analiz 28 der net

sina7935

analiz 28 der net

KünyeAnaliz No: 28, KünyeYazarlarHabibe Özdal, USAK Avrasya Araştırmaları Merkezi uzmanlarındandır. AyrıcaOrta Asya ve Kafkasya Araştırmaları (OAKA) dergisinin yazı işleri müdürüdür.Çalışma alanları Rus iç ve dış politikası, Ukrayna iç ve dış politikası, veRusya-Ukrayna ilişkileridir.Hasan Selim Özertem, USAK Enerji Güvenliği Araştırmaları MerkeziBaşkanı’dır. Avrasya, güvenlik, enerji ve Türk dış politikası konularında çalışmaktadır.Kerim Has, USAK Avrasya Araştırmaları Merkezi uzmanlarındandır.Rusya’nın iç ve dış politikası, Avrasya’da güvenlik sorunları ve enerji politikalarıkonularında çalışmaktadır.Mehmet Yegin, USAK Amerika Araştırmaları Merkezi Başkanı’dır. ABD İçve Dış Politikası, Türk-Amerikan İlişkileri ile NATO ve Güvenlik konularındaçalışmaktadır. 28Mehmet GÜÇERCopyright © 2014 USAKTüm Hakları SaklıdırBirinci BaskıMehmet Güçer & Önder ÇukurluözULUSLARARASI STRATEJİK ARAŞTIRMALAR KURUMU (USAK)USAK Avrasya Araştırmaları MerkeziUSAK Enerji Güvenliği Araştırmaları MerkeziUSAK Amerika Araştırmaları MerkeziUluslararası Stratejik Araştırmalar Kurumu (USAK)International Strategic Research OrganizationAyten Sokak No: 21 Tandoğan / AnkaraTel: (0312) 212 28 86 - 87 Faks: (0312) 212 25 84www.usak.org.tr - www.turkishweekly.netwww.usakanalist.com - info@usak.org.tr


Analiz No: 28, 1Kasım ayı sonunda Batı yanlısı gösteriler şeklinde başlayan süreç,gerek protestolara katılan kitlelerin profilleri gerekse detalepleri bağlamında dikkate değer bir devinim yaşadı.21 Kasım’da başlayan protestolarda temeltalep, AB ile Ortaklık Anlaşması’nın imzalanmasıidi. Söz konusu talebin karşılanmasıbir yana Aralık 2013’te Yanukoviçile Putin arasında -devlet tahvili alımınadayanan- 15 milyar dolarlık ekonomikyardım ve doğal gazda indirim içeren biranlaşma imzalandı. Buna ek olarak 16Ocak’ta Ukrayna Parlamentosu’nda vergidüzenlemelerinden protesto ve gösteriyasasına pek çok yeni düzenleme içerentorba yasa geçirildiğinde, ikinci dalga protestolarbaşladı. Söz konusu protestolaraBatı yanlısı kesimlere ek olarak aşırı sağcıve hatta radikal gruplar ve kesimler dekatıldı. Yeni dalga protestolarda, bu denlifarklı grupların ortaklaşabildiği yegane talep“erken seçim” oldu.Ukrayna siyaseti açısından belirleyiciolan ve değinilmesi gereken bir diğer husus,dün muhalefette bugün ise yönetimdebulunan kesimlerin ve hükümetin çokparçalı yapısıdır. Ukrayna muhalefetininçok parçalı yapısı, Yanukoviç’in cumhurbaşkanlığınısürdürmesine yönelik tümgirişimlerinin karşılıksız kalmasına nedenolmuştur. Kiev’de hükümet karşıtı protestolardevam ederken Yanukoviç tansiyonudüşürme adına Arseni Yatsenyuk’a Başbakanlık,Vitali Kliçko’ya ise Başbakan Yardımcılığıönermişti. Ne var ki söz konusuöneri kabul edilmedi. Dahası 21 Şubat’taYanukoviç ile Batkivşina (Anavatan) Partisilideri Yatsenyuk, Udar (Yumruk) Partisilideri Kliçko ve Svoboda (Özgürlük) Partisilideri Tyahnybok’un bir araya gelmesive Alman, Polonyalı ve Fransız DışişleriBakanları ile Rusya’dan İnsan HaklarıKomiseri’nin de bulunduğu görüşmelerneticesinde, muhalefetin neredeyse tümtaleplerini içeren bir anlaşamaya da imzaatılmıştı.Ancak meydanda bulunan diğer partive gruplar, söz konusu anlaşmayı tanımadıklarınıilan etmiş ve gösterilerinedevam etme kararı almıştı. Hal böyleolunca Anlaşma’nın uygulamaya konulanbelki de tek maddesi, parlamenter sistemegeri dönülmesi anlamına gelen 2004Anayasası’nın yeniden uygulamaya konulmasıoldu. Parlamento’nun eski gücünükazanması, Yanukoviç’in BölgelerPartisi’nden 60 kadar milletvekilinin istifaetmesi ve muhalefetin mecliste ağırlığınınartması ile yeni yönetim, siyasetenbelirleyiciliği yüksek kararları uygulamayakoydu. Bundan sonrasında Ukraynasiyaseti çok hızlı gelişmelere sahne oldu.Yanukoviç’in azledilmesi, tutuklu bulunaneski Başbakan Yuliya Timoşenko’nun serbestbırakılması, 25 Mayıs’ta erken cumhurbaşkanlığıseçimlerinin yapılması kararı,Ukrayna özel kuvvet polisi Berkut’unfeshedilmesi ve Rusça’yı resmi dil olmak-3


1Analiz No: 28, tan çıkaran Azınlık Dilleri Yasası’nın iptaledilmesi gibi önemli etkileri olan gelişmeler48 saat gibi kısa bir süre içinde yaşandı.Yeni hükümet birkaç gün gecikmeliolarak 27 Şubat’ta kurulurken, AnavatanPartisi lideri Arseni Yatsenyuk da yeni Başbakanolarak görevine başladı. Bu aşamadansonra Rusya, daha aktif bir tutum takınarakUkrayna siyasetinde ortaya çıkanve Rusya aleyhine şekil almaya başlayandengeleri Moskova, Kırım üzerinden hemsiyasi hem de askeri unsurları kullanmakyoluyla lehine dönüştürmeye odaklandı.Batı yanlısı yeni hükümetin kurulmasıylaKiev’de siyasi belirsizlikleri ortadankaldırmak adına önemli adımlar atıldı.Fakat Kırım başta olmak üzere ülkenindoğusundaki gelişmeler, Ukrayna’nın geleceğinedair endişeleri derinleştiren hususlarınbaşında geliyor. Zira Yanukoviç’inAB ile Ortaklık Anlaşması’nı imzalamamasınatepki olarak başlayan gösterileringeldiği nokta, Ukrayna toplumunun birkısmı için başarı iken bir kısmı açısındanise endişe kaynağı.Ukrayna’daki olayları, “Batılı ülkelerin istihbaratoperasyonu” olarak ele alan Rusya,Ukrayna’nın içişlerine karışmak suretiyleseçilmiş Cumhurbaşkanı’nın radikalgruplar tarafından devrildiğini birçok defadile getirdi. Bu nedenle Moskova, Kiev’dekiyönetimi meşru olarak görmezken,Kiev’den gelen “Kırım’daki istikrarsızlıklailgili görüşme” taleplerini de geri çevirdi.Diğer taraftan diplomasi alanında PutinRusyası’nın en büyük ve belki de tek siyasikozu, Yanukoviç ile muhalefet partilerininAlmanya, Fransa ve Polonya DışişleriBakanları’nın da bulunduğu müzakerelerdeimzaladıkları anlaşmanın uygulamayakonulmaması olarak duruyor.Rusya’nın Ukrayna üzerindeki ekonomik,siyasi ve kültürel etkinliğinin oldukçagüçlü olmasının nedenleri arasındaiki ülkenin güçlü iktisadi ilişkileri veUkrayna’da bulunan Rus nüfus gösterilebilir.Üçüncü ayında olduğumuz bu siyasi4


Analiz No: 28, 1belirsizlik sürecinde Rusya’nın belki de ilkolarak uygulamaya koyduğu baskı aracıekonomi alanında öne çıktı. 17 Aralık2013’te Yanukoviç ile Putin arasında imzalananve 15 milyar dolarlık (devlet tahvilialımına dayanan) ekonomik yardım anlaşmasıve doğal gaz indirimi konusundaRusya siyasi krizin derinleşmesi ile geriadımlar attı. Anlaşmadan hemen sonrayapılan 3 milyar dolarlık borçlanmanınardından 12 milyar dolarlık borçlanmapaketini askıya aldı. Dahası Rusya BaşbakanıMedvedev, Ukrayna’ya tedarik edilendoğal gazın fiyatının revize edileceğini debelirtti. 1 Ukrayna’dan geçtiğimiz günlerdeyapılan “hazinenin boş olduğu” ve “acilen35 milyar dolarlık ekonomik yardıma ihtiyaçduyulduğuna” ilişkin açıklamalar düşünüldüğündeRusya’nın ekonomik baskıaraçları konusundaki adımları daha iyianlaşılabilir.Siyaseten ise Rusya’nın Ukrayna üzerindekietkinliği Kırım olaylarında kendisinigösteriyor. Yanukoviç’in azledilmesininhemen ardından Kırım’da başlayanRusya yanlısı protesto gösterilerini, kamubinalarının işgali izledi. Parlamento binasındave Kırım’ın hemen dışında yola kurulanbarikatlarda dalgalanan Rus bayrağı,resmi olarak doğrulanmasa da -bir tür algıyönetimi stratejisi olarak değerlendirildiğinde-Rusya’nın Ukrayna siyasetindekietkinliğini gösteriyor. Buna ek olarakKırım’ı da aşan şekilde ülkenin doğu şehirlerindeRusya yanlısı protestoların başladığınıda eklemek gerekiyor. Ukrayna’daRus nüfusun oranı %18 civarında olsa daülkenin yarısının Rusça konuştuğu hatırlandığında,Moskova’nın siyasi varlığınındemografik varlığından çok daha önemliolduğu, kültürel etkinliğinin de hafifealınmaması gerektiği anlaşılabilir.1 Anton Doroshev, “Putin Signals Pause on UkraineDeal as Medvedev Warns on Gas”, Bloomeberg, 29Ocak 2014; http://www.bloomberg.com/news/2014-01-29/putin-agrees-to-pause-on-ukraine-rescue-asmedvedev-warns-on-gas.htmlRusya’nın Ukrayna siyasetinde oynamasımuhtemel bir diğer kartı, hâlihazırdaRusya’nın Rostov kentinde bulunanYanukoviç’in siyaset sahnesinden çekilmediğineilişkin açıklamaları ile birlikte elealınabilir. Yanukoviç’in Rusya açısındanilerleyen dönemlerde ne ölçüde destekleneceğioldukça tartışmalı. Ancak devrikCumhurbaşkanı’nın hâlihazırda destekbulduğu doğudaki şehirlerde Rus yanlısıgösteriler yoluyla etkinliğini göstermeyeçalışması muhtemeldir.Askeri olarak Rusya’nın Ukrayna’dakivarlığı ve söz konusu varlığın arttırılmasınayönelik yasal düzenlemelere de değinmekgerekiyor. Rusya’da Putin’in 26Şubat’ta ülkenin batısında ve merkezindekiordu birliklerinin savaşa hazır olmalarıkonusunda verdiği talimatın, her ne kadaraylar öncesinde planlandığı söylenseve Ukrayna’ya ilişkin olmadığı belirtilsede Ukrayna’daki gelişmelerden bağımsızolduğunu düşünmek çok zor. Nitekimsonrasında Sivastopol üzerinden Kırım’dakiaskeri hareketlilik de Ukraynalı yetkililerin“Kırım’da Rus işgali başladı” açıklamalarınaneden oldu. Son olarak RusyaParlamentosu’nun Putin’e Ukrayna’da Rusordusunun kullanılmasına izin veren yasaldüzenlemesi de eklendiğinde, ortaya gerçektenkaygı verici bir tablo çıktı. Tüm buunsurlar hesaba katılarak gelinen aşamadaRusya’nın Ukrayna’daki dengeleri kendilehine çevirme stratejisini yoğunluklu olarakKırım’daki varlığı ve etkinliği yoluylauyguladığı görülüyor.Ukrayna’da Kasım 2013’te başlayan protestolarlabirlikte ülke gündemine ilişkin tartışmalardaha çok Kiev merkezliydi. Ancakparlamenter sistemi yeniden getiren 2004Anayasası’na dönülmesi ve Yanukoviç’inParlamento tarafından azledilmesinin ardındangeçici hükümetin kurulması ile5


1Analiz No: 28, Kiev’de göreceli bir istikrar oluşurken;Kırım’da başlayan gösteriler ve Kırım meclisitarafından alınan referandum kararınınardından ortaya çıkan siyasi gerilimleUkrayna’daki gelişmeler daha ziyade Kırımüzerinden okunmaya başladı.27 Şubat’ta üniformalı ve silahlı kişilerKırım Parlamentosu’nu ve Başbakanlıkbinasını ele geçirdi. Aynı gün silahlı birgrubun «işgali» altında olan Parlamentotoplanarak, 25 Mayıs’ta referandumagitme kararı aldı. Daha sonra ise KırımParlamentosu’nun sadece Rus kökenlimilletvekillerinin katıldığı oturumda yenibaşbakan olarak seçilen Rus Birliği PartisiBaşkanı Sergey Aksenov, referandumtarihinin 30 Mart’a çekildiğini açıkladı.Alınan karara göre referandumda, KırımÖzerk Cumhuriyeti’nin statüsününUkrayna’ya bağlı bir cumhuriyet olarakdevam edip etmeyeceği oylanacak ve sandığagiden halka ‘Kırım, Ukrayna’ya bağlıözerk cumhuriyet midir?’ sorusu sorulacaktı.Gelinen aşamada referandum tarihi 16Mart olarak yeniden belirlendi. Ayrıca referandumdasorulacak soru da değişiklikgösterdi. 16 Mart’ta Kırım’da sorulacakiki soru var: Birincisi, “Rus vatandaşı olmaksuretiyle Rusya Federasyonu’na katılmayıdestekliyor musunuz?”, ikincisi;“1992 Anayasası’na dönülmesi suretiyleKırım’ın eski statüsünü kazanmasını destekliyormusunuz?”. 1992 Anayasası, “KırımCumhuriyeti” adıyla Kırım’a kendibütçesini ve mülkiyetlerini yönetme hakkıveriyor. Diğer ülkelerle ilişkilerini bağımsızbir şekilde sürdürebilecek olan KırımCumhuriyeti, Ukrayna’ya anlaşma ve sözleşmelerlebağlı ancak devlet statüsündebir bölge olacak. Bu haliyle referandumdasorulacak sorulara bakılırsa -Kiev tarafındanreferandum tanınmasa da- Kırım, yaRusya’ya katılacak ya da Kiev’e bağlı olsada geniş haklarıyla kendi kendini yönetebileceğibir statüyü elde edecek.Kasım ayı sonunda başlayan hükümetkarşıtı gösteriler 16 Ocak yasalarının protestoedilmesi ile kontrolden çıkarken,Ukrayna’nın büyük komşusu Rusya’nın6


Analiz No: 28, 1Ukrayna konusundaki sessizliği şaşırtıcıydı.Söz konusu sessizliğin arkasında ise 50milyar dolarlık bütçesiyle şimdiye dek düzenlenenen büyük bütçeli olimpiyat organizasyonuvardı. Gerek Rusya’nın yeniyüzünü göstermeyi amaçlaması açısındanbir prestij organizasyonu olması gerekse deSoçi Kış Olimpiyatları’nın boykot edilmemesinedeniyle Putin, Soçi olimpiyatlarınagölge düşürmemek adına uzunca bir süresessiz kaldı.Ancak Ukrayna’da yeni hükümetkurulup, Yatsenyuk’un Başbakan olarakseçilmesinin ardından Azınlık DilleriYasası’nın iptal edilmesi suretiyleRusça’nın resmi dil statüsünün kaldırılmasındansonra Ukrayna’ya bağlı KırımÖzerk Cumhuriyeti’nde Rus yanlısı gösterilerhızlanarak ülkenin doğusundaki diğerşehirlere de yayılmaya başladı. Söz konusuolan Rus yanlısı gösterileri, Moskova’nınaskeri alandaki adımları izledi.İlk olarak Rusya, Ukrayna’daki gelişmelerdenbağımsız olarak çok öncedenplanlandığını ifade ederek, 28 Şubat’ta150 bin askerin katılımıyla dört gün sürenbir tatbikat başlattı. Kara, hava ve denizbirliklerinin katıldığı tatbikatta uzmanlarbaşta Rusya’nın bölgedeki pozisyonunukorumak adına bir tür gözdağı verme çabasıiçerisinde olduğunu ifade etti. Bu bağlamdaMoskova Carnegie Merkezi BaşkanıDmitri Trenin, tatbikatın Moskova tarafındanKiev’e Kırım’da güç kullanılmaması7


1Analiz No: 28, konusunda yapılan bir uyarı olarak okunabileceğinibelirtti. 2 Özellikle Kırım’ın otonomstatüsünün korunması ve Kırım’dabulunan %60 oranındaki Rus nüfus düşünüldüğündeRusya’nın Kırım’da pro-aktifbir tutum izlemesi beklentiler arasındayer aldığından Rusya’nın Kırım’daki doğrudanve dolaylı askeri varlığının şaşırtıcıolmadığını belirtmek gerekir.İkinci olarak Vladimir Putin, Rus ordusunu,Kırım Özerk Cumhuriyeti sınırlarındakullanmak için Parlamento’nunüst kanadı olan Federasyon Konseyi’ndenyetki istedi. Oy birliği ile çıkan kararladoğrudan bir müdahale gerçekleşmese deRusya’nın tatbikatı ile eş zamanlı olarak,Kırım yarımadasında tek tip üniforma giymiş,önce sayılarının 2000 olduğu iddiaedilen sonra 6000’lerle ifade edilen silahlıbir grubun konuşlandırıldığı belirtildi. 3Genel olarak ülkede bir anda ortayaçıkan yeşil üniformalı, hiçbir sembol verütbe taşımayan silahlı gruplar, uluslararasımedyada Rus askerlerinin Kırım’a müdahalesişeklinde lanse edildi. Bu gruplar,Kırım’ın öncelikli olarak stratejik noktalarınıele geçirerek kontrolü ele aldı. Bubağlamda 28 Şubat’ta Kırım’ın başkentiAkmescit’teki (Simferopol) havaalanı, tektip üniforma giymiş silahlı kişilerce işgaledildi. Ukrayna İçişleri Bakanı Arsen Avakov,Belbek (Sivastopol) Havaalanı’nın daRusya filosuna bağlı askerler tarafındanbloke edildiğini ve havaalanının içerisindeUkrayna asker ve sınır görevlilerinin bu-2 Andrew Higgins and Steven Lee Myers, “As Putin ordersdrills in Crimea, protesters’ clash shows region’sdivide”, New York Times, 26 Şubat 2014; http://www.nytimes.com/2014/02/27/world/europe/russia.html?hpw&rref=world.3 Shaun Walker, Harriet Salem ve Ewen MacAskill,“Russian ‘invasion’ of Crimea fuels fear of Ukraineconflict”, the Guardian, 1 Mart 2014; http://www.theguardian.com/world/2014/feb/28/russia-crimeawhite-house;Terri Rupar, “No fighting but plentyof troops in Ukraine: Where things stand”, 3 Mart2014; http://www.washingtonpost.com/news/world/wp/2014/03/03/no-fighting-but-plenty-of-troops-inukraine-where-things-stand-march-3/.lunduğunu belirterek, dışarıda da herhangibir belgesi olmayan, kamuflajlı ve silahlıkişilerin bulunduğunu ifade etmişti. 4Aynı saatlerde Ukrayna Sınır GüvenliğiKurumu, Rusya’ya ait 10 askerî helikopterinKırım üzerindeki Ukrayna havasahasına girdiğini ve 30 Rus savaş gemisininSivastopol’deki üste harekete hazırhale getirildiğini iddia ediyordu. 5 Söz konusuaçıklamalara karşılık Rusya DışişleriBakanlığı’nın resmi internet sitesinde,“tüm bu faaliyetler Rusya ile Ukraynaarasındaki Karadeniz Filosu’na ilişkinanlaşmaya uygun olarak ve “KaradenizFilosu’nun güvenliğini sağlamaya yöneliksürdürülmektedir” açıklaması yer aldı.Mart ayının ilk haftası geride kalırken Ukraynalıyetkililer, Kırım yarımadasındakiRus askeri sayısının 30000 civarında olduğunuiddia etmeye başladı. 6Rusya’nın Kiev’deki gelişmelerin kontroldençıkarak, Viktor Yanukoviç’in ülkedenayrılması ile Kırım özelinde daha agresifbir tutum sergilemesinin ardında belli motivasyonlarıolduğunu ifade etmek gerekir.İlk olarak Moskova’nın Viktor Yanukoviçüzerine kurmuş olduğu stratejininDevlet Başkanı’nın parlamento tarafındanazledilmesiyle büyük darbe alması, beklenmedikbir gelişme oldu. Ukrayna’nın AB4 “Ukraine’s interior minister condemns seizure ofCrimea airports”, Reuters, 28 Şubat 2014; http://uk.reuters.com/article/2014/02/28/ukraine-crisis-interior-idUKL6N0LX0L1201402285 “Rusya Kırım’dan Ukrayna’ya girdi”, Milliyet, 1 Mart2014; http://dunya.milliyet.com.tr/-devrilmedimdedi-putin-i/dunya/detay/1844457/default.htm6 “State Border Service: up to 30,000 Russian soldiersdeployed in Crimea”, Kyiv Post, 7 Mart2014; http://www.kyivpost.com/content/ukraine/state-border-service-up-to-30000-russian-soldiersdeployed-in-crimea-338687.html;“Ukraine saysRussian troops in Crimea have doubled to 30,000”,Reuters, 7 Mart 2014; http://www.reuters.com/article/2014/03/07/us-ukraine-crisis-troopsidUSBREA260PW20140307.


Analiz No: 28, 1ile Ortaklık Anlaşması’nı askıya aldığınıaçıklamasının ardından Devlet BaşkanıVladimir Putin, Yanukoviç ile görüşerekülkenin içinde bulunduğu durumdan kurtulmasınayardımcı olabilecek büyük biriktisadi paketi devreye soktu. Ancak elitlerüzerinden tesis edilen bu anlaşma, sokağınateşinin düşmesine yardımcı olmadı.Kendisine yakın bir lider olarak gördüğüYanukoviç’in 2015 sonrası cumhurbaşkanlığınıgarantileyebilmesi adına attığı buadımların neticesinde ortaya çıkan tablo,Rusya’nın sadece siyasi elitler üzerindentesis etmeye çalıştığı stratejinin limitlerinide ortaya koydu. Bunun bir neticesi olarakYanukoviç’in Kiev’i terk etmesinin ardındanhızlı bir şekilde stratejisini gözdengeçiren Rusya, askeri unsurlar üzerindenpolitika yürütmeye başladı.Rusya’yı bu kadar agresif olmaya itensebeplerden ikincisi ise Rusya’nın Kırım’dakiçıkarları ile ilgili. Kırım hem tarihselhem de stratejik anlamda Moskovaaçısından büyük öneme sahip. Karadenizdonanmasını Sivastopol’de bulunduranRusya, Kırım’daki Rusların varlığı nedeniylede buraya azami önem gösteriyor. Bunedenle Kiev’de gelişmelerin kendi açısındankontrolden çıkması, Rusya’nın dahaaktif bir tutum takınarak Kırım’ı kontroletmesini gerekli kılan sebeplerin başındageliyor.Zira Moskova, buradaki varlığını garantialtına alabilmek adına geçmişte büyükçabalar sarf etmişti. Büyük tartışmalarınardından 2010 yılında parlamentodaalınan bir karar ile Rus donanmasının2017’ye kadar Kırım üssünü kullanmahakkı 2042 yılına kadar uzatılmıştı. Bukarar, 2008 Gürcistan Savaşı sırasında ViktorYuşçenko’nun bu üssün geleceğini tartışmayaaçmasının ardından Moskova’nınelini güçlendiren bir gelişme olmuştu. Siyasiilişkiler bağlamında yaşanılacak olasıbir anlaşmazlıkta Rus donanmasının varlığınadair belirsizliklerin ortaya çıkması,Kremlin’i endişelendirecek temel unsurlararasında sayılabilir. Rusya’nın Karadenizve güney hattının güvenliği açısındanburadaki donanmasının varlığına büyükönem verdiği vurgulanabilir. Rusya’nınözellikle bu donanma üzerinden Suriyekrizi boyunca Akdeniz’de etkinlik sağladığınıda hatırlamakta yarar var. Denizlerüzerinde hakimiyetini geliştirme hedefiolan Rusya’nın bu hedeflerini gerçekleştirmeyiçabalarken yakın çevresinde kendinigaranti altına almak istemesi doğal bir refleksolarak yorumlanabilir. 7Şu anda Ukrayna’da siyasi portreninistikrardan uzak oluşu ve ülkenin bölünmesinedair senaryoların belli mahfillerdekonuşulması, Rusya’nın böyle bir ihtimalekarşı tetikte olmasını gerekli kılıyor. Buaçıdan resmi dil konusunda yapılan yasaldeğişikliğin ülkenin Rus nüfusu düşünüldüğündeönemli bir etki oluşturduğu görüldü.8 Federal Konsey Başkanı ValentinaMatvienko tarafından yapılan açıklamadaRusya’nın özellikle devlet seviyesinde proaktifhiçbir adım atmayacağı ve Kırım’ıUkrayna’nın bir parçası olarak gördüklerinibelirtirken, yaşanan süreçte Kırımlılarakimsenin fikirlerini sormadığını veonlar yerine Kiev’de karar alındığının dabir gerçek olduğunu vurgulandı. 9 Martayının başından itibaren Moskova’nın izlediğisiyasete bakıldığında ise Kırım veRusya arasında trafiğin hızlandığı ve pasifbir tutumdan çok, aktif bir siyasetin takipedildiği görüldü. Bu bağlamda Rusya’nın,Kiev’in ateşini kontrol etmeye çabalarken,7 Russia Seeks Several Military Bases Abroad – DefenseMinister, Ria Novosti, 26 February 2014; http://en.ria.ru/military_news/20140226/187917901/Russia-Seeks-Several-Military-Bases-Abroad--Defense-Minister.html.8 ‘West plays with fire to drive the Russian navalbase out of Crimea’, Russia Today, 27 Şubat 2014;http://rt.com/op-edge/ukraine-crimea-west-policy-942/#sthash.cZwpR8yl.dpuf.9 “Crimea parliament announces referendum on Ukrainianregion’s future”, Russia Today, 27 Şubat 2014;http://rt.com/news/ukraine-crimea-referendum-future-014/.9


Analiz No: 28, 2Kırım’daki gelişmeler devam ederken 28 Şubat’ta ABD BaşkanıBarack Obama, Rusya Federasyonu askeri güçlerinin Kırım’dakivarlığına yönelik haberlerin “derin kaygı yarattığını”belirterek, “ABD, Ukrayna’ya yönelik herhangi bir askeri müdahaleninbedellerinin olacağını teyit etme noktasında uluslararasıtoplumla birlikte durmaktadır” dedi.Söz konusu açıklamayı Rusya’da askerimüdahalenin önünü açan yasal düzenlemeizledi. Buna karşılık BMGK üyeleri acilolarak bir araya gelirken, AB de Kırım’dakigelişmelerle ilgili toplanma kararı aldı.Son haftalarda Batı nezdinde birçoktoplantı ve lider seviyesinde birçok açıklamayapılmış olsa da uluslararası kamuoyuBatılı ülkeleri kısa ama öz bir biçimde “Batılılarkonuşuyor, Putin yapıyor” şeklindeeleştiriyor. An itibarıyla Rusya bağlamındaaskeri müdahale seçeneği –Putin’in sözleriyleen son seçenek olarak” masada yerinikorurken, Batılı ülkeler diplomasi üzerindeduruyor. Bu senaryo Gürcistan Savaşıdönemi hatırlandığında, bir hayli tanıdıkgeliyor.Kasım 2013’ten bu yana Ukrayna’da yaşanangelişmelere bakıldığında Yanukoviç’inAB-Moskova arasında yürütmeye çalıştığı“denge” politikasının başarısız olduğusonucuna ulaşılıyor. Bu neticenin alınmasındaRusya’nın yanı sıra AB’nin deUkrayna’yı hangi jeopolitik, siyasi veekonomik pencerelerden değerlendirdiğioldukça önemli bir rol oynadı. AncakAB, Moskova’nın doğrudan ve dolaylı baskılarınedeniyle imzalanmayan OrtaklıkAnlaşması’na da tepkisini, Kiev’deki “EuroMaydan”protestolarını her açıdan destekleyerekortaya koydu.Aralık ve Ocak ayı boyunca süren gösteriler16 Ocak’ta göstericilerin haklarınıkısıtlayan ve protestoculara beş yıla kadarhapis cezası verilmesini öngören yeni kanunlarınkabul edilmesiyle farklı bir boyutaevirildi. Kabul edilen bu yeni yasalar,protestoların şiddetlenmesi ve AB’den geleneleştirilerin ardından 27 Ocak’ta iptaledildi. Daha önceden AB ile askıya alınananlaşmaların yeniden müzakere edilmesiniisteyen protestocular bu saatten sonraYanukoviç’in istifa etmesini sağlamayayönelik bir söylem ve eylem planı geliştirdiler.AB, 18 Şubat’ta alevlenen şiddet eylemlerisonucunda üç gün içerisinde 100’eyakın kişinin hayatını kaybetmesinin ardındanYanukoviç ve hükümetine yönelikbazı yaptırımları uygulamaya soktu.Şiddetten sorumlu olan hükümet yetkililerineAB’ye vize yasağı, AB ülkelerindekimalvarlıklarının dondurulması, gösterileribastırmaya yönelik teçhizat satışının sınırlandırılmasıgibi yaptırımlar kabul edildi.


2Analiz No: 28, 21 Şubat’ta ise Polonya, Fransa veAlmanya Dışişleri Bakanları’nın arabuluculuğundaKiev’de Yanukoviç ile muhalifliderler arasında varılan anlaşma,AB’nin Ukrayna’da o zamana kadar aldığıen önemli inisiyatif oldu. Ancak devletbaşkanlığı seçimlerinin erkene alınması,ulusal birlik hükümetinin kurulması veparlamenter sisteme geçişi öngören bu anlaşmahenüz yürürlüğe girmeden, radikalulusalcı grupların da arasında bulunduğuprotestocular Kiev’i savaş alanına çevirerekYanukoviç iktidarının son bulmasını sağladılar.22 Şubat’ta Yanukoviç, parlamentodaoluşan yeni dengeyle devlet başkanlığıgörevinden azledilirken, AB’nin arabuluculuğundaimzalanan anlaşma 24 saat geçmedenrafa kalkmış oldu. Ancak yine deAB, Kiev’deki yeni yönetimi hemen tanıdıve ilişkileri yeniden tesis etmeye girişti.Ukrayna’daki krizin bütün aşamalarındaprotestoculara gösterdiği yakınlık haricindeçözüm noktasında çok fazla aktif bir roloyna(ya)mayan AB, şimdilerde, Kiev’dekihükümet üyeleri veya protestoculara karşıdeğil, Rusya’ya karşı uygulanması planlananyaptırımları konuşuyor.Bu bağlamda, Ukrayna’daki son durumugörüşmek üzere Avrupa Devlet veHükümet Başkanları Konseyi 6 Mart’taolağanüstü toplandı. Bu toplantı KırımMeclisi’nin aynı gün aldığı, Kırım ÖzerkCumhuriyeti’nin Sivastopol’le birlikteRusya’ya katılma konusunda 16 Mart’açektiği referandum kararı sonrasında gerçekleşti.Konsey Başkanı Herman VanRompuy açıklamasında Ukrayna’nınegemenlik ve toprak bütünlüğünün Rusyatarafından ihlal edildiğini, Rusya’nın buülkeden askeri güçlerini geri çekmesigerektiğini ve Kırım Meclisi’nin aldığıreferandum kararının Ukrayna anayasasınaaykırı olduğunu belirtti. 1111 “Extraordinary meeting of EU Heads of State orGovernment on Ukraine”, European Council, 6Mart 2014; http://www.european-council.europa.eu/council-meetings?meeting=2ee114fa-d018-4273-a8ca-fa690f31f297&lang=en&type=EuropeanCouncilLiderler zirvesi sonucunda Rusya’yakarşı üç aşamalı bir yaptırım kararı çıktığınıifade eden Rompuy, öncelikle uzun süredirmüzakereleri yürütülen AB ve Rusyaarasındaki vize muafiyeti görüşmelerininve bu konuda imzalanması planlanan anlaşmanınaskıya alındığını açıkladı. Diplomatikaçıdan ise önümüzdeki Haziranayında Soçi’de düzenlenmesi planlananG-8 zirvesine katılım hazırlıklarını erteleyenAB ülkelerinin kararının desteklendiğibildirildi. Kiev’deki yeni hükümet ile Moskovaarasında diyalog mekanizmasının biran önce kurulması ve sınırlı zaman dilimikonarak birkaç gün içerisinde somutneticelerin alınması gerektiğini belirtenRompuy, aksi takdirde yaptırımların diğeraşamasına geçileceği uyarısında bulundu.12 AB’nin Rusya’ya karşı uygulamayakoyacağı yaptırım planının sonraki aşamalarındaise Ukrayna krizinde sorumluluğubulunan Rusya’daki bazı üst düzey isimlereAB ülkelerine seyahat yasağı, yine bu kişilerinmalvarlıklarının dondurulması veAB-Rusya zirvesinin iptali gibi önlemlerbulunuyor.AB zirvesinden Kiev’deki yeni yönetiminlehine çıkan kararlar ise AB’nin sürecenasıl baktığını daha net ortaya koyuyor.Kasım ayında Yanukoviç’in askıya aldığıAB ile Ortaklık Anlaşması’nın siyasi kısmının25 Mayıs’a kadar imzalanması kararınınçıktığı zirvede Ukrayna’ya 15 milyardolarlık finansal yardım paketinin yapılacağıda açıklandı. Yine AB ile Serbest TicaretBölgesi’nin sunduğu bazı avantajlardanUkrayna’nın hızlı bir şekilde yararlanacağıbelirtilen zirve kararlarında Ukrayna’yavize muafiyeti ve enerji güvenliği konusundabazı kolaylaştırmalar yapılacağıifade edildi. Kasım ayı öncesi Yanukoviçiktidarı ile üzerinde ciddi müzakerelerinyürütüldüğü bu kararların önemli birkısmının ülkedeki krizin büyük ölçüdedevam ettiği şu aşamada hızlı bir şekildealınması, AB’nin Kiev’deki yönetim değişikliğiniçıkarları açısından ne derece uygungördüğünü ve bunu bir fırsat olarakdeğerlendirdiğinin kanıtı oldu.12 A.g.e.


Analiz No: 28, 2Kırım’daki tutumundan dolayı Rusya’yakarşı diplomatik yaptırımların yanı sırabazı ekonomik yaptırımları gündeminealan AB’nin bu konuda Moskova’ya nederece geri adım attırabileceği oldukça tartışmalı.Zira AB’nin Rusya’ya karşı kullanmayıdüşündüğü yaptırım paketlerine karşıRusya’nın da elinin epeyce güçlü olduğugörülüyor. Karşılıklı bağımlılığın oldukçayüksek olduğu AB-Rusya ekonomik ilişkileri,Ukrayna’daki krizin çözümündeAB’nin Moskova’yı zorlayıcı hamleler yapmasınaengel oluyor.Öncelikle, ikili arasındaki ticarethacmine bakıldığında tablonun Rusya’nınlehine olduğu görülüyor. 2013 yılında ABülkelerine 283,2 milyar dolarlık ihracatyapan Rusya’nın AB ülkelerinden ithalatı134,3 milyar dolar düzeyinde. BirçokAB ülkesiyle ihracat-ithalat dengesindeRusya’nın avantajına bir durum gözlemleniyor.Yine 2013’te Rusya’nın toplam dışticaretinde AB, yüzde 49,4’luk oranla ilksırada yer alıyor. 13 Rusya, toplam ihracatınınyüzde 53,8’ini AB’ye yaparken, ithalatınınise yüzde 42,2’sini AB’den yapıyor.Rusya’nın dış ticaretinde AB’nin payınınson yıllarda ciddi artış göstermesi ise dikkatçekiyor.Öte yandan, AB’nin toplamihracatında 2012 yılı istatistiklerine göre,yüzde 7,3’lük paya sahip Rusya dördüncüsırada geliyor. Yine 2012’de Rusya, AB’ninithalatında yüzde 11,9’luk pay ile ikincisırada yer alıyor. 14 AB’nin toplam dış ticaretindeise Rusya, ABD ve Çin’den sonraüçüncü sırada.15 39,337 38 70,110,30,813,3 137,79,26 5,3 45,416,519,68,1 8,314,55,8 13 Federalnaya Tamojennaya Slujba Rossii (Rusya FederalGümrük Servisi), 2013 Yılı Rusya FederasyonuDış Ticareti; http://www.customs.ru/index2.php?option=com_content&view=article&id=18871:-2013-&catid=125:2011-02-04-16-01-54&Itemid=1976).14 “European Union, Trade in Goods with Russia”, EuropeanCommission Directorate General For Trade,7 November 2013, (http://trade.ec.europa.eu/doclib/docs/2006/september/tradoc_113440.pdf).15 Tablo, Rusya Federal Gümrük Servisi’nin (FederalnayaTamojennaya Slujba Rossii) 2013yılı Rusya Federasyonu dış ticaret verilerindenyararlanılarak oluşturulmuştur. (http://www.customs.ru/index2.php?option=com_content&view=article&id=18871:-2013-&catid=125:2011-02-04-16-01-54&Itemid=1976).


2Analiz No: 28, AB-Rusya ticaretinde ana ürün gruplarınındağılımı ise ciddi farklılıklar arzediyor. Karşılıklı bağımlılığı arttıran buhusus, ikilinin birbirlerine olan ihtiyaçlarıdolayısıyla, uygulayacakları yaptırımlarıniki tarafın da zararına olmasını neticeverebilir.Rusya’nın AB’ye ihracatında petrol vedoğal gaz gibi enerji kaynakları çok büyükbir yere sahip. Isınmanın yanı sıra AB’dekisanayi ve elektrik üretiminde de kullanılandoğal gaz, Rusya’nın AB ekonomisi için nekadar önemli olduğunu ortaya koyuyor.AB’nin ithal ettiği doğal gazın yüzde 34’üRusya’dan geliyor. Norveç’ten (yüzde 35)sonra Rusya, AB’nin ikinci büyük doğalgaz partneri konumunda. 16 AB’nin ithalettiği petrol ve kömürde Rusya’nın payıise sırasıyla yüzde 31 ve yüzde 30’lardaseyrediyor. Özellikle Doğu Avrupa, Baltıkve İskandinav ülkelerinin Rusya’dan aldıklarıyüksek orandaki doğal gaz, AB’nin16 Michael Ratner, Paul Belkin, Jim Nichol, StevenWoehrel, “Europe’s Energy Security: Options andChallenges to Natural Gas Supply Diversification”,Congressional Research Service, 20 Ağustos 2013, s. 6;http://www.fas.org/sgp/crs/row/R42405.pdfRusya’ya karşı ortak bir tavır geliştirmesininönünde engel olarak duruyor. Ancak,AB’nin Rusya’nın Ukrayna’da enerjikartını kullanmasını kısıtlayacak ve Karadenizstratejisini belirlerken Kırım’danyararlanması konusunda belli engelleroluşturacak bazı avantajları da bulunuyor.Bu bağlamda Gazprom’un Güney Akımprojesi ile Ukrayna’nın transit ülke rolünüzayıflatarak Doğu Avrupa’ya ulaşma stratejisiile ilgili halihazırda AB ile yürüttüğümüzakereler dikkat çekiyor. Bu çerçevede2018’den itibaren Avrupa’nın doğal gaztalebinin yaklaşık %15’ni temin etmesiöngörülen Güney Akım projesi ile ilgiligörüşmeleri yürüten AB Komisyonu, müzakerelerigeciktirme kararı aldığını açıkladı.Rusya’nın öncelediği projeler arasındayer alan Güney Akım projesine ilişkinolarak alınan bu karar ile ilgili AB EnerjiKomiseri Guenther Oettinger yaptığıaçıklamada kış aylarının geride kaldığını,Avrupa’da yeterli oranda gaz bulunduğunuve bu şartlar altında müzakereleri hızlandırmayacaklarını,bunun yerine geciktireceklerinibelirtti. AB’nin izlemiş olduğunu


Analiz No: 28, 2politikaya bakıldığında mevcut ilişkilerüzerinden bir yaptırım uygulanmasınınkarşılıklı bağımlılık açısından düşünüldüğündezor olduğu; fakat Brüksel’in aldığıbu kararla mevcut krizlerin orta ve uzunvadede yürütülecek projelerin arzu edilenhızda ilerlemesinin önüne geçebileceği sinyaliniverdiği belirtilebilir.Bu bağlamda AB’nin Rusya’ya ihracatınabakmak da oldukça anlamlı sonuçlarverecektir. AB’nin Rusya’ya ihracatındamakine, ulaşım ekipmanı ve sanayi ürünlerihatırı sayılır bir orana sahip. AB’ninkatma değeri yüksek bu malları Rusya’yasatması AB ekonomisi için büyük önemtaşırken tedarik edilen bu malların Rusya’dakimodernizasyon ve inovasyon çalışmalarıiçin gerekli olması, karşılıklı bağımlılığıarttıran nedenler arasında bulunuyor.AB ve Rusya arasındaki iktisadi ilişkilerigenel olarak bakıldığında AB’nin Kırımdolayısıyla Rusya’ya karşı yürürlüğe koymayaçalıştığı ekonomik yaptırımların oldukçasembolik kalması bekleniyor. Dahaçok etkili olabilecek adımların ise finansalanlamda hesap hareketleri konusunda yapılacakkısıtlamalar üzerinden olabileceğitartışılırken bunun da Rusya’nın devletpolitikası üzerinde ne kadar etkili olacağınet olarak söylenemiyor.Öte yandan, AB’nin lokomotifiAlmanya’nın Rusya’ya karşı oldukça temkinlidavrandığını da not etmek gerekiyor.Moskova ile Kiev arasında arabuluculukyapmaya çalışan Almanya Başbakanı AngelaMerkel bu konuda “temas grubu”kurulması için Putin’i ikna çalışmaları yürütüyor.Rusya’ya karşı ekonomik müeyyidelerinfaydası olmayacağı kanaatini taşıyanMerkel daha çok sembolik yaptırımlaruygulanması gerektiği düşüncesinde. DieWelt gazetesi ve ARD televizyonu içinInfratest Dimap şirketinin yaptığı anketegöre Almanların yüzde 71’i Merkel’in bupozisyonunu destekliyor. 17 Yine Almanla-17 “Poll Shows Germans Lack Enthusiasm for RussiaSanctions”, The Moscow Times, 7 Mart 2014;rın sadece yüzde 38’i Rusya’ya karşı ekonomikyaptırımlardan yana iken, yüzde72’si Kiev’deki yeni hükümete finansalyardım yapılması gerektiği görüşünü paylaşıyor.Ukrayna üzerinden Rusya ile ilişkilerinibozmak istemeyen Merkel böylelikleKırım konusunda AB’nin Rusya’yı “caydırıcıgücünü” de sınırlandırmış oluyor.Yine Almanya’nın 2013 yılında Rusya’danaldığı 40,2 milyar m 3 gaz ile Gazpromiçin en büyük pazar olması, 18 taraflardaikili ilişkilerin bozulmaması gerektiği görüşününağır basmasının nedenlerinden.Halihazırda doğal gaz ticareti bağlamındaE.ON, BASF, Wintershall Holding veVerbundnetz Gas gibi Almanya’nın öndegelen enerji şirketleri Gazprom ile yoğunişbirliği yürütüyorlar. Bu açıdan var olanilişkinin iktisadi önemi göz ardı edilemeyecekboyutta.Almanya’nın yanı sıra AB’nin ağırtopları Fransa ve İtalya’nın da Gazpromile geliştirdikleri stratejik ortaklıklar bulunuyor.Rusya ile geliştirilen bu ilişkilerağı ise Almanya, Fransa ve İtalya’yla anılanyaşlı Avrupa’nın, Rusya’dan ürken vedaha çok Doğu Avrupa ve Baltık ülkeleriyleözdeşleşen Yeni Avrupa’ya göre tavrınınfarklılaşmasının önemli bir nedeniolarak öne çıkıyor. 19 Kırım üzerindenortaya çıkan bu görüş farklılıklarının vekarşılıklı bağımlılık oranlarının, Ukraynameselesinde ve yaptırımlar konusundaAB’nin Rusya’ya karşı elini zayıflatan enönemli unsur olduğu söylenebilir.http://www.themoscowtimes.com/business/article/poll-shows-germans-lack-enthusiasm-for-russiasanctions/495838.html18 “Statistika Postavok (Doğal gaz Arz İstatistikleri)”,Gazprom Export; http://www.gazpromexport.ru/statistics/19 Judy Dempsey, “Putin Revives Old and New Europe”,7 Mart 2014; http://carnegieeurope.eu/strategiceurope/?fa=54811&reloadFlag=1


202Analiz No: 28, 8,76,432,81,90,976,36,75,715,849,622,220 Tablolar, Avrupa Komisyonu’nun yayınladığı istatistikî verilerden derlenerek oluşturulmuştur. Kaynak için bknz.“European Union, Trade in Goods with Russia”, European Commission Directorate General For Trade, 7 Kasım 2013;http://trade.ec.europa.eu/doclib/docs/2006/september/tradoc_113440.pdf


Analiz No: 28, 2 100 100 100 100 100 10080,537,139,943,249,552,254,2 54,857,463,321Ukrayna, Rusya açısından savaşmayı gözealacak kadar kritik bir öneme sahip olabilir,ancak ABD açısından aynı sözlerisöylemek mümkün değil. ABD için Ukraynamutlaka elde tutulması gereken biryer olmaktan çok, Rusya’ya karşı kaldıraçolarak kullanılabilecek bir yer olarak görülmektedir.Bir bakıma ABD yönetimi,Ukrayna’nın Rusya’nın “yakın çevresinde”olduğunu açıkça dile getirmese de,Rusya’nın buradaki nüfuzunun normalkarşılanması gerektiğini üstü kapalı olarakkabul ediyor. 22Ukrayna, ABD açısından stratejiköneme sahip bir yer olarak kabul edilsede vazgeçilmez değil. Diğer taraftan BarackObama yönetimi, dünyanın her yerinikontrol etme yaklaşımını ABD’ninkaldıramayacağı bir yükü omuzlamayaçalışması olarak görüyor. Özellikle son dö-21 Michael Ratner, Paul Belkin, Jim Nichol, StevenWoehrel, “Europe’s Energy Security: Options andChallenges to Natural Gas Supply Diversification”,Congressional Research Service, 20 Ağustos 2013, s.10, http://www.fas.org/sgp/crs/row/R42405.pdf22 Robert Gates, Duty: Memoirs of A Secretary at War,Croydon: WH Allen, s. 157.nemde Asya-Pasifik’e ağırlık vermeye çalışanABD, bu bölgeye odaklanma ve kaynaklarınıbu bölgeye ayırma yaklaşımınasahip. Bu çerçevede diğer bölgeler birinciderecede önem arz etmiyor.Üstelik ABD’de askeri güç kullanımıkararı almak, geçmişe göre çok daha büyükbir eşiğin aşılmasını gerekli kılıyor. ÖzellikleAfganistan ve Irak Savaşı sonrasındaABD’de bir savaş yorgunluğu söz konusu.Obama yönetiminin bu savaşları bitirmeyönünde tavır almış olması ve askeri güçyerine diplomasiyi önceleyen bir yaklaşımgeliştirmesi Washington’un tavrını belirleyenönemli etmenler arasında. Bu yaklaşımçerçevesinde kurduğu kabine ve savunmaharcamalarının sınırlandırıldığı Amerikanordusunun, Ukrayna için askeri angajmanagirmesi oldukça güç. Amerikan halkı daUkrayna için Amerikan askerlerinin kaybedilmesinigöze almayacaktır. Kısacası neObama yönetimi ne de Amerikan halkıaskeri seçeneğe sıcak bakmamakta. Bunlarınötesinde, ABD’deki şahinler bile askerimüdahaleyi savunmuyor. 2323 Jordain Carney, “McCain, Obama Team Agree: NoRealistic Military Option on Ukraine,” National Interest,3 Mart 2014.


2Analiz No: 28, Askeri seçeneğin göze alınmadığı böylebir tabloda süreci Rusya’nın etkisini sıfırlayacakbir hale getirmek pek de mümküngörünmüyor. ABD yönetiminin attığıadımlar ise askeri seçeneğin büyük olasılıklakullanılmayacağı bu tabloda, hemRusya’nın hızını kesmeyi hem de prestijkaybetmemeyi hedefliyor. Obama yönetimindengelen tehditkâr konuşmalar veBeyaz Saray’ın kamuoyuna açtığı telefongörüşmesi görüntüsü bu çerçevede ele alınabilir.ABD’nin süreç yönetiminde kullanacağıaraçlar aleyhte kamuoyu oluşturma,diplomatik temasların askıya alınmasıve kontrollü misillemeler çerçevesindeşekillenebilir. Şimdiye kadar Obama,Rusya’nın yaptıklarının “cezasız kalmayacağını”söyleyerek, Soçi’de gerçekleşecekG-8 Zirvesi’nin iptal edilmesini gündemegetirdi. Ayrıca Rusya’nın G-8’den çıkarılmasıda tartışmaya açılan konular arasındabulunuyor. Sınırlı cezalandırmaçerçevesinde Obama, başkanlık emri kullanarakbazı vize kısıtlamaları ve varlıkdondurma uygulamasını yürürlüğe koydu.24 Ancak bu sınırlı cezalandırma yaklaşımlarınınötesinde büyük bir hamledebulunmadı. Özellikle çok taraflı büyükbir yaptırım veya Rusya’yı yalnız bırakmaçabaları için müttefiklerin desteğinin alınmasıgerekiyor. Ancak, ABD’nin bu konudabazı müttefiklerini ikna edememesi olasılığınınyüksek olması, bu tip bir girişimiriskli kılıyor.Obama yönetiminin, diplomasi ileçözüme ulaşmayı tercih etmesi, krizinateşini düşürme ve bir anlaşma sağlamayıhedeflemesi en büyük olasılık olarak karşımızaçıkıyor. Bu tabloda alanda sükunetinsağlanması önem kazanıyor. ABD,24 Executive Order -- Blocking Property of Certain PersonsContributing to the Situation in Ukraine, TheWhite House, 6 Mart 2014. http://www.whitehouse.gov/the-press-office/2014/03/06/executive-orderblocking-property-certain-persons-contributing-situation.


Analiz No: 28, 2Rusya’ya tek başına direnemeyecek olanUkrayna’nın askeri olarak Rusya’yı tahrikedebilecek bir girişimde bulunmamasıve sıcak çatışmadan kaçınması yönündetelkinlerde bulunabilir. Diğer taraftanRusya’nın askeri güç kullanarak sorunuçözmeye çalışmasının beraberinde getirdiğiekonomik kayıpların da Rusya’yı yavaşlatmasıbekleniyor. ABD’de Rusya’nınUkrayna’da kamuoyu desteği yokkenülkenin tamamını işgal etmeye kalkışmasıbeklenmiyor. Diğer taraftan Rusya’nınKırım’dan da vazgeçmesi gerçekçi görünmediğiiçin ABD yönetimi bu konuda aşırıısrarcı olmayabilir. Sonuç olarak ABD,sorunun askeri boyuttan diplomatik düzlemeçekilmesi ve müzakereler yoluyla birçözüme gidilmesini hedefliyor. Amerikanyönetimi bu sayede, Ukrayna konusundaRusya’nın kazanımlarını mümkün olduğuncasınırlandırmaya çalışacaktır.Nihayetinde Rusya’nın Kırım veyaDoğu Ukrayna ile yetinerek durması,ABD tarafından büyük bir itiraz ile karşılaşacakgibi görünmüyor. Bu yorum, kamuoyunayapılan açıklamalar çerçevesindedeğil, sahada ulaşılan uzlaşı çerçevesindedeğerlendirilmelidir. Bu tip bir uzlaşı sonucundaise yükselen tansiyona rağmenABD-Rusya ilişkilerinde bugün olmasa dagelecekte bir modus vivendi sağlanacak gibigörünüyor. Özellikle Avrupa’daki müttefiklerinbu tip bir eğilime sahip olmalarıABD’nin krizi devam ettirmesi olasılığınıdüşürüyor. Uzun vadede ABD, Avrupa’yadoğal gaz satışı yaparak Rusya’ya olanenerji bağımlılığını azaltmaya çalışabilir.Ancak bu fikir jimnastiğinin halihazırdakikriz üzerinde bir etkisi olması beklenmemelidir.Bu krizin ABD kamuoyunda hemRusya’nın hem de Obama’nın imajını zedelediğisöylenebilir. Bundan sonra Amerikanyönetiminin Rusya’yı halka potansiyelbir müttefik olarak göstermesi, enazından bir süreliğine zor olacaktır. SoğukSavaş’tan kalan şüpheler, Obama-Medvedevikilisinin yürüttüğü “hamburgerdiplomasisi” sonrasında bile tamamen silinememişti.Şimdi bu şüphelerin tekrargüçlendiği söylenebilir. Obama açısından,ise söz konusu gelişmeler sonrasında kendisininRusya ile işbirliği düşüncesi “naif”bulundu ve Rusya tehlikesine dikkat çekeneski başkan adaylarının ifadeleri hatırlatıldı.Son tahlilde Ukrayna’da yaşanangelişmeler, Obama’nın Rusya konusundayanıldığı, fakat 2008 ve 2012’de ona karşıçıkan ve halkı Rus tehlikesine karşı uyaranCumhuriyetçi adayların haklılığının savunulabileceğibir zemin hazırlamıştır. 25Ukrayna’daki gelişmelerin Türk dış politikasındada önemli bir şekilde ele alındığınıifade etmek gerekiyor. Kırım’da meydanagelen olaylar üzerine Dışişleri Bakanı Davutoğluprogramında değişikliğe giderekKiev’e gerçekleştirdiği bir günlük ziyaretisırasında Ukrayna Dışişleri Bakan VekiliAndriy Deşçitsa, Ukrayna Devlet BaşkanVekili ve Parlamento Başkanı OleksandrTurçinov, ve Başbakan Arseniy Yatsenyukile görüştü. Dışişleri Bakanı Davutoğluayrıca Kırım Tatar Milli Meclisi eski Başkanıve Ukrayna Meclisi Üyesi MustafaAbdülcemil Kırımoğlu’nu da kabul etti.Bununla birlikte hükümette yer almayançeşitli siyasi parti temsilcileriyle de görüşmeleryapıldı. Kırım’daki gelişmeler konusundaDavutoğlu, “Özellikle Kırım’da songünlerde yaşanan gelişmeleri çok dikkatlibir şekilde ve kaygıyla izliyoruz. Kırım’dakibütün sorunların Ukrayna’nın bütünlüğüiçinde, konuşularak çözülmesi gerektiğineinanıyoruz. Kırım, askeri gerilimlerin değil,refahın, turizmin, kültürler arası ilişkilerinmerkezi olmalı” diyerek, Türkiye’ninsöz konusu gelişmeler karşısında resmi politikasınıbir kez daha ifade etti.25 Tim Stanley, “Ukraine: Sarah Palin and Mitt Romneywere right about Russia”, The Telegraph, 4 Mart 2014.


2Analiz No: 28, Türkiye’nin yakından takip ettiği Kırım’dakigelişmeler bağlamında dikkat çekilenunsurlardan biri de Kırım’daki gelişmelerinTatar-Rus krizine dönüştürülmesiriskine işaret edilmesidir. Dışişleri BakanıDavutoğlu’nun da belirttiği gibi konuyuKırım’daki Tatarların öne çıkarılarak işlenmeyeçalışması, yarımadada yaşayan Tatarlarınlehine bir sonuç doğurmayacaktır.Bu nedenle Kırım üzerinden Tatar-Rus çatışmasıya da Türk-Rus krizi yaratma risklerihesaba katılması, hem bölgesel aktörlerhem de bölge halkları yararına olacaktır.


Analiz No: 28, SonuçSonuçKasım 2013’ten bu yana Ukrayna’da yaşananlar, tüm uluslararasıaktörler açısından beklenmedik gelişmelerdi.Rus yanlısı olarak bilinen CumhurbaşkanıYanukoviç’in azledilmesi ve Batı yanlısıbir hükümetin kurulması ile sonuçlananprotestolar, ülkenin batısında tansiyonudüşürdü. Bununla birlikte yaşanan süreç,Ukrayna’nın geleceğini belirleyecek başkagelişmelerin de yolunu açtı.AB’nin desteklediği “Meydan” hareketineMoskova’nın cevabının Kırım üzerindengeldiği söylenebilir. Kiev’deki yönetimüzerindeki etkinliğini tamamen kaybedenRusya, Kırım ve doğu Ukrayna’daki nüfuzuile dengeleri yeniden kendi lehine döndürmeyeçalışıyor. Söz konusu amaca erişmekiçin askeri müdahale seçeneği de “sonçare” olarak da görülse masada bulunmayadevam ediyor.Rusya’nın Ukrayna’ya Kırım özelindeaskeri varlığını etkin olarak kullanmayıtercih etmesi, Suriye konusunda üç yıldırtemel söylemi olan “ülkelerin içişlerinekarışılmaması” ilkesi üzerine oturtulansöylemi ile açık bir şekilde çelişmektedir.Bununla birlikte, Putin Rusyası açısındansöz konusu ilke, “Meydan” hareketininYanukoviç’i azletmesi ile bizatihi Batılıülkeler tarafından yok sayılmış durumda.Ayrıca Rusya, kendi sınırları dışındayaşayan Rusların güvenliği için her türlümüdahaleyi de meşru gördüğünü belirtmektedir.Ukrayna, Rusya için sadece Kırımya da Karadeniz filosu açısından değil,uluslararası alanda kendisine biçtiği rolüoynama kapasitesini göstermesi açısındanda önemlidir. Bu nedenle hem askeri seçenekhem de diplomasi kanalları Moskovatarafından birbirlerini de etkileyecek şekildeyoğun olarak kullanılıyor. Moskova’nınhemen arka bahçesinde çıkan yangını söndürmekiçin izleyeceği politikayı Karadenizgüvenliği ve bölgesel dengeler açısındanyakından takip etmek gerekiyor. Zirakriz yönetimi konusunda Rusya’nın ortayakoyacağı performans, hem bölgesindehem de küresel anlamda Kremlin’in önümüzdekidönemde üstleneceği küresel vebölgesel role dair önemli mesajlar verebilir.Ukrayna krizinde Batı yanlısı gösterilerinbaşladığı günden itibaren muhalefetin yanındayer alan AB, Ukrayna’daki yeni yönetimidestekleyecek iktisadi enstrümanlargeliştirme yönünde çaba sarf ediyor. Diğertaraftan da hükümetin değişmesindensonra Kırım’a taşınan kaosa diplomatikanlamda bir cevap verebilme adına dahaziyade Rusya’ya yönelik kısıtlı da olsa belliyaptırımları hayata geçirmeye çalışıyor.Bu noktada bir taraftan AB’nin Rusya’yayönelik bütüncül bir politikayı hayata geçirmesikonusunda üye devletler arasındakigörüş farklarından oluşan zafiyet diğertaraftan ise AB-Rusya ilişkilerindeki karşılıklıbağımlılık, yaptırımların uygulanmasıve ölçeğinin genişletilebilmesi konusundasoru işaretlerinin belirmesine neden oluyor.


SonuçAnaliz No: 28, ABD açısından bakıldığında da, Rusya’nınKırım üzerinden izlediği Ukrayna politikasınızora sokacak önlemler alındığını söylemekzor. Türkiye ise Ukrayna’nın toprakbütünlüğü ve egemenlik hakları konusunadikkat çekip Tatarlarla ilgili rezervlerinidile getirirken bir yandan da komşusuRusya ile ilişkilerini belli bir düzlemdetutma konusunda gayret gösteriyor. Nihaiaşamada Batılı ülkelerin Rusya’nın askerigüç unsurlarına dayanan adımlarına, diplomatikenstrümanlarla cevap vermeyeçalışması, bir taraftan Ukrayna üzerindenbir sıcak savaş tehlikesini bertaraf ederkendiğer taraftan ise Kremlin’i izlediği politikalardanuzaklaştırmıyor.Söz konusu tabloya bakıldığında Ukrayna’dakikrizin bölgesel bir mesele olmaktançıkıp, kontrollü bir kriz şeklindeyönetilen, küresel bir boyut kazandığı görülüyor.Bu nedenle ülkenin siyasi geleceğininberraklaşması ve sorunun çözümü,iç siyasi dengelerin oturması kadar Rusyave Batılı ülkelerin çözüm üzerine “belli biruzlaşıya varabilmesine” bağlı. Söz konusuuzlaşı oldukça zor olduğundan kısa vadedekrizin çözümü ve/veya Ukrayna’da istikrarınyeniden tesis edilebilmesi adına ümitliolmak zor görünüyor.22


ULUSLARARASI STRATEJİKARAŞTIRMALAR KURUMU (USAK)Mebusevleri Mahallesi, Ayten Sokak,No: 21 06570, Tandoğan, AnkaraTel: 0090 312 212 28 86Fax: 0090 312 212 25 84www.usak.org.trwww.turkishweekly.netwww.usakanalist.com

Similar magazines