dergi-2

egedoga

1393 EGE DOĞA KURU


İç ndek ler

3 - 6

ÇEVRE SORUNLARI VE ÇÖZÜM

YOLLARI

7 - 1 0

SU KITLIĞI

1 1

SU HAKKINDA BİLİNMEYEN

BİLGİLER

1 2

ÇEVRE SORUNLARINDAN ORTAYA

ÇIKAN HASTALIKLAR

1 3 - 1 7

HAVA KİRLİLİĞİ


1 8 - 1 9

ÇEVRE SİVİL TOPLUM

ÖRGÜTLERİ

2 0

GERİ DÖNÜŞÜM

2 1 - 2 2

GERİ DÖNÜŞÜM HAKKINDA

BİLMENİZ GEREKENLER

2 3 - 2 6

EVDE GERİ DÖNÜŞÜM

ÖRNEKLERİ

2 7

KAYNAKÇA


Çevre Sorunları ve Çözüm Yolları

Çevre dey m genel anlamda, nsanın tüm f z ksel,

k myasal, b yoloj k ve sosyal faal yetler n

sürdürdüğü ortam olarak tanımlanmaktadır.

D ğer b r fade le çevre, yer küren n doğal

kaynaklarından oluşan ve nsanın bu kaynaklar

üzer nde yaptığı kültürel değ ş mler de kapsayan

b r düzen olarak bel rlenmekted r.

Modern nsan ve çevres arasındak l şk

günümüzde g derek büyüyen b r sosyal problem

yaratmaktadır.

Hemen hemen her tür nsan faal yet n n çevre

üzer nde b r etk s bulunmaktadır. Bu etk ler sonucu

çevresel problemler çıkab ld ğ g b , çevresel

değ ş mler de sosyal problemler doğurab lmekted r.

Çevre sorunlarının hızlı kentleşme,

sanay leşme, hava ve su k rl l ğ , toprak

k rlenmes ve taşınması şekl nde kamuoyunun

d kkat n son y rm yıldır daha çok çekt ğ n

söyleyeb l r z. Çevre sorunlarının

ağırlaşmasında, teknoloj n n nsanın f z ksel ve

sosyo-kültürel çevres n etk lemes , nüfus

patlaması ve düzens z kentleşme g b

faktörler n öneml rolü olmuştur. Gel şm ş

ülkelerde çevre sorunlarının daha önce ortaya

çıkmasına rağmen, ekonom k büyümen n

get rd ğ refah sayes nde bu sorunların

çözümünde öneml b r yol kated lm şt r. Buna

karşılık gel şmekte olan ülkelerde sorunun

önem yen yen anlaşılmaktadır.

3


Artan nüfusla b rl kte talepler de aynı şek lde her geçen gün

artmakta ve çeş tl sorunlar oluşmakta, çevre sorunları da

bunların ç nde yer almaktadır.Gel şm ş ve gel şmekte olan

ülkeler, hızla lerleyen sanay leşme, g derek azalan, yok olma

tehl kes le karşı karşıya kalan dünyamızın doğal kaynakları

ve bütün bunların üzer nde katlanarak artan nüfus, 21.

yüzyılda gelecek konusundak çevresel end şeler d le

get rmekted r. Çevre sorunları artık yalnızca ülkeler n sorunu

değ l, bu yaşlı gezegende yaşayan ve 6.7 m lyarı aşan tüm

nsanlığın ortak sorunu olmuştur.

Bunlara , ek leb l r araz ler n konut, fabr ka yapımı,

ulaştırma ve d ğer amaçlarla tarım dışı kullanımı,

yen lenemeyen kaynakların tüket lmes ,

yen leneb l r veya kısmen yen leneb l r kaynakların

hatalı yönet m , nükleer atıklar, As d f kasyon,

Atıkların mhasının hatalı olması, sanay kazaları,

den zler n dolaylı yoldan veya doğrudan

k rlenmes , kentsel

atıklar, yüzeysel suların m krob yoloj k k rlenmes

g b bazı sorunların sebep olduğu da söyleneb l r.

Toplumlar, yerel, ulusal ve dünya ölçeğ nde olumsuz çevre

şartlarıyla karşı karşıya kalmaktadırlar. Son yıllarda çözüm

bekleyen öneml çevresel sorunları; ozon tabakasının

ncelmes , havadak karbond oks t oranının artışının kl m

koşulları üzer ne etk s , as t yağmurlarının etk ler , k myasal

k rlenme, tehl kel atıkların uluslararası hareketl l ğ ,

b yoloj k çeş tl l ğ n sürdürülmes nde karşılaşılan güçlükler,

toprak erozyonu ve ek leb l r araz ler n zarar görmes olarak

sıralanab l r.

Bu g b sorunların yakın gelecekte, su kıtlığı,

y yecek kıtlığı, çevre k rl l ğ ne bağlı hastalıklar,

den z k rl l ğ ne bağlı den z canlılarının tükenmes ,

b yoçeş tl l kte azalma, savaşlar, yönet m

sıkıntıları, hastalıklar ve en öneml s toplu ölümlere

kadar g deb l r.

4


Çevre sorunlarının sınır tanımazlığı, bu sorunların çözümünde

çok yönlü b r şb rl ğ ortamını gerekl kılmıştır. Günümüzde

çevre sorunlarının yerel b r sorun olmadığı; aks ne bütün

toplumları etk leyen küresel b r sorun olduğu gerçeğ

anlaşılmıştır. Ancak bu noktaya gelene kadar, çevreye l şk n

sorunlar, ülkeler n tek başlarına çözemeyecekler kadar

büyümüş ve daha karmaşık b r hale gelm şt r.Ayrıca ülkeler arası

anlaşmazlıklar uluslararası faal yetler n söz konusu sorunları

g dermede sıkıntılar çıkarmıştır.

Sorunların tek b r bölge veya ülke le sınırlandırılması, dünya

ölçeğ nde ele alınmaması sorunların tüm dünyayı lg lend rd ğ

anlaşılana kadar çok büyük sıkıntılar yaratmıştır. Çevre

sorunlarının coğraf sınır tanımaması Ukrayna'dak chernobyl

nükleer reaktör kazasıyla b r kere daha ortaya konulmuştur.

Sorunların büyüklüğü ve karmaşıklığı, uluslararası çapta yen den

yapılanma ve şb rl ğ n zorunlu kılmaktadır. Bu zorunlulukların

sonucunda, uluslararası alanda örgütlenmelere ve hukuk

düzenlemelere l şk n çalışmaların ağırlığı g derek daha çok

h ssed lmekted r. Çevre ç n uluslararası alanda en öneml

gel şmelerden b r s , h ç kuşkusuz çevre sorunlarına yönel k

çözümler hukuksal b r taban oturtma çalışmalarıdır. N tek m

uluslararası alanda devletler, uluslararası örgütler ve gönüllü

kuruluşların yapmış olduğu çalışmalar sonucunda, bugün

uluslararası çevre hukuku adını verd ğ m z yepyen b r dalı

oluşmaya başlamıştır.

'Kirli çevre insanın

ruhunu kirletir, kirli

ruhlar çevreyi kirletir.'

AZİZ NESİN

5


Ülkem zde ve Dünyada her sene çevre k rl l ğ ne bağlı

b rçok hastalık görünmekte ayrıca bu hastalıklardan

kaynaklı b rçok ölüm gözlenmekted r.

Avrupa Çevre Ajansı'nın raporuna göre, yılda 400.000

k ş hava k rl l ğ ne bağlı hastalıklardan hayatını

kaybed yor.

The Lancet derg s n n araştırmasına göre, 2015 yılında

kayded len 6 ölümden 1' çevre k rl l ğ yle

alakalı.K rl l k kaynaklı ölümler n üçte k s se hava

k rl l ğ yüzünden meydana gel yor.

Aynı şek lde raporda yer alan b lg lere göre,

Bangladeş ve Somal , k rl l k kaynaklı ölümler n en çok

gerçekleşt ğ ülkeler n başında gel yor. Brune ve İsveç,

k rl l k yüzünden ölümler n en az gerçekleşt ğ ülkeler.

Özell kle azınlıklar ve çocuklar arasında k rl l k

kaynaklı ölümler n oranı çok yüksek.

K rl l ğ n en çok yoksul ve

kırılgan kes mler ç n tehl ke arz ett ğ bel rt len

raporda k rl l k kaynaklı ölümler n yüzde 92's n n

düşük ve orta gel rl ülkelerde gerçekleşt ğ aktarılıyor.

Yan raporlardan da anlaşılacağı üzere, çevre k rl l ğ

çok büyük b r sorun hal ne gelm şt r ve tüm dünyanın

b rl k ve beraberl ğ n gerekt rmekted r.

Raporda yer alan b lg ye göre Türk ye'de de se 2 yılda

yaklaşık 1 M lyon 530 B n k ş n n ölümünün çevre

k rl l ğ ne bağlı gerçekleşt ğ tahm n ed l yor. Pek ,

devletler n alması gereken büyük önlemler dışında, b z

ne yapab l r z?

Çöpler m z kes nl kle doğaya atmamalı,

kağıt,cam,plast k g b atıkların ger dönüşümünü

sağlamalıyız.

Ev ve fabr ka bacalarından çıkan gazlar hava

k rl l ğ ne yol açtığı ç n f ltre kullanmalıyız.

Yeş l alanları arttırarak orman tahr batını

önlemel y z.

Ozon tabakasına zararı olan herhang b r üründen

kaçınmalıyız.

Otomob l egzozlarının sebep olduğu etk y azaltmak

ç n toplu taşıma araçlarının kullanmaya özen

göstermel y z.

Hayvan avlanması kontrol ed lmel , tür çeş tl l ğ

korunmaya çalışılmalıdır.

Enerj de yen leneb l r kaynaklar kullanılmalıdır.

Naylon poşet kullanımını azaltmalıyız.

Tıbb atıkları su ve toprağa karışmayacak şek lde yok

etmel y z.

Sanay bölgeler nde atık su arıtma tes sler

kurmalıyız.

6


Su Kıtlığı

Tar h boyunca meden yetler su kıyılarında ya da

suya yakın bölgelerde kurulmuş ve

gel şm şlerd r.Suya duyulan ht yaç; kaynakları

kullanmayı sağlayab lmek ç n tekn k, su taşkını

ve tarımsal faal yetler n kontrol ed lmes n

sağlayab lmek ç n b l msel, su yönet m ve

paylaşımında adalet sağlayab lmek ç n hukuk

ve s yas gel şmeler beraber nde get rm şt r.

Geçm şten günümüzde dek, su kaynaklarının

kullanımı ve yönet m tüm devletler n öncel kl

görevler arasında yer almış ve hemen her dönemde

su yasaları yoluyla su kaynakları koruma altına

alınmıştır Su canlıların yaşaması ç n hayat öneme

sah pt r. En küçük canlı organ zmadan en büyük

canlı varlığa kadar, bütün b yoloj k yaşamı ve bütün

nsan faal yetler n ayakta tutan sudur. Dünyamızın

%70′ n kaplayan su, beden m z n de öneml b r

kısmını oluşturmaktadır. Ancak yeryüzündek su

kaynaklarının yaklaşık %0.3′ü kullanılab l r ve

ç leb l r özell kted r.

Yeryüzünün öneml b r bölümü sularla kaplı olmasına

karşılık kullanılab l r su m ktarı oldukça azdır. Ancak

su döngüsü sayes nde mevcut kullanılab l r su, tüm

canlıların yaşamlarını sürdüreb lmeler ne mkân

vermekted r. Ekonom k büyüme le ekos stem n

korunması ve çevresel sürdürüleb l rl ğ n sağlanması

nsan le doğayı karşı karşıya get rm şt r. Bunun

sonucu olarak doğal sebepler n yanı sıra nsan

faal yetler n n yol açtığı zararlar, sınırlı olan su

kaynakları üzer nde baskı oluşmasına ve küresel su

sorunlarının yaşanmasına sebep olmuştur.

Dünya nüfusunun %40′ını barındıran 80 ülke ş md den

su sıkıntısı çekmekted r. 1940-1980 yılları arasında su

kullanımı k katına çıkmıştır. Nüfusun hızla artması,

buna karşılık su kaynaklarının sab t kalması sebeb yle

su ht yacı her geçen gün artmaktadır. Dünyadak

mevcut suyun hacm 141 m lyar m3 tür. Bu m ktar

dünya yüzey n 3 km. kalınlığında b r tabaka hal nde

sarab lecek büyüklükted r.

7


Su kıtlığı, küresel çevre sorunlarının en öneml maddeler nden b r d r. K ş başına düşen su m ktarı

le ölçülen ve çeş tl ndeksler yardımıyla değerlend r len su kıtlığı dünyanın b rçok bölges nde

etk s n göstermekted r. Su kıtlığının temel nedenler n ; küresel kl m değ ş kl ğ , kuraklık,

ormansızlaşma, fos l yakıt kullanımının artması, tüket m alışkanlıklarının değ şmes , ekonom k

büyüme, küresel nüfus ve

kentleşme oranının artması, k rl l k, k ş sel su kullanım b l nc n n oluşmaması, kaynaklara uygun

olmayan ve s yas anlayışlara göre şek llenen su yönet m pol t kaları oluşturmaktadır.

Su kıtlığı, gıda kr z ve k tlesel göçler g b sosyal, ekonom k ve s yas b rçok sorunu beraber nde get rmekted r.

Tarım sektörü, su kıtlığının devam etmes veya olağanlaşması durumunda öncel kl olarak etk lenecek ve bu durum

gıda kr zler n n yaşanmasına yol açacaktır. Tar hsel süreçte su kıtlığı ve kuraklığın k tlesel göçlere sebep olduğu

b l nmekted r. Günümüzde susuzluk sorunu sebeb yle bölgesel düzeyde gerçekleşen göç hareketler n n, gereken

önlemler alınmadığı takd rde küresel b r hal alması kuvvetle muhtemeld r.

Kuzey Ç n, Asya ve Afr ka'nın büyük bölümü, Orta Doğu, Avustralya, Güney Amer ka kıtası le Meks ka'nın bazı

bölgeler nde ç leb l r su kaynaklarının tükenmekte olduğu bel rt lmekted r. Yeryüzündek sab t su arzına

karşılık talep her geçen gün artarken, 2050 yılına gel nd ğ nde artan dünya nüfusunun yalnızca besleneb lmes

ç n su kaynaklarının % 80 artması gerekt ğ fade ed lmekte ve bu suyun nereden tem n ed leceğ konusu

bel rs zl ğ n korumaktadır

Yeryüzünde su dağılımı farklılık göstermekted r. Bu sebeple, tem z suya er ş m her bölgede aynı kal te ve standartta

sağlanamadığından, dünya üzer nde m lyonlarca nsan yeterl su ve su h zmetler nden yoksun olarak yaşamaktadır.

Suya er ş mdek adalets zl kler, su h zmetler n n özelleşt r lmes ve yüksek f yatlar dünyanın b rçok bölges nde halk

hareketler le karşılık bulmaktadır. H zmet sağlayıcılar le kullanıcılar arasında yaşanan ger l mler su kullanımına

l şk n farklı yaklaşımların ben msenmes ne yol açmıştır. Bu yaklaşımlardan en d kkat çeken se su hakkı yaklaşımı

olmuştur. Su hakkı yaklaşımı, suya er ş m n temel nsan hakkı olduğunu ve kanun koyucular le uygulayıcıların bu

temel hakkın uygulanmasını sağlamakla yükümlü olduğunu fade etmekted r.

8


Suyun paylaşımı ve kullanımı tar h boyunca b rçok savaşa

sebep olmuştur. Su varlıklarının sınırlı ve tükenme

eğ l m nde olmasının yanı sıra b r savunma ve kontrol aracı

olarak görülmes suyu aynı zamanda stratej k b r unsur

hal ne get rm şt r. Orta Doğu, su sorunları açısından en

d kkat çeken bölgelerden b r d r. Zeng n petrol rezervler ne

karşılık, su rezervler tükenmekte olan Orta Doğu' da Suud

Arab stan ve Kuveyt g b zeng n ülkeler den z suyunu

arıtma yoluyla kullanılab l r su elde ederken, fak r ülkeler n

geleceğ nde se su konusunda bel rs zl k hâk md r. Tem z

ve kullanılab l r su m ktarındak azalma, su kaynaklarının

petrolden daha değerl hale gelmes n sağlarken, b rçok

çalışmada yaşanan su kr zler n n "su" dan savaşlara

dönüşme r sk n n bulunduğu fade ed lmekted r.

Yapılan araştırmalar kuraklık, küresel ısınma,

kl m değ ş kl ğ g b kl msel olguların yanı

sıra dünya nüfusunun artması, kentleşme

oranının yükselmes ve su kaynaklarının

k rlenmes g b b rçok sebeb n küresel b r su

kr z ne yol açacağı yönünded r. Buna lave

olarak araştırmalara göre, nsanlar yaşam

tarzlarını ve tüket malışkanlıklarını

değ şt rmed kler sürece, 2025 yılında dünya

nüfusunun yarısından fazlasının su kıtlığı

yaşayacağı öngörülmekted r.

Har ta' da küresel su kıtlığı har tası göster lmekted r. Har taya göre Afr ka' nın büyük b r bölümü le

H nd stan'da, ekonom k su kıtlığının yoğunlaştığı görülürken; Orta Doğu, Asya ve Amer ka kıtasının b r

bölümünde se f z ksel su kıtlığı yaşanmaktadır. Aynı zamanda Türk ye, Güney Afr ka le Avrupa ülkeler n n b r

kısmında f z ksel su kıtlığı tehl kes n n yaklaştığı görülmekted r

9


Su kıtlığını. engellemk amacıyla alınab lecek b r sürü önlem vardır, bu önlemlerle geç kaldığımız bazı

durumlar durdurulamaz fakat yavaşlatılab l r.

Su sıkıntısına karşı köklü önlemler

Rezervuarlara yatırım yapmak.

Den z suyunu arıtmak.

Atık suyu arıtmak.

B reyler n daha az su tüketmes n sağlamak.

Su saat takmak ve su f yatını arttırmak.

Su ş rketler n n sızıntıları durdurmasını sağlamak.

Bölgeler arasında su aktarımı yapmak.

Nüfusu stab l ze etmek veya nüfus hareket n sağlamak

Pek , b zler evde neler yapab l r z?

Evde harcanan suyun yüzde 10'u mutfakta kullanılır. P ş rme, tem zleme, yıkama ve çme maksatlı su

kullanımında b rkaç noktaya d kkat ederek harcayın.

Elde bulaşık yıkarken mümkün olan en az m ktarda deterjan kullanın. Daha az deterjanı durulamak daha

kolaydır. Deterjan yer ne doğal yeş l sabun kullanırsanız balıklar ve d ğer den z canlıları daha da memnun

olur.

Suyu boşa akıtmayın.

Bulaşık mak nen z tamamen dolduğunda çalıştırın.

Sıcak su borularını yalıtkan malzemeyle kaplayın. Boruların ısınmasını beklerken musluğu açıp suyu z yan

etmem ş olursunuz.

Sıcak su tert batınızda termostat ayarının çok yüksek olmamasına t na göster n. Aşırı derecede ısınmış

suyu soğuk suyla ılıtmaya çalışmak sraftır.

Çamaşır mak nen z tamamen dolduğunda çalıştırın. Bu şek lde, her yıkamada 10 l treye kadar su tasarruf

edeb l rs n z.

Banyo suyunun ısınmasını beklerken suyu b r kovaya doldurun.

Yıkanacağınız zaman küvet doldurmayı değ l, duş yapmayı terc h ed n.

Daha kısa süre duş yapın. Yıkanma süren z sabunlanma, yıkanma ve durulanma le sınırlayın. Tuvalet n z

çöp kutusu g b kullanarak el n ze geçenler atmayın. Gereks z yere s fonu çekmey n.

D şler n z fırçalarken, yüzünüzü yıkarken suyu akar vaz yette bırakmayın. Bu şek lde günde 10 l treye

kadar sudan tasarruf edeb l rs n z.

Musluklarınız su damlatıyorsa mutlaka tam r ett r n. Damlayan musluklar günde 30-200 l tre suyun z yan

olmasına sebep olur.

Damlayan musluklarınızın altına suyun b r keb leceğ kaplar koyun.

Bahçen z , ç çekler n z sulamak ç n günün ser n saatler n seç n. Sabah ve akşam gün batımı daha y

zamanlardır. Öğle sıcağında sularsanız, buharlaşma le suyun büyük bölümünü kaybetm ş olursunuz.

Ç çekler n z sularken kaldırımları değ l, sadece ç çekler sulayacağınız şek lde hareket ed n.

10


Damlayan b r

musluk, 1 yılda

ortalama 11.000 l tre

su kaybına neden

olur.

Dünyada k rl su

neden yle her saat

başı 200 çocuk

ölüyor.

Kem kler n z n de

%31' sudan

oluşmaktadır.

B r den z anası ve

b r salatalığın

ç ndek su m ktarı

aynıdır.

S fonu çekt ğ n z

zaman harcadığınız

su le d şler n z

fırçaladığınız zaman

harcadığınız su

m ktarı eş tt r.

Yet şk n b r nsan

yılda ortalama 1,000

l tre su tüket r

Dünyada 748 m lyon

nsanın y b r çme

suyu kaynağına

er ş m yoktur.

B r sayfa kâğıt

üreteb lmek ç n 9,8

l tre suya ht yaç

vardır.

B r adet kot

pantolon ç n

üretmek ç n 10

l tre su gerekl d r.

11


Çevre Sorunlarından Ortaya Çıkan Hastalıklar

Çevre sorunlarının nsanlar üzer ne öneml hastalıklara sebep olması bu hastalıkların bazen ölümlerle

sonuçlanmasına yol açmaktadır. Çevre k rl l ğ n n canlılar üzer nde meydana get rd ğ hastalıkların

başlıcaları astım, kron k bronş t g b solunum yolu hastalıkları, kolera g b solunum yolu

hastalıkları,kalp ve damar hastalıkları, böbrek rahatsızlıkları, kanser vakaları, göz hastalıkları,

kolera g b bulaşıcı hastalıklar, ş tme bozuklukları, saldırgan davranışlar ve strest r.

Kronik Bronşit

Kron k bronş t sess z başlayıp yavaş b r

lerleme göstererek yıllar boyu süren ve

sonunda ağır solunum yetmezl ğ ne yol

açan b r hastalıktır, k yıldan uzun b r süre

zaman zaman y nelemelerle aylarca süren

öksürük yakınmaları olan b r hastaya,

verem g b aynı bel rt ler veren başka b r

hastalık olasılığı elend kten sonra kron k

Amfizem

Akc ğerlerdek hava kesec kler n n ger l p gen şlemes yle bel ren

b r hastalıktır. Bu gen şleme hava, kesec kler n b rb r nden ayıran

nce duvarların yırtılmasına ve dolayısıyla akc ğerlerde esnekl k

kaybına yol açar. Sonuçta akc ğerlere hava g r ş bozulur, İlerlem ş

amf zem olgularında akc ğerler gen şlem ş, solmuş ve

kurumuştur.Esnekl kler kalmadığından b r yastık g b d rler.

Göğüs kafes açıldığında, akc ğerler sönmez, çünkü esnekl k kaybı

neden yle çler nde hava kalır.

bronş t tanışı konab l r

Tifo

T fo, k rl çme suları ve p s y yeceklerle

bulaşan m krob k b r hastalıktır. Genelde

salgın şekl nde ve yaz-sonbahar aylarında

görülür. Hastalık, m krop vücuda g rd kten

yaklaşık 7-15 gün bel rt ler n göster r. T fo

kalb , beyn , böbrekler , akc ğerler ,

karac ğer , göz ve kulak s n rler n etk ler.

Hastalık etken Salmonella typh adlı b r

bakter d r.

Amipli Dizanteri

Am pl d zanter dünyada en az 500 m l yon k ş y lg lend ren,

dolayısıyla da en yaygın asalak kökenl bağırsak hastalı ğıdır.

Entamoeba h stolyt ca adlı am p türünün bağırsaklarda neden

olduğu tek hastalık türüdür.Bu am p bağırsak duvarına yerleşerek

yüzeysel ya da der n yaralar açar. Asa lak bazen bağırsak duvarını

delerek ka rac ğere ve bağırsak dışı başka organla ra da ulaşab l r.

Asalağın k evres var dır. Bunların b r asalağın beslen p büyüdüğü

ve çoğaldığı etk nl k evres d r. Öbürü se etk nl ğe uygun

olmayan ko şullar da çevres nde b r k st oluşturduğu k stl

evred r.Bulaşma ağız-dışkı yoluyla, yan

ta şıyıcıların dışkısıyla

k rlenm ş suların ç lmes , meyve ve sebzeler n yen lme s le

gerçekleş r.

12


Hava K rl l ğ

Çevre sorunları çer s nde öneml b r unsur olan hava k rl l ğ , atmosferde toz, gaz, su buharı, duman ve koku

şekl nde bulunab lecek olan k rlet c faktörler n çeş tl nedenlerle artarak nsanlara, d ğer canlılara ve cansız

varlıklara zarar ver c düzeye yükselmes olarak tanımlanab l r

Hava k rl l ğ n n pek çok neden bulunmakla b rl kte bunları doğal nedenlere bağlı olarak ve nsanlar tarafından

gerçekleşt r len çeş tl etk nl kler sonucu meydana gelen hava k rl l kler olarak k ana grupta ncelemek

mümkündür. Doğal nedenler ve nsan faal yetler sonucunda ortaya çıkan hava k rl l kler olarak k ye

ayrılab l r

Doğal Kaynaklar

Doğada gerçekleşen bazı doğal olaylar sonucu havayı k rleten maddeler ortaya çıkab lmekted r. Bu yolla

ortaya çıkan k rlet c ler atmosferde uzun süre kalmazlar.

Bu olaylar,

Yanardağ faal yetler

Orman yangınları

Çöl tozları

Açık araz dek hayvan türler n n ve b tk örtüsünün bozulması

Yapay Kaynaklar

İnsanoğlunun yaptığı faal yetler neden yle doğanın denges olumsuz etk lenmekted r. Hava k rl l ğ nde, sun

kaynaklardan meydan gelen k rl l k daha öneml d r. Çünkü günümüzde nsanları en çok lg lend ren, özell kle

büyük yerleş m merkezler ve sanay alanlarındak hava k rl l ğ d r. Bu k rl l kte daha çok nsan faal yetler

sonucu meydana gel r. Bu kaynaklar şöyle sıralanab l r:

Isınma

Ulaşım

Sanay

İnsan kaynaklı faal yetlerden oluşan bu k rl l k, bulunan bölgen n endüstr yel gel ş m , nüfusu, şeh rleşme

durumu g b faktörlere bağlı olarak değ ş m göster r. Meteoroloj k faktörler, konum ve topağraf k yapı, plansız

kentleşme ve yeş l alanların yeterl m ktarda bulunmaması ve kullanılan yakıtların kal tes yapay kaynaklardan

oluşan k rl l ğ etk leyen faktörlerd r.

13


K rlet c ler Ve Sağlık Etk ler

Özell kle yapay kaynaklardan dış ortama ver len k rlet c ler n yıllık m ktarları, b rkaç yüz tondan m lyonlarca

tona kadar ulaşmaktadır. Bunlar oluştukları alan ve m ktarlarına bağlı olarak, değ şen ölçülerde etk meydana

get r rler.

Havaya karışan k rlet c ler n nsanlarca solunması( doğrudan maruz yet), havadan toprak, b tk , hayvan

ve d ğer çevresel ortamlara geçerek b r ken k rlet c ler n çme suyu ve bes n z nc r ne karışmaları(dolaylı

maruz yet) le vücuda g ren k myasalların b r k m ve em l m sonucunda meydana gelen olumsuz sağlık

etk ler hava k rl l ğ n n en öneml sonucudur.

Özell kle şeh rlerde ısınma, traf k ve sanay den kaynaklanan hava k rl l ğ n n son yıllarda artmasıyla

sağlık problemler nde de artış görülmekted r.

14


Kükürt D oks t (SO2)

SO2, renks z, kesk n kokulu reakt f b r gaz olup kömür, fuel-o l g b kükürt çeren yakıtların yanması

sırasında, metal erg tme şlemler ve d ğer endüstr yel prosesler sonucu oluşur. Ana kaynakları, term k

santraller ve endüstr yel kazanlardır. Genel olarak, en yüksek SO2 konsantrasyonları, büyük endüstr yel

kaynakların yakınında bulunur.

Part küller Madde (PM10)

Part küller madde (PM) ter m , havada bulunan katı part küller ve sıvı damlacıkları fade eder. İnsan

faal yetler sonucu ve doğal kaynaklardan, doğrudan atmosfere karışır. Atmosferde d ğer k rlet c ler le

reaks yona g rerek PM' oluşturur ve atmosfere ver l rler. Katı ve sıvı part küller n boyutları gen ş b r

aralığa yayılır. Sağlığa konu olan part küller, aerod nam k çapı 10 µm. n n altındak part küllerd r. Bu

boyut aralığındak part küller, solunum s stem ç ne g rerek b r k m yapab l r.

Karbonmonoks t (CO)

Karbon monoks t, kokusuz ve renks z b r gazdır. Yakıtların yapısındak karbonun tam yanmaması sonucu

oluşur. Yangınlar g b doğal kaynaklar ve endüstr yel proseslerdek yakıtların yanması g b d ğer

kaynakları da bulunmaktadır. CO konsantrasyonları, t p k olarak, soğuk mevs mde en yüksek değere

ulaşır. Z ra düşük sıcaklıklar eks k yanmaya neden olur ve k rlet c ler n yer sev yes nde çökmes ne sebep

olur.

Azot d oks t (NO2)

NO2, kırmızımsı kahvereng renkl d r. Azot monoks t (NO) atmosferde oks jen le b rleşt ğ nde yüksek

oranda reakt f gaz formunda NO2 oluşur. B r kere oluştuktan sonra NO2, VOC g b d ğer k rlet c lerle

reaks yona g rer. Bu reaks yonlar sonucunda, yer sev yes nde ozon oluşmasına neden olur. Ana

kaynaklar, motorlu taşıt araçları ve term k santrallerd r.

Ozon (O3)

Ozon, kokusuz, renks z ve 3 oks jen atomundan oluşan b r gazdır. Ozon, hem yer sev yes nde ve hem de

üst atmosferde oluşur. Ozon bulunduğu yere göre faydalı veya zararlı olab l r.

Faydalı Ozon: Ozon doğal olarak, atmosfer n üst tabakasında yer küren n 10-30 m l üzer nde oluşur ve

koruyucu b r tabaka olarak atmosfer güneş n zararlı ultrav yole ışınlarından korur. Faydalı olan bu ozon,

nsanlar tarafından k myasal maddeler le yavaş yavaş tahr p ed lmekted r.

Zararlı ozon: Yeryüzey ne yakın sev yede; motorlu taşıt araçları, term k santraller, endüstr yel kazanlar,

raf ner ler, k myasal fabr kalardan atmosfere ver len k rlet c ler, güneş ışınlarının mevcud yet nde

k myasal olarak reaks yona g rerek ozonu oluşturur. Yer sev yes ndek ozon zararlı b r k rlet c d r. Ozon

k rl l ğ , özell kle yaz mevs m nde güneşl havalarda ve yüksek sıcaklıkta oluşur.

15


İnsan sağlığının korunması ve yaşanab l r b r çevre ç n y b r hava kal tes ne

ht yaç duymaktayız. Özell kle son yıllarda gazete başlıklarında, nsan

akt v teler nden kaynaklanan em syonların hava kal tes ne yansıyan tehl kel

etk ler n sıkça görmektey z.

16


Çevre S v l Toplum Örgütler

TEMA (Türk ye Erozyonla Mücadele, Ağaçlandırma ve Doğal Varlıkları Koruma Vakfı)

İk toprak sevdalısı, Toprak Dede Hayrett n Karaca ve Yaprak Dede A. N hat Göky ğ t, 1992

yılında TEMA Vakfı’nı b rl kte kurdular. Amaçları Anadolu’da yaşanmakta olan erozyon ve

çölleşme tehl kes ne kamuoyunun d kkat n çekmek. İlk kez önlem alınmazsa ülkem z n

çöl olma tehl kes le karşı karşıya olduğu bu kadar yüksek sesle d le get r lm şt r.

Kend l ğ nden yet şen doğal ormanları korumak, ağaçlandırma çalışmaları yaparak

topluma ağaç sevg s aşılamak, tarım alanları, çayır ve meraları korumak, gel şt rmek,

amacı dışında kullanılmasını önlemek, doğal varlıkların korunması ve doğru şek lde

yönet lmes ç n gerekl yasal düzenlemeler n yapılmasına öncülük etmek, destek vermek

g b amaçlar doğrultusunda çalışmaktadır.

Dünya Doğayı Koruma Vakfı (WWF)

Dünya Doğayı Koruma Vakfı (World W de Fund for Natureya da kısaca WWF), doğanın zarar

görmes n durdurmayı ve ver len zararları onarmayı amaçlayan uluslararası b r s v l

toplum kuruluşudur. 1961’de World W ldl fe Fund (Dünya Doğal Yaşamı Koruma Vakfı)

olarak kurulan kuruluş, gen şleyen çalışma alanıyla adını ş md k hal ne değ şt rm şt r.

WWF’n n temel amacı, dünyanın doğal ortamının bozulmasını durdurmak ve nsanın

doğayla uyumlu b r şek lde yaşadığı b r gelecek oluşturmaktır.

1996’da kurulan Doğal Hayatı Koruma Vakfı, 2001 yılında WWF’n n Türk ye ulusal

kuruluşu hal ne gelerek WWF-Türk ye adını ben msem şt r. WWF-Türk ye, projeler n su

kaynakları, orman ve den z ve kıyı kategor ler altında gerçekleşt r lmekted r.

17


ÇEVKO (Çevre Koruma ve Ambalaj Atıkları Değerlend rme Vakfı)

ÇEVKO Vakfı, Türk ye’de ambalaj atıklarının ekonom k ve düzenl ger kazanımı ç n sanay , yerel

yönet m ve tüket c ler n katkı ve katılımları le sürdürüleb l r b r ger kazanım s stem n n

kurulmasına katkıda bulunmak amacıyla, 1 Kasım 1991’de ülkem z n 14 önde gelen sanay

kuruluşunun g r ş mler le kurulmuş, kar amacı gütmeyen b r vakıftır.

Tüket m maddes ambalajları le lg l olarak, çevrey gel şt rmek, çevre sağlığını korumak ve çevre

k rlenmes n önlemek, Türk ye’de ambalaj atıkları ger kazanım s stem oluşmasında ve

yönlend r lmes nde etk l rol oynamak ve katkıda bulunmak. Türk ye’de sağlıklı, ekonom k ve

sürdürüleb l r b r ger kazanım s stem oluşmasını sağlamak ve ambalaj atıkları ger kazandırma

s stem n n oluşmasında ve yönlend r lmes nde etk n rol oynamak ve katkıda bulunmak en öneml

çalışmalarıdır.

Greenpeace (Yeş lbarış)

Greenpeace, küçük b r grubun k raladığı esk b r tekne le nükleer denemeler protesto etmek ç n

Alaska’nın kuzey ndek Amch tka’dak nükleer deneme sahasına g tmeler le 1971 yılında Kanada’nın

Vancouver şehr nde ortaya çıkmıştır.

1995 Aralık’ta kurulan Greenpeace Akden z se aşağıdak amaçlar doğrultusunda çalışır;

Fos l yakıtların ve nükleer enerj n n kullanımına karşı çıkarak, tem z, yen leneb l r enerj ler

desteklemek.

İkl m değ ş kl ğ yle mücadelede yen leneb l r enerj kaynaklarının ben msenmes n ve enerj

ver ml l ğ n sağlamak.

Den zler kampanyası le Akden z’de b r den z rezervler ağı oluşturarak türü tehl ke altında olan mav

yüzgeçl ork nos g b canlıları korumak ve sürdürüleb l r balıkçılık pol t kalarının ben msenmes n

sağlamak.

18


Ger Dönüşüm

Ger Dönüşüm Ned r?

İnsanların sosyal ve ekonom k faal yetler sonucu, kullanım süres dolmuş ve artık doğa ç n zararlı hale gelen

her türlü maddeye atık den r. Karton, cam, metal, plast k g b maddeler atık olarak sınıflandırılab l r. Atıkların

yen den değerlend r lmes ancak ger dönüşüm le sağlanır. Ger dönüşüm, yen den değerlend r lme mkanı olan

bu atıkların f z ksel veya k myasal şlemlere tab tutularak k nc b r hammaddeye dönüştürülmes ne den r. Ger

dönüşümde amaç kaynakların aşırı ölçüde kullanımını önlemek, atıkların kaynaklarında ayrıştırılmasını

sağlamak, atık çöp m ktarının azalmasını sağlamaktır.

Kağıt,karton,cam,plast k, metal g b maddeler n ger dönüşümü le b rl kte doğal kaynakların tükenmes n n

önüne geç lecekt r. Ülke ekonom s ne büyük m ktarda katkı sağlayan ger dönüşüm le thal ed len hurda

malzemeye ödenen döv z m ktarı azalacak ve enerj kullanımından c dd ölçüde tasarruf sağlanacaktır.

Kullanılmış kağıdın ger dönüşümü hava k rl l ğ n %74-94, su k rl l ğ n %35, su kullanımını %45 azaltır. 1 ton

atık kağıdın kağıt hamuruna katılması 8 ağacın kes lmes n önlemekted r.

Ger dönüşüm uzun vadede çok ver ml b r ekonom k yatırımdır. İnsanoğlu hammade ve doğal kaynakların

g derek tükenmes sonucunda gelecekte b rçok ekonom k problemle karşı karşıyadır.İşte bu noktada ger

dönüşüm ekonom n n düzelmes ç n en y olanaktır. Öte yandan, ger dönüşümü sağlanan b rçok atık çevre

k rl l ğ n n de önlenmes ne büyük katkı sağlayacaktır.

Ger Dönüşümün Önem

Doğal kaynakların azalmasını önler.

Enerj tasarrufu sağlar.

Bertaraf ed lmes gereken katı atık m ktarı azalır.

Ekonom ye katkı sağlar.

Gelecek nes llere tem z b r çevre bırakab lmey sağlar.

Sera gazı em syonunun düşmes ne katkı sağlar.

Evsel atıkların kompost yöntem yle ger dönüştürülmes toprağın ver m n arttırır. Böylece hem organ k hem

de bes n değer yüksek ürünler elde ed l r.

19


Ger Dönüşüm Hakkında B lmen z Gerekenler

1.Ger dönüşüm, esk ve kullanılmış malzemelerden yen ürünler üretmek ç n b r süreçt r. Bu süreç, enerj y

ve potans yel olarak yararlı malzemeler n sraf ed lmes n azaltmaya yardımcı olur.

2.Ger dönüşüm, atık bertaraf h yerarş s n n b r parçasıdır. Bunlar sırayla:Azalt, Yen den Kullan, Ger

Dönüştür’dür.

3.Alüm nyum kutular ger dönüştürüleb l r ve yaklaşık 2 ay ç nde markettek raflarda yerler n alab l rler.

4.Alüm nyum(teneke) kutular en y ger dönüştürüleb len malzemed r.

5.B r alüm nyumun ger dönüşümü üç saatl ğ ne ev n z n telev zyonunu çalıştırmak ç n yeterl m ktarda

enerj tasarrufu sağlamaya yardımcı olab l r!

6.Teneke kutularınızı ger dönüşümsüz çöpe ya da doğaya atıyorsanız eğer, büyük ht mal 500 yıl veya daha

fazla orada kalacak.

7.Alüm nyumu tekrar tekrar ger dönüştüreb l rs n z ve bunun ç n h çb r sınır yoktur.

8.Dünyada her yıl 80 m lyardan fazla alüm nyum kutu kullanılıyor.Bu m ktarla ger dönüşümsüz baş

edeb lmek oldukça zor!

9.Neden kağıtları derhal ger dönüşüm kutusuna atmamız gerekt ğ ne değ necek olursak eğer.Her hafta Pazar

gazeteler n üretmek ç n yarım m lyon ağaç kes l yor.

10.New York T mes’ın b r günlük basılan m ktarının ger dönüşümü 75.000 ağaç veya daha fazlasını

kurtarab l r.

11.Tüm gazeteler ger dönüştürürsek eğer her yıl 250 m lyondan fazla ağaç kurtarab l r z.

12.Amer ka’dak k ş başına her yıl ağaçtan yapılan ürün türler kullanımı neden yle k ş başı en az 7 ağaç

kes lm ş oluyor.Bu da yıl boyunca sadece Amer ka ç n 2 tr lyon ağaçtan fazlası yapar.

13.1 ton ger dönüştürülmüş kağıt yaklaşık 17 ağaç, 350 galondan fazla petrol ve çok fazla depolama alanı

tasarrufu sağlayab l r. Bu da daha az hava k rl l ğ anlamına gel yor!

14.Ger dönüşüm, enerj n n korunmasına yardımcı olur ve bunun sonucunda daha az sera gazı salınır!

15.Amer kalılar her 30 dak kada b r 2 buçuk m lyondan fazla plast k ş şe kullanıyor ve bu ş şeler n çoğu ger

dönüştürülmek yer ne bas tçe çöp kutusuna atılıyor.

20


16.Okyanusa atılan plast k torbalar yılda 1 m lyon den z canlısını öldürüyor.

17.Çöp kutusuna atılan atıkların % 60’ından fazlası ger dönüştürüleb l r.

18.Her yıl, sadece Amer kalılar tarafından 25 tr lyondan fazla karton kahve bardağı çöpe atılıyor!

19.Ger dönüştürülmüş kağıt, ham maddeden yapıldığından % 70 daha az hava k rl l ğ ne neden oluyor.

20.Ger dönüşüm, depolama alanlarına g den atık m ktarını azaltmaya yardımcı olur ve bunun sonucunda,

dünya atmosfer ne daha az metan gazı salınmış olur.

21.Cam atıklar ger dönüştürüleb l r, ancak b r çoğu b l nçs zce d rek ger dönüşümsüz çöp kutularına atılıyor.

22.B r cam ş şe aslında 4000 yıldan fazla b r süre ç nde parçalanab l yor ve eğer bu ş şe çöplükte se

muhtemelen bundan daha uzun sürüyor.

23.Cam %100 ger dönüştürüleb l r ve tekrar tekrar kullanılab l r. Cam ger dönüşümü, renkler ne göre

yapılab l r. Çünkü cam, ger dönüşümden sonra b le reng n korur.

24.Amer kan’da en çok atılan ürünler arasında, çocuk bez , kalem, traş bıçağı, last k ve alüm nyum

bulunmaktadır ve bunların heps d ğer ürünlere ger dönüştürüleb lmes ne rağmen ger dönüşüm oranı

oldukça düşüktür.

25.Dünyaya yetecek kadar ger dönüşümü hala uygulayamadığımız ç n, dak kada 100 dönümlük ağaç

kes l yor.

26.Dünya üzer nde k ş başına günlük ortalama 2 kg çöp üret l yor ve bu da yılda yaklaşık 1.5 tona denk

gel yor.

27.Her yıl ABD’de yaklaşık 1 m lyar ağaca denk kağıt atılıyor.

28.Her yıl atılan talaş ve kağıt m ktarı 20 yıl boyunca 50.000.000 ev ısıtmak ç n yeterl d r.

29.B r ton plast k ger dönüşümü le 1.000-2.000 galon benz n tasarrufu sağlanab l yor.

30.B r cam ş şe ger dönüşümü le dört saat boyunca 100 wattlık ampule güç vermek ç n yeterl enerj

tasarrufu sağlanır.

21


Evde Ger Dönüşüm Öner ler

Baklag ller ve Baharat İç n Depolama

Cam ş şeler ve tıpalar baharat,

baklag ller, kahve, süt tozu, şeker g b

ürünler depolamak ç n kullanılab l r.

Özell kle el nde aynı cam ş şelerden

varsa b r düzen hal nde malzemeler n

saklayab l rs n z. Örneğ n gen ş soda

ş şeler ne uygun mantar tıpalar terc h

ederek rüst k b r ürün set olarak

değerlend reb l rs n z.

Tatlı Ger Dönüştürülmüş Saksılar

Plast k doğada en geç toprağa karışan

atıklardan olduğu ç n özell kle plast k

ş şeler ger dönüşüme dah l etmek

öneml d r. Bu öner m zde büyük boy

plast k ş şeler n tabanını sted ğ n z

tasarımla keserek b r saksı hal ne

get reb leceğ n z göstermek sted k.

Sev ml b r boyama le çocuk odasının veya

balkonunun dekorasyonunda

kullanab leceğ n z bu saksılarda kek k,

fesleğen g b baharatları yet şt reb l rs n z.

22


Teneke Kaleml kler

Çoğunlukla mutfak atığı olarak değerlend r len

teneke konserveler metal ger dönüşüm

malzemeler arasına g rer. Bunları

değerlend rmek ç n herhang b r s vr ve kes c

yüzey olmadığından em n olduktan sonra b r of s

eşyası olarak veya mutfak eşyası depolarken de

değerlend reb l rs n z. Bu ger dönüşüm

projes nde yaratıcılığınızı kullanmaktan da

çek nmey n!

Esk Bavullardan Sepetler

Fermuarı yırtılan, kırılan, ç ne su alan bavulları

çöpe atmak yer ne ev ne ger kazandıralım!

Özell kle evc l hayvanlarının çok seveceğ b r

sepet, derg l k veya ekleyeceğ n z bacaklara

komod n olarak değerlend reb l rs n z.

Kasalardan Mob lya Tasarımları

Ahşap veya plast k kasalar büyük boyutları le evde

har ka b rer dekorasyon ürünü hal ne geleb l rler.

Herhang b r tehl kel durumdan kaçınmak ç n

zımparaladığınız ve vern k le c laladığından em n

olduğunuz kasaları orta sehpa, komod n, tabure

olarak kullanab l rs n z. Özell kle bahçe mob lyası

olarak rüst k b r görünüm verecek olan kasaları

d led ğ n z g b de boyayab l rs n z!

23


B tm ş Deterjan Kutuları

Büyük boyutta b r plast k atığı oluşturan

başka b r ürün se deterjan kutularıdır. Kalın

çeperl plast kten üret len deterjan kutuları

kes lse de formları bozulmayacağı ç n pek

çok tasarım f kr le ger dönüşüme

kazandırılab l rler.

Teneke Konserveden Fenerler

Kesk n kenarlarından arındırdığınız teneke

konserveler aydınlatmada kullanmaya ne

ders n z? İnce b r metalden üret ld kler ç n

evdek malzemeler le kes lmeye ve

del nmeye uygun olan konserve tenekeler

d led ğ n z şek lde k ş selleşt rerek b rer

fener olarak değerlend reb l rs n z. B rden

fazla aydınlatmayı plerle b rleşt rerek

büyük çaplı b r balkon, bahçe veya duvar

dekorasyonu oluşturab l rs n z.

25


Cam Ş şeler le Aydınlatma

Büyük boyutta cam ş şeler evde farklı şek llerde ger

dönüşüme dah l ed leb l r. Rust k veya endüstr yel

dekorasyon tarzına uygun aydınlatmalar

yapab l rs n z. Burada bütün halde veya kes lm ş

formda cam ş şeler kullanarak elektr k aksamıyla

veya mum le b rleşt reb l rs n z.

Atık malzemelerden yapılan

eşyalardan b r tanes olan plast k

kovayı el ş sepet ne ya da k rl

çamaşır sepet ne dönüştüreb l rs n z.

Tenekeden yapılan boya kutularını

modern hasır plerle kapladığınızda,

çok şık saksılar ya da kaleml kler

elde edeb l rs n z.

26


Kaynakça

https://havakalitesi.ibb.gov.tr/Icerik/bilgi/iklim-degisikligi

https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/514310

https://www.eea.europa.eu/tr/themes/water/articles

https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/965961

http://eskidergi.cumhuriyet.edu.tr/makale/123.pdf

https://cis.csb.gov.tr/dergiler

27


Hazırlayan

1393 Ege Doğa

Kuru

11-E

Similar magazines