sektörmaden 2026 Mart Sayısı

MAKALE
MAKALE
Eski madenler nasıl değerlendirilir:
Cornwall ve Batı Devon
madencilik bölgesi, İngiltere
Ali Vedat Oygür
Dr. Jeoloji Mühendisi
Şekil 1. Botallack Kraliyet Madenleri
Şekil 2. Levant Madeni
(https://www.cornishmining.org.uk sitesinden)
Dünyada, eski madenlerin yeniden değerlendirilmesinde
ilk akla gelen, somut madencilik mirasını oluşturan eski
madenlerin ve hatta yakınındaki madenci yerleşimlerinin
müzeye ve gezi noktasına dönüştürülmesidir. Daha ileri
uygulamalarda eski madenler eğitim, kültür, eğlence,
spor gibi çeşitli amaçlarla kullanılmaktadır. Bizde, “eski
maden” denildiğinde gördüğümüz, genelde, doğaya
kendi haline terk edilmiş maden ocaklarıdır. Ne yazık ki
ülkemizde, çok zengin olduğunu bildiğimiz bu mirasın
hemen hiç birisi korunmadığı gibi, sanki bile isteye yok
edilmiş oldukları hissedilmektedir. Bunun en önemli
nedeni hiç kuşkusuz, Anadolu’nun uygarlık tarihinin
başından beri önemli bir madencilik bölgesi olması ve
bildiğimiz madenlerin neredeyse tamamının çok eski
zamanlardan bu yana işletilmiş olmasıdır. Fakat böyle
olduğu halde, halkımızda niçin derin bir madencilik
kültürünün gelişmemiş olduğu da önemli bir araştırma
konusudur.
Cornwall ve Batı Devon maden bölgesi İngiltere’nin
güneybatı ucundaki çıkıntıyı kaplar. Dört bin yıl kadar
önce Orta-Doğu Avrupa’dan gelen Keltler (Antik
Yunancadaki bu ad Roma döneminde, Latincede
Galyalı/Galli olur) Fransa ve İspanya ile birlikte bu
bölgeye yerleşirler. Bölgenin tamamında, kendine has
bir dile (Kernewek/Kernowek) sahip bütünleşik ve özel
bir kültür dikkat çeker.
Bölge çok uzun ve yoğun bir ekonomik, teknolojik ve
sosyal gelişmeyle yakından bağlantılı önemli madencilik
ve sanayileşme tarihine sahiptir. Bu özellikleri sayesinde
2006 yılında UNESCO Dünya Miras Listesine (DML)
girmiştir. Bölge, 1700’den 1914’e kadar geçen zamanda
sadece İngiltere değil Avrupa’nın sanayileşmesi için de
yaşamsal bir rol oynamıştır.
Cornwall ve Batı Devon madencilik tarihi
Bölgede önemli ve zengin bir madencilik sanayisinin
gelişmesine yol açan kalay, bakır ve wolfram
cevherleşmeleri Alt Permiyen yaşlı (270 milyon yıl önce)
Cornwall granitine bağlıdır 1 . Üst Pliyosen ortasında
da yaklaşık 4 milyon yıl önce, morfolojinin erozyonu
sonucu plaser kalay birikimleri oluşur. Madenciliğin
parlak dönemi olan 18. yüzyıl başı ile 19. yüzyıl ilk
yarısı arasında Cornwall’de üç bin kadar maden ve yanı
sıra, bunların çeşitli gereksinimlerini karşılayan küçüklü
büyüklü çok sayıda yan sanayi vardır 2 .
Cornwall ve Batı Devon bölgesinde madencilik
tarih öncesi dönemde, bronz (tunç) çağında başlar 1 .
İlk başlarda, yarımadanın batı ucundaki St. Johns
yöresinde bulunan kalay plaserlerindeki çakıllar dere
yataklarından 3 toplanır. 16. yüzyılın başlarına kadar batı
Cornwall’daki kalay çakıllarının tükenmemiş olduğu
Şekil 3. East Pool Madeni’nde cevher çıkarılması, 19. yüzyıl sonu
Şekil 4. 1880’de terk edilmiş Chacewater Madeni’nde cevher alınmış oda,
(https://www.cornishmineimages.co.uk/cornish-mines-underground-1
sitesinden)
bilinir. Antik dönemde, Avrupa’nın başlıca kalay kaynağı
Cornwall’dur ve Roma’nın 43’te Britanya’yı işgalinde
de kalay madenciliği sürer. Orta Çağ’da kalay, bronz ve
pewter 4 üretimi için temel hammaddedir. Kral John’un
1201’de çıkardığı, bu bölgenin kalay madencileri ve
sanayicilerine ayrıcalık tanıyan kanun 1838’e dek sürer.
Bu cevherleşmelerin görünen izleri peşinden önce
kuyular ile inilmiş sonra dike yakın eğimli damar ya da
cep (lode, bu terim Cornwall’e aittir) izlenerek galeri
sürülmüştür. Zengin cevher birikimine varılınca da oda
(stope) biçiminde kazılarak maden çıkarılmıştır. Türü ne
olursa olsun, bölgedeki bütün cevherleşmeler için aynı
madencilik yöntemi uygulanmıştır. Cevher, önceleri el
arabası ve sonradan maden vagonuyla kuyu tabanına
taşınır 5 . Yukarıya bir çıkrık benzeri aletle, sonradan da
su dolabı ve buharlı makineyle çalışan asansörle çekilir.
Başlarda, çıkarılan kalay cevheri maden ocağının hemen
yakınında kırılmış ve ayıklamayla zenginleştirilmiştir.
Bu işlem, 18. yüzyılda elle ya da su gücüyle çalışan
kırıcılar yardımıyla sürdürülmüştür. 1800’lerde dahi
çocukları çalışmaktadır 6 . 19. yüzyıla gelindiğinde, daha
büyük arazi gerektiren mekanik zenginleştirme başlar.
Bu arazi aynı zamanda uygun bir eğimde olmalıdır ki
kırılan cevher, günümüzdeki sallantılı masaların ilkel
1 Cornwall Nomination File, 2006, Cornwall and West Devon Mining Landscape, UNESCO World Heritage, File 1215, 2169 sf.
2 Zwegers, B. 2018, Goldmine or Bottomless Pit_Exploiting Cornwall’a Mining Heritage, Journal of Tourism, Heritage & Services
Marketing, 4/1, sf. 15-22.
3 Johns, R.K., 1986, Cornish Mining Heritage, sf. 5.
4 Pewter, eski zamanlarda, 17.yüzyılda Çin’den ithal edilene dek porselenden önce tabak, kupa ve çanak yapımında kullanılan, %40
kadar kurşun katılarak yapılan bir kalay alaşımıdır.
5 https://www.cornishmining.org.uk/about/mining-in-cornwall-and-west-devon/mining-processes/haulage-to-the-surface-and-transportation
6 https://www.cornishmining.org.uk/about/mining-in-cornwall-and-west-devon/mining-characters-and-society/women-in-mining
42 | SEKTÖRMADEN 2026 OCAK, ŞUBAT, MART
SEKTÖRMADEN 2026 OCAK, ŞUBAT, MART | 43