İLÂHÎ NİZAM ve İLÂHÎ NİZAM KÂİNAT (Orijinal)

İLÂHÎ NİZAM VE KÂİNAT
* * *
Hayat baştanbaşa düalite prensibi ile beraber, ona bağlı olan
değer farklanması mekanizmasının müşahedesinden ibarettir.
Bu hususta bir insanın idraki ne kadar çok artar ve genişlerse bu
prensiplere tâbi maddeler ve hâdiseler içindeki teferruat inceliklerine
o kadar daha iyi ve derin olarak nüfuz eder.
İlk nazarda kaba hâllerde de düaliteyi müşahede etmek mümkündür.
Zira görünen her madde şeklinde de bir düalite vardır.
Bu kaba maddelerin bütün ve cüzülerindeki düalitenin görünüşü
bârizdir. Meselâ insan organizmasının faaliyetleri, sempatik
ve parasempatik iki sinir cümlesinin karşılıklı muvazene durumlarıyla
yürütülmektedir. Bu iki sinir cümlesi birbirine zıt istikamette
bedenin her uzvunda karşı karşıya dikilmiştir. Öyle ki
meselâ kalpte sempatik cümle (+), parasempatik cümle (-) roller
alıyorsa, sempatik cümlenin (-) rol aldığı midede parasempatik
cümle (+) rol almaktadır. Yâni birbirine zıt bu iki sinir cümlesinin
muvazeneleşme hâlleri, uzviyetin bir bütün teşkil eden faaliyetlerinin
devamında esaslı işler görür. Bunlardan birisi bir organı
tahrik edip onun vazifesini hızlandırırken, onun karşısına zıt karakterde
dikilen diğeri aynı organı durdurmaya, yavaşlatmaya
çalışır. Ve böylece birinci sistemin tesirlerini frenlemek suretiyle
onun zararlı olabilecek süratlerini tahdit etmiş ve bu suretle de
uzviyeti korumuş olur. İşte bu iki sinir cümlesinin muvazenesinin
şu veya bu tarafa kayması, hayatın icap ve zaruretlerine göre
o bedene hâkim olan varlık tarafından tanzim ve kontrol edilir.
Düalitenin, varlıklarda en kuvvetli tezahürünü cinsiyet hâllerinde
görürüz. Bir araya gelmiş olan erkekle dişi, bir birim düalite
teşkil eder. Bunlar birbirinin hem zıddı, hem de destekleyicisidir.
Bu tarzda onların karşılıklı durumları ve münasebetleri bir
aile ünitesinin her cepheden yürüyüşünü ve selâmetini sağlar.
Bu iki zıt arasındaki muvazenenin tam olarak bozulması ise ailenin
dağılması demektir. Hislerde de düalite vardır: sempati-antipati,
sevgi-nefret, dostluk-düşmanlık, hod kâmlık-diğerkâmlık...
gibi. Keza mefhumlarda da düalite vardır: iyilik-kötülük, güzellik-çirkinlik...
gibi. Velhâsıl her kaba hâlde düaliteyi görmek ve
26