İmalat Sanayiinde Yenilik Araştırması 2006/07 - REF - Sabancı ...

ref.sabanciuniv.edu

İmalat Sanayiinde Yenilik Araştırması 2006/07 - REF - Sabancı ...

TÜSİAD-Sabancı Üniversitesi Rekabet ForumuTÜSİAD-Sabancı Üniversitesi Rekabet Forumu (REF), Türk Sanayicileri ve İşadamları Derneği(TÜSİAD) ve Sabancı Üniversitesi ortak girişimleri ile 1 Mart 2003 tarihinde kurulmuş biraraştırma merkezidir. Amacı, genel olarak küreselleşme, özel olarak da Avrupa Birliği ilebütünleşme sürecinde uluslararası piyasalarda Türk özel sektörünün kalıcı bir pazar payı eldeedebilmesi için gerekli rekabet gücü, inovasyon ve teknoloji yönetimi, ve kıyaslama çalışmalarınıyapmaktır. REF çalışmalarını; araştırma, bilgi yayılımı ve işbirlikleri başlıkları altında sürdürmekte;faaliyetlerini, görüşlerini ve rekabetçilik alanındaki gelişmeleri kamuoyu ile web sitesi(www.ref.sabanciuniv.edu) ve Rekabet Postası başlıklı bülteni ile paylaşmaktadır.©2007, REFTüm hakları saklıdır. Bu eserin tamamı ya da bir bölümü,4110 sayılı Yasa ile değişik 5846 sayılı FSEK. uyarınca,kullanılmazdan önce hak sahibinden 52. Maddeye uygunyazılı izin alınmadıkça, hiçbir şekil ve yöntemle işlenmek,çoğaltılmak, çoğaltılmış nüshaları yayılmak, satılmak,kiralanmak, ödünç verilmek, temsil edilmek, sunulmak,telli/telsiz ya da başka teknik, sayısal ve/veya elektronikyöntemlerle iletilmek suretiyle kullanılamaz.2


İMALAT SANAYİİNDE YENİLİK ARAŞTIRMASI 2006/07RAPORUİçindekilerİçindekiler............................................................................................................................... 3Şekiller ................................................................................................................................... 4Tablolar .................................................................................................................................. 5Bölüm 1. GENEL YAKLAŞIM VE FİRMA PROFİLLERİ ..................................................... 6Giriş........................................................................................................................................ 6Soru Formu Yapısı ............................................................................................................. 7Örneklemde Yer Alacak Firmaların Seçim Kriterleri ........................................................ 7Araştırma Uygulama Takvimi............................................................................................ 8Firma Profilleri....................................................................................................................... 8Bölüm 2. ÜRÜN/ÜRETİM ...................................................................................................... 22Üretim Teknolojileri............................................................................................................. 22Üretim Organizasyonu ......................................................................................................... 25Bölüm 3. STRATEJİ, REKABET VE RAKİPLER, İŞBİRLİKLERİ..................................... 27Stratejik Amaç Öncelikleri................................................................................................... 27Gelişim Stratejileri ............................................................................................................... 27Ürün Stratejileri.................................................................................................................... 29Rekabet ve Rakipler ............................................................................................................. 31İşbirlikleri............................................................................................................................. 34Bölüm 4. AR-GE / YENİ ÜRÜN............................................................................................. 37Ar-Ge ve Ar-Ge Destekleri .................................................................................................. 3710 Yıldan Uzun Süredir Üretilen Ürünler............................................................................ 38Son 3 Yılda Üretilen Yeni Ürünler ...................................................................................... 39Bölüm 5. İNSAN KAYNAKLARI ve ORGANİZASYON..................................................... 43İnsan Kaynakları .................................................................................................................. 43Organizasyon Yapısı ............................................................................................................ 46Bölüm 6. MÜŞTERİ İLİŞKİLERİ ........................................................................................... 53Bölüm 7. KALİTE.................................................................................................................... 57Bölüm 8. YÖNETİM TEKNOLOJİLERİ................................................................................ 63Bazı Temel Bulgular ............................................................................................................ 66İmalat Sanayiinde Yenilik Araştırması 2004/05 Sonuçlarına İlişkin Yayınlar........................ 67Teşekkür................................................................................................................................... 673


ŞekillerŞekil 1 Saha çalışmasına katılan firmaların sektörel olarak dağılımı .............................................................. 9Şekil 2 Saha çalışmasına katılan firmaların büyüklüklerine göre dağılımı ..................................................... 9Şekil 3 Veri toplama yöntemlerinin dağılımı.................................................................................................... 10Şekil 4 Saha çalışmasına katılan firmaların bulundukları yerler (firma büyüklüklerine göre) .................. 11Şekil 5 Firmaların hukuki yapısı ....................................................................................................................... 12Şekil 6 Firmaların kuruluş yılları...................................................................................................................... 12Şekil 7 Firmaların çalışan sayıları ..................................................................................................................... 13Şekil 8 Bazı finansal verilerin 2003’ten 2005’e değişimi.................................................................................. 14Şekil 9 Kapasite kullanım oranları.................................................................................................................... 14Şekil 10 Satış kârlılığı (vergi öncesi, 2005) (genel)............................................................................................ 15Şekil 11 Satış kârlılığı (vergi öncesi, 2005), firma büyüklüklerine göre......................................................... 16Şekil 12 Firmaların yurtdışı yatırımları ve yatırım hedefleri ......................................................................... 16Şekil 13 İhracat yapan firma oranları............................................................................................................... 17Şekil 14 Gıda sektöründe girdi ve satış dağılımı .............................................................................................. 18Şekil 15 Kimya sektöründe girdi ve satış dağılımı ........................................................................................... 19Şekil 16 Makine sektöründe girdi ve satış dağılımı.......................................................................................... 19Şekil 17 Metal sektöründe girdi ve satış dağılımı............................................................................................. 20Şekil 18 Mineraller sektöründe girdi ve satış dağılımı..................................................................................... 20Şekil 19 Tekstil sektöründe girdi ve satış dağılımı ........................................................................................... 21Şekil 20 Bilgisayar destekli tasarım (CAD)....................................................................................................... 22Şekil 21 Bilgisayar kontrollü makine veya ekipman (CAM)........................................................................... 23Şekil 22 Sanayi robotları ve otomatik taşıma sistemleri (takım veya parçalar için)..................................... 23Şekil 23 Bilgisayar kontrollü depo/malzeme elleçleme sistemleri ................................................................... 24Şekil 24 Otomatik görsel veri işleme sistemleri ................................................................................................ 24Şekil 25 Süreçle bütünleşik kalite kontrolü ...................................................................................................... 25Şekil 26 Üretimde müşteri veya ürün odaklı hatlar/hücreler oluşturma ....................................................... 25Şekil 27 Üretim teknolojileri ve üretim organizasyonu uygulamalarının 2004/05’ten 2006/07’ye değişimi 26Şekil 28 Firmaların üretimde öncelikli amaçları.............................................................................................. 27Şekil 29 Üretimin geliştirilmesi faaliyetlerinin hedefleri ................................................................................. 28Şekil 30 Üretimin geliştirilmesine ilişkin stratejilerin önem dereceleri.......................................................... 28Şekil 31 Firmaların genel ürün stratejisi .......................................................................................................... 29Şekil 32 Genel ürün stratejisi (sektörel)............................................................................................................ 29Şekil 33 Sektörde rekabet gücünü belirleyen unsurlar ve rakiplere göre konum......................................... 32Şekil 34 Rakibi izlemek için kullanılan bilgi kaynakları ................................................................................. 33Şekil 35 Rekabetçi öncelikler ............................................................................................................................ 34Şekil 36 İşbirliği yapan firmalar........................................................................................................................ 35Şekil 37 Yapılan işbirliklerinin bölgesi.............................................................................................................. 35Şekil 38 Firmanın kendi sektöründen başka firmalarla işbirliği.................................................................... 36Şekil 39 Ar-Ge faaliyetlerini yürütürken kullanılan birimlerin önemi .......................................................... 37Şekil 40 Ar-Ge ve yenilik konularında verilen finansal destek ve teşviklerden haberdarlık ....................... 38Şekil 41 10 yıldan uzun süredir ürettiği en az bir ürün olan firmalar............................................................ 39Şekil 42 10 yıldan uzun süredir üretilen ürünlerin ciro içindeki payı............................................................ 39Şekil 43 Son üç yılda en az bir yeni ürün üreten firmalar............................................................................... 40Şekil 44 Son üç yılda pazara sunulan yeni ürün adetleri................................................................................. 41Şekil 45 Yeni ürünlerin cirodaki payı ............................................................................................................... 42Şekil 46 Yeni ürünlerin başarısız olma nedenleri, sektörel ............................................................................. 42Şekil 47 İnsan kaynakları eğitim durumu (genel) ............................................................................................ 43Şekil 48 İnsan kaynakları eğitim durumu, sektörel (tüm sektörlerin toplamı %100 olmaktadır) .............. 44Şekil 49 Sektörlerin kendi içindeki çalışan dağılımı (her sektörün toplamı %100 olmaktadır) .................. 44Şekil 50 İnsan kaynaklarının alanlara göre dağılımı (genel)........................................................................... 45Şekil 51 İnsan kaynakları alanlara göre dağılımı (sektörel)............................................................................ 45Şekil 52 Çalışanlarla bireysel performans değerlendirme görüşmeleri ......................................................... 46Şekil 53 Makine operatörünün işlerinin bütünleştirilmesi ve zenginleştirilmesi........................................... 47Şekil 54 Planlama, operasyon ve kontrol fonksiyonlarının merkeziyetçi olmayan biçimde yönetimi......... 47Şekil 55 Organizasyon yapısının 2004/05’ten 2006/07’ye değişimi ................................................................. 48Şekil 56 Çeşitli üretim işlerinde yetkilendirme................................................................................................. 49Şekil 57 Firma içi kontrol amacıyla kullanılan performans göstergeleri....................................................... 504


Şekil 58 Takım çalışması .................................................................................................................................... 50Şekil 59 Üretim personelinin takım çalışmasında yer alan yüzdesi................................................................ 51Şekil 60 Firma yetkinliklerinin sürdürülebilirliği............................................................................................ 52Şekil 61 Makine sektöründe hizmetler.............................................................................................................. 53Şekil 62 Müşteriye tam zamanında teslimat ..................................................................................................... 54Şekil 63 Siparişlerin zamanında teslim edilme yüzdesi.................................................................................... 55Şekil 64 Teslimat ön süresi ve teslimat güvenilirliği kontrolü......................................................................... 55Şekil 65 Müşteri tatmini/şikayetleri kontrolü................................................................................................... 56Şekil 66 Sürekli iyileştirme süreci (CIP) ........................................................................................................... 57Şekil 67 EFQM modeline dayalı kalite yönetimi .............................................................................................. 58Şekil 68 Sıfır-ara-stok prensibi .......................................................................................................................... 59Şekil 69 ISO 9000:2000 sertifikası ..................................................................................................................... 59Şekil 70 ISO 14001 Çevre Yönetim Sistemi ...................................................................................................... 60Şekil 71 Kalite uygulamalarının 2004/05’ten 2006/07’ye değişimi.................................................................. 60Şekil 72 Kalite kontrol sonrası işleme veya hurdaya çıkarma yüzdesi........................................................... 61Şekil 73 Kalite oranı ve kalite maliyetleri kontrolü ......................................................................................... 62Şekil 74 Kurumsal Kaynak Planlaması (ERP) kullanımı................................................................................ 63Şekil 75 Tedarik zinciri kapsamında diğer firmalarla üretim planlaması verilerinin karşılıklı paylaşımı 64Şekil 76 Eşzamanlı mühendislik ........................................................................................................................ 65Şekil 77 Tedarik zinciri yönetim teknolojilerinin ve eşzamanlı mühendislik uygulamalarının 2004/05’ten2006/07’ye değişimi.................................................................................................................................... 65TablolarTablo 1 Sektörler................................................................................................................................................... 8Tablo 2 Firmaların sektörlere ve büyüklüklere göre dağılımı.......................................................................... 9Tablo 3 Firmaların büyüklüklere ve bölgelere göre dağılımı.......................................................................... 10Tablo 4 Doğrudan yabancı yatırımların yapılma nedenlerinin önem dereceleri .......................................... 17Tablo 5 Yeni ürün stratejisi ............................................................................................................................... 30Tablo 6 Yeni ürün stratejisi karşılaştırması ..................................................................................................... 30Tablo 7 Firma yetkinliklerinin sürdürülebilirliğinde esneklik ....................................................................... 525


Bölüm 1. GENEL YAKLAŞIM VE FİRMA PROFİLLERİGirişİmalat Sanayiinde Yenilik Araştırması; Karlsruhe, Almanya'da bulunan FraunhoferInstitute for Systems and Innovation Research (Fraunhofer ISI) tarafından 1993 yılındaAlman imalat sanayii bünyesinde başlatılmıştır. O tarihten bu yana Almanya’da her iki senedebir tekrarlanmaktadır. 2003 yılında yapılan çalışmaya 1450 firma katılmıştır.Fraunhofer ISI, 2000’li yıllarda imalat sanayiinde yenilik araştırmalarını uluslararasıbir boyuta taşıma çabası içine girmiştir. Belçika ve İsviçre 2001 yılında aynı anket formunukullanarak çalışmayı gerçekleştirmişlerdir. 2003–04 yıllarında ise çalışma kurulan birKonsorsiyumla Almanya, Avusturya, Fransa, Hırvatistan, İngiltere, İsviçre, İtalya, Slovenyave Türkiye’de yapılmıştır. Çalışmada Türkiye’den TÜSİAD-Sabancı Üniversitesi RekabetForumu (REF) yer almıştır. Bu çalışma sonucunda Fraunhofer ISI tarafından hazırlanmış ikibülten REF web sitesinde 1 yer almaktadır. Türkiye’de İmalat Sanayiinde Yenilik Araştırması2004/05 başlığı altında sürdürülen çalışma ile ilgili olarak REF tarafından yapılan yayınlarınlistesi metnin sonunda sunulmaktadır. 2006 ve 2007 yıllarında Konsorsiyuma 4 yeni ülke(Finlandiya, Hollanda, İspanya ve Yunanistan) dâhil olmuştur. Türkiye bu Konsorsiyumda daREF tarafından temsil edilmektedir.Uluslararası kıyaslamayı sağlayabilmek amacı ile anket formu üzerinde bazı sorularınbütün ülke uygulamalarında sabit kalmıştır ve zaman boyutunda bir kıyaslamayı da mümkünkılabilmek için de bir grup soru sürekli gündemde tutulacaktır. Bu sabit sorular dışında kalansorular yerine ülkelerin kendi ilgi alanlarını sorgulayan sorular eklemelerine imkântanınmaktadır.İmalat Sanayiinde Yenilik Araştırması 2006/07, Türkiye’de imalat sanayiinin önemlibir bölümünün yer aldığı İstanbul, İzmir, Gaziantep, Kocaeli ve Kayseri illerinin merkezlerinioluşturduğu çeşitli bölgelerde REF koordinasyonunda uygulanmış bir araştırma projesidir. Bubölgelerdeki Sanayi Odalarının veri tabanlarından istatistikî yöntemler kullanılarak seçilen124 imalat sanayii firmasından bu firmaların teknik, organizasyonel ve yönetimsel yeniliklerihakkında veriler toplanmıştır. Veriler yüz yüze görüşme, posta ve e-posta yolları ile eldeedilmiştir.Araştırmanın amaçları;1. İmalat sanayiinin yenilikçilik kabiliyetinin ve potansiyelinin değerlendirilmesi;1 www.ref.sabanciuniv.edu6


2. İmalat sanayiinin gerek teknik gerek organizasyonel ve yönetimsel gelişmesinin bir veritabanına dayanılarak zaman boyutunda takip edilmesine olanak sağlanması;3. Yapılan tespitlerin ve bunlardan hareketle geliştirilen önerilerin imalat sanayii ilepaylaşılması;4. Organizasyonel, yönetimsel ve teknik alandaki yeni kavram ve gelişmelerin imalatsanayiinde yayılmasına hizmet edilmesi.Soru Formu YapısıTürkiye’deki uygulamada Fraunhofer ISI tarafından Konsorsiyum çapında kıyaslamaamacı ile hazırlanmış 25 ana soru grubu ve 255 alt-soruya, REF 20 yeni ana soru grubu ve 89alt-soru eklemiştir. Sonuç olarak 45 ana soru grubu, 344 alt-soru içeren bir soru formuhazırlanmıştır.Örneklemde Yer Alacak Firmaların Seçim KriterleriSoru formunun uygulanacağı firmaların seçimlerinde istatistikî bir yol izlenmiş veTOBB veri tabanından faydalanılmıştır. Öncelikle seçilen sektörlerdeki firma sayılarınıngöreli ağırlığı hesaplanmıştır. Belirlenen örneklem büyüklüğünü oluşturan firmalar öncesektör ağırlıklarına göre sektörlere dağıtılmış; sektörlerdeki firmalar da illerin ağırlıklarınagöre illere dağıtılmıştır. İllere dağıtımda kıstas olarak, illerde çalışan sayısı 50’den fazla olanfirma sayısı alınmıştır. Çünkü küçük firma sayılarının çok olması örneklem dağılımına da bufirmaların ağırlıkla girmesine neden olmakta ve örneklem içinde orta ve büyük ölçekli firmatemsilini zayıflatmaktadır. Ancak bu illerde belirlenen firma sayısına küçük ölçekli firmalardâhil edilmemiştir anlamına gelmemektedir. Her sektör ve her il için örneklem büyüklüğüoluştuktan sonra bu firmaların büyüklüğüne göre dağıtılması için her ildeki farklı ölçektekifirmaların (10-49 küçük ölçekli, 50-249 orta ölçekli ve 250+ büyük ölçekli firma olaraksınıflandırılmıştır 2 ) ilin toplam firma sayısı içindeki oranı hesaplanmış ve bu oran üzerindenher il, her sektör ve her ölçekte kaç anketin yapılacağına karar verilmiştir. Sonuçlar Tablo 2ve Tablo 3’te görülmektedir. Tablo 2 ve Tablo 3’teki anket sayılarına ulaşabilmek için buözelliklere sahip firmalar TOBB firma listesinden rassal olarak seçilmiş ve örnekleme uygunbir havuz oluşturulmuştur. Bu firma havuzunda olan firmalara telefon edilmiş ve araştırmamülakatları için randevu talep edilmiştir. Bu işlem, araştırma için hedeflenen firma sayısınaulaşılana kadar sürdürülmüştür.2 Sanayi ve Ticaret Bakanlığı’nın 19.10.2005 tarihinde aldığı kararda belirtilen KOBİ tanımına uygun olaraksınıflandırılmıştır.7


Araştırma Uygulama TakvimiAralık 2005’te soru formu Türkçeye tercüme edilip Türkiye uygulaması için yenisorular eklenmiştir. Ocak-Şubat 2006’da 8 firmada yüz yüze görüşmelerle pilot çalışmauygulanmıştır. Bu firmalardan gelen öneriler doğrultusunda soru formu son şeklini almıştır.Gaziantep, Kayseri ve İzmir’den öğretim üyeleri ile görüşülerek bahsedilen şehirlerde sahaçalışması yapılması için soru formları gönderilmiştir. Saha çalışması Mayıs 2006’da başlamış,Nisan 2007’de sona ermiştir. Soru formu, firmalar ziyaret edilerek, posta ve e-posta yollarıylauygulanmıştır. Nisan-Haziran 2007’de veriler sisteme girilmiştir. Temmuz-Ağustos 2007’deanalizler yapılmış, rapor yazımına Eylül ayında başlanmıştır.Firma Profilleri Sektörel, Bölgesel ve Ölçeksel DağılımAraştırmaya katılan firmalar 8 sektöre ayrılmıştır. Aşağıdaki listede grupladığımız 8sektör ve bu sektörlerde hangi alt sektörlerin yer aldığı belirtilmiştir:Tablo 1 SektörlerSektör USSS Kodu USSS ismiGıda 15 Gıda ürünleri ve içecek imalatıTekstil17 Tekstil ürünleri imalatı18 Giyim eşyası imalatı; kürkün işlenmesi ve boyanmasıKağıt 21 Kağıt ve kağıt ürünleri imalatıKimya24 Kimyasal madde ve ürünlerin imalatı25 Plastik ve kauçuk ürünleri imalatıMineraller 26 Metalik olmayan diğer mineral ürünlerin imalatıMetal27 Ana metal sanayi28 Metal eşya sanayii; makine ve teçhizatı hariç29 BYS 3 makine ve teçhizat imalatı31 BYS elektrikli makine ve cihazların imalatıMakine33 Tıbbi aletler; hassas ve optik aletler ile saat imalatı34 Motorlu kara taşıtı, römork ve yarı-römork imalatı35 Diğer ulaşım araçlarının imalatıMobilya 36 Mobilya imalatı; BYS diğer imalatlar3 BYS: Başka yerde sınıflandırılmamış8


Soruların sektörel gösterimlerinde “kağıt” ve “mobilya” sektörü firmaları az sayıdafirmadan veri toplandığı için gösterilmemiştir. Genel ve ölçeksel gösterimlerde busektörlerden firmalar analizlerde değerlendirilmiştir.Araştırmada yer alan 124 firmanın sektörel olarak dağılımı Şekil 1’de, ölçekseldağılımı ise Şekil 2’de gösterilmiştir.Tekstil19%Mobilya6%Gıda15%Kağıt3%Mineraller9%Metal11%Makine19%Kimya18%Şekil 1 Saha çalışmasına katılan firmaların sektörel olarak dağılımıBüyük38%Küçük20%Orta42%Şekil 2 Saha çalışmasına katılan firmaların büyüklüklerine göre dağılımıFirmaların sektörlere ve büyüklüklere göre dağılımı Tablo 2’de yer almaktadır. Budağılımda en dikkat çeken husus mobilya sektöründen çalışmaya katılan firmaların büyükfirmalar olmasıdır.Tablo 2 Firmaların sektörlere ve büyüklüklere göre dağılımıGıda Kağıt Kimya Makine Metal Mineraller Tekstil Mobilya TOPLAMKüçük 4 0 3 9 3 3 3 0 25Orta 11 3 8 11 8 4 7 0 52Büyük 4 1 11 4 3 4 13 7 47TOPLAM 19 4 22 24 14 11 23 7 1249


Firmaların bölgesel ve büyüklüklere göre dağılımı Tablo 3’te verilmiştir.Tablo 3 Firmaların büyüklüklere ve bölgelere göre dağılımıBüyük Orta Küçük TOPLAMİstanbul-Tekirdağ-Yalova 11 18 5 34Adana-Adıyaman-Mersin-Gaziantep 6 11 11 28Karaman-Kayseri-Konya 17 7 4 28İzmir-Manisa 8 8 1 17Kocaeli-Sakarya 4 5 2 11Ankara-Bursa-Denizli-Eskişehir 1 3 2 6TOPLAM 47 52 25 124 Veri Toplama Yöntemleri2006/07 yılı çalışmasında bir önceki 2004/05 yılı çalışmasından farklı olarak, posta vee-posta yöntemleri ile de veri toplanmıştır. E-posta ile veri toplama az sayıda firmadagerçekleşmiştir (Şekil 3). Soru formunun uzunluğu ve kapsamının genişliği en uygunyöntemin yüz yüze görüşme olduğunu göstermiştir.Posta32%Yüz yüzegörüşme58%E-posta10%Şekil 3 Veri toplama yöntemlerinin dağılımı Nihai Ürün Üreticisi (OEM) – Tedarikçi DağılımıFirmaların %70’ine yakını nihai ürün üreticisi olduğunu belirtmiştir. %10’u iseotomotiv sanayiine ürün sağlamaktadır. Diğer %20 firma ise makine, kimya ve diğersanayilere ürün sağladığını belirtmişlerdir. Bazı firmalar birden çok sektöre ürünsağlamaktadır. Meslek Örgütüne ÜyelikFirmaların %87’si en az bir meslek örgütüne üye olduğunu belirtmiştir. Genelde bumeslek örgütleri Sanayi ve Ticaret Odaları olarak belirtilmiştir.10


Firmaların Bulundukları YerlerSaha çalışmasına katılan büyük ve orta ölçekli firmaların büyük çoğunluğunun(yaklaşık %64) Organize Sanayi Bölgelerinde yer aldığı görülmüştür (Şekil 4). Firmaölçekleri arasındaki en dikkat çekici fark, küçük ölçekli firmaların yaklaşık %25’inin KüçükSanayi Sitelerinde bulunurken orta ve büyük ölçekli çok az sayıda firmanın bu tip sitelerdeyer almasıdır.TeknoparkSerbest BölgeOrganize SanayiBölgesi224366365Küçük Sanayi SitesiDiğerBağımsız bir alanda22422242632330 10 20 30 40 50 60 70%Büyük Orta KüçükŞekil 4 Saha çalışmasına katılan firmaların bulundukları yerler (firma büyüklüklerine göre) Yabancı SermayeFirmaların 22 tanesinde yabancı sermaye payı bulunmaktadır. Bu 22 firmanın 14tanesi %100 yabancı sermayelidir. Diğerlerinde ise yabancı sermaye oranı %50-%85 arasındadeğişmektedir. Kurumsal YapıSaha çalışmasına katılan firmaların büyük bir çoğunluğu anonim şirkettir (%75) vebunu limited şirket (%22) takip etmektedir (Şekil 5). Firmaların hukuki statüsünde sektörlerarasında görülen tek farklılık, kolektif firmaların tekstil ve makine, şahıs işletmesinin desadece tekstil sektöründe yer almasıdır.11


LTD22%Kollektif2%Şahıs işletmesi1%AŞ75%Şekil 5 Firmaların hukuki yapısı Firmaların Kuruluş YılıSaha çalışmasına katılan firmaların kuruluş yılları incelendiğinde en genç (2001 vesonrası) ve en yaşlı (1970 ve öncesi) firmaların en çok gıda sektöründe yer aldığı görülür(Şekil 6). Makine ve metal sektörlerinde 2001 yılından sonra firma kurulmamıştır.605040%3020100Gıda Kimya Makine Metal Mineraller Tekstil1970 ve öncesi 1971-1990 1991-1995 1996-2000 2001 ve sonrasıŞekil 6 Firmaların kuruluş yılları Çalışan SayılarıFirma çalışan sayılarının dağılımı 2005 yılı sonu itibariyle Şekil 7’de gösterilmiştir.Şekle göre, 1–50 çalışana sahip olan firma oranı en yüksek olan sektör makine sektörüdür.1500’den fazla çalışana sahip firmalar da, tekstil ve kimya sektörlerinde bulunmaktadır.12


2003 yılına göre değişime bakılacak olursa, çalışan sayısında büyük oranda artışgörülür. Firmaların %6’sı çalışan sayılarının aynı olduğunu söylerken, %15’i ise azaldığınıifade etmiştir.40353025%20151050Gıda Kimya Makine Metal Mineraller Tekstil1-50 51-100 101-200 201-500 501-1000 1001-1500 >1500Şekil 7 Firmaların çalışan sayıları Finansal Verilerin DeğişimiÇeşitli finansal verilerin 2003–2005 yılları arasındaki değişimini sorduğumuz soruda,sonuçlar Şekil 8’deki gibi olmuştur. Özellikle maliyetlerde genel bir artış söz konusudur.Girdi maliyeti (satın alınan parça, malzeme ve hizmetler) firmaların %85’inde 2003’ten2005’e artış göstermiştir. Ar-Ge giderlerinin cirodaki payı, firmaların %50’sinde artmıştır.İhracat yapan firmaların %63’ü satışlar içinde ihracatın payının arttığını, %15’i ise azaldığınıifade etmiştir. İthalat yapan firmalarda ise, girdiler içinde ithalatın payının değişmediğinisöyleyen firma oranı %38 iken arttığını söyleyen firma oranı %48’dir.13


Girdi maliyetiMakine ve ekipman amortismanıMakine ve ekipman yatırımıMalzeme, üretim, dağıtım ve yönetim maliyetlerinintoplam maliyete oranıPersonel maliyetinin cirodaki payıAr-Ge giderlerinin cirodaki payıKapasite kullanım oranıSatışlar içinde ihracatın payı (ihracat yapanfirmalar arasında)Girdiler içinde ithalatın payı (ithalat yapan firmalararasında)0 10 20 30 40 50 60 70 80 90%Azaldı Değişmedi ArttıŞekil 8 Bazı finansal verilerin 2003’ten 2005’e değişimi Kapasite Kullanım OranıKapasite kullanım oranı orta ölçekli firmalarda %41–70 ve %71–80 aralıklarındayoğunlaşmıştır (Şekil 9). Büyük firmalarda ise, firmaların %30’u %81–90 kapasite kullanımoranı ile çalışırken firmaların %21’i %41–70 kapasite kullanım oranı ile çalışmaktadır. Küçükfirmalarda %40’tan az kapasite kullanım oranı ile çalışan firmaların diğer firma ölçeklerinegöre fazla olması dikkat çekicidir.Büyük62118301212Orta6323212612Küçük211626115210 10 20 30 40 50 60 70 80 90 100%


Kapasite kullanım oranları sektörlere göre incelenecek olursa, en yüksek ortalamayasahip sektörün %89 ile gıda sektörü olduğu görülür. Gıda sektörünü %80 ile tekstil, %76 ilekimya, makine ve mineraller sektörleri takip etmektedir. En düşük ortalamaya sahip sektör isemetaldir (%68). Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK) 4 2001 verilerine göre, tekstil sektöründekapasite kullanım oranı %76, kimya sektöründe %77, mineraller sektöründe %76, metalsektöründe %74’tür. Bu veriler ankete katılan firmaların verileri ile örtüşmekte iken, gıda vemakine sektörlerinde farklılıklar vardır. İmalatta Yenilik anketine göre gıda ve makinesektörlerinde %89 ve %76 (sırasıyla) olan kapasite kullanım oranları, TÜİK verilerine göre%67 ve %63’tür. Satış Kârlılığı2005 yılı vergi öncesi satış kârlılığının sorulduğu soru, firmaların büyük ölçüde düşükkâr marjları ile çalıştığını göstermiştir (Şekil 10). %10’dan fazla satış kârlılığı olan firmalarınoranı %32’dir. %12 kadar firma da zarar ettiğini belirtmiştir.353032%252015252110512110Zarar


403537%30252015222926 2718192422262910501075Zarar


FirmanınkendibölgesiGirdiSatış2665371015261011Ülkeninbaşka birbölgesiGirdiSatış4226905532AB ülkeleriGirdiSatış4015301595 5Yurtdışı(ABdışında)GirdiSatış858410 5160% 20% 40% 60% 80% 100%%0-25 %26-50 %51-75 %76-100Şekil 15 Kimya sektöründe girdi ve satış dağılımıMakine Sektöründe Girdi ve Satış Dağılımı. Girdiler makine sektöründe Türkiyeiçinden, özellikle firmanın kendi bölgesinden, sağlanmaktadır (Şekil 16). %23 kadar firma daağırlıklı olarak AB ülkelerinden ithalat yapmaktadır. Satışlar ise belli bir bölgedeyoğunlaşmamıştır.FirmanınkendibölgesiGirdiSatış3623970417329Ülkeninbaşka birbölgesiGirdiSatış39774314999AB ülkeleriGirdiSatış556523526189Yurtdışı(ABdışında)GirdiSatış749522540% 20% 40% 60% 80% 100%%0-25 %26-50 %51-75 %76-100Şekil 16 Makine sektöründe girdi ve satış dağılımıMetal Sektöründe Girdi ve Satış Dağılımı. Metal sektöründe %35’e yakın firmagirdilerini ağırlıklı olarak firmanın kendi bölgesinden temin etmektedir (Şekil 17). Firmaların%58’i ise girdilerinin çoğunluğunu olmasa bile bir kısmını AB ülkelerinden sağlamaktadır.19


Satışlar ise genelde yurtiçinde kalmaktadır. Ürünlerinin yarısından çoğunu AB ülkelerineihraç eden firma oranı ise %16’dır.FirmanınkendibölgesiGirdiSatış50176917158178Ülkeninbaşka birbölgesiGirdiSatış233167253888AB ülkeleriGirdiSatış42543150888Yurtdışı(ABdışında)GirdiSatış6717921780% 20% 40% 60% 80% 100%%0-25 %26-50 %51-75 %76-100Şekil 17 Metal sektöründe girdi ve satış dağılımıMineraller Sektöründe Girdi ve Satış Dağılımı. Bu sektörde girdiler büyük orandaülke içinden, hatta firmanın kendi bölgesinden elde edilmektedir (Şekil 18). Yaklaşık %22’likoran ise girdilerinin %26-50’sini AB ülkelerinden sağlamaktadır. Satışlar da genelde ülkeiçinde kalmaktadır.FirmanınkendibölgesiGirdiSatış1136333355229Ülkeninbaşka birbölgesiGirdiSatış565518221118119AB ülkeleriGirdiSatış7891229Yurtdışı(ABdışında)GirdiSatış648911360% 20% 40% 60% 80% 100%%0-25 %26-50 %51-75 %76-100Şekil 18 Mineraller sektöründe girdi ve satış dağılımı20


Tekstil Sektöründe Girdi ve Satış Dağılımı. Tekstil sektöründe firmaların girdilerinisorulan dört farklı bölgeden de sağladığı görülür (Şekil 19). Satışlarda da belirgin biryoğunlaşma göze çarpmamaktadır.FirmanınkendibölgesiGirdiSatış625575155295Ülkeninbaşka birbölgesiGirdiSatış405725152951020AB ülkeleriGirdiSatış50621410351410 5Yurtdışı(ABdışında)GirdiSatış7680101415 50% 20% 40% 60% 80% 100%%0-25 %26-50 %51-75 %76-100Şekil 19 Tekstil sektöründe girdi ve satış dağılımı21


Bölüm 2. ÜRÜN/ÜRETİMÜretim Teknolojileri Bilgisayar Destekli Tasarım (CAD)Bilgisayar destekli tasarım (CAD) en çok makine sektöründe kullanılmakta, hatta busektördeki tüm firmalar CAD teknolojisini kullanmaktadır (Şekil 20). En az kullanıldığı sektörise firmalarının %60’ına yakınının uygulanabilir değil dediği gıda sektörüdür. CADteknolojisini makine sektöründen sonra en çok kullanan sektör tekstil sektörüdür.605040%3020100Düşük Orta Yüksek Planlandı TeknolojikçözümeksikliğiUygulanabilirdeğilPlanlanmadıEvetHayırGıda Kimya Makine Metal Mineraller TekstilŞekil 20 Bilgisayar destekli tasarım (CAD) Bilgisayar Kontrollü Makine veya Ekipman (CAM)En yaygın teknolojilerden biri olan bilgisayar kontrollü makine veya ekipman (CAM),kimya sektörü firmalarının tümünde kullanılmaktadır (Şekil 21). CAM teknolojisine sahipfirmaların çok büyük çoğunluğu, bu teknolojiyi orta veya yüksek seviyede kullandığını ifadeetmiştir. Sanayi Robotları ve Otomatik Taşıma Sistemleri (Takım veya Parçalar İçin)Tüm sektörlerde firmaların %45’i sanayi robotları ve otomatik taşıma sistemleriteknolojisine sahipken, %40’ı bu teknolojiyi firmasında uygulanabilir bulmamaktadır (Şekil22). Bu teknolojiye sahip firmaların da büyük bir kısmı henüz düşük seviyede kullandıklarınıifade etmiştir. Mineraller sektöründeki firmaların %25’i önümüzdeki iki yıl içinde buteknolojiyi kullanmayı planlamışlardır.22


605040%3020100Düşük Orta Yüksek Planlandı TeknolojikçözümeksikliğiUygulanabilirdeğilPlanlanmadıEvetHayırGıda Kimya Makine Metal Mineraller TekstilŞekil 21 Bilgisayar kontrollü makine veya ekipman (CAM)%6050403020100Düşük Orta Yüksek Planlandı TeknolojikçözümeksikliğiUygulanabilirdeğilPlanlanmadıEvetHayırGıda Kimya Makine Metal Mineraller TekstilŞekil 22 Sanayi robotları ve otomatik taşıma sistemleri (takım veya parçalar için) Bilgisayar Kontrollü Depo/Malzeme Elleçleme SistemleriBilgisayar kontrollü depo/malzeme elleçleme sistemleri en az mineraller sektöründekullanılmakta (%40) ve yine en çok mineraller sektöründeki firmalar bu teknolojiyiuygulanabilir bulmamaktadır (%40) (Şekil 23). Bu teknolojinin en çok kullanıldığı sektörmetal sektörüdür.23


504030%20100Düşük Orta Yüksek Planlandı TeknolojikçözümeksikliğiUygulanabilirdeğilPlanlanmadıEvetHayırGıda Kimya Makine Metal Mineraller TekstilŞekil 23 Bilgisayar kontrollü depo/malzeme elleçleme sistemleri Otomatik Görsel Veri İşleme Sistemleri (Kalite Kontrol, Süreç Yönetimi, vs. için)Otomatik görsel veri işleme sistemleri en az metal sektörü firmaları tarafındankullanılmakta ve firmaların %31’i bu teknolojiyi uygulanabilir bulmamaktadır (Şekil 24).Tekstil ve kimya sektörleri, bu teknolojinin en yaygın olduğu sektörlerdir. Gıda sektöründefirmaların %31’i bu teknolojiyi uygulanabilir bulmamaktadır.504030%20100Düşük Orta Yüksek Planlandı TeknolojikçözümeksikliğiUygulanabilirdeğilPlanlanmadıEvetHayırGıda Kimya Makine Metal Mineraller TekstilŞekil 24 Otomatik görsel veri işleme sistemleri Süreçle Bütünleşik Kalite Kontrolü (Lazerle, Ultrasonik Dalgalarla, Sensörlerle, vs.)Metal sektöründe firmaların sadece %15’i süreçle bütünleşik kalite kontrolü yaparken,diğer sektörlerde bu oran yaklaşık %50’dir (Şekil 25). Yine metal sektöründe firmaların%60’ından fazlası bu kalite kontrol yönetiminin uygulanabilir olmadığını belirtmiştir. Diğersektörlerin kullanım oranlarında büyük farklılık görülmemektedir.24


%706050403020100Düşük Orta Yüksek Planlandı TeknolojikçözümeksikliğiUygulanabilirdeğilPlanlanmadıEvetHayırGıda Kimya Makine Metal Mineraller TekstilŞekil 25 Süreçle bütünleşik kalite kontrolüÜretim Organizasyonu Üretimde Müşteri veya Ürün Odaklı Hatlar/Hücreler OluşturmaFirmaların %77’si üretimde müşteri veya ürün odaklı hat/hücreler oluşturduğunuifade etmiştir (Şekil 26) ve firmalar çoğunlukla orta ve yüksek seviyede kullandığınıbelirtmişlerdir. Metal firmalarının %33’üne göre bu yaklaşım firmada uygulanabilir değildir.605040%3020100Düşük Orta Yüksek Planlandı ÇözümeksikliğiUygulanabilirdeğilPlanlanmadıEvetHayırGıda Kimya Makine Metal Mineraller TekstilŞekil 26 Üretimde müşteri veya ürün odaklı hatlar/hücreler oluşturmaBahsedilen üretim teknolojilerinin ve üretim organizasyonu uygulamalarının kullanımoranlarının İmalat Sanayiinde Yenilik Araştırması 2004/05 ve 2006/07’ye göre karşılaştırmasıŞekil 27’de görülebilir. Buna göre, otomatik görsel veri işleme sistemleri haricinde diğer tümteknolojilerin kullanım yaygınlığı artmıştır. Özellikle sanayi robotları ve otomatik taşıma25


sistemleri, bilgisayar kontrollü depo/malzeme elleçleme sistemleri ve süreçle bütünleşik kalitekontrolü teknolojileri 2004/05 çalışmasına göre firmaların yaklaşık %14’ünde kullanılırken,bu oran 2 yıl içinde %45’in üzerine çıkmıştır.80%706050406970455265584765773020100Bilgisayarkontrollümakine veyaekipman (CAM)11Sanayirobotları veotomatik taşımasistemleri16Bilgisayarkontrollü depo/malzemeelleçlemesistemleriOtomatikgörsel veriişlemesistemleri16Süreçlebütünleşikkalite kontrolüÜretimdemüşteri/ürünodaklıhatlar/hücreler2004/05 2006/07Şekil 27 Üretim teknolojileri ve üretim organizasyonu uygulamalarının 2004/05’ten2006/07’ye değişimi26


Bölüm 3. STRATEJİ, REKABET VE RAKİPLER,İŞBİRLİKLERİStratejik Amaç Öncelikleri Firmaların Üretimde Öncelikli AmaçlarıFirmalardan üretimde öncelikli amaçları Şekil 28’de gösterilmiştir. Buna göre,firmaların üretimde bugün için öncelikli amaçları maliyet yapısını iyileştirme (%38) vekalitede iyileştirmedir (%35). Gelecekteki öncelikli amaçlarında ise bugün için öncelikli olanamaçların ilk ikisi sırasını aynen korumaktadır ancak önem veren firmaların yüzdelerininazaldığı görülür. Üçüncü sıradaki amaç bugün için teslimat süresi, gelecekte ise, az farkla daolsa, ürün yeniliklerini üretebilme yeteneğini geliştirmedir. Ayrıca, üretim sistemlerininesnekliğini artırma amacının da ağırlığını bugüne göre gelecekte önemli oranda artırdığınıgörüyoruz.Maliyet yapısınıiyileştirme3238Kalitede iyileştirme3135Teslimat süresi1315Üretim sistemlerininesnekliğini artırma611Ürün yenilikleriüretebilme yeteneği6140 5 10 15 20 25 30 35 40%BugünGelecekteŞekil 28 Firmaların üretimde öncelikli amaçlarıGelişim Stratejileri Üretimin Geliştirmesi Faaliyetlerinin HedefleriÜretimin geliştirilmesine yönelik dört faaliyet türünün öncelik sırasına göresıralanmasını istediğimiz soruda, en büyük öncelik verilen faaliyet türünün yeni ürüngeliştirme olduğu ortaya çıkmıştır (Şekil 29). Üretim süreçlerinde teknik inovasyon ikinciönem verilen faaliyet türü iken, organizasyonel yapıda iyileştirme en düşük öncelik verilen27


teknikleri diğer önem verilen bilgi kaynaklarıdır. En az kullanılan bilgi kaynağı ise, rakibinkullandığı dış kaynaklardır (finansman, bilgi, eğitim, vs.).Rakibin ürünleri42181310 3Rakibin girdiği pazarlar222219135Fuarlar, sergiler …1213131712Rakibin üretim teknikleri111513915Rakibin işbirlikleri666711Rakip ile enformel ilişkiler47101018Rakibe coğrafi yakınlık35 386Rakip ile formel ilişkiler8710Rakibin nitelikli işgücü59Rakibin dış kaynakları46 30 10 20 30 40 50 60 70 80 90 100%1 2 3 4 5Şekil 34 Rakibi izlemek için kullanılan bilgi kaynakları 7 Rekabetçi ÖnceliklerFirmaların rekabetçi önceliklerinin sorulduğu bu soruda bir önceki çalışmamıza benzercevaplar alınmıştır. En önemli rekabetçi önceliğin yine kalite olduğu ortaya çıkmıştır 8 (Şekil35). İkinci sırada fiyat yerini korumaktadır. Bu sene yenilik/teknoloji önemini artırarak üçüncüsıraya yerleşmiştir. Aynı soruda 2004/05 çalışmamızda, zamanında teslimat/kısa teslimatsüreleri üçüncü rekabetçi öncelik olarak ortaya çıkmıştı. Satış sonrası hizmet ise yine ensonda yer almaktadır.7 “1” en önemli olmak üzere.8 Önem sıralamasının 1’den 6’ya kadar yapılması istenmiştir. Tabloda “1”, 1. önem sırasını, “2” 2. ve 3. önemsırasını, “3” 4. ve 5. önem sırasını, “4” 6. önem sırasını göstermektedir.33


Fiyat23353210Kalite46468Yenilik/teknoloji17373313Zamanında teslimat /kısa teslimat süresi750376Müşteriye özel ürünler9204823Satış sonrası hizmet1742380 20 40 60 80 1001 2 3 4%Şekil 35 Rekabetçi önceliklerİşbirlikleri Çeşitli Alanlarda İşbirliğiFirmanın araştırma merkezleri veya firmalarla çeşitli alanlarda yapmakta olduklarıişbirlikleri Şekil 36’da gösterilmektedir. Buna göre firmaların %57’si müşterilerle Ar-Geişbirliği yapmakta olduğunu belirtmişken, tedarikçilerle yapılan Ar-Ge işbirliklerinde bu oran%41’e düşmektedir. İkinci sırada yer alan işbirliği türü ise %47 ile araştırma merkezi veyaüniversiteler ile Ar-Ge işbirliğidir. Müşteri veya tedarikçi hariç diğer firmalarla Ar-Geişbirliği ise firmaların en az yaptığı işbirliği türüdür (%26).Sabancı Üniversitesi tarafından yürütülen İmalat Sanayiinde İnovasyon Modelleri veUygulamaları Araştırması 9 başlıklı ve 184 firmanın yer aldığı projede sorduğumuz aynısoruya verilen cevaplarda ise, tedarikçilerle yapılan Ar-Ge işbirliği en çok kullanılan işbirliği(%70) olarak öne çıkmıştır. Eğitim işbirliği, İmalat Sanayiinde İnovasyon Modelleri veUygulamaları Araştırması’nın sonuçlarına göre firmaların %55’inde kullanılırken, İmalatSanayiinde Yenilik Araştırması 2006/07 projesinde %35 oranında kalmıştır. Diğer işbirliğialanlarında ise bu iki projede birbirine yakın cevaplar alınmıştır.İşbirlikleri konusunda geçtiğimiz iki yıl boyunca en büyük gelişme gösteren alanlararaştırma merkezi veya üniversiteler ile Ar-Ge işbirliği ve rakiplerle Ar-Ge işbirliğidir. Bualanlarda işbirliği yapan firmaların oranı büyük ölçüde artmıştır. Diğer alanlarda ise fazla artışolmamış veya azalmıştır.9 Proje no: SOBAG 105K105, TÜBİTAK. Ayrıntılı bilgi için bkz. www.ref.sabanciuniv.edu.34


Müşterilerle Ar-Ge işbirliği57Tedarikçilerle Ar-Ge işbirliğiAraştırma merkezi veya üniv. Ar-GeişbirliğiRakiplerle Ar-Ge işbirliği264147Üretim işbirliği36Satın alma işbirliğiHizmet/satış/dağıtım işbirliği2828Eğitim işbirliği350 10 20 30 40 50 60 70%Şekil 36 İşbirliği yapan firmalarFirmaların işbirliği yaptıkları alanların bölgeleri ise Şekil 37’de gösterilmiştir.Araştırma merkezi veya üniversitelerle Ar-Ge işbirliği ve üretim işbirliği daha çok firmanınkendi bölgesinde yapılmaktadır. Satın alma, hizmet/satış/dağıtım ve eğitim işbirlikleri isedaha çok ulusal firmalarla yapılmaktadır. Uluslararası işbirlikleri ise en çok müşteri veyatedarikçiler dışında kalan diğer firmalarla Ar-Ge işbirliği alanında öne çıkmaktadır.Araştırma merkezi veya üniv. Ar-GeişbirliğiRakiplerle Ar-Ge işbirliğiÜretim işbirliğiSatın alma işbirliğiHizmet/satış/dağıtım işbirliğiEğitim işbirliği0 10 20 30 40 50 60%Bölgesel Ulusal UluslararasıŞekil 37 Yapılan işbirliklerinin bölgesi Rakiplerle İşbirliğiFirmaların yarıya yakınının kendi sektöründeki başka firmalarla işbirliği yapmadığınıve yapmayı planlamadığını görüyoruz (Şekil 38). Rakiplerle en çok işbirliği kuran sektörler35


sırasıyla kimya ve tekstil sektörleridir. En az işbirliği kuran ve ileride de kurmayıplanlamayan firmalar daha çok metal ve mineraller sektörlerinde bulunmaktadır.%50454035302520151050Evet Arıyoruz Düşünüyoruz PlanlamıyoruzHayırGıda Kimya Makine Metal Mineraller TekstilŞekil 38 Firmanın kendi sektöründen başka firmalarla işbirliği36


Bölüm 4. AR-GE / YENİ ÜRÜNAr-Ge ve Ar-Ge Destekleri Ar-Ge Yapan Firmalar, Ar-Ge Departmanı ve Ar-Ge İçin Kullanılan BirimlerFirmaların %75’i Ar-Ge yaptığını ifade etmiştir. Ar-Ge yaptığını belirten firmaların%92’sinde Ar-Ge departmanı bulunmaktadır.Ar-Ge yapan firmaların bu faaliyetlerini yürütürken kullandıkları birimlerin önemisorulduğunda aşağıdaki sonuç ortaya çıkmıştır (Şekil 39). En çok kullanılan ve en çok önemverilen birim, firmaların büyük çoğunluğunda bağımsız Ar-Ge birimi bulunduğu hâlde,mühendislik/tasarım birimidir. 2. önemli sırayı bağımsız Ar-Ge birimi alırken, 3. sıradaüretimde görevli uzmanlar yer almaktadır. İmalat Sanayiinde Yenilik Araştırması 2004/05’te,en çok kullanılan birim üretimde görevli uzmanlar iken bağımsız Ar-Ge birimi en az önemverilen birimdi. Geçtiğimiz 2 yıl içinde bu konuda büyük yol kat edildiğini söyleyebiliriz.Bağımsız Ar-Gebirimi3511147Mühendislik/tasarımbirimi392410Üretimde görevliuzmanlar1431206Dış kaynaklar10918250 10 20 30 40 50 60 70 80%1 2 3 4Şekil 39 Ar-Ge faaliyetlerini yürütürken kullanılan birimlerin önemi 10 Ar-Ge DestekleriAr-Ge yapan firmaların %28’i Ar-Ge çalışmaları için kamu teşviki, desteği veya vergiindirimleri kullanmaktadır. Bu destekleri en çok kullanan sektör ise makine sektörüdür.Verilen destekleri kurum ve organizasyonlar bazında inceleyecek olursak, en çokKOSGEB’in desteklerinden faydalanıldığını görürüz (Şekil 40). Firmaların %19’u KOSGEBdesteklerini kullanırken, %95’i bu desteklerden haberdardır. Ar-Ge ve yenilik konusunda10 “1” en önemli olmak üzere sıralanmıştır.37


verdiği destekleri en az duyulmuş kurum TTGV’dir (Türkiye Teknoloji Geliştirme Vakfı).Firmaların %36’sı TTGV desteklerinden haberdar değildir.80706050%403020100Haberim yok Kullanmadı KullandımHaberi varTTGV TEYDEB KOSGEB TÜBİTAK AB Destekleri DPTŞekil 40 Ar-Ge ve yenilik konularında verilen finansal destek ve teşviklerden haberdarlık2004/05 yılında yapılan araştırmada en çok kullanılan destekler sırasıyla KOSGEB veTÜBİTAK-TİDEB’di. KOSGEB aynı zamanda %23 ile en çok haberdar olunan kurumdu. Enaz haberdar olunan destek ise AB 6. Çerçeve programları idi. Risk SermayesiRisk sermayesi kullanan firma sayısı sadece 5 tanedir. Bu firmalar destek alınankurum olarak banka kredisi bilgisini vermişlerdir.10 Yıldan Uzun Süredir Üretilen Ürünler1995 ve öncesinde kurulan firmalar göz önüne alınarak yapılan analizde, tümsektörlerde firmaların yarısından çoğunun 10 yıldan uzun süreli en az bir ürün ürettiği görülür(Şekil 41). Bu oran makine ve mineraller sektörlerinde en yüksek (%88), kimya sektöründeise en düşük (%60) seviyededir. İmalat Sanayiinde Yenilik Araştırması 2004/05’te bu oranlar,gıda sektöründe %75, kimya sektöründe %100, metal sektöründe %85, tekstil sektöründe ise%78’di.38


%1009080706050403020100888873756760Gıda Kimya Makine Metal Mineraller TekstilŞekil 41 10 yıldan uzun süredir ürettiği en az bir ürün olan firmalarBu ürünlerin ciro içindeki payları incelendiğinde, makine ve metal sektörlerindekifirmaların %20’ye yakınının cirosunun tamamen bu ürünlerden oluştuğu görülür (Şekil 42).İmalat Sanayiinde Yenilik Araştırması 2004/05 verilerine göre 10 yıldan uzun süreli ürünlerincirodaki payının en yüksek olduğu sektör tekstil sektörüdür. Metal ve kimya sektörleriarasında ise önemli bir fark görülmemektedir.Gıda36714367Kimya4314367Makine131913132519Metal279182718Mineraller13502513Tekstil25171725880 20 40 60 80 100%%0 %1-25 %26-50 %51-75 %76-99 %100Şekil 42 10 yıldan uzun süredir üretilen ürünlerin ciro içindeki payıSon 3 Yılda Üretilen Yeni Ürünler Yeni Ürün ÜretmeSon 3 yıl içinde ürün yelpazesine yeni ürün ekleyen (dış görünüş dışında değişiklikiçeren yeni ürün veya önemli teknolojik ilerlemeler içeren ürünler) firmaların oranları Şekil39


43’te gösterilmiştir. Örneğin, kimya sektöründen çalışmaya katılan firmaların %65’i son 3 yıliçinde pazara en az 1 adet yeni ürün sunmuştur. Bu sonuçlara göre, son 3 yıl içinde ürünyelpazesine yeni ürün ekleyen firma oranının en yüksek olduğu sektörler makine vemineraller sektörleridir (yaklaşık %80). Gıda sektörü ise %53 ile en az yeni ürün üretenfirmaya sahip olan sektördür. İmalat Sanayiinde Yenilik Araştırması 2004/05 çalışmasındaverilen cevaplarda, gıda sektöründe %80, kimya sektöründe %90, metal sektöründe %85 vetekstil sektöründe %75 kadar firma en az bir yeni ürün ürettiğini belirtmiştir.%9080706050403020100828065585953Gıda Kimya Makine Metal Mineraller TekstilŞekil 43 Son üç yılda en az bir yeni ürün üreten firmalarYeni ürün üreten firmalara, yeni ürünler içinde yalnızca firma için değil, pazar için deyeni ürünlerin bulunup bulunmadığını sorduğumuz soruda, firmaların yarısından çoğu evetcevabı vermiştir. En çok tekstil firmaları pazar için de yeni ürün ürettiğini belirtmiştir (%77).Bu oranın en az olduğu sektör %25 ile mineraller sektörüdür. Yeni Ürün AdetleriPazara sunulan yeni ürünlerin sayıları sorulduğunda, genelde 1–5 ürün üretildiğigörülür (Şekil 44). Bu sonuç İmalat Sanayiinde Yenilik Araştırması 2004/05 sonuçları ileparalellik göstermektedir. Son üç yılda 50’den fazla yeni ürün üreten firmalara sahip olansektörler, gıda, mineraller ve tekstil sektörleridir. Makine sektöründe en çok sayıda firma yeniürün üretse de, ürettikleri yeni ürün adetleri tüm sektörler içinde en azdır.40


Gıda472312126Kimya3543516Makine186615Metal42825178Mineraller2030202010Tekstil41445550 20 40 60 80 100%0 1-5 6-10 11-20 21-50 >50Şekil 44 Son üç yılda pazara sunulan yeni ürün adetleri Yeni Ürünlerin Cirodaki PayıSon 3 yılda pazara sunulan yeni ürünlerin satışlarının ciro içindeki payı sektörlerarasında farklılık göstermektedir (Şekil 45). Gıda, metal ve tekstil sektörlerinde ciro içindekipay en fazla %6–10 aralığındadır. Metal sektöründe, yeni ürünlerin ciro içindeki payının%10’dan fazla olan firma yoktur. Makine sektöründe firmaların %19’unda yeni ürünlerincirodaki payı %50’nin üzerindedir. İmalat Sanayiinde Yenilik Araştırması 2004/05 verilerinegöre yeni ürün üreten firmaların yarısından çoğunda bu ürünlerin ciro içindeki payı %1–20arasındadır. Ayrıca tüm sektörlerde yeni ürünlerin ciro içindeki payı %60’tan fazla olan firmabulunmaktadır. Yeni Ürünlerde BaşarısızlıkPazara son 3 yılda yeni ürün sunan firmaların %42’si bu ürünlerin arasında başarısızürünleri olduğunu belirtmiştir. Firma büyüklükleri açısından öne çıkan fark, yeni ürün üretenküçük ölçekli firmaların sadece %17’sinde başarısız yeni ürün üretilmişken, orta ölçeklifirmalarda bu oran %48, büyük ölçekli firmalarda ise %46’dır.41


Gıda475215165Kimya351320260Makine181910241019Metal421544Mineraller20114623Tekstil411020101550 20 40 60 80 100%%0 %1-5 %6-10 %11-20 %21-50 >%50Şekil 45 Yeni ürünlerin cirodaki payıBaşarısız olan ürünlerin neden başarısız olduğu sorusuna verilen cevapların sektörelolarak analizi Şekil 46’da görülür. Gıda sektöründe talep düşüklüğü ve pazarlama sorunlarıbaşarısızlık nedenleri iken, finansman zorlukları kimya ve makine sektörlerinde yaşanmıştır.Tedarikçi sorunları ise sadece mineraller sektöründe yaşanan bir sorun olmuştur. Bir öncekiçalışmamızda da teknik problemlerden kaynaklanan başarısızlıkların en çok metal sektöründeyaşandığını görmüştük. Satış sonrası hizmet zorlukları yüzünden başarısız olan bir ürünbulunmamaktadır.1008060%40200TalepdüşüklüğüTeknikproblemlerPazarlamasorunlarıFinansmanzorluklarıTedarikçisorunlarıGıda Kimya Makine Metal Mineraller TekstilŞekil 46 Yeni ürünlerin başarısız olma nedenleri (sektörel)42


Bölüm 5. İNSAN KAYNAKLARI ve ORGANİZASYONİnsan Kaynakları İnsan Kaynakları Eğitim DurumuSaha çalışmasına katılan tüm firmalardaki çalışanların dağılımı göz önüne alındığında%48 ile düz işçilerin çokluğu dikkat çekmektedir (Şekil 47). Düz işçileri, %28 ile mesleklisesi veya lise mezunları takip etmektedir. Üniversite mezunları ise tüm çalışanların %17’sinioluşturmaktadır.Düz işçi48%Üniversitemezunu17%Usta, ustabaşı7%Meslek lisesive lisemezunu28%Şekil 47 İnsan kaynakları eğitim durumu (genel)2004/05 araştırmasında tüm çalışanların %21’ini üniversite mezunları, %23’ünümeslek lisesi mezunları, kalan %56’sını yarı kalifiye ve düz işçiler oluşturmaktaydı. İmalatSanayiinde İnovasyon Modelleri ve Uygulamaları Araştırması’nda sorulmuş benzer soruyaalınan cevaplar ise şu şekildedir: ilköğretim mezunu %33, meslek lisesi mezunu %29, lisemezunu %20, üniversite mezunu %16 ve lisansüstü derecesi sahibi olanlar %2.Tüm çalışanların eğitim durumu sektörel olarak incelenirse, düz işçilerin büyük orandatekstil sektöründe yer aldığı görülür (Şekil 48). Üniversite mezunları ise en çok kimyasektöründe yer alırken, en az metal sektöründedir. Bir önceki araştırmamızda olduğu gibi buaraştırmamızda da düz işçilerin en çok bulunduğu sektör tekstil sektörüdür.Sektörlerin kendi içindeki dağılıma bakacak olursak, makine sektöründeki mesleklisesi ve lise mezunlarının %49 ile en yüksek oranda olduğunu görürüz (Şekil 49). Metal,mineraller ve tekstil sektörlerindeki düz işçi oranı da diğer sektörlerden oldukça yüksektir.43


252015%1050Üniversite mezunuMeslek lisesi velise mezunuUsta, ustabaşıDüz işçiGıda Kimya Makine Metal Mineraller TekstilŞekil 48 İnsan kaynakları eğitim durumu (sektörel; tüm sektörlerin toplamı %100 olmaktadır)605040%3020100Gıda Kimya Makine Metal Mineraller TekstilÜniversite mezunu Meslek lisesi ve lise mezunu Usta, ustabaşı Düz işçiŞekil 49 Sektörlerin kendi içindeki çalışan dağılımı (her sektörün toplamı %100 olmaktadır) Çalışanların Alanlara Göre DağılımıSaha çalışmasına katılan tüm firmalarda çalışan personelin dağılımı Şekil 50’degörülmektedir. Tüm çalışanların %72’si üretim ve montajda çalışmakta iken yönetim, satınalma, lojistik gibi diğer alanlarda çalışanlar %21’i oluşturmaktadır. Ar-Ge ve tasarımda ise%2’şer çalışan bulunmaktadır.44


Satış sonrasıhizmet3%Diğer (yönetim,satın alma,lojistik, vs.)21%Ar-Ge2%Tasarım2%Üretim vemontaj72%Şekil 50 İnsan kaynaklarının alanlara göre dağılımı (genel)Çalışanların alanlara göre dağılımı sektörel olarak incelenirse, sektörler arası büyükfarklar olmadığı görülür (Şekil 51). Tekstil sektöründe Ar-Ge alanında çalışan oranı %1’denazdır. Satış sonrası hizmet alanında çalışan oranı %7 ile en yüksek kimya sektöründedir.2004/05 araştırmamızda da satış sonrası hizmet alanında çalışanlar en çok kimya sektöründebulunmaktaydı.8060%40200Gıda Kimya Makine Metal Mineraller TekstilAr-GeÜretim ve montajDiğer (yönetim, satın alma, lojistik, vs.)TasarımSatış sonrası hizmetŞekil 51 İnsan kaynakları alanlara göre dağılımı (sektörel) Çalışanlarla Bireysel Performans Değerlendirme GörüşmeleriFirma yöneticilerinin büyük çoğunluğu, çalışanlarla bireysel performansdeğerlendirme görüşmeleri yaptıklarını ifade etmiştir (Şekil 52).45


504030%20100Düşük Orta Yüksek Planlandı ÇözümeksikliğiUygulanabilirdeğilPlanlanmadıEvetHayırGıda Kimya Makine Metal Mineraller TekstilŞekil 52 Çalışanlarla bireysel performans değerlendirme görüşmeleriOrganizasyon Yapısı Makine Operatörünün İşlerinin Bütünleştirilmesi ve ZenginleştirilmesiÜretim işlerinin verimlilik adına çok küçük operasyonlara bölünerek üretim işçilerineatanması uygulaması 20. yüzyılın başından hemen hemen yüzyılın son on yıllarına kadar,özellikle kitle üretimi ortamlarında standart uygulama olarak kabul görmüştür. Ancak son onyıllarda bu uygulama işçiyi işinden yabancılaştırdığı savı ile tenkit edilmeye başlanmış veküçük operasyonlara bölünmüş olan işler bir araya getirilerek iş zenginleştirme uygulamasıbaşlatılmıştır. Kendi işi ve tezgâhı ile ilgili bir takım bakım ve kalite işlerinin de üretimişçisine devri, yaptığı “iş”in içindeki faaliyetlerin planlama ve kontrolünün üretim işçisitarafından yapılması hep iş zenginleştirmenin parçasıdır. İş zenginleştirme ile işinmonotonluğu giderilmekte, daha karmaşık işlerin üstesinden gelebilmesi için üretim işçisininbeceri düzeyi artırılmakta, bunların sonucu olarak da iş tatmini yükseltilmeye çalışılmaktadır.Artan iş tatmini ile üretim işçisinin üretkenliğinin artması hedeflenmektedir 11 .Firmaların %60’ından fazlasında makine operatörünün işleri bütünleştirilmiş vezenginleştirilmiştir (Şekil 53). Metal sektöründe firmaların %90’ından fazlası bu yaklaşımıuyguladığını, kalan %10 firma da önümüzdeki 2 yıl içinde uygulayacağını ifade etmiştir.Diğer sektörlerde %10-%20 arası firma bu yöntemin firmaları için uygulanabilir olmadığınıbelirtmiştir.11 Slack, N., Chambers, S., Johnston, R., Operations Management, 3. Baskı, Prentice Hall, New York, 2001.46


504030%20100Düşük Orta Yüksek Planlandı ÇözümeksikliğiUygulanabilirdeğilPlanlanmadıEvetHayırGıda Kimya Makine Metal Mineraller TekstilŞekil 53 Makine operatörünün işlerinin bütünleştirilmesi ve zenginleştirilmesi Planlama, Operasyon ve Kontrol Fonksiyonlarının Merkeziyetçi Olmayan BiçimdeYönetimiPlanlama, operasyon ve kontrol fonksiyonlarının merkeziyetçi olmayan biçimdeyönetimi de yaygın olarak uygulanan organizasyonel yaklaşımlardan biridir (Şekil 54). En azkimya (%55), en çok da mineraller (%88) sektöründe uygulanan bu yaklaşım, firmaların%20’si tarafından uygulanabilir bulunmamaktadır.605040%3020100Düşük Orta Yüksek Planlandı ÇözümeksikliğiUygulanabilirdeğilPlanlanmadıEvetHayırGıda Kimya Makine Metal Mineraller TekstilŞekil 54 Planlama, operasyon ve kontrol fonksiyonlarının merkeziyetçi olmayan biçimdeyönetimi47


Bu iki organizasyonel yaklaşımın geçtiğimiz iki yıl içindeki değişimi Şekil 55’tegösterilmiştir. Her iki organizasyonel yaklaşımın yaygınlığı da geçtiğimiz 2 yıl içinde büyükartış göstermiştir.%8070605040302010039İşlerin bütünleştirilmesi vezenginleştirilmesi70 7247Merkeziyetçi olmayan şekildeyönetim2004/05 2006/07Şekil 55 Organizasyon yapısının 2004/05’ten 2006/07’ye değişimi Üretimde YetkilendirmeÜretimde beş farklı iş için, bu işlerin hangi düzeyde kimler tarafından yapıldığısorulduğunda elde edilen sonuçlar Şekil 56’da verilmiştir. Buna göre, iş emirlerinin detaylıplanlanmasının büyük oranda (%76) merkezden yapıldığı görülmektedir. İmalat SanayiindeYenilik Araştırması 2004/05’te de planlamanın %68’lik bir oranla merkezden yapıldığısonucuna varılmıştı.Makine/tezgâhların bilgisayar programlarının hazırlanması ve kalite güvence/kontrolişleri birbirine yakın oranlarda uzmanlar tarafından merkezi olarak veya iş sahasındayapılmaktadır. Bilgisayar programlarının hazırlanması, İmalat Sanayiinde YenilikAraştırması 2004/05 çalışmasında ağırlıklı olarak merkezden uzmanlarca yapılmaktayken,kalite güvence/kontrol için yukarıdaki sonuca benzer bir sonuç alınmıştı. Toplam KaliteYönetiminde en iyi uygulamalar kalite güvence ve kontrol uygulamalarının mümkünolduğunca iş sahasına indirilmesini ve üretimi gerçekleştiren kişilere devrini öngörür 12 .Alınan sonuçlara göre, hâlâ Toplam Kalite Yönetiminde önerilen yaklaşımdan farklı biryaklaşımın firmalarda uygulandığını söyleyebiliriz.Makinelerin hazırlanması, ayarı ve takım değişiklikleri ve makine bakım/tamir/revizyonu işlerinin ağırlıklı olarak iş sahasına indiği görülür. Bu işler, firmaların yaklaşık%56’sında iş sahasında uzmanlar, yaklaşık %30’unda iş sahasında makine operatörleri veya12 Feigenbaum, A.V., Total Quality Control, McGraw-Hill, New York, 1983.48


takım çalışanları tarafından yapılmaktadır. Bu sonuçlar İmalat Sanayiinde Yenilik Araştırması2004/05 ile örtüşmektedir.İş emirlerinin detaylı planlanmasıMakine/tezgâhların bilgisayar programlarınınhazırlanmasıMakinelerin hazırlanması, ayarı ve takımdeğişiklikleriMakine bakımı/tamiri/revizyonuKalite güvence/kontrol0 10 20 30 40 50 60 70 80%Merkezi uzmanlarİş sahasında uzmanlarİş sahasında makine operatörleri veya takım çalışanlarıBu işletme için geçerli değilŞekil 56 Çeşitli üretim işlerinde yetkilendirme Performans Göstergelerinin KullanımıFirma içi kontrol amacıyla, hangi performans göstergelerinin firma üst yönetimive/veya üretim sahası yönetimince kullanıldığını sorduğumuz soruda verilen cevaplar Şekil57’de gösterilmektedir. Buna göre firmaların %90’ından fazlası tarafından kullanılanperformans göstergeleri sırasıyla müşteri tatmini/şikâyetleri, kalite oranı (hatalı ürün oranı)ve nakit akışıdır. Nakit akışı, firmaların %90’ında sadece üst yönetim seviyesince kontroledilmektedir.İmalat ön süresi ve hazırlık süresi firmaların yaklaşık %68’inde sadece üretim sahasıyönetimince kontrol edilmektedir. Firmalar tarafından en az kontrol edildiği anlaşılanperformans göstergesi ise %74 ile 3 yaş ve daha genç ürünlerin cirosudur. Hatırlatılmasıgereken husus, 3 yaş ve daha geç ürünlerin cirosunun firmaların yenilikçiliklerinindeğerlendirilmesinde en yaygın kullanılan performans göstergelerinden birisi olduğudur.49


Müşteri tatmini/şikayetleri581722Kalite oranı353923Nakit akışı903Çalışan tatmini621514Geri dönüş oranı561917Teslimat güvenilirliği344312Üretkenlik462716Teslimat ön süresi334610Kalite maliyetleri581615İmalat ön süresi15667Hazırlık süresi14704İşe gelmeme oranı34477Gün cinsinden tutulan envanter353712Yeni ürün cirosu65450 10 20 30 40 50 60 70 80 90 100%Sadece üst yönetim seviyesi Sadece üretim sahası yönetimi Her iki yönetim tarafındanŞekil 57 Firma içi kontrol amacıyla kullanılan performans göstergeleri Üretimde Takım ÇalışmasıTakım çalışması, firmadaki iş fonksiyonlarının (üretim, kalite, proje, Ar-Ge, vs.)yürütülmesinde, çalışanların 3 ila 9 kişilik gruplara bölünmesidir. Üretimde takım çalışmasıfirmalar arasında en yaygın olarak uygulanan organizasyonel yaklaşımlardan biridir (Şekil58). En az metal sektörü firmaları uyguladığını belirtmiş (%70) ve metal sektörü firmalarının%20’si firmaları için uygulanabilir değil demişlerdir.605040%3020100Düşük Orta Yüksek Planlandı ÇözümeksikliğiUygulanabilirdeğilPlanlanmadıEvetHayırGıda Kimya Makine Metal Mineraller TekstilŞekil 58 Takım çalışması50


Takım çalışması yapan firmalara üretim personelinin ne kadarı takım halinde çalışıyordiye sorduğumuzda, Şekil 59’daki cevaplar elde edilmiştir.2520202320%15101416580


%6050403020100184727Ürün yeniliğiyapabilme vepazarlayabilme37 36 36 3723 2322158 4 4 12Üretim süreçyeniliklerioluşturabilmeFirma organizasyonyapısı vesüreçlerindekideğişikliklerihazırlayabilme51Ürünle ilgili hizmetüretebilmeÇalışanlardan bağımsız süreçlerHer zaman değiştirilebilir çalışma gruplarıYerinin doldurulması zor kişi(ler)Geçerli değilŞekil 60 Firma yetkinliklerinin sürdürülebilirliğiFirma yetkinliklerinin sürdürülebilirliği sektörlere göre incelendiğinde aşağıdaki tabloelde edilmiştir. Tablo 7’ye göre en esnek sektörün tekstil, en az ensek olan sektörün makinesektörü olduğu görülmektedir.Tablo 7 Firma yetkinliklerinin sürdürülebilirliğinde esneklikÜrün yeniliği yapabilme vepazarlayabilmeÜretim süreç yeniliklerioluşturabilme vebaşlatabilmeFirma organizasyon yapısıve süreçlerindekideğişiklikleri hazırlayabilmeve uygulayabilmeÜrünle ilgili hizmetüretebilme vepazarlayabilmeGıda Kimya Makine Metal Mineraller TekstilKısmi Esnek Kısmi Esnek KısmiEsnekesnek değil esnek değil esnekKısmiesnekKısmiesnekKısmiesnekKısmiesnekKısmiesnekEsnekdeğilKısmiesnekKısmiesnekKısmiesnekKısmiesnekKısmiesnekKısmiesnekEsnekEsnek Esnek Esnek Esnek Esnek52


Bölüm 6. MÜŞTERİ İLİŞKİLERİ Ürünle İlgili HizmetlerMüşterilere ürünle ilgili hizmet sunulup sunulmadığı sorulduğunda ortalamada %65oranında hayır cevabı alınmıştır. Sektörler arasındaki farklar incelendiğinde en çok hizmetveren sektörün makine sektörü olduğu ortaya çıkmıştır. Bu nedenle, Şekil 61’de sadecemakine sektörü firmalarının bahsedilen hizmetlerinin kullanım oranları gösterilmiştir.Müşteriye en çok sunulan hizmet %91 ile teknik dokümantasyondur. Bunu yerinde montaj, ilkdevreye alma ve tasarım, danışmanlık, projelendirme takip etmektedir. Hizmet sunanfirmaların tamamı bu hizmetlerden elde ettiği gelirin satışlardan elde ettiği gelirden azolduğunu ifade etmiştir.Teknik dokümantasyonun firmaların tamamında olması beklenirken %91’inde olmasışaşırtıcıdır. Özellikle makine sektörü firmaları için teknik dokümantasyon olmazsa olmazkonumundadır. Müşteri hizmetlerinin daha ileri aşamaları kabul edilebilecek yazılımgeliştirme, ürün/makine/tezgâhları müşteri tesisinde işleme ve leasing, kiralama, finansınfazla yaygınlaşmadığını görüyoruz. Bunun bir nedeninin makine imalatçısı firmaların finansalderinliğinin fazla olmadığı söylenebilir. Bakım/tamir konusunda verilen hizmetlerin oldukçayüksek olması dikkat çekicidir.Teknik dokümantasyon91Yerinde montaj, ilk devreye almaTasarım, danışmanlık, proje planlama7578EğitimBakım/tamir6868Leasing, kiralama, finansÜrün/makine/tezgâhları müşteri tesisindeişletmeYazılım geliştirme4141410 20 40 60 80 100%Şekil 61 Makine sektöründe hizmetler53


Müşteriye Tam Zamanında TeslimatMüşteriye tam zamanında teslimat orta ve yüksek seviyelerde, kimya, makine ve metalsektörlerinin tamamında uygulanmaktadır (Şekil 62). Tekstil sektörünün %96’sındauygulanırken, kalan %4 kadar firma da önümüzdeki iki yıl içinde uygulamayı planladığınıbelirtmiştir. İki yıl önce de %86 ile zaten yüksek olan müşteriye tam zamanında teslimat şuanda firmaların %96’sı tarafından uygulanmaktadır.1008060%40200Düşük Orta Yüksek Planlandı ÇözümeksikliğiUygulanabilirdeğilPlanlanmadıEvetHayırGıda Kimya Makine Metal Mineraller TekstilŞekil 62 Müşteriye tam zamanında teslimat Siparişlerin Zamanında Teslim Edilme YüzdesiGerek müşteri memnuniyetinin gerekse operasyonel performansın önemli birgöstergesi zamanında teslim edilen siparişlerin oranıdır. Siparişlerin zamanında teslim edilme(sipariş alındığında belirlenmiş olan teslim tarihinde) oranının en yüksek olduğu sektör gıdasektörüdür (Şekil 63). Gıda sektöründe firmaların %53’ü siparişlerinin tamamını zamanındateslim ettiğini söylerken, %24’ü %95–99 oranında zamanında teslim ettiğini belirtmiştir. Gıdaürünlerinin kullanım süresinin diğer sektörlerden çok daha kısa olması bu sonucunsebeplerinden biridir. Gıda sektörünü, kimya, makine, mineraller, tekstil ve metal sektörleritakip etmektedir.İmalat Sanayiinde Yenilik Araştırması 2004/05 verilerine göre müşteriye zamanındateslimat yüzdesi en yüksek olan sektör yine gıda sektörü olmuştur. Siparişlerinin tamamınızamanında teslim ettiğini belirten gıda sektörü firmaları %61’dir. İki yıl önceki araştırmada,gıda sektörünü sırasıyla kimya, metal ve tekstil sektörleri takip etmiştir.54


Gıda66122453Kimya91853236Makine2113212125Metal213672114Mineraller91894518Tekstil4303513170 20 40 60 80 100%


65). Firmaların %58’i sadece üst yönetim seviyesinde bu göstergeyi kontrol ettiğini, %22’sihem üst yönetim hem üretim sahası yönetimince kontrol ettiğini belirtmiştir.70605058%403020100Sadece üstyönetimseviyesi17Sadece üretimsahasıyönetimi22Her iki yönetimtarafından3KontroledilmiyorŞekil 65 Müşteri tatmini/şikâyetleri kontrolü56


Bölüm 7. KALİTE Sürekli İyileştirme Süreci (CIP)Kalite yönetiminin temel amacı müşteri beklenti ve ihtiyaçlarını aşarak tatminetmektir. Müşteri odaklı bu yönetim yaklaşımı müşterilerin arzu ve beklentilerini karşılarken,ürün ve hizmetlerin kalitelerinin sürekli iyileştirilmesine odaklanmıştır 13 . Feigenbaum,Deming, Juran ve Ishikawa gibi lider kalite uzmanları, kalite hedeflerine ulaşılması içinölçme/değerleme ve geri besleme gibi araçların yardımı ile problem çözme veya potansiyelproblemleri önlemek için sürekli iyileştirme uygulamalarına verilmesi gereken önemivurgulamışlardır.Yaygın olarak kullanılan sürekli iyileştirme süreci (CIP) yaklaşımı, kimya sektörühariç diğer sektörlerde orta ve yüksek oranlarda uygulanmaktadır (Şekil 66). Kimya sektörüfirmalarının %50’si düşük seviyede uyguladığını ifade ederken, mineraller sektöründekifirmaların tümü bu yaklaşımı uygulamaktadır. Sadece gıda sektöründe firmaların %13’ününbu yaklaşımı uygulanabilir bulmaması dikkat çekicidir.605040%3020100Düşük Orta Yüksek Planlandı ÇözümeksikliğiUygulanabilirdeğilPlanlanmadıEvetHayırGıda Kimya Makine Metal Mineraller TekstilŞekil 66 Sürekli iyileştirme süreci (CIP) EFQM Modeline Dayalı Kalite YönetimiEFQM 14 Mükemmellik Modeli, beşi girdi, dördü sonuç olmak üzere dokuz anakriterden oluşan bir modeldir. Firmanın yaptığı faaliyetler “girdi”, firmanın gerçekleştirdikleri“sonuç” kriterleri olarak ifade edilir. Bahsedilen kriterlerle oluşturulan model şu ifadeyedayanmaktadır: Performansa, müşterilere, çalışanlara ve topluma yansıyan mükemmel13 Juran, J.M., "Managing for quality", Journal for Quality and Participation, 11–1, s. 8, 1988.14 EFQM: European Foundation for Quality Management.57


sonuçlar, politika ve stratejinin, çalışanların, kaynakların ve süreçlerin uygun bir liderlikanlayışıyla yönlendirilmesi ile sağlanabilir 15 .EFQM modeline dayalı kalite yönetim sisteminin yaygın olmadığı görülmüştür (Şekil67). Firmalar genel olarak bu yaklaşımı çözüm eksikliğinden ötürü kullanmamaktadır. Bukadar az uygulamanın olması ve yüksek sayıda firmanın uygulamayı planlamaması, bukonuda bir bilgi eksikliği olduğunu düşündürtmüştür.504030%20100Düşük Orta Yüksek Planlandı ÇözümeksikliğiUygulanabilirdeğilPlanlanmadıEvetHayırGıda Kimya Makine Metal Mineraller TekstilŞekil 67 EFQM modeline dayalı kalite yönetimi Sıfır-Ara-Stok PrensibiSıfır-ara-stok prensibini uygulayan sektörler arasında belirgin bir farkgörülmemektedir (Şekil 68). Ancak gıda sektörü firmalarının %50’si bu prensibi uygulanabilirbulmamaktadır.15 www.kalder.org58


605040%3020100Düşük Orta Yüksek Planlandı ÇözümeksikliğiUygulanabilirdeğilPlanlanmadıEvetHayırGıda Kimya Makine Metal Mineraller TekstilŞekil 68 Sıfır-ara-stok prensibi ISO 9000:2000 SertifikasıISO 9000:2000 sertifikası Uluslararası Standartlar Organizasyonu (ISO) tarafındanbelirlenmiş dünya çapında geçerliliğe sahip kalite yönetim, dokümantasyon ve kaliteyönetiminin sürdürülebilirliğini belgeleyen kalite standart sistemidir.ISO 9000:2000 sertifikası en az tekstil sektörü firmalarında (%62,5) bulunmaktadır(Şekil 69) ancak bu oran bir önceki araştırmamıza göre büyük bir artışı ifade etmektedir.İmalat Sanayiinde Yenilik Araştırması 2004/05 çalışmasında, tekstil sektöründe bu sertifikayasahip firmaların oranı %20 iken, diğer sektörlerde %70’ti. 2006/07 çalışmasında ise bütünsektörlerde bir artış olduğu görülmektedir. Metal ve tekstil sektöründen az sayıda firma busertifikayı almayı çözüm eksikliği olduğu için planlamamıştır.10080%6040200Planlandı Çözüm eksikliği UygulanabilirdeğilPlanlanmadıEvetHayırGıda Kimya Makine Metal Mineraller TekstilŞekil 69 ISO 9000:2000 sertifikası59


ISO 14001 Çevre Yönetim SistemiISO 14001 Çevre Yönetim Sistemi sertifikası, ISO tarafından belirlenmiş dünyaçapında geçerliliğe sahip çevre yönetim için standartları belirleyen ve çevre yönetimininsürekliliğini belgeleyen kalite standart sistemidir.ISO 14001 Çevre Yönetim Sistemi belgesi firmaların yaklaşık dörtte birindebulunmaktadır (Şekil 70). Önümüzdeki iki yıl içinde mineraller sektöründeki firmaların%80’e yakını bu belgeyi almayı planlamışken, tekstil sektöründe firmaların %50’si bu belgeyiuygulanabilir bulmamaktadır.8060%40200Planlandı Çözüm eksikliği UygulanabilirdeğilPlanlanmadıEvetHayırGıda Kimya Makine Metal Mineraller TekstilŞekil 70 ISO 14001 Çevre Yönetim Sistemi908070878480%6050403041615320100Sürekli İyileştirmeSüreci2411Sıfır-ara-stok ISO 9000:2000 ISO 140012004/05 2006/07Şekil 71 Kalite uygulamalarının 2004/05’ten 2006/07’ye değişimiBahsedilen kalite yaklaşımı ve kalite belgelerinin yaygınlığının İmalat SanayiindeYenilik Araştırması 2004/05 ve 2006/07 çalışma sonuçları arasındaki değişimi Şekil 71’degösterilmektedir. Sürekli iyileştirme süreci uygulaması dışında diğer alanlarda gelişme söz60


konusudur. Sürekli iyileştirme sürecinde görülen azalmayı da istatistikî anlamda göz ardıedebiliriz. ISO 14001 sertifikasının yaygınlığında büyük artış görülse de, firmaların sadece%24’ünün bu sertifikaya sahip olması hâlâ önemli bir eksikliktir. Özellikle AB’ye uyumsürecinde bu oranın önümüzdeki yıllarda daha da artmasını bekliyoruz. Kalite Kontrol Sonrası İşleme – Hurdaya ÇıkarmaKalite problemlerinden ötürü yeniden işlenen veya hurdaya çıkarılan ürünlerinyüzdesi Şekil 72’de gösterilmektedir. Buna göre, ürünlerini en az hata ile üreten firmalar gıdasektöründe yer almaktadır. Kalite kontrol sonrası yeniden işlenen ya da hurdaya çıkarılanürünleri ‰5’ten az olan firma oranı gıda sektöründe %59’dur. Bunun tam tersi ise minerallersektöründe görülmektedir. Mineraller sektöründe firmaların %36’sı ürünlerinin %5’tenfazlasını yeniden işlemekte ya da hurdaya çıkarmaktadır. İmalat Sanayiinde YenilikAraştırması 2004/05’te gıda sektörü firmalarının en az hata ile ürün üreten firmalar olduğuortaya çıkmıştır.Gıda59186126Kimya4310191910Makine399132613Metal29213614Mineraller2792736Tekstil3517221790 20 40 60 80 100%%0,50'den az %0,51-1,00 %1,01-2,00 %2,01-5,00 %5,00'ten fazlaŞekil 72 Kalite kontrol sonrası işleme veya hurdaya çıkarma yüzdesi Kalite Oranı ve Kalite Maliyetlerinin KontrolüEn çok kullanılan 2. performans göstergesi kalite oranıdır (veya hatalı ürün oranı).Firmaların sadece %4’ü kontrol etmediğini belirtmiştir ve belli bir yönetim seviyesindekontrolü yoğunlaşmamıştır (Şekil 73).Kalite maliyetleri ise diğer finansal performans göstergelerinde olduğu gibi daha çoksadece üst yönetim seviyesinde kontrol edilmektedir. Firmaların %88’i kalite maliyetlerinikontrol etmektedir.61


70605058%403020100353923Kalite oranı16 154 12Kalite maliyetleriSadece üst yönetim seviyesiHer iki yönetim tarafındanSadece üretim sahası yönetimiKontrol edilmiyorŞekil 73 Kalite oranı ve kalite maliyetleri kontrolü62


Bölüm 8. YÖNETİM TEKNOLOJİLERİ Kurumsal Kaynak Planlaması (ERP) YazılımıKurumsal Kaynak Planlaması (Enterprise Resources Planning, ERP) kavramı,firmaların bütün fonksiyonel alanlarını kapsayacak şekilde iş süreçlerinin bütünleştirildiği tekbir yapıyı ifade eder 16 . ERP sistemleri ise bu yapıyı gerçekleştirmeye yönelik yazılım ve diğeryöntemler bütünüdür 17 . 1960’larda yalnızca muhasebe, stok kontrol ve malzeme ağacındanhareketle malzeme ihtiyaç planlaması (MRP) fonksiyonuna sahip olan yazılımlar, 2000’liyıllarda firmaların tüm süreçlerinin entegrasyonunu sağlamaya çalışmaktadır. ERP’ninfirmaya en önemli yararları, entegrasyon, maliyet azalması, kolay bilgi akışı, raporlama veanaliz imkanı ve sistematik (standardize edilmiş) iş akışı sağlamasıdır 18 . ERP yazılımları satınalma, stok ve depo yönetimi, personel yönetimi, kalite yönetimi, satış ve pazarlama, maliyetmuhasebesi, üretim ve planlama ve cari hesap yönetimi gibi modüller içermektedir.Kurumsal Kaynak Planlaması (ERP) yazılımı kullanımı en fazla %60’a ulaşsa da,önümüzdeki iki yıl içinde kullanmayı planlayan firmaların sayısı oldukça yüksektir (Şekil 74).En fazla kimya sektöründe kullanılan ERP yazılımı, en az metal sektöründe kullanılmaktadır.Yine metal sektörü firmalarının %43’ü bu yazılımı uygulanabilir bulmamaktadır.%6050403020100Düşük Orta Yüksek Planlandı TeknolojikçözümeksikliğiUygulanabilirdeğilPlanlanmadıEvetHayırGıda Kimya Makine Metal Mineraller TekstilŞekil 74 Kurumsal Kaynak Planlaması (ERP) kullanımı16 Mabert, V.A., Soni, A., Venkataraman, M.A., Enterprise resource planning survey of US manufacturing firms,Production and Inventory Management, 41 (2), s.52-58, 2000.17 Jacobs, F.R., Bendoly, E., Enterprise resource planning: Developments and directions for operationsmanagement research, European Journal of Operational Research, 146, s. 233-240, 2003.18 Ceyhan, M., “Türkiye’de ERP ve Logo Business Solutions”, Logo Yetkili Eğitim Merkezi, 2005.63


Tedarik Zinciri Kapsamında Diğer Firmalarla Üretim Planlaması VerilerininKarşılıklı PaylaşımıFirmalar yaygın olarak tedarik zinciri kapsamında diğer firmalarla üretim planlamasıverilerinin karşılıklı paylaşmaktadır (Şekil 75). En yaygın olduğu sektör ise makinesektörüdür (%72) ve bu firmaların yarısı yüksek seviyede kullandığını ifade etmiştir.Firmaların %22’si bu paylaşımı firmaları için uygulanabilir bulmamaktadır.4030%20100Düşük Orta Yüksek Planlandı TeknolojikçözümeksikliğiUygulanabilirdeğilPlanlanmadıEvetHayırGıda Kimya Makine Metal Mineraller TekstilŞekil 75 Tedarik zinciri kapsamında diğer firmalarla üretim planlaması verilerinin karşılıklıpaylaşımı Eşzamanlı MühendislikEşzamanlı mühendislik için yapılmış tanımlardan en çok kullanılanlardan biri olanWinner’in 19 tanımı şu şekildedir: Eşzamanlı mühendislik, ürünlerin ve ürünle ilgili üretim vedestek hizmetlerinin de dâhil olduğu tüm süreçlerin, bütünleşik ve eşzamanlı tasarımınagetirilmiş sistematik bir yaklaşımdır. Eşzamanlı mühendislik yaklaşımı, tasarımcıların ürününtüm yaşam döngüsü boyunca kalite, maliyet, planlama ve kullanıcı gereksinimleri de dâhilolmak üzere bütün unsurları dikkate almalarını sağlar 20 .Eşzamanlı mühendisliğin en yaygın olduğu sektörler makine (%69) ve minerallerdir(%60) (Şekil 76). En az gıda ve metal sektörlerinde uygulanan bu yaklaşım, önümüzdeki ikiyıl içinde metal sektörü firmalarının %30’unda daha uygulanmaya başlanacaktır. Gıdasektöründe ise firmaların %40’ı bu yaklaşımı firmaları için uygulanabilir bulmamaktadır.Yukarıda ayrıntılı olarak incelediğimiz yönetim teknolojilerinin geçtiğimiz iki yıliçindeki değişimi Şekil 77’de görülmektedir. İmalat Sanayiinde Yenilik Araştırması 2004/0519 Winner, R. I., Pennell, J. P., Bertrand, H. E. ve Slusarczuk, M. M., The Role of Concurrent Engineering inWeapons System Acquisition, IDA Report R-338. Alexandria, VA: Institute for Defense Analyses, 1988.20 Prasad, B., Concurrent Engineering Fundamentals, Prentice Hall PTR, New Jersey, 1996.64


sonuçlarına göre oldukça düşük olan ERP kullanımı, %26’dan %46’ya yükselerek iki yıliçinde büyük artış göstermiştir. Yine de bu yazılımın kullanım oranı hâlâ oldukça düşüktür veçok küçük firmalar dışında kullanımının uygulanabilir değil diye nitelendirilmesi bilgieksikliğini göstermektedir.504030%20100Düşük Orta Yüksek Planlandı ÇözümeksikliğiUygulanabilirdeğilPlanlanmadıEvetHayırGıda Kimya Makine Metal Mineraller TekstilŞekil 76 Eşzamanlı mühendislik70%6050403046536044512010260Kurumsal KaynakPlanlaması (ERP)Tedarik zincirikapsamında diğerfirmalarla üretimplanlaması verilerininpaylaşımıEşzamanlı mühendislik2004/05 2006/07Şekil 77 Tedarik zinciri yönetim teknolojilerinin ve eşzamanlı mühendislik uygulamalarının2004/05’ten 2006/07’ye değişimiÜretim planlamasına yönelik bilgi paylaşımı iki yıl içinde az da olsa bir artışgöstermiştir. Hem tedarikçilerin daha isabetli üretim planlaması yapmalarını kolaylaştırarakhem de tedarikçilerin ve ana üreticilerin daha isabetli tedarik planlaması yapmalarına olanaksağlayarak temin maliyetini düşüren bu uygulamanın daha da yaygınlaşması tedarikzincirindeki tüm firmaların yararındadır.65


Bazı Temel Bulgular En önemli rekabetçi öncelik bu sene de kalite ve sonrasında fiyattır. Yenilik/teknoloji buyıl önemini artırarak üçüncü sıraya yerleşmiştir. Firmaların bugün için öncelikli amaçları sırasıyla maliyet yapısını iyileştirme ve kalitedeiyileştirmedir. Gelecekteki öncelikli amaçlarında ise ilk iki amaç sırasını aynen korumaktaancak önem veren firmaların yüzdeleri azaldığı görülür. Üçüncü sıradaki amaç bugün içinteslimat süresi, gelecekte ise ürün yenilikleri üretebilme yeteneğini geliştirmedir. Ürün çeşitliliği bazında rakiplerden farklılaşma en çok kullanılan genel ürün stratejisidir. Satış kârlılığı %5’ten yüksek olan firmaların genel ürün stratejisi genellikle belirliürünlere odaklı veya ürün çeşitliliği bazında rakiplerden farklılaşmadır. Satış kârlılığı %5veya daha az olan firmaların ise genel ürün stratejisi genellikle belirli ürünlere odaklıveya maliyet odaklıdır. Yeni ürün stratejisi olarak yeni ürünlerle yeni pazarlara girme stratejisini uygulayanfirmaların katma değer/ciro oranları diğer firmalardan daha yüksektir. Sektörde rekabet gücünü belirleyen unsurlar yine sırasıyla, ürünün kalitesi/performansı,üretim maliyeti, zamanında teslimat/kısa teslimat süreleri ve marka olarakbenimsenmedir. Marka olarak benimsenmeye verilen önemde 2006/07 araştırmasındabüyük artış görülmüştür. Firmaların rakiplerine göre kendilerini daha kötü olarak nitelendirdikleri unsur üretimmaliyetidir. Sektörde rekabet gücünü belirleyen unsurun ne olduğundan bağımsız olarak rakiplerinegöre kendisini daha iyi diye nitelendiren firmaların satış kârlılığı, aynı ve daha kötü diyenfirmalardan daha yüksektir. Sektörde rekabet gücünü belirleyen unsurun ne olduğundan bağımsız olarak rakiplerinegöre kendisini daha iyi diye nitelendiren firmaların zamanında teslimat yüzdesi, aynı vedaha kötü diyen firmalardan daha yüksektir. Araştırma merkezi veya üniversiteler ile Ar-Ge işbirliği ve rakiplerle Ar-Ge işbirliğiyapan firmaların oranı 2006/07 araştırmamızda 2004/05 araştırmamıza göre oldukça artışgöstermiştir. ISO 9000:2000 ve ISO 14001 sertifikalarına sahip firmaların oranları bir öncekiaraştırmaya göre büyük artış göstermiştir. İmalat Sanayiinde Yenilik Araştırması 2004/05 sonuçlarına göre oldukça düşük olan ERPkullanımı, %26’dan %46’ya yükselerek iki yıl içinde büyük artış göstermiştir.66


İmalat Sanayiinde Yenilik Araştırması 2004/05 Sonuçlarına İlişkinYayınlar• Innovation Performance and Partnerships in Manufacturing Firms in Turkey, GündüzUlusoy, Dilek Çetindamar, Temmuz 2007• An Empirical Study on the Competitiveness and Innovation in Four Sectors of the TurkishManufacturing Industry, Gündüz Ulusoy, Dilek Çetindamar, Hande Yeğenoğlu, Çağrı Bulut -Haziran 2007• Innovation Performance and Competitive Strategies in the Turkish Manufacturing Industry,Gündüz Ulusoy, Hande Yeğenoğlu - Şubat 2007• İmalat Sanayiinde Yenilik Araştırması 2004/05 - Yönetim Teknolojileri ve İnsan Kaynakları,Gündüz Ulusoy, Dilek Çetindamar, H. Bahadır Akın, Çağrı Bulut, Hande Yeğenoğlu - Eylül2006• İmalat Sanayiinde Yenilik Araştırması 2004/05 - Metal Sektöründe Üretim Yönetimi, GündüzUlusoy, Dilek Çetindamar, H. Bahadır Akın, Çağrı Bulut, Hande Yeğenoğlu - Ağustos 2006• İmalat Sanayiinde Yenilik Araştırması 2004/05 - Üretimde Modernizasyon, Gündüz Ulusoy,Dilek Çetindamar, H. Bahadır Akın, Çağrı Bulut, Hande Yeğenoğlu - Ağustos 2006• İmalat Sanayiinde Yenilik Araştırması 2004/05 - Üretim Sistemleri Teknolojileri, GündüzUlusoy, Dilek Çetindamar, H. Bahadır Akın, Çağrı Bulut, Hande Yeğenoğlu - Haziran 2006• İmalat Sanayiinde Yenilik Araştırması 2004/05 - Ar-Ge/Yeni Ürün Geliştirme/Yenilik, GündüzUlusoy, Dilek Çetindamar, H. Bahadır Akın, Çağrı Bulut, Hande Yeğenoğlu - Şubat 2006• İmalat Sanayiinde Yenilik Araştırması 2004/05 - Genel Yaklaşım ve Firma Profilleri, GündüzUlusoy, Dilek Çetindamar, H. Bahadır Akın, Çağrı Bulut, Hande Yeğenoğlu – Kasım 2005• İmalat Sanayiinde Yenilik Araştırması 2004/05 - Kalite Yönetimi, Gündüz Ulusoy, DilekÇetindamar, H. Bahadır Akın, Çağrı Bulut, Hande Yeğenoğlu – Ekim 2005• İmalat Sanayiinde Yenilik Araştırması 2004/05 – Rekabet ve İşbirlikleri, Gündüz Ulusoy,Dilek Çetindamar, H. Bahadır Akın, Çağrı Bulut, Hande Yeğenoğlu – Ekim 2005Bu yayınlara TÜSİAD-Sabancı Üniversitesi Rekabet Forumu web sitesindenulaşabilirsiniz: www.ref.sabanciuniv.edu.TeşekkürGaziantep, İzmir ve Kayseri’de saha çalışmasını gerçekleştiren Adil Baykasoğlu,Türkay Dereli, Edip Teker, Şebnem Demirkol, Burcu Felekoğlu ve Adem Göleç’e veveritabanının hazırlanmasında ve değerlendirilmesinde emeği geçen Koray Korten, ÖzlemKöse ve Firdevs Ulus’a teşekkür ederiz. Soru formunun son şeklini almasında ve pilotuygulamada katkılarından dolayı Çağrı Bulut’a teşekkürü borç biliriz.67

More magazines by this user
Similar magazines