İLÂHÎ NİZAM ve İLÂHÎ NİZAM KÂİNAT (Orijinal)

İLÂHÎ NİZAM VE KÂİNAT
olarak dönecekse onun bir kâinat inkişafı boyunca göstermiş olduğu
faaliyetler bedava mı olacak?
İnsan kafasına gelebilen böyle bir düşünce onu bedbin edip
teşevvüşlere düşürebilir. Fakat her şeyden evvel madde ve ruh
münasebetleri hakkında yukarıda verdiğimiz bilgiler üzerinde
biraz derince düşünülürse bu mülahazalara sebep olan hâllerin
birer görünüşten ibaret bulunduğu ve hakikatin böyle olmadığı
anlaşılır. Bununla beraber düşüncelerde karanlık bir noktanın
kalmaması için bu hususu açıklamak lâzım geliyor. Evvelâ amorf
bir maddeyi ele alalım. Bunda hiçbir hareket, hiçbir şekil yoktur.
Fakat bu amorf madde, varlık hâline girdiği zaman, onda en basitinden
itibaren bütün varlığa ait hususiyetlerle birlikte gittikçe
yükselen sevgiler, sempatiler, antipatiler, merhametler, vicdan
faaliyetleri, düşünceler, muhakemeler gibi bir sürü meleke ve
durumlar meydana gelir. Şimdi, insanların zihinlerini bir hayli
zorlayabilecek olan amorf madde ile bu tezahürlerin münasebetlerini
izah edelim.
Filhakika insanların manevî değerler izafe ettikleri ve madde
üstü saydıkları bütün beşerî hareket tarzları, hâlleri, duygu ve
düşünüşleri, inanışları; seyyaliyeti artan madde fonksiyonundan
başka bir şey değildir. Ancak, şimdiye kadar insanların bu hakikati
bu kadar açıklığı ile görememeleri icap ediyordu. Tâ ki onlar
bu realiteler içinde geçirilmesi zarurî olan imtihan ve tecrübelerini
selâmetle yapabilsinler. Fakat bugün artık hakikatler olduğu
gibi izah edilmektedir. Zira insanlar bu hakikatleri bütün vuzuhu
ile öğrenmek kudretine erişmişlerdir. Bu hususta dünyadan
pek çok misal vermek mümkündür. Madde üstü görünen en saf,
en hissî ve ideal duygu, düşünce ve fiiller; dünyanın en seyyal
maddî imkânlarının tezahürlerinden başka bir şey değildir. İnsanların
sevgiye müteallik hissî hareketler diye ifadelendirdikleri
birçok fiiller yüksek bir sempatizasyon imkânının, yüksek
bir madde seyyaliyetinin, yüksek bir madde karşılaşması, tesirleşmesi
ve şümullenmesi kudretinin ifadesidir. Keza, bütün
antipatiler, sempatiler, kin, gaddarlık, hod kâmlık, diğerkâmlık,
fedakârlık, haz, sevinç, ıstırap velhâsıl subjektif denilen bütün
his ve fikre müteallik kıymetler: imajinasyonlar, düşünceler, ide-
34