İLÂHÎ NİZAM ve İLÂHÎ NİZAM KÂİNAT (Orijinal)

İLÂHÎ NİZAM VE KÂİNAT
yerini işgal etmiş durumda da değildir. Şimdi, sembol olarak
ele aldığımız projektör camlarını böyle iki renkli değil de üç,
beş, yüz ve namütenahi renklerde kabul ederek, hepsinin aynı
şekilde tezahür ettiğini düşününüz. O zaman, zaman ve mekân
mefhumları dışında, kâinat cevherlerinin birbirine karışmadan,
birbiriyle hiçbir münasebeti bahis mevzuu olmadan namütenahi
mevcudiyetleri hakkında kuvvetli sezgiler elde etmiş olursunuz.
İşte hiçbir mekân ve hudut tanımayan bu namütenahi kâinatlar
karşısında ruhun durumu bahis mevzuu olunca ona, insanların
tâbi olduğu, kâinatları dahi ihata etmeye kâfi gelmeyecek kadar
beşerî idrake bağlı bir yer, bir mekân tâyin etmeye kalkışmak
hatanın en büyüğü olur. Şu hâlde bu kâinatların hiçbirisiyle doğrudan
doğruya münasebeti düşünülmeden, onların cevherlerine
en uzaktan bile doğrudan doğruya teması bahis mevzuu edilmeden,
bütün kâinatlarla kucaklaşmış gibi onlardan faydalanan
ruhlar hakkında, iç ve dış mefhumlarını kaale almaksızın sadece;
ruhlar; bütün kâinat cevherleri mefhumunun üstündedir, demekle
yetinmek icap eder. Bundan ileri bir sezgiye varmak dünyamız
için mümkün değildir.
* * *
Kâinat bir tane değildir. Kâinatlar sonsuzdur. Ve kâinatların
sonsuzluğu mutlak erişilmezliğin bir zaruretidir. Bu sonsuz kâinatların
hiçbirisi diğerinin mahiyetini taşımaz. Ve her kâinatın
karakteri o kâinatın anası olan esasî cevheri ile taayyün eder. Bizim
kâinatımızın esasî veya aslî cevheri, mutlak hareketsizlik ve
amorf olan madde hâlidir.
Aktif ve tekâmül ihtiyacı olan ruh, pasif kâinatlar için bir gayedir.
Yâni ruhlar, davranışlarının akislerini kâinat cevherleri
üzerinde göre göre ihtiyaçlarını giderirler. Şu hâlde kâinatlar,
ruhların tekâmül dediğimiz ihtiyaçlarına cevap veren sahalardır.
Sembolik olarak bunu şöyle ifade ederiz: Kâinatlar, ruhların tatbikatlarına
yarayan ve o tatbikatların neticelerini tekrar ruhlara
aksettiren, kendi cevherlerine has birer vasattır. Aktif olan ruhlar
tekâmülleri için, pasif olan çeşitli kâinat cevherlerinin sonsuz
18