İLÂHÎ NİZAM ve İLÂHÎ NİZAM KÂİNAT (Orijinal)

İLÂHÎ NİZAM VE KÂİNAT
tekâmülün seyrini mütalaa etmek, ona vâsıta olan varlığın ve bu
varlığa vâsıta olan maddelerin inkişaf tarzlarını ve yürüyüşlerini
incelemek demektir.
* * *
Kâinatta tekâmül tatbikatına ilk başlayacak bir ruhun bu tatbikata
ait ilk durumları kâinatın amorf hâllerine aksettirilir. Bu
aksettiriliş tesirler kanalıyla olur. Tesirler ise hem ruhlar âlemine,
hem kâinatlara şâmil ve hâkim olan, mahiyetini hiçbir vakit
anlayamayacağımız, hattâ sezemeyeceğimiz aslî prensibin icap
dediğimiz kudretinin kâinatımıza ait ruh-madde durumları üzerindeki
ifadesi ve tecellisidir. Ruhların ihtiyaçlarını kâinatlara
taşıyan bu tesirler düalite prensibi ve değer farklanması mekanizmasıyla
maddede evvelce bahsettiğimiz hareketleri meydana
getirirler. İşte kâinattaki hareketler, ruhların kıpırdanışlarının ve
davranışlarının bu tesirler kanalıyla madde teşekkülleri hâlinde
tecelli eden sembolik birer ifadesidir. Böylece kâinata ilk giren
basit acemi ruhlara ait tesirler, devamları boyunca eriştikleri sahalardaki
ilk maddelerin o anda, o ruhlara birer müşahede sahası
olmalarını temin ederler.
* * *
Bir ruhtan gelen tesire karşı maddenin hareketler hâlinde
verdiği cevaplar, gene o tesir kanalından dönerek aynı ruha
aksederler. Böylece, aslî prensibin icaplarına tâbi olarak ve o
kudretlerin yardımıyla ruh ve maddelerin endirekt münasebeti
kurulmuş olur ve ruh bu suretle maddeden alacağını o an için
almış bulunur. Bundan sonra o ruhun yeni ihtiyaçlarına göre ya
aynı madde kademesinde bulunan veya daha üst bir madde kademesinde
olan diğer maddelerde aynı tarzda ve aynı yollardan
müşahedeleri devam eder. İlk safhada bulunan ruhlar için her
maddenin inkişaf durumundaki anına bir ruhun tekâmül ihtiyacı
tekabül eder. Diğer tâbirle, maddedeki inkişafın her türlü
durumu, o anda hizmet ettiği herhangi bir ruh için mekanik bir
tatbikat zemini olur. Ruhların buradaki durumu sadece o hare-
38