İLÂHÎ NİZAM ve İLÂHÎ NİZAM KÂİNAT (Orijinal)

İLÂHÎ NİZAM VE KÂİNAT
tan, hangi kademeden geçerse geçsin, her tesir muhakkak surette
bir icabı taşımaktadır. Bu icap da tesirlerin eriştikleri kademedeki
maddelerin veya varlıkların tâbi oldukları ruhların tekâmül
ihtiyaçlarını tazammun eder. Şu hâlde kâinatın hiçbir zerresi bu
tesirlerden azade değildir.
Tekrar ediyoruz: Mahiyetini, sebep ve neticelerini, madde
kâinatımızın kat’î ve tabiî imkânsızlığı yüzünden, aslâ takdir
edemeyeceğimiz ve bilemeyeceğimiz ruhların ihtiyaçları ve bu
ihtiyaçların kâinatımıza düşen bir payı olarak kabul ettiğimiz
tekâmülleri; yüksek prensiplerin icapları gereğince kâinattaki
tatbikatlarla temin edilir. Bu gayenin yerine getirilmesi için, aslî
prensipten gelen icaplar kâinatın üst kademesini işgal eden ünite’ye
yayılırlar. Ve orada bu tesirler bir vahdet teşkil ederler. Böylece,
ünite ile birleşmiş olan bu icaplar; tesirler hâlinde ünite’den
süzülüp her varlığın ihtiyacına uygun olarak kâinat içindeki
topluluklara, fertlere, maddelere ve varlıklara, en küçük zerrelere
kadar bütün madde cüzülerine dağılırlar ve onlarda çeşitli
transformasyonlar, deformasyonlar ve formasyonlar meydana
getirirler. İşte bu tesirler mekanizmasıyla kâinatın yürüyüşü ve
akışı sağlanır. Varlıkların ruhlarla, birbirleriyle ve maddelerle
olan münasebetleri kurulur ve böylece kâinattaki inkişaf muayyen
hedefine doğru yürür gider.
* * *
İleride, üzerinde tekrar duracağımız -biraz evvel ismi geçenvarlık
mefhumundan burada da bahsetmemiz lâzım geliyor.
Varlık; aslî prensibin icaplarını taşıyan ve ruhlarla alâkalı bulunan
tesirlerin; herhangi bir ruhun, kâinat sonuna kadar kendisine
hizmet etmesi için, muayyen inkişaf kademesindeki maddeler
arasından toplayarak sentezleştirdiği bir madde ünitesi,
daha doğrusu bir tesirler mudilesidir. Şu hâlde her varlık, muayyen
bir ruhun kâinat sonuna kadar hizmetine tahsis edilmiş
bir tekâmül vâsıtasıdır. Bu öyle bir varlıktır ki ruhun kâinat üstü
plânında cereyan eden davranışlarının bütün icaplarını kâinatta
madde olarak ifade eder. Ve bu ifadeler de bir aynadan akseder
32