İLÂHÎ NİZAM ve İLÂHÎ NİZAM KÂİNAT (Orijinal)

İLÂHÎ NİZAM VE KÂİNAT
şelere hak vermek icap ederdi. Fakat biraz evvel açıkladığımız
hakikatlere rağmen, maddenin kendi kendine hiçbir harekete
muktedir olmadığı hakkındaki esas bilgiyi hatırlatırsak iş değişir.
Zira bu bilgi maddedeki hiçbir kıpırdanışın, maddenin kendisinden
olmadığını öğretmektedir. Madde bu işi yapmak kudretinden
katiyen mahrumdur. O hâlde bir varlığın her hareketi,
her kıpırdanışı kendisinden olmayan bir durumun ifadesidir. Ve
bundan başka bir şey de olamaz. Aksi hâlde maddenin ana vasfını
inkâr etmiş olmak gerekir ki bu da mümkün değildir. İşte
varlığın gösterdiği madde olan bütün bu hareketlerdeki, madde
olmayan ifadelere, ruhun kâinatımızdaki durumu diyoruz. Şu
hâlde, madde olarak namütenahi hareketlerle, kombinezonlarla,
şekillerle ve hâllerle bir varlıkta husule gelen her türlü sevgi, düşünce,
vicdan gibi ruhî denilen yüksek tezahürler; haddizatında,
ruhun kendi plânında mevcut, bilmediğimiz namütenahi davranışlarının
kâinatta madde imkânlarına göre fikrî, hissî ve hayatî
formlarla tercüme edilmiş mukabilleridir. Binaenaleyh varlığa
ait, ortada madde hareketlerinden başka bir şey kalmamaktadır
ve bu hareketlerdeki mânâların ve ifadelerin hepsinin ruha ait
oldukları tebarüz etmektedir. Buna bir misal olmak üzere idraki
ele alalım. İnsan idrak eder. İdrak eden insandır. Onun asabî
sistem yapısında öyle ince kombinezonlar vardır ki bunlar mütemadiyen
idrak şeklinde tezahür eden vibrasyonlar, enerjiler
neşretmektedirler. Ve idrak melekesinin sağlığı veya bozukluğu
işte bu enerjileri neşreden sinir sistemindeki o çok ince madde
kombinezonlarına, düalite prensibi ve değer farklanması mekanizmasıyla
dış tesirlerin yaptıkları müdahaleler neticesinde husule
gelen hareketlere bağlıdır. O hâlde dış görünüşü ile idrak,
maddede hâsıl olur ve maddî vibrasyonlarla görünür. Binaenaleyh
bir maddedir. Bununla beraber o aynı zamanda bir aynadan
akseder gibi ruhun kâinata aksetmiş davranışlarının maddedeki
karşılığıdır, ifadesidir. Yâni idrakin hareket hâlindeki durumu
maddeye aittir. İfade bakımından durumu da ruha aittir. İşte
ruhun kâinat üstü durumlarına ait olan bu ifade, böylece madde
hareketlerinin imkânlarına tâbi olmak suretiyle kâinatta -tamamıyla
maddî bir realite içinde- ancak idrak mekanizmasıyla
36