İLÂHÎ NİZAM ve İLÂHÎ NİZAM KÂİNAT (Orijinal)

İLÂHÎ NİZAM VE KÂİNAT
olan bu büyük hakikati, sembolik bir isimle aslî prensip diye yadedeceğiz.
Kâinatlar içinde, kâinatlar üstünde ve ruhlar arasında
bulunan her hakikat aslî prensibin hâkimiyeti ve nizamı altındadır.
Kâinatımızdaki bütün oluşlar, akışlar, her şey ancak onun
icaplarıyla tahakkuk edebilir. Bu husustaki bütün ilâhî mefhumları
insanların idrak derecelerine ve bilhassa sezgi kabiliyetlerine
bırakıyoruz.
İşte ruhlarla kâinatların, aralarındaki erişilmezliğe rağmen
birbiriyle kucaklaşmış durum arz etmeleri aslî prensip dediğimiz
bu yüksek prensibin icapları ile gerçekleşmektedir. Aslî prensibin
kudreti, bir taraftan ruhları içine alırken (bu tâbir semboliktir)
aynı zamanda kâinatları da içine almaktadır. Ve ruhlarla
kâinatlar bu yüksek prensip muvacehesinde, sanki bir aynadan
aksettiriliyormuş gibi birbirlerine aksettirilirler. Bittabî buradaki
ayna mefhumu da gene bir semboldür. Fakat bu ayna sembolünü
de aslî prensip yerine koymamalıdır. Burada aslî prensibin
kâinatlar ve ruhlar münasebetine ait kudretinin en küçük bir
cephesinin ayna sembolü ile ifade edilmesi bahis mevzuudur ki
bunu da ancak bu kadarla anlatabiliriz.
Şimdi, dünya diliyle bu bilgiyi biraz daha açalım. Aslî prensipten
gelen tesirler ruhların ihtiyaçlarına göre, amorf kâinat
cevherini harekete getirirler. Ve orada madde cevherinin sonsuz
varyetelerini şekillendirirler. Demek ki cevherî kıyas bakımından
ruh, kâinatın içinde değildir, ama kâinat cevherinin içinde
kendisinin, süptil bir madde varlığı tarafından temsil ve ifade
olunması bakımından da kâinatın içindedir. İşte gelecek mevzularda
tekrar ele alınacağı gibi, maddelerin şekillenme ve hâllenmelerinin
hangi hedefe mâtuf olduğunun ilk bilgisini burada
vermiş bulunuyoruz.
* * *
Bir maddenin tezahür etmesi, yâni muhitindeki diğer maddeler
arasında varlığını kendisine mahsus hususiyetleriyle göstermesi;
her şeyden evvel, muhitinde bulunan diğer madde hâl
ve şekilleri ile muayyen nisbetler ve derecelerde münasebetlere
20