün değerlendirilmesiBuzağılama-İlkine tohumlama zamanı (gün ) Tanımlama60 – 75 Mükemmel76 – 82 Tatmin edici83- 90 Hafif sorunlu91- 100 Sorunlu100 > Ciddi sorunluİki kızgınlık arası süre, tohumlamalarİki kızgınlık arası süre ortalama 21 gündür. Eğer birinek yapılan tohumlamadan sonra gebe kalmazsaortalama 21 gün sonra tekrar kızgınlık gösterir.Buzağılamadan sonraki kısa sürede (ilk 6 hafta içinde)olabilecek kızgınlık periyotları daha kısa ve düzensizdir(Yüksel ve ark., 2000).İnek ya da düvelerde kızgınlık sürelerinin başlangıcınısaptamak zordur (Kaymakçı ve ark., 1999). Kızgınlıksüreleri farklı olabileceğinden kızgınlığın ne zamanbaşladığı iyi bilinmelidir. Kızgınlığın başlangıcıhakkında doğru bir bilgiye sahip olabilmek için iyi vedüzenli kızgınlık kontrolleri yapılması şarttır (Tümer,2001).İneklerde kızgınlık yaklaşık 18-24 saat sürmektedir.Kızgınlık başlangıcını takip eden 12. ile 18. saatlerarasında yapılan tohumlamalar başarılı bir döl verimiiçin en uygun zamandır (Güngör ve Tümer, 1999). Yanitohumlama için en iyi zaman kızgınlığın ikinci yarısınınbaşlangıcından, kızgınlık belirtilerinin bittiği ilk 8 saatekadar olan zamandır (Tümer, 2001). Bu nedenlepratikte; sabah kızgınlık gösteren inek ve düvelerinöğleden sonra, öğleden sonra kızgınlık gösterenlerin iseertesi sabah tohumlanması veya aştırılmasıönerilmektedir (Soysal, 1989).İneklerde gözlenen kızgınlık belirtileri şunlardır(Güngör ve Tümer, 1999; Yüksel ve ark., 2000; Önençve Kaymakçı, 2004);- Diğer ineklerin kendisine atlamasına izin verir.- Diğer hayvanların üreme organlarını sık sık koklar.- Sık sık bağırır, huzursuzdur, sinirlidir.- Ahırda diğerleri yatarken ayakta durur, yatmaz.- Grup halinde dolaşma eğilimi gösterirler.- Normalden daha az dinlenerek zaman geçirirler.- Sağrı ve kuyruk başı kirli ve mukoza akıntıları ilebulaşıktır.- Süt verimi aniden belirgin bir şekilde düşer.- Yem yeme isteği azalır.- Vücut ısısı biraz yüksektir (1 °C kadar).Kızgınlıkları doğru bir şekilde saptamak için, sığırlarınbulunduğu yerler (barınak içi, gezinme alanı, sağım yerigirişi, mera, yemlik önü) günde en az 3 kez 30 dakikasüresince gözlenmelidir. Genellikle günün erken saatlerive akşam gözlemler yapılmalıdır. İneklerin kızgınlıkbelirtilerini tam olarak gösterebilmesi içinbarındırıldıkları ortamın temiz olması, zeminin kayganolmaması gerekir. Tırnak bakımları da düzenliyapılmalıdır. Tırnak bakımı yapılmayan ineklerdiğerlerinin üzerine atlamaz. Kızgınlıkları saptamadakibaşarıyı etkileyen çok sayıda etmen bulunmaktadır. Buetmenler Çizelge 3’ de özetlenmiştir.Buzağılamadan tohumlamaya kadar geçen sürede sütverim düzeyi, net enerji dengesi, güç doğum ve diğersağlık sorunları ineğin kızgınlık göstermesinietkilemektedir. Sıcaklık önemli bir çevresel etmenolarak karşımıza çıkar. Hava sıcaklığı 27 ˚C’ ninüzerine çıktığında kızgınlık süresi kısalırken, kızgınlıkbelirtilerinin saptanması zorlaşmaktadır. Aynı etki çoksoğuklarda da ortaya çıkmaktadır. Ahır zemini,kızgınlıkların görülmesinde önemli bir diğer çevreseletmen olarak kabul edilmektedir. Yapılan çalışmalartoprak zeminde biniş aktivitesinin beton zemine göredaha iyi olduğunu göstermiştir. Diğer taraftan, kızgınlıkbelirtilerini saptamadaki başarı, kızgınlıklarıHayvansal Üretim 45(2), 2004


26UygurÇizelge 3. Kızgınlıkların saptanmasında başarı oranını etkileyen etmenlerİnek kaynaklı Çevre kaynaklı İnsan kaynaklıEnerji dengesiVücut kondüsyonuSağlık durumuÜreme organlarıYavru atma oranıPlesantanın atılamamasıUterus enfeksiyonuYumurtalık kistleriSıcaklıkHavalandırmaAhır zeminiSürüde gruplandırma stratejisiKızgınlık belirtileri konusunda bilgi düzeyiGözlem sıklığıGözlem zamanıSorumlu kişinin ciddiyetiGözlemlerin kaydıgözlemeden sorumlu olan kişinin hayvan davranışlarınıyorumlama yeteneğine de bağlıdır. Çünkü kızgınlıkdavranışları hayvandan hayvana değişim gösterebilir.Çoğu zaman ineğin tohumlanması yadatohumlanmaması konusunda kararsız kalınır. İneklerinbiniş davranışları dışında diğer davranışları dadeğerlendirilmelidir (Önenç ve Kaymakçı, 2004).Gebe Kalma OranıBuzağılamadan sonraki ilk tohumlatmada gebe kalmaoranı çiftliğin döl verimliliğini gösteren önemli birölçüttür (Yüksel ve ark., 2000). Gebe kalma oranı, sürüdüzeyinde ilk tohumlamada gebe kalanların oranınıveren bir ölçüttür (Kaya ve ark., 1998). Ancak bu ölçüt;sperma kalitesi, ineğin sağlığı, tohumlama zamanı,sperma taşıma ve tohumlama tekniğine bağlı olarakdeğişmektedir (Önenç ve Kaya, 2002).Gebelik oranının % 60-70 olması iyi bir üreme gücününişaretidir. Eğer ilk tohumlamadan sonra saptanangebelik oranı % 60-70 ' den az ise bu durum üremegücünün düşük olduğunu ifade eder (Tümer, 2001).Pratikte ilk tohumlamada gebe kalanların oranının % 60olması, bu oranın iki tohumlama sonunda % 80' e,üçüncünün sonunda ise % 90’ a ulaşması normal kabuledilir. Eğer 3. tohumlama sonunda bir sürüde 1., 2. ve 3.tohumlamalarda toplam gebe kalanların oranı % 85 denaşağı ise, sürüde bir üreme probleminin olduğuna kararverilir (Şekerden ve Özkütük, 2000).Gebelik başına tohumlama sayısıBir sürüde her bir gebelik için gerekli olan ortalamatohum sayısı olup, ideali 1’dir. Ancak, buna ulaşmakmümkün olmaz (Şekerden ve Özkütük, 2000). Doğalaşımda her gebelik için 1.2-1.3 tohumlama normalkabul edilirken yapay tohumlamada her gebelik içinmaksimum 2 tohumlama normal kabul edilmektedir(Kaya ve ark., 1998).Bir işletmede, inek başına ortalama tohumlama sayıları,o işletmedeki üreme gücü zayıf ve ancak çok sayıdatohumlama sonrası gebe kalabilen ineklerin sayısındanolumsuz etkilenir (Önenç ve Kaya, 2002). Bir ineğegebe bırakmak için gerekli tohumlama sayısınınyüksekliği sürüde düşük döl verimliliğine sahipineklerden ya da kızgınlık teşhisi bakımından uygunyönetilmemiş ineklerden ileri gelir (Yüksel ve ark.,2000).Buzağılama Oranı (Doğan Buzağı Oranı)Sürü düzeyinde toplam inek sayısına göre yılda doğanbuzağı oranını tanımlar. İyi yönetilen işletmelerdebuzağılama oranı % 90' ın üzerindedir. % 80-90 oranıorta, % 80' nin altındaki sürüler sorunludur (Kaya veark., 1998).Üreme EtkinliğiÜreme etkinliği; bir ineğin gebe kalıp canlı bir buzağıdoğurabilme yeteneği olarak tanımlanabilir (Önenç,1996). Sığırların her yıl buzağı vermesi ilkesine göredüzenlenmiş bir ölçüttür. Sürüde inek başına yıldaortalama bir canlı buzağı elde ediliyorsa üreme etkinliği% 100' dür. Üreme etkinliği için % 75-85 değeri uygunsayılır (Kaya ve ark., 1998).Yukarıda anlatılan ölçütlerin ideal koşullar altındaoptimal değerleri Çizelge 4’de verilmiştir (Önenç, 1996;Kaya ve ark., 1998).İneğin doğurduğu canlı buzağı sayısıÜreme etkinliği = 12 x x 100[İneğin yaşı (ay)-İlk tohumlama yaşı(ay) ]+3Hayvansal Üretim 45(2), 2004


Süt Sığırcılığı Sürü Yönetiminde Döl Verimi27Çizelge 4. Sürü üreme etkinliği ölçütleri ve uygulamadaarzu edilen hedeflerÖlçütlerBirim Optimum SorunDeğerİlkine damızlıkta kullanılma yaşı ay 14-16 >18İlkine buzağılama yaşı ay 23-26 >27İlk kızgınlığa kadar geçen süre gün 60İlkine tohumlama için geçen süre gün 80Servis periyodu gün 115Buzağılama aralığı ay 12.5-13 >13Gebelik başına tohumlama sayısı sayı 2İlkine tohumlamada gebelik oranı % 60

More magazines by this user
Similar magazines