ESK‹ TÜRK EDEB‹YATINA G‹R‹fi: B‹Ç‹M VE ÖLÇÜ

eogrenme.anadolu.edu.tr

ESK‹ TÜRK EDEB‹YATINA G‹R‹fi: B‹Ç‹M VE ÖLÇÜ

TC. ANADOLU ÜN‹VERS‹TES‹ YAYINI NO: 2365

AÇIKÖ⁄RET‹M FAKÜLTES‹ YAYINI NO: 1362

ESK‹ TÜRK EDEB‹YATINA G‹R‹fi:

B‹Ç‹M VE ÖLÇÜ

Yazar

Prof.Dr. M.A. Yekta SARAÇ (Ünite 1-5)

Editör

Prof.Dr. Abdülkadir GÜRER

ANADOLU ÜN‹VERS‹TES‹


Bu kitab›n bas›m, yay›m ve sat›fl haklar› Anadolu Üniversitesine aittir.

“Uzaktan Ö¤retim” tekni¤ine uygun olarak haz›rlanan bu kitab›n bütün haklar› sakl›d›r.

‹lgili kurulufltan izin almadan kitab›n tümü ya da bölümleri mekanik, elektronik, fotokopi, manyetik kay›t

veya baflka flekillerde ço¤alt›lamaz, bas›lamaz ve da¤›t›lamaz.

Copyright © 2011 by Anadolu University

All rights reserved

No part of this book may be reproduced or stored in a retrieval system, or transmitted

in any form or by any means mechanical, electronic, photocopy, magnetic, tape or otherwise, without

permission in writing from the University.

UZAKTAN Ö⁄RET‹M TASARIM B‹R‹M‹

Genel Koordinatör

Prof.Dr. Levend K›l›ç

Genel Koordinatör Yard›mc›s›

Doç.Dr. Müjgan Bozkaya

Ö¤retim Tasar›mc›s›

Doç.Dr. Cemil Ulukan

Grafik Tasar›m Yönetmenleri

Prof. Tevfik Fikret Uçar

Ö¤r.Gör. Cemalettin Y›ld›z

Ö¤r.Gör. Nilgün Salur

Ölçme De¤erlendirme Sorumlular›

Ö¤r.Gör. ‹lker Usta

Kitap Koordinasyon Birimi

Yrd.Doç.Dr. Feyyaz Bodur

Uzm. Nermin Özgür

Kapak Düzeni

Prof. Tevfik Fikret Uçar

Dizgi

Aç›kö¤retim Fakültesi Dizgi Ekibi

Eski Türk Edebiyat›na Girifl: Biçim ve Ölçü

ISBN

978-975-06-1039-4

1. Bask›

Bu kitap ANADOLU ÜN‹VERS‹TES‹ Web-Ofset Tesislerinde 22.300 adet bas›lm›flt›r.

ESK‹fiEH‹R, Eylül 2011


‹çindekiler

Önsöz ............................................................................................................ vi

Eski Türk Edebiyat›n›n Genel Özellikleri ve Baz›

Temel Bilgiler........................................................................... 2

G‹R‹fi .............................................................................................................. 3

Eski Türk Edebiyat›n›n Tan›m› ve Çerçevesi ............................................. 3

ESK‹ TÜRK EDEB‹YATI ............................................................................... 4

Adland›rma Sorunu ....................................................................................... 4

Eski Türk Edebiyat›n›n Dayand›¤› Ortak Kültür ....................................... 6

Eski Türk Edebiyat›nda Dil ......................................................................... 7

Eski Türk Edebiyat›nda fiiir ......................................................................... 10

Divan fiiirinin Dönemleri ....................................................................... 10

Osmanl› Toplumunda fiiir ve fiairin Önemi ......................................... 11

Dönemin fiiir Kitaplar› ........................................................................... 12

Divan fiiirinin Geleneksel Özellikleri ................................................... 14

Divan fiiirinde Biçim ve Âhenk ............................................................ 15

Divan fiiirinde Muhteva ......................................................................... 17

Tabiat ‹le ‹lgili Unsurlar ............................................................................... 30

Eski Türk Edebiyat›nda Nesir ...................................................................... 34

Eski Türk Edebiyat› Tarihinin Bafll›ca Kaynaklar› ...................................... 35

Özet................................................................................................................ 38

Kendimizi S›nayal›m...................................................................................... 40

Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› ............................................................ 41

S›ra Sizde Yan›t Anahtar› .............................................................................. 41

Yararlan›lan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar ............................................... 42

Naz›m Biçimleri: Beyitlerden Oluflan Naz›m Biçimleri ve

Dört M›sral› Naz›m Biçimleri................................................. 44

G‹R‹fi .............................................................................................................. 45

BEY‹TLERDEN OLUfiAN NAZIM B‹Ç‹MLER‹............................................... 46

M›sra’ ve Beyt................................................................................................ 46

Kasîde ............................................................................................................ 47

Gazel .............................................................................................................. 56

Müstezâd........................................................................................................ 60

K›t’a ................................................................................................................ 62

Mesnevî.......................................................................................................... 64

DÖRT MISRALI NAZIM B‹Ç‹MLER‹.............................................................. 68

Rüba’î ............................................................................................................. 68

Tuyu¤ ............................................................................................................. 70

Özet................................................................................................................ 72

Kendimizi S›nayal›m...................................................................................... 74

Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› ............................................................ 75

S›ra Sizde Yan›t Anahtar› .............................................................................. 75

Yararlan›lan ve Baflvurulabilecek Kaynak ................................................... 75

Bendlerden Oluflan Naz›m Biçimleri: Musammatlar........... 76

G‹R‹fi .............................................................................................................. 77

‹çindekiler iii

1. ÜN‹TE

2. ÜN‹TE

3. ÜN‹TE


iv

4. ÜN‹TE

5. ÜN‹TE

‹çindekiler

I. GRUP MUSAMMATLAR ............................................................................. 78

Müselles ......................................................................................................... 78

Murabba’ ........................................................................................................ 79

Terbî’ ............................................................................................................. 80

fiark› ......................................................................................................... 80

Muhammes .................................................................................................... 81

Tahmîs............................................................................................................ 83

Müseddes ....................................................................................................... 85

Tesdîs ............................................................................................................. 86

Müsebba’........................................................................................................ 87

Tesbî’.............................................................................................................. 87

Müsemmen .................................................................................................... 88

Tesmîn ........................................................................................................... 89

Mütessa’ ......................................................................................................... 89

Mu’aflfler ........................................................................................................ 89

Ta’flîr............................................................................................................... 90

II. GRUP MUSAMMATLAR............................................................................ 90

Terkîb-i Bend (= terkîb-bend)...................................................................... 90

Tercî’-i Bend (= tercî’-bend)......................................................................... 93

Özet ............................................................................................................... 96

Kendimizi S›nayal›m ..................................................................................... 98

Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› ............................................................ 99

S›ra Sizde Yan›t Anahtar› .............................................................................. 99

Yararlan›lan ve Baflvurulabilecek Kaynak ................................................... 99

Eski Türk Edebiyat›nda Ölçü: Aruzla ‹lgili Temel

Kurallar, Terimler ve Vezin Bulma Usulü ............................ 100

G‹R‹fi ............................................................................................................. 101

TÜRK fi‹‹R‹NDE ARUZ.................................................................................. 101

Aruzla ‹lgili Temel Kurallar ve Terimler ...................................................... 102

Aruza Göre Hece Türleri ........................................................................ 102

Aruz ‹fllemleri ................................................................................................ 103

Aruzla ‹lgili Di¤er Baz› Terimler .................................................................. 109

Aruz ‹fllemlerine Örnekler ........................................................................... 110

Vezin Bulma Usulü ....................................................................................... 111

Türk fiiirinde Kullan›lan Vezinler ................................................................ 112

Alfabetik S›raya Göre Aruz Vezinleri ..................................................... 113

Cüzlerine Göre Aruz Vezinleri ............................................................... 113

Özet................................................................................................................ 122

Kendimizi S›nayal›m...................................................................................... 123

Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› ............................................................ 124

S›ra Sizde Yan›t Anahtar› .............................................................................. 124

Yararlan›lan ve Baflvurulabilecek Kaynak ................................................... 125

Eski Türk Edebiyat›nda Ölçü (II) ve Kafiye ....................... .. 126

G‹R‹fi .............................................................................................................. 127

ESK‹ TÜRK EDEB‹YATINDA ÖLÇÜ (II) ...................................................... 127

Türk Edebiyat›nda Aruz Bahirleri................................................................. 127

D‹VAN fi‹‹R‹NDE KAF‹YE............................................................................. 136

Girifl................................................................................................................ 136


Kafiye ‹le ‹lgili Baz› Terimler ve Temel Kurallar ........................................ 137

Kafiye Sözcüklerinde Farkl›l›k................................................................ 138

Kafiye Harfleri ............................................................................................... 138

Kafiye Türleri................................................................................................. 140

Harflerine Göre Kafiye Türleri ............................................................... 140

Kafiyenin Birden Fazla Olmas›............................................................... 141

Kafiye Kusurlar›............................................................................................. 141

Kafiye ‹le ‹lgili Baz› Uyar›lar ........................................................................ 142

Özet ............................................................................................................... 148

Kendimizi S›nayal›m ..................................................................................... 149

Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› ............................................................ 150

S›ra Sizde Yan›t Anahtar› .............................................................................. 150

Yararlan›lan ve Baflvurulabilecek Kaynak ................................................... 150

‹çindekiler v


vi

Önsöz

Önsöz

Türk edebiyat›n›n bugün elimizde bulunan yaz›l› kaynaklar›, yaklafl›k 1200 y›l-

l›k bir zaman diliminde meydana getirilmifl edebî ürünlerdir. Türk tarihinde bu on

iki yüzy›ll›k, oldukça uzun bir zaman dilimi içerisinde iki önemli dönüm noktas›

vard›r. Bunlardan biri, Türklerin X. yüzy›ldan bafllayarak ‹slâm dinini kabul etmeleri,

di¤eri de XIX. yüzy›l›n ortalar›ndan itibaren Bat› uygarl›¤›n›n etkisi alt›na

girmeleridir. Türk edebiyat› da baz› edebiyat tarihlerinde Türk tarihindeki bu iki

önemli dönüm noktas› dikkate al›narak; “‹slâmiyet öncesi Türk edebiyat›”, “‹slâmî

dönem Türk edebiyat›” ve “Bat› etkisindeki Türk edebiyat›” olmak üzere üç ana

döneme ayr›lm›flt›r. ‹slâmiyet öncesi Türk edebiyat›n›n günümüze kadar ulaflan

yaz›l› ürünleri VII-IX. yüzy›llara ait Köktürkçe ve Uygurca metinlerdir. ‹slâmî dönem

Türk edebiyat› ise, XI. yüzy›lda her bak›mdan örnek ald›¤› ‹slâmî dönem

‹ran edebiyat›n›n etkisinde do¤mufl, geliflmifl ve varl›¤›n› kesintisiz olarak XIX.;

hatta, XX. yüzy›l bafllar›na kadar devam ettirmifl bir edebî dönemdir. Bu dönem

Türk edebiyat›n›, “‹slâmî dönem Do¤u Türk edebiyat›” ve “‹slâmî dönem Bat›

Türk edebiyat›” olmak üzere iki bafll›k alt›nda ele almak mümkündür. “‹slâmî dönem

Do¤u Türk edebiyat›”, tarihsel süreç içerisinde “Karahanl›”, “Harezm-Alt›norda”

ve “Ça¤atay” olmak üzere biri di¤erinin devam› niteli¤indeki üç edebî dille

meydana getirilmifl; Alî fiîr Nevâî (öl. 1501), Hüseyin Baykara (öl. 1505) ve Bâbür

(öl. 1530) gibi büyük temsilciler yetifltirmifl bir edebiyatt›r. “‹slâmî dönem Bat›

Türk edebiyat›” ise, XIII. yüzy›l sonlar›nda Anadolu’da do¤mufl; Osmanl› ‹mparatorlu¤u

s›n›rlar› içerisinde varl›¤›n› XIX. yüzy›l ortalar›na; hatta, zay›flayarak XX.

yüzy›l bafllar›na kadar sürdürmüfl ve yüzlerce de¤erli sanatkâr yetifltirmifl bir edebî

dönemdir. Yaklafl›k alt› yüzy›l devam “‹slâmî dönem Bat› Türk edebiyat›”, XIX.

yüzy›l bafllar›ndan itibaren art›k tükenmeye yüz tutmufl; bu yüzy›l›n ortalar›ndan

itibaren de yerini yeni bir edebî anlay›fla b›rakmaya bafllam›flt›r. Bat›, özellikle de

Frans›z edebiyat› etkisinde do¤arak geliflmeye bafllayan bu yeni dönem Türk edebiyat›,

“yeni edebiyat” olarak adland›r›lm›fl; bu adland›rman›n do¤al sonucu olarak

“‹slâmî dönem Bat› Türk edebiyat›”na da “eski edebiyat” ad› verilmifl; bu adland›rma

günümüze “eski Türk edebiyat›” olarak yans›m›flt›r. “Eski Türk edebiyat›”

bugün, “divan edebiyat›”, “klasik edebiyat” ve “klasik Türk edebiyat›” gibi adlarla

da an›lmaktad›r.

‹slâmî dönem Bat› Türk edebiyat› metinleri O¤uzlar›n konuflma dilinden do¤mufl

bir yaz› diliyle meydana getirilmifltir. “Bat› Türkçesi”, “Bat› O¤uzcas›” ve “Türkiye

Türkçesi” gibi adlar verilen bu yaz› dilinin ilk dönemine “Eski Osmanl›ca”,

“Eski Türkiye Türkçesi” ve “Eski Anadolu Türkçesi”; ikinci dönemine de “Osmanl›ca”

ya da “Osmanl› Türkçesi” gibi adlar verilmifltir. Zaman olarak bu ilk dönem

Anadolu Selçuklular› ve Beylikler ça¤› ile Osmanl› Devleti’nin XV. yüzy›l ortalar›na;

yani, ‹stanbul’un fethine kadar uzanan kurulufl y›llar›n›; ikinci dönem de

XV. yüzy›l ortalar›ndan XX. yüzy›l bafllar›na kadar uzanan yaklafl›k befl yüz y›ll›k

bir zaman dilimini içine al›r.


Gerek ‹slâmî dönem ‹ran, gerekse ayn› dönem Türk edebiyat›, naz›mda ve ne-

sirde Arap edebiyat› örnek al›narak meydana getirilmifl edebiyatlard›r. Bu dönem

‹ran ve Türk fliirinde büyük ölçüde Arap edebiyat›n›n naz›m biçimleri ile vezin ve

kafiye sistemi esas al›nm›fl; di¤er estetik esaslar› da yine Arap belâgati belirlemifltir.

Ancak söz konusu dönem Do¤u ve Bat› Türk edebiyatlar›nda esas al›nan vezin

ve kafiye ile di¤er estetik esaslar do¤rudan Arap edebiyat›n›n de¤il; s›n›rl› da

olsa birtak›m de¤iflikliklere u¤ram›fl hâliyle Fars edebiyat›n›n vezin ve kafiye sistemi

ile di¤er estetik esaslar›d›r.

“Eski Türk Edebiyat›na Girifl: Biçim ve Ölçü” adl› bu kitab›n amac›, “‹slâmî dönem

Türk edebiyat›” metinlerini okuyup anlayabilmeniz ve bu metinler üzerinde

de¤erlendirmeler yapabilmeniz için gerekli donan›m› sizlere kazand›rmakt›r. Bu

amaç do¤rultusunda kitapta önce eski Türk edebiyat› hakk›nda k›sa ve özlü bilgiler

verilmifl; daha sonra da kitab›n as›l konusu olan naz›m biçimleri ve bu edebiyat›n

vazgeçilmez ahenk ögeleri olan vezin ve kafiye konular› üzerinde üniteler

hâlinde ayr›nt›l› olarak durulmufltur. Bir sonraki yar›y›lda okuyaca¤›n›z “Eski

Türk Edebiyat›na Girifl: Söz Sanatlar›” adl› kitab›n›z›n konusu ise, klasik dönem naz›m

ve nesrinin di¤er estetik esaslar›n› meydana getiren anlat›m biçimleri; yani, söz

ve anlam sanatlar›d›r. Ancak, eski Türk edebiyat› metinlerini okuyup anlamak için

bu iki kitapta verilen bilgilerin tek bafl›na yeterli olmad›¤›n›, program›n›zda yer

alan di¤er derslerle birlikte ilk dört yar›y›l programlar›n›zda yer alan Osmanl› Türkçesi

derslerine verece¤iniz önemin ve gösterece¤iniz ilginin “‹slâmî dönem Türk

edebiyat› metinlerini okuyup anlayabilmek ve bu metinler üzerinde de¤erlendirmeler

yapabilmek” için en büyük yard›mc›m›z olaca¤›n› asla unutmay›n›z.

Baflar›l› bir ö¤renim dönemi geçirmeniz dile¤iyle…

Editör

Prof.Dr. Abdulkadir GÜRER

Önsöz vii


1ESK‹ TÜRK EDEB‹YATINA G‹R‹fi: B‹Ç‹M VE ÖLÇÜ

Amaçlar›m›z




Bu üniteyi tamamlad›ktan sonra;

Eski Türk edebiyat›n›n Türk edebiyat› tarihi içindeki yerini belirleyebilecek,

Eski Türk edebiyat› karfl›l›¤› olarak tarihsel süreç içinde kullan›lm›fl olan adlar›

s›ralayabilecek ve bu adlarla ilgili de¤erlendirmeler yapabilecek,

Divan fliirini, geliflim çizgisini ve geçirdi¤i üslup farkl›laflmalar›n› dikkate alarak

dönemlere ay›rabilecek ve genel özelliklerini s›ralayabileceksiniz.

Anahtar Kavramlar

• Edebiyyât-› kadîme

• fii’r-i kudemâ

• Havâs edebiyat›

• Saray edebiyat›

• Enderun edebiyat›

• Edebiyyât-›

Osmâniyye

• Osmanl› fliiri

• Dîvân edebiyat›

• Divan fliiri

• Ümmet edebiyat›

• Ümmet ça¤› Türk

edebiyat›

• Klâsik edebiyat

• Klâsik Türk

edebiyat›

‹çerik Haritas›

Eski Türk Edebiyat›na

Girifl: Biçim ve Ölçü

Eski Türk

Edebiyat›n›n Genel

Özellikleri ve Baz›

Temel Bilgiler

• fiiir

• Belâgat

• Fesâhat

• Me’ânî

• Bedî’

• Beyân

• Dîvân

• Mesnevî

• Mecmû’a-i efl’âr

• Mecmû’atü’n-nezâ’ir

• Mazmun

• Mahlas

• Tezkiretü’fl-flu’arâ

• Din

• Tevhîd

• Münâcât

• Na’t

• Mi’râciyye

• Hilye

• Mevlid

• Allah

• Melek

• Peygamber

• Tasavvuf

• Aflk

• Zâhid

• Vâ’iz

• Vahdet-i Vücûd

• Nesir

G‹R‹fi

ESK‹ TÜRK EDEB‹YATI


G‹R‹fi

Eski Türk Edebiyat›n›n

Genel Özellikleri ve Baz›

Temel Bilgiler

Eski Türk Edebiyat›n›n Tan›m› ve Çerçevesi

Yeryüzündeki milletlerin edebiyatlar›, o milletlerin tarihsel süreç içerisinde geçirdikleri

din, dil, co¤rafya de¤ifliklikleri ve bu de¤iflikliklere ba¤l› olarak iliflkide bulunduklar›

milletlerin uygarl›k, kültür ve edebiyatlar›n›n etkileri de dikkate al›narak

birtak›m dönemlere ayr›l›r. Türk tarihinde de iki önemli dönüm noktas› vard›r.

Bunlardan biri Türklerin X. yüzy›ldan bafllayarak ‹slâm dinini kabul etmeleri, di¤eri

de XIX. yüzy›l›n ikinci yar›s›ndan itibaren Bat› uygarl›¤›n›n etkisi alt›na girmeleridir.

Türk edebiyat› da Türk tarihindeki bu iki önemli dönüm noktas› dikkate

al›narak kimi yazarlarca “‹slamiyet öncesi Türk edebiyat›”, “‹slamî dönem Türk

edebiyat›” ve “Bat› etkisindeki Türk edebiyat›” olmak üzere üç ana döneme ayr›lm›flt›r.

Bununla birlikte Bat› uygarl›¤›n›n etkisine girildi¤inde Türk edebiyat›nda

meydana gelen de¤ifliklik, ‹slam dairesine girildikten sonraki kadar derin ve köklü

olamam›fl, belli bir oranda da olsa dinin etkisi bu dönem edebiyat›nda da varl›-

¤›n› korumaya devam etmifltir.

Türklerin ‹slâmiyetle VIII. yüzy›ldan itibaren temas kurdu¤u kabul edilir. Topluca

ve yayg›n bir flekilde ‹slâmlaflma ise X. yüzy›lda görülür. ‹slâmî Türk edebiyat›n›n

ilk önemli eseri olan Kutadgu Bilig’in yaz›ld›¤› tarih 1069’dur. Bu eser Do¤u

Türkçesi ile yaz›lm›flt›r. Do¤u Türk yaz› dili, tarihsel süreç içerisinde biri di¤erinin

devam› olan üç edebî dil hâlinde varl›¤›n› sürdürmüfltür: “Karahanl›” (XI. yüzy›l),

“Harezm-Alt›norda” (XII-XV. yüzy›llar) ve “Ça¤atay” (XV.-XIX. yüzy›llar). Do¤u

Türkçesinin bir kolu da bünyesinde birtak›m O¤uzca (=Bat› Türkçesi) unsurlar da

bar›nd›ran Memluk K›pçakças›d›r. Türklerin Suriye ve M›s›r’da meydana getirdikleri

bir edebî dil olan Memluk K›pçakças›, XV. yüzy›ldan sonra tamamen O¤uzcalaflm›fl

ve ayr› bir edebî dil olma özelli¤ini yitirmifltir. Do¤u Türkçesi (=Hakaniye

Türkçesi) Türk edebî dillerinden biri olup di¤er kolu olan Bat› Türkçesine göre daha

önce edebî ürünler vermifltir. “Bat› Türkçesi”nin ilk dönemine “Eski Osmanl›ca”,

“Eski Türkiye Türkçesi” ve “Eski Anadolu Türkçesi” gibi adlar verilmifltir. Bu

dönem, Anadolu Selçuklular› ve Beylikler Ça¤› ile Osmanl› Devleti’nin XV. yüzy›l›n

ikinci yar›s›na kadar uzanan kurulufl dönemini içine al›r. Bu edebî dilin ikinci

dönemi ise “Osmanl› Türkçesi” olarak adland›r›lm›flt›r. Osmanl› Türkçesi, Osmanl›

Beyli¤i’nin gittikçe güçlenerek Anadolu’da siyasi birli¤i sa¤lamas›ndan, özellikle

de ‹stanbul’un al›nmas›ndan sonra bu kentin yeni bir bilim, kültür ve uygarl›k mer-


4

SIRA S‹ZDE

DÜfiÜNEL‹M

Eski Türk Edebiyat›na Girifl: Biçim ve Ölçü

kezi hâline gelmesiyle geliflen ve Arapça ve Farsçadan al›nan kelimeler ve çeflitli

gramer yap›lar›yla anlat›m gücünü gelifltirerek XX. yüzy›l›n bafllar›na kadar varl›¤›n›

sürdüren oldukça geliflmifl bir yaz› dilinin, daha do¤rusu yüksek bir edebî dilin

ad›d›r. Bat› Türkçesinin bir kolu da “Do¤u Osmanl›cas›” da denen “Âzeri O¤uzcas›”d›r.

K›sacas› Osmanl› Türkçesi, Bat› Türkçesi dairesine dahildir. “Eski Türk Edebiyat›”

olarak adland›r›lan dönemin kuramsal olarak Köktürk, Uygur, Karahanl›,

Harezm-Alt›norda, Ça¤atay, Memluk-K›pçak, Anadolu Selçuklu, Beylikler Ça¤›

edebiyatlar›n› ve XIX. yüzy›l ortalar›na kadar Osmanl› Türkçesiyle yaz›lm›fl bütün

edebî ürünleri kapsamas› gerekti¤i hâlde günümüzdeki kullan›m flekliyle “Eski

Türk Edebiyat›”n›n Türk dili tarihi aç›s›ndan durdu¤u yer buras›d›r.

Eski Türk edebiyat›, Osmanl› döneminde ortaya konulan edebiyat ürünlerini

esas almakla birlikte Osmanl› döneminde tek bir edebî gelenek bulunmamaktad›r.

Farkl› özellikleri göz önünde tutarsak, bu dönemde varl›¤›n› sürdüren üç ayr› edebî

anlay›fltan ve gelenekten söz etmek mümkündür:

1. Halk edebiyat›

2. Tasavvufî halk edebiyat› (=Tekke edebiyat›)

3. Klâsik Türk edebiyat› (=Divan edebiyat›)

Bu üç anlay›fl genel itibar›yla ayn› zaman diliminde canl›l›klar›n› sürdürmüfltür.

Eski Türk edebiyat› asl›nda bu üç anlay›fl› da kapsamakla birlikte, günümüzde

anlam alan› dar tutulmufl olup bu üç koldan sadece sonuncusunu ele al›r durumdad›r.

Eski Türk edebiyat›, günümüzdeki kullan›m flekline göre, Türk edebiyat›n›n

XIII. yüzy›l sonlar›ndan XIX. yüzy›l›n ikinci yar›s›na kadar olan sürecini kapsar.

Osmanl› devletinin co¤rafyas› içerisinde, devletin siyasi geliflimine paralel olarak

geliflen, zenginleflen, devletin gerileme dönemlerinde bile yükseliflini sürdüren,

Türk edebiyat› tarihi içerisinde belli bir dönemde tamamlanmakla birlikte günümüzde

bile etkileyicili¤ini koruyan bir edebî gelenektir. Bu edebiyat› gösterdi¤i

özellikleri göz önünde tutarak flu flekilde tan›mlayabiliriz: Eski Türk edebiyat›,

Türk edebiyat› tarihinin Osmanl› devletinin co¤rafyas›nda XIII. yüzy›l sonlar›nda

bafllay›p XIX. yüzy›l›n ikinci yar›s›na kadar varl›¤›n› sürdüren, nazarî ve estetik

esaslar›n› müflterek ‹slamî kültürden alan, örnek ald›¤› Fars edebiyat›n›n etkisi alt›nda

flekillenen, Arapça ve Farsça kökenli kelimelerin genifl bir oranda yer ald›¤›

bir Türkçe ile eserlerini veren, sanatl› söyleyifli önde tutan, kuralc›l›¤›n ve gelene-

¤in a¤›r bast›¤›, Türk edebiyat›n›n bir dönemidir.

Türk edebiyat›n› SIRA S‹ZDE dönemlere ay›rarak eski Türk edebiyat›n›n bu dönemler içindeki yerini

belirtiniz.

ESK‹ TÜRK DÜfiÜNEL‹M EDEB‹YATI

Adland›rma SORUSorunu

SORU

‹ran edebiyat› etkisinde geliflen ve XIX. yüzy›l ortalar›na gelinceye kadar mükemmel

denilebilecek eserlerini vermifl olan “‹slamî dönem Bat› Türk edebiyat›”, XIX.

D‹KKAT

D‹KKAT

yüzy›l bafllar›ndan itibaren art›k tükenmeye yüz tutmufl; bu yüzy›l›n ikinci yar›s›ndan

sonra da yerini art›k yeni bir edebî anlay›fla b›rakmaya bafllam›flt›r. Bat›, özel-

SIRA S‹ZDE likle de Frans›z SIRA S‹ZDE edebiyat› etkisinde do¤an ve geliflmeye bafllayan bu yeni dönem

Türk edebiyat› edebiyyât-› cedîde (=yeni edebiyat) olarak adland›r›lm›flt›r. Bafllang›çta

bu edebî anlay›fl› öncekinden ay›rmak için eskisine edebiyyât-› kadîme

AMAÇLARIMIZ

(=eski edebiyat) ya da bu dönemde yaz›lm›fl mensur (=düz yaz›) eserleri bir tara-

AMAÇLARIMIZ

K ‹ T A P

TELEV‹ZYON

1

K ‹ T A P

TELEV‹ZYON


1. Ünite - Eski Türk Edebiyat›n›n Genel Özellikleri ve Baz› Temel Bilgiler

fa b›rakarak fli’r-i kudemâ (=eskilerin fliiri) gibi adlar verilmifltir. Daha sonra bu

adlarla da yetinilmemifl; söz konusu edebiyat, onu yaln›zca toplumun belli kesimlerine

hitap eden bir edebiyatm›fl gibi gösteren havâs edebiyat› (=yüksek zümre

edebiyat›), sarây edebiyat›, Enderun edebiyat›, edebiyyât-› Osmâniyye (=Osmanl›

edebiyat›), Osmanl› fliiri, Divan edebiyat›, ümmet edebiyat›, ümmet ça-

¤› Türk edebiyat›, ‹slamî Türk edebiyat›, klâsik Türk edebiyat› ve eski Türk

edebiyat› gibi adlarla da an›lm›flt›r. Ancak “havâs edebiyat›”, “sarây edebiyat›” ve

“Enderun edebiyat›” gibi adland›rmalar bu edebiyat›n, toplumun yaln›zca belli kesimlerine

hitap eden bir edebiyat olmad›¤›n›n bilimsel araflt›rmalar sonucunda kesin

olarak kan›tlanmas›yla art›k tamamen terk edilmifltir.

Hammer Purgstall (öl. 1856) ve E. J. W. Gibb (öl. 1901) gibi Bat›l› araflt›rmac›lar

bu edebiyat için “Osmanl› edebiyat›” ve “Osmanl› fliiri” gibi adlar› kullanmay›

tercih etmifller; Fâik Reflâd (öl. 1851), Abdülhalim Memduh (öl. 1866) ve fiehabeddin

Süleyman (öl. 1885) gibi modern anlamda ilk yerli edebiyat tarihçileri de söz

konusu edebiyat için “edebiyyât-› Osmâniyye” tabirini kullanm›fllard›r. Fakat bu

adland›rmalar ayn› kuramsal ve estetik temellere dayanan Beylikler ça¤› Türk edebiyat›n›

göz ard› etti¤i ve Osmanl› dönemi Türk edebiyat›n› Türk edebiyat› tarihinden

ba¤›ms›z bir edebiyatm›fl gibi gösterdi¤i için do¤ru bir adland›rma olarak kabul

edilmemifltir.

“Divan edebiyat›” ise, ilk olarak Ömer Seyfettin (öl. 1884) ve Ali Canip (öl.1967)

taraf›ndan kullan›lm›flt›r. ‹lk bafllarda bu adla Osmanl› saraylar› ve konaklar›nda

düzenlenen “meclis” ve “divan”lara özgü bir “yüksek zümre (=havâss)” edebiyat›n›n

kastedildi¤i bilinmektedir. Ancak zamanla bu adland›rman›n gerçek nedeni

unutulmufl ve bu ad›n söz konusu dönem flairlerinin çeflitli formlarda yazd›klar› fliirleri

“dîvân” ad› verilen kitaplarda toplam›fl olmalar›ndan hareketle verildi¤i gibi

bir yorum ortaya ç›km›flt›r. Bu edebiyata Divan edebiyat› ad›n›n verilmesinin as›l

gerekçesinin yanl›fll›¤› üzerinde daha önce durulmufltu. Bir yorum sonucunda ortaya

ç›kan ikinci gerekçeyi kabul etmek de alt› yüz y›l sürmüfl bir edebiyat›n mensur

eserlerini ve birtak›m fliir formlar›n› yok saymak gibi bir sonucun ortaya ç›kmas›na

yol açmaktad›r. “Ümmet edebiyat›”, “ümmet ça¤› Türk edebiyat›” ve “‹slamî

Türk edebiyat›” gibi adland›rmalar ise bafll›ca amac› sanat olan bu edebiyat› yaln›zca

dinî birtak›m amaçlara hizmet eden bir edebiyatm›fl gibi gösterdi¤inden bilimsel

bir de¤er tafl›mamaktad›r. “Klâsik edebiyat” ve “Klâsik Türk edebiyat›” gibi adland›rmalar

ise Fuat Köprülü(öl. 1966)’ye aittir. Köprülü, son araflt›rma ve incelemelerinde

bu edebiyat›n “yüksek bir medeniyet dairesinde” kendi flartlar›nda ve

kendine has klâsik bir edebiyat oldu¤unu kabul ederek “klâsik edebiyat” ya da

“klâsik Türk edebiyat›” olarak adland›r›lmas› gerekti¤ini ileri sürmüflse de bu dönem

Türk edebiyat›nda Bat› edebiyatlar›ndaki klasisizm ölçütlerini arayanlar bu

edebiyatta söz konusu özellikleri göremedikleri için böyle bir adland›rmaya karfl›

ç›km›fllard›r.

Bat› edebiyatlar› etkisinde do¤an ve geliflen Türk edebiyat›n› öncekinden ay›rmak

için bu yeni edebî anlay›fla “edebiyyât-› cedîde”; önceki edebiyata da “edebiyyât-›

kadîme” ad›n›n verilmifl oldu¤unu daha önce belirtmifltik. Bugün, XIII.

yüzy›l sonlar›nda ‹ran edebiyat›n›n etkisiyle do¤an ve XIX. yüzy›l ortalar›na kadar

varl›¤›n› sürdüren bu edebiyata “eski Türk edebiyat›” ad›n›n verilmesini, o dönemde

do¤an bu adland›rma ihtiyac›n›n günümüze bir yans›mas› olarak de¤erlendirmek

mümkündür. Günümüzde bu adland›rmalar›n bir k›sm› terkedilmifl; popüler

yay›nlarda “Divan edebiyat›”, bilimsel yay›nlarda da ço¤unlukla “klâsik Türk edebiyat›”

ad› tercih edilir olmufltur. “Eski Türk edebiyat›” ise daha çok bilimsel bir s›-

5


6

Eski Türk Edebiyat›na Girifl: Biçim ve Ölçü

n›fland›rma gereksinimine cevap veren bir adland›rma olarak de¤erlendirilmektedir.

Ancak böyle bir adland›rma ile “‹slamiyet öncesi” ve “‹slamî dönem” Türk edebiyatlar›n›

bir bütün hâlinde ve her yönüyle içine almas› gerekirken bugün yaln›zca

“‹slamî Dönem Türk Edebiyat›”n›n Bat› Türkçesiyle meydana getirilmifl eserlerinin

bir k›sm› kastedilmekte; daha önce de belirtti¤imiz gibi, ayn› edebî anlay›fl› benimsemifl

olan ‹slamî dönem Do¤u Türk edebiyat› bu adland›rman›n d›fl›nda tutulmaktad›r.

Eski Türk Edebiyat›n›n Dayand›¤› Ortak Kültür

Bugün eski Türk edebiyat› olarak adland›rd›¤›m›z edebî dönemin gerek naz›mda

gerekse nesirde ‹slamî dönem ‹ran edebiyat›n› örnek ald›¤›, bu dönem ‹ran edebiyat›n›n

da kuramsal ve estetik olarak Arap edebiyat›n› esas ald›¤› bilinmektedir.

Türklerden önce ‹slam dinini kabul etmifl olan ‹ranl›lar, naz›mda Arap fliirinin vezin

(=ölçü) ve kafiye (=uyak) sistemini; bir tür “mensur fliir” olarak kabul edebilece¤imiz

süslü nesirde (=nesr-i müsecca’) de ayn› edebiyat›n nesir anlay›fl›n› benimsemifllerdir.

‹ranl› flair ve yazarlar›n bu yeni dönem ‹ran edebiyat›n› meydana getirirken

vezin ve kafiye d›fl›nda esas ald›klar› edebiyat kuram› da yine Arap “belâgat”idir.

‹ranl›lar›n bafllang›çta Arap edebiyat›n›n bütün esaslar›n› kabul etmifl olsalar

da zaman içinde bu esaslar üzerinde birtak›m küçük de¤ifliklikler yapt›klar›,

k›smen de olsa kendilerine özgü bir edebiyat kuram› gelifltirdikleri bilinmektedir.

Dolay›s›yla ‹slamî dönem Türk edebiyat›n›n oluflum sürecinde Türk flair ve yazarlar›n›n

her bak›mdan örnek ald›klar› edebî esaslar, do¤rudan Arap edebiyat›n›n

de¤il, birtak›m de¤iflikliklere u¤ram›fl biçimiyle ‹ran edebiyat›n›n edebî esaslar› olmufltur.

Bu üç edebiyat›n da esaslar›n› belirleyen ilk eserler Arap ve Fars dilleriyle

yaz›lm›fl eserlerdir. Ancak Arap ve Fars dilleriyle yaz›lm›fl olan bu eserlerin birço-

¤unun yazar›n›n Türk oldu¤u; örnek al›nan ‹slamî dönem ‹ran edebiyat›n›n oluflumunda

Türk flairlerin, yazarlar›n ve onlar› sürekli teflvik eden Türk hükümdarlar›n

da önemli katk›lar› oldu¤u bilinmektedir. O hâlde ‹slâmî dönem Türk edebiyat›n›n

dayand›¤› kuramsal ve estetik esaslar› yaln›zca Arap veya Fars edebiyat›na ait edebî

esaslar olarak kabul etmek yerine, bunlar› her üç milletin ortak bilgi birikimi

olarak de¤erlendirmek daha do¤ru bir yol olarak görünmektedir.

Klâsik dönem Türk flairleri eserlerini söz konusu kuram ve estetik esaslar yan›nda

ortak bir kültür ve genifl bir bilgi birikiminden yararlanarak yazm›fllard›r. Ancak

bu ortak kültür ve bilgi birikimi flairi ya da yazar› dar s›n›rlar içinde b›rakmam›fl;

aksine onlar›n fliire genifl bir bilgi ve kültür penceresinden bakabilmelerini

sa¤lam›flt›r. Fakat bu kültür ve bilgi birikimi toplumun her kesiminin de¤il, ancak

ayd›n kesiminin sahip olabildi¤i, üst düzeyde bir kültür ve bilgi birikimidir. Birçok

bilim dal›nda bilgi sahibi olmay›, Arapça ve Farsçay› okuyup anlamay›, hayata tan›kl›k

etmeyi, dili elde bir hamur gibi flekillendirebilmeyi ve hayat› sevmeyi gerektiren

bir kültürdür bu. Kökü bu milletin kendi hayat›na ve tarihine uzanan, ama

kendi dünyalar›na duyduklar› güven dolay›s›yla farkl› dünyalar›n kültürlerine kap›lar›n›

kapatmayan bir anlay›fl› bar›nd›r›r. Bundan dolay› bu dönemin yak›n iliflkide

bulunulan iki medeniyet ve kültüründen, yani Arap ve Fars kültüründen aktarmalar

ve etkilenmeler olmufl; bu etkiler fliire de yans›m›flt›r. Dönemin flair ve yazarlar›

edebiyat› ilgilendiren her alanda bilgi sahibi olmak, Arapçay› ve Farsçay› bu

dillerle yaz›lm›fl edebî eserleri okuyup anlayacak, hatta bazen bu iki dilde fliir yazacak

kadar iyi bilmek zorundad›rlar.


Dönemin Türk flair ve yazarlar›n›n Arap ve Fars kültürünü ve bu iki milletin

edebî anlay›fllar›n› bu derecede benimsemifl olmalar›n›n tarihî ve sosyal nedenleri

vard›r. Bu nedenlerin bafl›nda ‹ran ve Arap milletleri ile olan din birli¤i gelmektedir.

Bir di¤er önemli neden de Osmanl› devletinin kendine hedef olarak bölgesel

bir güç olarak kalmay› de¤il, bir dünya devleti olmay› seçmifl olmas›d›r. Bunun için

de fethedilen topraklardaki farkl› milletlere ait kültürlere ve uygarl›klara düflmanl›k

etmemifl, onlar›n kültürlerinden ve bilgi birikimlerinden kendi de¤erlerini zorlamad›¤›

sürece yararlanabilece¤i kadar yararlanm›flt›r. Nitekim ‹ran’la savaflan ve

Safevî Devleti’nin Anadolu’ya yönelik emellerini sona erdiren Yavuz Sultan Selim,

savaflt›¤› halk›n diliyle fliir yazmakta bir sak›nca görmemifl, onun bu tutumu ne

kendi döneminde ne de daha sonra yad›rganm›flt›r. ‹ran edebiyat›n›n Türk edebiyat›

üzerinde bu derece etkili olmas›n›n bir baflka önemli nedenini de ‹ranl›lar›n ‹slâm

dinini Türklerden yaklafl›k iki yüzy›l önce kabul etmifl olmalar›nda aramak gerekir.

‹slam dinini ‹ranl›lardan sonra benimsemifl olmalar›, Türklerin birçok konuda

oldu¤u gibi sanat anlay›fl›nda da onlar› örnek almalar›na yol açm›fl; bu da Türk

ve Fars flairlerinin ayn› edebiyat derslerini görerek ve ayn› kitaplar› okuyarak yetiflmeleri

sonucunu do¤urmufltur. Buna ‹ranl›larla olan komfluluk iliflkilerinden do-

¤an kültürel yak›nlaflmay› ve ‹ran topraklar›n›n uzun y›llar Türk egemenli¤i alt›nda

kalm›fl olmas› gibi etkenleri de ilave edersek, Türk flairlerinin, iki yüz y›l önce

bafllam›fl olan ‹ran edebiyat›n› örnek alm›fl olmalar›n› do¤al karfl›lamak gerekir.

Bütün bu sebepler Divan flairlerinin dahil olduklar› medeniyet dairesindeki di¤er

milletlerle ayn› kültür zemininde fliir söylemeleri sonucunu do¤urmufltur. Bu müflterek

kültür zemininin yan› s›ra mahallî unsurlar ve Türk milletinin hayat› ve insan›

kendisine özgü yorumlay›fl tarz› da bu fliirin kültür zemininin oluflmas›nda

önemli bir role sahiptir.

Klâsik dönem Türk flair ve yazarlar›n›n Arap-Fars kültürünü ve bu uluslar›n SIRA S‹ZDE edebî anlay›fllar›n›

bir bütün hâlinde benimsemelerinin tarihsel ve sosyal nedenleri hakk›nda bilgi veriniz.

DÜfiÜNEL‹M

Eski Türk Edebiyat›nda Dil

1. Ünite - Eski Türk Edebiyat›n›n Genel Özellikleri ve Baz› Temel Bilgiler

SIRA S‹ZDE

DÜfiÜNEL‹M

Türkler, ‹slam dinini kabul ettiklerinde yeni bir din ile birlikte bu SORU dinde önemli bir

SORU

yer tutan Arapça ile de karfl›laflm›fllard›r. Dinî metinlerin anlafl›lmas› için bu dilin bilinmesi,

dinî kavramlar›n karfl›l›klar› tam olarak kullan›lan dilde bulunmad›¤› için bu

D‹KKAT

D‹KKAT

dilden aktar›lmas› ve nihayet ibadet için bir baflka dilde yaz›lm›fl olan Kur’ân-› Kerim’in

okunmas› ve anlafl›lmas› lâz›md›. Bu kaç›n›lmaz olarak Arapça ile temas› do-

¤urdu. Bununla birlikte ‹slâm kültürü ve sanat› ile olan yayg›n

SIRA

ve sürekli

S‹ZDE

iliflki ‹ran

SIRA S‹ZDE

yoluyla olmufl, sözünü etti¤imiz iliflki de sanat ba¤lam›nda büyük ölçüde Fars dili

üzerinden olmufltur.

AMAÇLARIMIZ AMAÇLARIMIZ

Türk edebiyat›, toplum yaflant›s›yla da ba¤lant›l› olarak, ‹slamdan önce

sözlü

bir edebiyat fleklinde idi. Türkler ‹ranl›larla kültürel temasa geçtiklerinde karfl›lar›nda

âhenkli bir fliir dili ve klâsikleflmifl bir edebiyat buldular. K Böylece ‹ T A P‹slamlaflt›k

K ‹ T A P

tan sonraki dönemde bir taraftan ‹ran co¤rafyas›ndaki Türk devlet idarecileri bu dil

ile meydana gelen edebiyat› desteklemifl; di¤er taraftan Türk flairleri XII ve XIII.

yüzy›llarda fliirlerini Farsça yazm›fllard›r. ‹slam dinini kabul ettikten TELEV‹ZYON sonra Türk ve

TELEV‹ZYON

‹ranl› bilginlerin farkl› bilim dallar›nda eserlerini Arapça yazd›klar›, ‹ranl›lar›n söz

varl›¤› itibar›yla önemli miktarda Arapça kelimeyi kendi dillerine ald›klar›, Türklerin

edebiyatlar›n› ‹ranl›lar›n oluflturdu¤u estetik yap› üzerine bina ettikleri, bunun-

‹NTERNET ‹NTERNET

2

7


8

Eski Türk Edebiyat›na Girifl: Biçim ve Ölçü

la birlikte ‹ranl›lar›n bu estetik yap›y› Arapça eserlerin etkisi ile flekillendirdikleri,

fakat bu Arapça eserlerin pek ço¤unun da Türk yazarlarca kaleme al›nd›¤› görülmektedir.

Bilim, kültür ve sanat alan›ndaki bu geçifllerin ve etkileflimlerin bu denli

s›n›rs›z bir flekilde olmas›n› içine girilen medeniyet anlay›fl›n›n insana ve dünyaya

bak›fl tarz› ile iliflkilendirmek gerekir.

Divan fliirinin ve bu dönemde ortaya konulmufl olan di¤er eserlerin dili, Türkçenin

as›rlar süren bir geliflim sonucunda ulaflt›¤› olgun ve eriflkin bir düzeyi göstermektedir.

Dilin bir toplumun geçmiflinden tafl›d›¤› kültürel de¤erleri sunma, bu

miras›n tafl›y›c›s› olma gibi bir özelli¤i vard›r. Bunun yan› s›ra dilin geliflimi ve söz

varl›¤›n›n de¤iflimi, toplumun yaflad›¤› co¤rafi mekân, o toplumun dünyay› kendine

özgü alg›lay›fl biçimi, uygarl›k düzeyi, günlük hayatta ihtiyaç duydu¤u alanlar,

kulland›¤› araçlar ve benzeri hususlarla da do¤rudan iliflkilidir. “Orta Asya’da komflular›yla

oldukça s›n›rl› iliflkileri olan Türk toplumunun dili de bu duruma uygun

olarak oldukça saf ve millidir. Yabanc› kültürlerle iliflki kuruldu¤u Uygur dönemi

metinlerinde yeni dinî kavramlar› karfl›lamak üzere birçok yabanc› kelimenin ithal

edildi¤i görülür. Köktürkçede dünya görüfl ve medeniyet türüne uygun olarak

maddi âlem ve devlet teflkilat›yla ilgili kelimeler ço¤unluktad›r. Yerleflik kültüre

geçen Uygurlarda flehir kültürüyle ilgili maddi kelimeler ve daha ziyade dinî ve

manevi âleme ait unsurlar hâkimdir. ‹slamî Türk edebiyat›n›n ilk verimlerinde yabanc›

kelime say›s›n›n oldukça s›n›rl› olmas›na karfl›l›k zaman ilerledikçe durum

Türkçe kelimelerinin aleyhine ifllemeye bafllam›flt›r. Al›nan kelimelere bak›ld›¤›nda

bunlar›n ço¤unlukla gerçek bir ihtiyaca cevap verdi¤i görülür. Mesela ‹talyancadan

al›nan kelimeler daha çok gemicilikle ilgilidir. Dinî terimlerin Arapça, edebî olanlar›n

ise Farsçadan al›nmas› yine ayn› prensibe dayan›r.” (Okuyucu, 2004: 135).

Dilin kelime kadrosunun genifllemesi, üslûbunun farkl›laflmas›, cümle yap›lar›n›n

daha birleflik hâle gelmesi Osmanl› Devleti’nin büyümesi, askerî ve idari

alanlardaki ihtiflam› ile do¤rudan iliflkilidir. Bafllang›çta Arapça eserler istinsah

(=kopya) edilirken, daha sonralar› bu dille eserler verilmeye bafllanm›flt›r.

Gerçeklefltirilen fetihler yaz› diline de yans›m›fl; gurur ve büyüklük duygusunu

yans›tan ifadeler, s›fatlar gittikçe yayg›nl›k kazanm›flt›r. Bu durum ilk olarak

resmî yaz›flmalarda kendisini göstermifl, daha sonra yayg›nlaflm›flt›r (Okuyucu,

2004: 137).

Arapça ve Farsçan›n Türkçe üzerindeki etkileri farkl› alanlarda olmufltur. Arapça

daha çok devrin ö¤retim kurumlar› olan medreselerde, Farsça ise sanat ve tasavvuf

çevrelerinde etkili olmufltur. Fakat bu çevreler asl›nda birbirinden bütünüyle

kopuk de¤ildir. Medreselerin müfredat programlar› incelendi¤inde Arap edebiyat›

bilgi ve teorisine ve bu sahan›n temel eserlerine önemsenerek yer verildi¤i

görülmektedir. Ancak Farsça ve Fars edebiyat› ile ilgili eserler okutulmad›¤› hâlde,

bu dil o dönemde kendili¤inden ve Arapçaya göre daha tabii bir flekilde etki sahas›

oluflturmufl, hatta Arapçaya göre toplumda daha çok yayg›nlaflm›flt›r. Model olarak

görülen Fars edebî dilinin etkin olmas›yla Arapça söz varl›¤›n›n bir k›sm› Fars

dili üzerinden dilimize yerleflmifltir.

Divan fliirinin söz varl›¤›ndaki Arapça ve Farsça sözcük say›s› san›ld›¤›ndan daha

azd›r. Örnek olarak “yüz” kelimesinin yan› s›ra Farsçadan gelen “dîdâr, çehre,

rû” ve Arapçadan gelen “vech” kelimeleri de fliirde kullan›lm›fl, fakat bunlar›n her

biri her zaman birbirinin yerini tutacak flekilde metinlerde yer almam›flt›r. Kald› ki,

Türkçeye geçen birçok kelime ait oldu¤u dildeki anlamlar›yla kullan›lmam›fllar, bu

dilde yeni anlamlar kazanm›fllar ya da bir k›s›m anlamlar›n› yitirmifllerdir. Divan fli-


1. Ünite - Eski Türk Edebiyat›n›n Genel Özellikleri ve Baz› Temel Bilgiler

irinde kullan›lan yabanc› kelime say›s›n›n dönemden döneme ve flairden flaire

farkl›l›k gösterdi¤i görülmektedir. Bu oran XV. yüzy›lda daha az iken sonraki dönemlerde

artm›flt›r. Zamanla dilin aruz ile uyum sa¤lamas›n›n da etkisiyle ortak temalar,

ayn› flekillerle, fakat daha milli bir üslûp ile ifade edilmeye bafllanm›flt›r. Zira

dilin söz varl›¤›, o dilin ve o dil ile ortaya konulan edebiyat ürünlerinin milli

olup olmad›¤›n› tek bafl›na belirleyen bir ölçüt de¤ildir.

Divan fliirinde günümüzde kullan›lmayan sözcüklerin çoklu¤u onun anlafl›lmas›

konusunda san›ld›¤› gibi afl›lamayacak bir engel de¤ildir. fiiir dilinin kap›s›n›n

okuyucuya aç›lmas› Arapça ve Farsça sözcüklerin bilinmesine de¤il, bu fliirin mecazlarla

yüklü dilinin kavranmas›na ba¤l›d›r. Divan fliirinde s›kça geçen “aflk”,

“sevgili”, “meyhane”, “içki”, “sarhoflluk” gibi kavramlar, tasavvufun da etkisiyle,

genellikle mecazî anlamlar›yla ele al›n›r. Bundan dolay› da dine sayg›n›n son derece

önemli oldu¤u o dönemin toplumunda fleyhülislâmlar, devlet adamlar›, hatta

sultanlar bile mecazlarla örülü bu dil ile flaraptan, meyhaneden sürekli bahsetmifller,

bir güzelin kulu kölesi olduklar›n› ifade etmifllerdir.

fiiir dilinin bir di¤er özelli¤i de bu dilin söz ve anlam sanatlar› ile örülü olmas›d›r.

Bu fliirde tema do¤rudan de¤il, mecazl› bir dille anlat›l›r. Bu mecazl› anlat›m

da fliirin ilk anlam›ndan öte bu anlam›n çözülüflüyle ortaya ç›kan ikinci bir anlam

katman›n›, hatta ayn› flekilde üçüncü bir katman› var k›lmaktad›r. Divan fliirinin dili

yo¤un ve süslü bir dildir. Do¤rudan anlamla iliflkili sanatlar ve sözü ses bak›m›ndan

süsleyen sanatlar, fliirlerin çözümlenmesinde ve yorumlanmas›nda do¤rudan

veya dolayl› olarak önemli rol üstlenirler. Divan fliirinin “kal›c› eserler” vermifl olmas›nda

bu sanatl› söyleyiflin büyük etkisi vard›r.

Özellikle kelime varl›¤› bak›m›ndan bu edebiyat›n dilinin kulland›¤›m›z dilden

büyük farkl›l›k gösterdi¤i bir gerçektir. Her dönemin dil anlay›fl›n›n o dönemin siyasi

ve ekonomik flartlar›yla, bilim dallar›ndaki düzeyiyle de iliflkili oldu¤u, o

günkü toplum hayat›n›n ve anlay›fl›n›n, dünya görüflünün de bunda pay› oldu¤u

bilinmektedir. Bu meselenin bir yönüdür. Di¤er yönü de dilin sürekli geliflen canl›

bir varl›k oldu¤u gerçe¤idir. Milletimizin bundan befl alt› yüzy›l önceki bir dönemde

kulland›¤› dilin söz varl›¤›n› anlamakta güçlük çekmemiz bu aç›dan tabiidir.

Bu durum sadece bize özgü de de¤ildir. Dilin de¤iflmeye ve geliflmeye aç›k

do¤as›, günümüzde baflka milletlerin önüne de kendi klâsiklerini anlamada büyük

güçlükler koymufltur. Fakat dilin bu özelli¤i, bizim d›fl›m›zdaki milletleri kendi

edebiyatlar›n›n büyük isimlerinden birisini unutmak ya da onu sadece edebiyat

tarihlerinde hat›rlamak gibi bir durum içine düflürmemektedir. Dolay›s›yla bu

edebiyat›n ürünlerinin anlafl›lmas› güçlü¤ünü do¤uran dil engelini, o dönem flair

ve yazarlar›yla aram›zda afl›lmas› mümkün olmayan bir engel olarak görmemek

laz›md›r.

9


10

Belâgatin as›l anlam›

“ulaflmak, bir fleyin son

noktas›na eriflmek,

olgunlaflmak”t›r.

Eski Türk Edebiyat›na Girifl: Biçim ve Ölçü

BELÂGAT

Belâgat, bir düflünce ya da duygunun yerinde ve zaman›nda manas› en aç›k flekilde

ve ak›c› bir dille ifade edilmesidir. Belâgat kitaplar›nda sözün fasîh (=aç›k, anlafl›l›r

ve ak›c›) olmak flart›yla muktezâ-y› hâl ve makam denilen (a) söyleyenin, (b)

söze muhatap olan›n, (c) dile getirilecek düflünce, duygu ve hayalin durumuna uygun

flekilde söylenmesi olarak tan›mlan›r. “Muktezâ-y› hâl ve makam”, laf›zlar›n

gösterdi¤i anlamlar›n belirlenmesi ve anlafl›lmas›nda da önemlidir. Çünkü dilde ayn›

kelime farkl› ba¤lamlarda farkl› anlamlar kazanabilir. Söz söylenilmesi gereken

durumlar, ifade edilecek duygu ve düflünceler say›s›z ve birbirinden farkl›d›r. Ayr›ca,

bunlar› ifade edecek flahs›n önünde de kendisinin ve karfl›s›ndakinin fikrî, zihnî

ve psikolojik hâline, e¤itim durumuna göre de¤iflen ve çeflitlenen çok farkl› seçenekler

vard›r. Söz, ifadesi kastedilen tek bir manay› birden fazla flekilde dile getirebilir. Manan›n

bu seçeneklerden kendisine en uygun olan›yla birleflmesi sonucu belâgat gerçekleflir.

Belâgat için öncelikli flart fesâhattir. Fesâhat ilgisini daha çok lafz›n (tek

veya ibare hâlinde) niteliklerine yöneltir; belâgat ise tek tek laf›zla ilgilenmez, cümledeki

kelimeleri birlikte ifade ettikleri mana ile ele al›r. Daha sonra da bu ilgisini bütün

metne yayar. Di¤er bir ifade ile cümle ögeleri aras›ndaki iliflkiye yöneltti¤i dikkat

tek bir cümlede kalmaz, o metindeki di¤er cümlelere ve onlar›n ögelerine de uzan›r.

Belâgatin terimlerinden ve kurallar›ndan bahseden bilim dal›na “Belâgat ilmi” denir.

Belâgat bir ilim olarak üç k›sma ayr›l›r: Meânî, beyân ve bedî’. “Me’ânî” sözün

duruma uygun bir flekilde nas›l ifade edilece¤ini, “beyân” bir maksad›n birbirinden

farkl› usullerle ne flekilde dile getirilece¤ini, “bedî” ise maksad› ifadede yeterli olan söze

mana ve âhenk aç›s›ndan güzellik verme yollar›n› gösterir.

Eski Türk Edebiyat›nda fiiir

Divan fiiirinin Dönemleri

Bugün “Eski Türk Edebiyat›” ad› alt›nda Anadolu Selçuklu, Beylikler Ça¤› ve Osmanl›

Dönemine ait “halk edebiyat›” ve “tekke edebiyat›” d›fl›nda kalan ve “klâsik

Türk edebiyat›” ad› da verilen edebî anlay›flla meydana getirilmifl bir edebiyat kastedildi¤ini

daha önce belirtmifltik. Bu edebiyat her yönüyle örnek ald›¤› ‹ran edebiyat›n›n

ve ‹slamî Dönem Do¤u Türk edebiyat›n›n etkisi alt›nda XIII. yüzy›l sonlar›nda

Anadolu’da do¤mufl; Osmanl› Döneminde usta flair ve yazarlar elinde devletin

siyasi, kültürel ve ekonomik geliflimine paralel olarak kendi geliflimini sürdürmüfl;

hatta devletin gerileme dönemlerinde bile naz›mda ve nesirde mükemmel örneklerini

vermeye devam ederek XIX. yüzy›l ortalar›ndan itibaren mükemmelli¤e

ulaflan her sanat ak›m› gibi art›k tarihe mal olmufl bir edebiyatt›r. Bu edebiyat› geliflim

çizgisini ve buna ba¤l› olarak geçirdi¤i üslup farkl›laflmalar›n› göz önünde

bulundurarak bafll›ca üç döneme ay›rmak mümkündür:

1. Oluflum Dönemi: XIII. yüzy›l›n sonlar›ndan XIV. yüzy›l sonlar›na kadar devam

eder. Dönemin önemli temsilcileri, Âfl›k Pafla (öl.1333), Gülflehrî (öl.XIV.

yy.), fieyho¤lu Mustafa (öl. 1401?), Ahmedî (öl. 1413) ve fieyhî (öl. 1431?) gibi

flairledir.

2. I. Klâsik dönem: XV. yüzy›l›n ilk y›llar›ndan XVII. yüzy›l bafllar›na kadar

devam eder. Ahmed Pafla (öl. 1496), Necatî (öl.1509) ve Zâtî (öl.1546) gibi

flairlerle olgunluk kazanmaya bafllad›¤›; Fuzulî (öl.1556), Bakî (öl.1600),


1. Ünite - Eski Türk Edebiyat›n›n Genel Özellikleri ve Baz› Temel Bilgiler

Nev’î (öl.1599), Hayalî (öl. 1557) ve Tafll›cal› Yahya (öl.1582) gibi flairlerle

de Türk edebiyat›n›n ‹ran edebiyat› etkisinden k›smen de olsa kurtularak

art›k kendi iç geliflimini tamamlay›p özgün eserlerini vermeye bafllad›¤› bir

dönemdir.

3. II. Klâsik Dönem: XVII. yüzy›l bafllar›ndan XIX. yüzy›l›n ikinci yar›s›na kadar

devam eder. ‹ran edebiyat›ndaki üslup farkl›laflmas›n›n etkisiyle özellikle

fliirde yo¤un olarak yeniden bu edebiyat›n etkisi alt›na girdi¤i bir dönemdir.

Sebk-i Hindî (=Hind üslubu) ad› verilen bu edebî ak›m›n Türk edebiyat›ndaki

önemli temsilcileri Fehîm-i Kadîm (öl. 1647), Nâ’ilî (öl. 1666), Nedîm-i

Kadîm (öl.1670), Nef’î (öl. 1635) ve fieyh Gâlib (öl.1799)’dir.

Yüzy›llar süren bu edebî anlay›fl›n ve onun pek çok kural›n›n Bat› uygarl›¤› etkisi

alt›nda do¤an ve flekillenmeye bafllayan edebiyatta da canl›l›¤›n› ve etkisini

sürdürdü¤ü bilinmektedir. Hatta Cumhuriyet dönemi fliirinde bile bu edebiyat›n

birtak›m izlerini aç›kça görmek mümkündür. Hâlâ etkileyicili¤ini koruyan, anlam

ve ses mükemmelli¤ini yakalam›fl, as›rlardan sonra bile günümüzün kültürlü ça¤dafl

insan›na söyleyece¤i ve tatt›raca¤› zevkler bulunan bu edebiyat›n dilinin a¤›r

ve süslü olmas›, farkl› bir kültürel zeminde farkl› bir dünya görüflünü yans›tmas›

onun Türk milletinin edebiyat› olma niteli¤ini ortadan kald›rmaz. Halit Ziya Uflakl›gil’in

dedi¤i gibi, “Divan edebiyat›, Tanzimat edebiyat›, bunlar›n hiçbirisi Türk

kayna¤›ndan do¤mufl olmak temel tafl›n› kaybetmemifllerdir.”

Divan fliirinin geliflim çizgisini ve buna ba¤l› olarak geçirdi¤i üslup SIRA farkl›laflmalar›n› S‹ZDE göz

önünde bulundurarak ayr›ld›¤› dönemler ve bu dönemlerin önemli temsilcileri hakk›nda

bilgi veriniz.

DÜfiÜNEL‹M

Osmanl› Toplumunda fiiir ve fiairin Önemi

Osmanl› dönemi Türk toplumunda fliirin ne ifade etti¤ini anlamak, SORU ancak bu toplumda

fliir ve flaire verilen önemin anlafl›lmas›yla mümkündür. Bu toplumda her

zaman en üst düzeyde takdir gören sanat ve sanatkârlar aras›nda fliir ve flairin özel

D‹KKAT

bir yeri olmufltur. Osmanl› toplumunda padiflahtan sadrazama, vezirden bilim adam›na,

çeflitli devlet görevlilerinden farkl› meslek gruplar›na kadar fliir söyleme ve

fliirden zevk alma o toplumun ortak zevkleri aras›nda yer alm›flt›r. Sürekli savafl

meydanlar›nda bulunmufl birçok padiflah›n ayn› zamanda dönemlerinin önemli flairleri

aras›nda yer alm›fl olmalar› da bunu aç›kça göstermektedir. Kendisini elinde

k›l›ç yerine bir gülle resmettiren Fatih Sultan Mehmet, sanat zevki yüksek bir padiflah

ve döneminin baflar›l› flairlerindendir. Yine Fatih’in veziri Mahmut Pafla

(öl.1474), Divan’› günümüze kadar ulaflm›fl bir divan flairidir. K Yavuz ‹ T A Sultan P Selim,

Türkçe yan›nda Farsçayla da edebî de¤eri yüksek fliirler söyleyebilecek güçte

baflar›l› bir flairdir. Kanûnî Sultan Süleyman, Divan edebiyat›n›n en fazla fliir yazm›fl

flairlerindendir. Bu flair sultanlar sadece payitaht (=baflkent)lerde TELEV‹ZYON fliir ve sanatla

ilgilenmemifller; hayatlar›n›n önemli bir bölümünü geçirdikleri seferlerde de fliir

ve sanatla u¤raflm›fllar; sefere ç›kt›klar›nda yanlar›na bilginler ve sanatkârlar› da alm›fllard›r.

Tarihî kaynaklar flair padiflahlar›n, flehzadelerin, vezirlerin, dönemin bilim

kurumlar› olan medrese hocalar›n›n ve devlet adamlar›n›n fliirlerinden örneklerle

doludur.

Padiflahlar› flair olan bir devletin devlet adamlar›n›n, bürokratlar›n›n da fliirle,

edebiyatla ilgilenmifl olmalar›n› do¤al karfl›lamak gerekir. Bundan dolay› flairlik ve

sanatkârl›k devlet kademelerinde yer alan liyakat sahibi kiflilerin ilerlemelerinde

rol oynayan en önemli etkenlerden biri olmufltur. Bürokraside ve bilim alan›nda

SORU

D‹KKAT

11

SIRA S‹ZDE

DÜfiÜNEL‹M

SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE

AMAÇLARIMIZ

3

AMAÇLARIMIZ

K ‹ T A P

TELEV‹ZYON

‹NTERNET ‹NTERNET


12

Miftah Medreseleri: Ad›n›

Türk edebiyat›na da büyük

etki yapm›fl olan Arap

grameri ve belâgati ile ilgili

“Miftâhu’l-Ulûm” adl›

eserden alm›fl bir Osmanl›

ö¤retim kurumudur.

Eski Türk Edebiyat›na Girifl: Biçim ve Ölçü

pek çok kiflinin, yazd›klar› fliirleri padiflahlara, devlet adamlar›na ya bizzat onlar›n

huzurunda okumalar› ya da bir vesile ile göndererek sunmalar›n›n sebeplerinden

biri de budur. Devlet, di¤er hizmetleri ve yeteneklerinin yan› s›ra onlar›n bu yönlerini

de dikkate alm›fl, bu kiflileri ödüllendirmifl böylece toplumda fliirin, flairin ve

sanat›n yeri devlet eliyle yüceltilmifltir. Baflar›l› flairlere devlet taraf›ndan maafl ba¤land›¤›

devrin tarihî kaynaklar›ndan olan “in’amât (=ba¤›fllar)” defterlerinde ve

“flu’arâ tezkireleri”nde görülür. Ayr›ca II. Bayezid’in kendi dönemindeki flairlerden

fliir yazmalar›n› istemesi ve yaz›lan fliirlere fliirin derecesine göre ödül vermesi de

yine bu dönemde fliire ve sanatkâra verilen önemin bir göstergesidir. Bununla birlikte

sunduklar› fliirler karfl›l›¤›nda ödül alan, makam› yükseltilen, maafl ba¤lanan

flairlerin ço¤unun asl›nda devlette bir görevi bulundu¤u ya da bir meslek sahibi olduklar›n›

hat›rlamak, sanatla ilgilenmenin o dönemin bürokrasisinde ve toplum

hayat›nda ne kadar önemli oldu¤unu da göstermektedir.

fiu’arâ tezkirelerinde yer alan birtak›m bilgilerden yola ç›karak Osmanl› dönemi

flairlerinin fliir ve edebiyatla ilk kez aile çevresinde tan›flt›klar›n› söylemek mümkündür.

Ayr›ca her aflamadaki e¤itim ö¤retim kurumlar›n›n dersleri aras›nda edebiyatla

ilgili olanlar›n a¤›rl›kl› olarak yer ald›¤›; hatta Miftah Medreselerinde oldu-

¤u gibi yüksek ö¤retim sisteminin baz› aflamalar›na o dönemde okutulan edebiyatla

ilgili teorik eserlerin ad›n›n verildi¤i görülmektedir. Bu, o dönemde e¤itim ö¤retimde

edebiyat›n tuttu¤u yerin önemini göstermektedir.

Divan flairlerinin meslek gruplar› ve yetifltikleri bölgelerle ilgili olarak flairlerin

hayatlar› ve eserlerinden örnekler veren “fluara tezkireleri” üzerinde yap›lan bilimsel

çal›flmalar ve istatistiksel bilgiler flunu göstermektedir: Bu kaynaklarda geçen

3000 civar›ndaki flair aras›nda en fazla “ilmiye s›n›f›” mensuplar›, yani bilim adamlar›

yer al›r. Daha sonra “kalemiyye” ad› verilen bürokrat s›n›f gelmektedir. Bunlardan

sonra saray mensuplar›, askerler, esnaf ve serbest meslek sahipleri yer almaktad›r.

Dolay›s›yla divan flairleri, entelektüel birikimin en üst düzeyde oldu¤u dönemin

yüksek ö¤retim kurumlar›ndaki bilim adamlar›ndan bafllayarak toplumun hemen

her kesiminden insanlardan olufluyordu. Bu tespit baflka bulgularla da desteklenmektedir.

Çok genifl bir co¤rafyaya yay›lan Osmanl› devletinde ‹stanbul d›fl›nda da pek

çok kültür merkezi vard›r. Genel olarak bu edebiyat bir flehir ve flehirli edebiyat›d›r.

Fakat en yo¤un olarak divan flairi payitaht (=baflkent) olan Bursa, Edirne ve ‹stanbul’da

yetiflmifl olmakla birlikte, bunlar›n d›fl›nda Konya, Amasya, Diyarbak›r,

Kastamonu, Kütahya, Antep gibi Anadolu’daki flehirler, Ba¤dat, Vardar Yenicesi,

Filibe, Manast›r, Sofya gibi bugün Türkiye s›n›rlar› d›fl›nda kalm›fl kültür merkezleri

de ünlü divan flairlerinin yetiflti¤i yerlerdir. K›sacas› bu edebiyat fliirle küçük yafltan

itibaren tan›flan, kendisini fliirle ifade eden bir toplumun edebiyat›d›r. Divan flairlerinin

aras›nda, dönemin bilim ve devlet adamlar› fazla olmakla birlikte, çeflitli

meslek gruplar›ndan, hatta esnaftan flairlerin de bulunmas› bu gerçe¤i desteklemektedir.

Dönemin fiiir Kitaplar›

Eski Türk Edebiyat›nda fliirlerin topland›¤› üç tür kitap vard›r: “dîvân”lar, “mesnevî”ler

ve “mecmû’a-i efl’âr”lar.

1. Divanlar: Klâsik dönem Türk flairlerinin çeflitli naz›m flekilleri ile yazd›klar›

fliirler, “dîvân” ad› verilen kitaplarda toplanm›flt›r. “Dîvân” kelimesinin asl› Farsça

olup devlet idaresiyle ilgili kay›t defterleri, bunlar›n ve bunlar› tutan kâtiplerin bulundu¤u

yer anlam›nda iken zamanla Arap edebiyat›n›n önemli bir eseri olan Ebu


1. Ünite - Eski Türk Edebiyat›n›n Genel Özellikleri ve Baz› Temel Bilgiler

Temmâm’›n kahramanl›k fliirlerini toplad›¤› Dîvânü’l-Hamâse’si gibi birden fazla

flairin fliirlerinin bir araya getirildi¤i fliir mecmuas›, daha sonra da belli bir flairin fliirlerinin

topland›¤› kitap ya da defter anlam›n› kazanm›flt›r. Klâsik dönem Türk flairlerinin

çeflitli naz›m flekilleri ile yazd›klar› fliirler, bu flairlerin her bak›mdan örnek

ald›klar› ‹ran flairlerininki gibi “dîvân” ad› verilen bu kitaplarda toplanm›flt›r. Ancak

bu, her flairin bir divan sahibi oldu¤u anlam›na gelmez. Bugün adlar›n› bildi¤imiz,

hatta baz› fliirleri günümüze kadar ulaflm›fl birçok flairin divan›n›n elimizde bulunmamas›,

bu flairlerin ya bir divan oluflturacak kadar fliir yazmam›fl olmalar›ndan ya

da yazd›klar› fliirlerin toplanarak çeflitli nedenlerle divan hâline getirilmemifl olmas›ndan

kaynaklanmaktad›r.

Divanlar düzenlenirken naz›m flekilleri esas al›nm›fl ve fliirler genellikle kasideler,

tarih k›t’alar›, gazeller, musammatlar, rubâ’îler, k›t’alar, beyitler, m›sralar düzeninde

s›ralanm›flt›r. Ancak Türk edebiyat›nda her zaman uyulmufl bir divan düzeninden

söz etmek mümkün de¤ildir. Musammatlar›n gazellerden önceye al›nd›¤›,

kasidelerin gazellerden sonraya konuldu¤u divanlar da vard›r.

Gazeller divanlarda redifli gazellerde redifin son harfi, redifsiz gazellerde de

kafiyenin son harfine göre Osmanl› Türkçesi “elifbâ (=alfabe)”s› esas al›narak s›ralanm›flt›r.

Baz› harflerle kafiye bulmak güç oldu¤undan bütün harflerle gazel söylemifl

flair say›s› oldukça azd›r. Kasidede ise, böyle bir s›ra gözetilmemifl; bu naz›m

flekliyle yaz›lm›fl manzumeler daha çok konular›n›n önemine göre s›ralanm›flt›r.

Tarih k›t’alar› ise son m›sra ya da beyitlerinde birtak›m önemli olaylar› “ebced”le

tarihlendirmek için yaz›lm›fl; edebî olmaktan çok tarihî de¤er tafl›yan manzumelerdir.

Musammatlar›n s›ralanmas›nda genellikle bendlerinin m›sra say›lar›na dikkat

edilmifl olsa da bunun bir kural hâline geldi¤ini söylemek mümkün de¤ildir.

Gazellerden sonra genellikle “mukatta’ât” olarak adland›r›lan k›t’a, rübâ’î, matla’,

müfred gibi küçük hacimli fliirler yer al›r. fiiirlerin, bir baflka aç›dan bakarak

kendi içlerinde naz›m flekillerine göre grupland›¤›n› da söyleyebiliriz. Bunda da

esas olan naz›m flekillerinin uzunlu¤u ya da k›sal›¤›d›r. Kasîde, terkîb-i bend, tercî’-i

bend gibi uzun fliirlerle bafllayan bir divan, orta uzunluktaki fliirler olan gazellerle

ve gazele göre daha k›sa naz›m flekilleri ile devam eder; ba¤›ms›z beyitler ve

m›sralarla da son bulur.

Baz› flairlerin divanlar› kendileri hayatta iken, baz›lar›n›nki de ölümlerinden

sonra düzenlenmifltir. Küçük hacimli ve eksik divanlara “dîvânçe”, naz›m flekilleri

bak›m›ndan zengin, genifl hacimli divanlara ise “müretteb divan” denir. Genellikle

bir flairin divan› onun bütün fliirlerini içerir. Ancak Gelibolulu Âli (öl. 1600), Ahmed

Namî gibi baz› flairlerin birden fazla divan tertip ettikleri de bilinmektedir. Divanlar

Dîvân-› Fuzulî, Divan-› Bakî gibi flairlerinin adlar›yla an›l›rlar. Pek çok divan

flairi Türkçe d›fl›nda Farsça divan da tertip etmifllerdir. Baz› divanlarda “dîbâce”,

“mukaddime” adlar› verilen “önsöz” niteli¤inde bir girifl bölümü yer al›r. Bu

bölümler flairin fliir ve sanata bak›fl› hakk›nda günümüze önemli bilgiler aktar›r.

2. Mesneviler: Mesnevî hem bir naz›m biçimi, hem de bu naz›m biçimi ile yaz›lm›fl

kitaplara verilen add›r. Divanlarda beyit say›s› en fazla otuza kadar ç›km›fl

k›sa mesnevîlere de rastlanmakla birlikte bu naz›m biçimiyle genellikle “Leylâ ve

Mecnun”, “Husrev ve fiîrîn”, Yûsuf ve Zelîhâ” gibi edebî de¤er tafl›yan uzun, bazan

binlerce beyit tutar›ndaki aflk hikâyeleri, destânî konular, ö¤retici yönü a¤›r basan

dinî, tasavvufî, ahlakî eserler ve manzum sözlükler yaz›lm›flt›r. Mesnevîde beyitlerin

di¤er beyitlerden ba¤›ms›z olarak kendi içinde kafiyelenmesi ve gazel ve kasidede

oldu¤u gibi beyit say›s› için bir s›n›rlama konulmam›fl olmas›, di¤er naz›m flekillerinde

oldu¤u gibi flairleri kafiye bulma ve say›s› önceden belli birkaç beyit ile

13


14

Eski Türk Edebiyat›na Girifl: Biçim ve Ölçü

düflüncelerini ifade etme s›k›nt›s›ndan kurtarm›fl; bu nedenle de uzun, bazen binlerce

beyit tutan manzumeler bu naz›m biçimiyle yaz›lm›flt›r. Türk edebiyat›nda yaz›lm›fl

mesneviler üzerinde konuyla ilgili derslerde kronolojik s›rayla ayr›nt›l› olarak

durulacakt›r.

3. fiiir Mecmualar›: Divanlar ve mesneviler d›fl›nda farkl› flairlerin çeflitli naz›m

flekilleriyle yazd›klar› fliirlerinin topland›¤› “fliir mecmualar› (=mecmû’a-i efl’âr)” ile

be¤enilen bir fliire baflka flairler taraf›ndan yaz›lm›fl benzer fliirler(=nazîre)in topland›¤›

“nazire mecmua(=mecmû’a-i nezâ’ir)lar›” bu dönemin antoloji niteli¤indeki

fliir kitaplar›d›r. Bunlar›n say›lar› kesin olarak tespit edilemeyecek kadar çoktur.

Bir k›sm›n›n toplayan› belli de¤ildir. Nazire mecmualar›n›n önemlileri flunlard›r:

1. Ömer b. Mezid taraf›ndan 1437 y›l›nda derlenmifl olan Mecmû’atü’n-Nezâ’ir.

2. E¤ridirli Hac› Kemal taraf›ndan 1512-13 y›llar›nda derlenmifl olan Câmi’ü’n-

Nezâ’ir.

3. Edirneli Nazmi taraf›ndan 1524 tarihinde derlenmifl olan Mecma’u’n-Nezâîr.

4. Pervane Bey taraf›ndan 1560 tarihinde derlenmifl olan ve kendi ad›yla an›lan

Pervâne Bey Mecmû’as›.

Divan fiiirinin Geleneksel Özellikleri

Divan fliiri, belli bir kültür birikimi ile yaz›lan ya da söylenen ve gelene¤e dayal›

özellikleri olan bir fliirdir. Gelenek bafllang›ç döneminden itibaren bu fliirde etkisini

sürdürmüfltür. Bir flairin bu gelene¤in d›fl›na ç›karak fliir söylemesi çok az örnek

d›fl›nda görülmez. Bu gelenek hem estetik kurallar› belirler hem de muhteva(=içerik)n›n

s›n›rlar›n› çizer. Bu edebî anlay›flta flair, gelene¤in çizdi¤i bu genel çerçevenin

s›n›rlar›n› aflmadan gelene¤in kendisine sundu¤u imkânlar ile sanatl› söyleyifli

yakalamak durumundad›r. Bir flairin flair olarak kabul edilebilmesi için gerekli flartlar›

koymufl olan gelene¤i takip etmemesi, kiflisel olarak bu flartlar› aflmaya çal›flmas›

edebiyat çevresinin d›fl›na ç›kar›lmas›, be¤enilmemesi, elefltirilmesi gibi sonuçlar

do¤urur. Bu gelenek karfl›s›nda bir padiflah ile s›radan bir flair aras›nda hiçbir

fark yoktur. Her ikisi de fliir söylerken ayn› kurallara uymak durumundad›r.

Bundan dolay› bir padiflah›n fliirini bir baflka flairinkinden, bir kad›n flairin fliirini

erkek flairinkinden ay›rmak ço¤u zaman mümkün olamamaktad›r. Bu nedenle gelene¤in

belirledi¤i özelliklerin, bu dönem fliirlerinin okunmas›nda göz önünde tutulmas›

gerekmektedir. fiairlerin ayn› malzemeyi kullanmak zorunda olmalar›, bu

edebiyatta özgün eserlerin ortaya ç›kmas›n›n önündeki en büyük engel olmufltur.

Bu engeli aflarak, ayn› konular› ayn› unsurlar ve ayn› estetik kurallarla söylerken

di¤er flairlerden ayr›labilen ve eldeki malzemeyi farkl› bir flekilde iflleyerek belli bir

düzeye yükselebilen flair, sanatkâr kabul edilir. Klâsik edebiyatta flair, güzel ve etkileyici

bir fliir söyleyebilmek için önce sözcükleri seçer, sonra bunlar›, estetik kurallara

uygun bir biçimde birlefltirir. Bu “seçme ve birlefltirme” ifllemi Divan flairleri

taraf›ndan inci dizmeye benzetilir. Seçme ve birlefltirme için “belâgat”in koydu-

¤u belli kurallar vard›r. Bütün bu kurallar asl›nda, sözün duruma, ba¤lama uygunlu¤u

d›fl›nda iki amac› sa¤lamaya yöneliktir: Dil kurallar›na uygunluk ve âhenk. fiiirde

bu flartlar›n aranmas› anlam›n yok say›lmas› demek de¤ildir. fiiirde orijinal anlamlar›n

ve hayallerin bulunmas› da gerekir. Zira Divan fliiri âhenk ile anlam›n, birini

di¤erine öncelemeden ideal düzeyde birleflmesini hedefler.

Mazmun: Divan flairleri, mensubu olduklar› edebî anlay›fl›n belirledi¤i s›n›rlar

içinde fliir söylemifllerdir. Bu fliirde flairden flaire de¤iflen, dönemden döneme farkl›laflan

bir fliir anlay›fl›n›n oldu¤unu söylemek mümkün de¤ildir. Her ne kadar, zaman

içerisinde gelene¤e eklenen birtak›m özellikler ve baz› yerli unsurlar fliire gir-


1. Ünite - Eski Türk Edebiyat›n›n Genel Özellikleri ve Baz› Temel Bilgiler

miflse de bunlar söz konusu fliir anlay›fl›n›n önceden belirlenmifl flekil özelliklerini

ve konular› ele al›n›fl biçimini temelden de¤ifltirici nitelikte de¤ifliklikler olmaktan

uzakt›r. Bu edebiyatta flairler gelene¤in önceden belirlenmifl flartlar› ile ve onun

çizdi¤i çerçevede en güzel söyleyifli yakalamaya çal›flm›fllard›r. Divan edebiyat›n›n

haz›r bir malzemesi ve belli konular etraf›nda kodlanm›fl de¤iflmez motifleri vard›r.

Sevgilinin saç›ndan, gözünden, boyundan bahsedilmeye baflland›¤›nda arkas›ndan

neler söylenece¤i, bunlar›n nas›l nitelenece¤i ve nelere benzetilece¤i tahmin edilebilir.

Yani bu fliir anlay›fl›nda bir sevgili ile, tabiat ile ilgili bir kavram›n zihinde

baflka neleri hat›rlataca¤›, ça¤r›flt›raca¤› önceden belirlenmifltir. Bu fliirde her motifin

ba¤l› oldu¤u baflka motifler vard›r. Bu birbirine ba¤l› unsurlar, divan fliirinde

“mazmun” ad› verdi¤imiz, kavramlar›n birbirleriyle olan iliflki yuma¤›n› olufltururlar.

Mazmunlar kelimelerin ilk bak›flta görülemeyen gizli bir ya da birden fazla anlam›d›r.

Esas söylenmek istenen fley arka plandad›r. Bir baflka ifadeyle mazmun,

bir manan›n birtak›m ipuçlar› verilmek suretiyle ifade edilmesidir. Bu da dilde mecazl›

bir anlat›m› beraberinde getirir. Bu mecazl› söyleyiflin aç›kl›¤a kavuflmas› ise

Divan fliiri kültürünün belli bir düzeyde bilinmesine ve onun hayal (=imaj) sisteminin

tan›nmas›na ba¤l›d›r. Ortak bir imaj dünyas›n›n bulunmas› mazmunlarla bezenmifl

olan bu fliirin anlafl›lmas›n› kolaylaflt›r›r. Mazmunlar flaire az sözle çok anlam

ifade etme imkân›n› sunar.

Mahlas: Divan flairleri ‹ran fliirindeki bir gelene¤e uyarak fliirlerinde “mahlas” ad›

verilen takma adlar kullanm›fllard›r. Mahlaslar›n büyük k›sm›, birtak›m isimlerin

sonuna Farsça nispet eki olan “-î”nin eklenmesiyle elde edilmiflse de bu fliirde nispet

eki almam›fl “Bakî”, “Yahyâ”, “Nedîm”, “Gâlib” gibi mahlaslar da kullan›lm›flt›r.

Bunlardan bir k›sm› flairlerin kendi adlar›d›r. fiairler fliirde kullanacaklar› mahlaslar›

genellikle kendileri seçmifl olmakla birlikte XVIII. yüzy›l flairlerinden Hoca Nefl’et

(öl. 1807) gibi, bir flairin baflka flairlere mahlas arma¤an etti¤i de görülmüfltür. Bilindi¤i

kadar›yla fliirde mahlas kullanma gelene¤ine XIV. yüzy›l divan flairlerinden

Kad› Burhaneddin (öl. 1398) ve XV. yüzy›l flairlerinden Kemal Paflazâde (öl. 1534)

d›fl›nda uymayan olmam›flt›r.

Mahlaslar›n “Huzurî”, “Neflatî”, “Figânî” örneklerinde oldu¤u gibi psikolojik bir

durumu; “Muradî”, “Azmî”, “Mahremî” gibi güzel bir yarat›l›fl özelli¤ini; “Adnî”,

“Firdevsî”, “Riyazî” gibi dinî bir özlemi; “Kâtibî”, “Askerî”, “Kandî” gibi belli bir

mesle¤i, “Âftabî” ve “Bahrî” gibi tabiatte bulunan bir varl›¤› gösteren mahlaslar oldu¤u

gibi “Za’ifî”, “Fena’î” gibi mistik bir özelli¤i ve “Rindî”, “Ayflî”, “Mestî” gibi

zevk ve e¤lence düflkünlü¤ünü ifade edenleri de vard›r.

Gelene¤in a¤›r bast›¤› bu edebiyatta sultan flairler de mahlas kullanarak fliir söylemifllerdir.

“Avnî” Fatih Sultan Mehmed’in, “Selîmî” Yavuz Sultan Selim’in, “Muhibbî”

Kanuni Sultan Süleyman’›n, “‹lhamî” III. Selim’in mahlaslar›d›r. Fuzulî ve Bakî

örneklerinde gördü¤ümüz gibi baz› flairlerin mahlaslar› edebiyat tarihlerinde adlar›n›n

önüne geçmifltir. Mahlaslar genellikle fliirlerin sonlar›nda yer al›r.

Divan fiiirinde Biçim ve Âhenk

Biçim: Divan fliirinde fliirin as›l kompozisyonunu Arap ve Fars fliirinden al›nan naz›m

flekilleri (=eflkâl-i nazm) belirler. Bu fliirde naz›m birimi “beyit (=beyt)” ve

“bend”dir. Beyit iki “m›sra (=dize)”dan, bend ise ikiden fazla “m›sra”dan meydana

gelir. Bu yüzden naz›m flekilleri “beyit (


16

Eski Türk Edebiyat›na Girifl: Biçim ve Ölçü

¤› alt›nda toplanm›flt›r. Bunlar her bendi üç m›sradan oluflan “müselles”, her bendi

dört m›sradan oluflan “murabba”, her bendi befl m›sradan oluflan, “muhammes”,

her bendi alt› m›sradan oluflan “müseddes”, her bendi yedi m›sradan oluflan “müsebba”,

her bendi sekiz m›sradan oluflan “müsemmen”, her bendi dokuz m›sradan

oluflan “mütessa”, her bendi on m›sradan oluflan “mu’aflfler”dir. “Terkîb-i bend

(=terkîb-bend)” ve “tercî’-i bend (=tercî’-bend)” musammatlar içinde farkl› bir grubu

meydana getirirler. “Terbî”, “tahmîs”, “tesdîs”, “tesbî”, “tesmîn”, “tetsî”, ta’flîr” ise

farkl› bir teknikle yaz›lm›fl musammatlard›r. Dört m›sral› naz›m flekilleri “rubâ’î” ve

“tuyu¤”dur. Naz›m flekilleri hakk›nda kitab›n›z›n 2. ve 3. ünitesinde ayr›nt›l› bilgi

verilecektir.

Âhenk: fiiir metinlerini düzyaz›dan ay›ran özelliklerinden biri olan âhenk, kelimelerin

ak›c›l›¤›, kulakta güzel tesir b›rakacak flekilde bir araya getirilmesi, sözün

ses yap›s›n›n çeflitli yollarla etkileyici flekilde düzenlenmesidir. Divan fliiri âhenk

yönü çok güçlü bir fliir diline sahiptir. Onun bu özelli¤i bazen anlam›n› kavramadan

okuyucunun bu fliirin etkisi alt›na girmesini sa¤lar.

Eski Türk edebiyat›n›n benimsedi¤i edebî anlay›flta fliir mevzûn (=vezinli) ve

mukaffâ (=kafiyeli) söz olarak tan›mlanm›fl; sonradan buna muhayyel olma flart›

da eklenmifltir. Bu tan›mdan da anlafl›laca¤› üzere Divan fliirinde âhengi sa¤layan

aslî ögeler vezin ve kafiyedir. Aruz konusunda kitab›n›z›n 4., kafiye konusunda

ise 5. ünitesinde bilgi verilecektir. Divan fliirindeki di¤er âhenk ögeleri ise flunlard›r:

1. Söz diziminin fasih kelimelerden oluflmas›: Klâsik edebiyat bilgisi, sözün

telaffuzunun ak›c› olup kula¤a hofl gelmesi ve manas›n›n aç›k olmas› fleklinde tan›mlayabilece¤imiz

“fesâhat” kavram› etraf›nda sözün etkileyicili¤ini sa¤lamaya çal›fl›r

ve bu yolda âhengi de konu edinir. Bunun sonucu olarak kelimenin hem tek

bafl›na hem de öncesi ve sonras› ile, yani söz dizimi içinde ak›c›l›¤›n› inceler ve bunun

önündeki engelleri s›ralar. Nitekim kelimenin fesahatini ararken kelimede

söyleyifl güçlü¤ü(=tenâfür-i hurûf)nün bulunmamas›n›, söz diziminde fesahati ararken

de söz diziminde söyleyifl güçlü¤ü(tenâfür-i kelimât)nün bulunmamas›n› göz

önünde bulundurur. Fasih kelimelerin birbirleriyle güzel ve etkileyici tarzdaki uyumundan

meydana gelen sözdeki ak›c›l›k selâset olarak adland›r›l›r.

2. Söz sanatlar›: Belagat yerinde söylenmifl do¤ru ve güzel sözü gerçeklefltirmeye

çal›flan bir bilim dal›d›r. Ayn› anlam›n farkl› yollarla ifade edilmesi konusunun

yan› s›ra sözü anlam ve ses bak›m›ndan süsleyen söz sanatlar›n› ayr›nt›l› olarak ele

al›r. Sözü ikinci yönüyle süsleyen söz sanatlar›n›n bafl›nda farkl› türlerde, bir veya

birden fazla kelimeden oluflan söz yinelemeleri (=tekrîr) gelir. Bunun d›fl›nda ayn›

sesleri tafl›yan veya ayn› kal›pta flekillenen kelimelerin metinde bulunmas› da

âhengi sa¤layan söz sanatlar› aras›nda yer al›r.

3. Baz› naz›m flekillerinin yap›sal özellikleri: Naz›m flekilleri, kendi içinde

birtak›m ses düzenlemelerini bir flart olarak bulundurdu¤u için flaire bunlar› teknik

bak›mdan haz›r olarak sunmaktad›r. Bu durum naz›m flekilleri hakk›nda bilgisi

olan okuyucu için önündeki fliir metnindeki ses düzenlemelerinin neler oldu¤u

hakk›nda önceden bir fark›ndal›k oluflturur. fiairin ilk beytinin bir m›sras›n› son beyitte

tekrar etmesi metin yinelemesi fleklinde metne âheng bak›m›ndan katk› sa¤lamaktad›r.

Musammatlarda bendlerin son ya da son iki m›sra›n›n aynen tekrarlanmas›,

gazellerde birden fazla matla beytinin bulunmas›, bütün m›sralar›n›n ayn› kafiyeyi

takip etmesi (müselsel gazel) de ayn› etkiyi yapar. Baz› kasidelerin ve gazellerin

dört mefâ’îlün, veya dört müstef’ilün gibi ayn› tef’ileleri tekrarlayan beyitleri,

m›sra ortas›ndan bölünerek iç kafiye bulunduran bir düzen hâlini al›rlar (mu-


1. Ünite - Eski Türk Edebiyat›n›n Genel Özellikleri ve Baz› Temel Bilgiler

sammat kaside ve musammat gazel) ve iç kafiye bulundurduklar› için âhenk

bak›m›ndan daha güçlü olurlar.

4. ‹nflâd (=özellikli fliir okuma): Divan fliirinin âhenk ile ilgili bir özelli¤i de “fliir

metninin fliir dilinin özelliklerine göre düz yaz›dan farkl› olan ve metnin etkileyicili¤ini

art›ran niteliklerini göz önünde tutuldu¤u okunufl biçimi” olan inflâdd›r.

Divan fiiirinde Muhteva

Din: Her edebiyat kendisini meydana getiren toplumun dünya görüflünü belli bir

ölçüde yans›t›r. Bu nedenle Divan edebiyat›n›n o günkü toplumun dünya görüflü

olan ‹slam dininin etkilerini tafl›mas› son derece do¤ald›r. Klâsik dönem Türk edebiyat›nda

bu etki iki boyutta kendini göstermektedir. Birincisi, söz konusu etkinin

edebî metinleri dinî düflüncelerin aktar›m arac› olarak gören, hatta türlerini belirleyen

boyutudur. Di¤er boyutu da bütün fliire hâkim olan “varl›k birli¤i” inanc›n›n

bu edebiyat›n bütününe rengini vermesi ve onun üslubunu belirlemesidir. ‹kinci

boyut daha çok dinin bir tür alg›lan›fl ve yorumlan›fl biçimi olan tasavvufla ilgilidir.

Tasavvufun Divan fliirine kaynakl›k edifl flekli üzerinde bir sonraki bölümde durulacakt›r.

Burada tek tanr› inanc›n›n bu edebiyat›n bütününe rengini vermesi ve

onun üslubunu belirlemesi olarak ifade etti¤imiz ilk boyut üzerinde duraca¤›z.

Divan fliirinde baz› türler do¤rudan dinî içeriklidir. Bu türler aras›nda ilk akla

gelenler tevhîd, münâcât ve na’tlerdir. Tevhîdler, Allah’›n “zât”›ndan, “s›fat”lar›ndan

ve “fiil”lerinden, onun birli¤inden ve yüceli¤inden söz eden ve genellikle kaside

naz›m biçimiyle yaz›lm›fl fliirlerdir. Münacatlar Allah’a yakar›fl› içeren ve farkl›

naz›m biçimleriyle yaz›labilen manzumelerdir. Dinî içerikli fliirlerin bir türü de

na’tlerdir. Na’tler genellikle Hz. Muhammed için yaz›lm›fl fliirler olmakla birlikte

dört halife ve di¤er din büyüklerinin övgüsünde yaz›lm›fl fliirlere de na’t denildi¤i

görülmektedir. Divanlarda çeflitli naz›m biçimleriyle yaz›lm›fl birçok örne¤ine rastlad›¤›m›z

bu edebî türlerin yan›nda dinî içerikli bir baflka fliir türü de mi’râciyyelerdir.

Mi’râciyyeler Hz. Muhammed’in mi’râca ç›k›fl› konusunun ifllendi¤i daha

çok mesnevi ya da kaside biçiminde yaz›lm›fl manzumelerdir. Mevlidler de dinî

içerikli fliirlerdendir. Ço¤unlukla mesnevî tarz›nda kaleme al›nan bu eserlerin konusu

Hz. Muhammed’in hayat› ve kiflili¤idir. Bu türe mevlid ad›n›n verilme nedeni

bu eserlerde konunun genellikle onun do¤umu üzerine yo¤unlaflm›fl olmas›ndan

kaynaklanmaktad›r. Mevlid türünün en güzel örne¤i Süleyman Çelebi (öl.

1422)’nin Vesîletü’n-Necât adl› eseridir. Ayn› flekilde, hilyeler ve manzum hadis

çevirileri de dinî içerikli fliirlerdir. Hilyelerde Hz. Muhammed’in kiflili¤inden bahsedilir.

Hadis tercümelerinin en yayg›n olanlar› k›rk hadis (=hadîs-i erba’în) çevirileridir.

Divan flairlerinin meslekleri, görevleriyle bu türlerde fliir yazma aras›nda

do¤rudan bir iliflki yoktur. Örnek olarak fleyhülislâml›k makam›na kadar yaklaflm›fl

büyük bir bilgin olan Bakî’nin bu türlerde kaleme al›nm›fl tek bir fliiri yoktur. Büyük

bir tarihçi, hukukçu ve sanatkâr olan fieyhülislam Kemal Paflazade’nin de Divan’›nda

dinî içerikli fliirlere rastlanmaz.

Divan fliirinde Allah sonsuz ilmi ve kudreti, bu ilim ve kudretinin bütün eflyay›

ve evreni kuflatm›fl olmas›, gökleri yeri ve her fleyi belli bir düzen içinde yarat›p yine

bir düzene göre yönetmesi, insan›n onun sanat›n›n güzel bir örne¤i olmas› gibi

özellikleriyle an›l›r. Yine her fleyin onun hükmü ve takdir(=kaza ve kader)ine

göre gerçekleflti¤i, O’nun diriltme ve öldürme kudretine sahip oldu¤u, ahiret inanc›n›n

ebedî; dünyan›n ise geçici olmas›n›n O’nun bir hikmeti oldu¤u, olmufl ve olacak

her fleyi bildi¤ine dair göndermeler bütün metinlerde aç›k veya kapal› olarak

yer al›r. Metinlerde yayg›n olarak Allah, Huda, Hak, Rab ve Tanr› olarak geçen ad-

17

“Musammat gazel”,

“musammat kaside” ve

“müselsel gazel” hakk›nda

2. ünitede, tef’ile ile ilgili de

4. ünitede bilgi verilecektir.

Mi’râc ‹slâm inanc›na göre

Hz. Muhammed’in yedi kat

gö¤ü afl›p Allah’›n huzuruna

yükselerek O’nunla

görüflmesi mucizesi”dir.

Mevlidin as›l anlam›

“do¤um yeri” ya da “do¤um

zaman›”d›r.]


18

Melâ’ike-i mukarrebîn

“yak›n melekler”

anlam›ndad›r. Dört büyük

melek, di¤er meleklere göre

Allah’a daha yak›n

olduklar›ndan bu flekilde

nitelenmifllerdir.

‹ktibâs ve telmîh hakk›nda

9. ünitede ayr›nt›l› bilgi

verilecektir.

Eski Türk Edebiyat›na Girifl: Biçim ve Ölçü

lar›n›n yan›nda, esmâü’l-hüsnâ (=güzel isimler) denilen di¤er isimleriyle ve “dânâ”,

“cihân-ârâ”, “ba¤bân-› sun” gibi nitelemelerle de O’na iflaret edilir.

‹slam inanc›na göre yaln›zca Allah’a itaat etmek için yarat›lm›fl say›s›z nuranî

varl›klar olan meleklerden baz›lar› da Divan fliirinde çeflitli münasebetlerle yer alm›fllard›r.

Bu melekler içinde melâ’ike-i mukarrebîn olarak nitelenen dört büyük

mele¤in adlar› Cebrâ’îl, Mikâ’îl, ‹srâfîl ve Azrâ’îl’dir. Bu meleklerden Cebrâ’îl (=Rûhü’l-kuds,

Rûhü’l-emîn, Nâmûs-› Ekber) peygamberelere vahiy getiren, Mikâil do-

¤a olaylar›ndan ve kullar›n r›z›klar›n›n taksimininden sorumlu olan, ‹srafil k›yamet

günü sûra üfleyecek olan; Azrail de canl›lar›n ruhunu alan (=melekü’l-mevt) melekler

olarak Divan fliiri metinlerinde geçer. Bunlar›n d›fl›nda cennet bekçisi olarak

nitelenen R›dvan da fliirde geçen melek adlar›ndand›r.

Vücûda geldi âlem ilmün ile

Zuhûra geldi âdem hükmün ile

Cem Sultan

Kemâl-i kudret ü ilmünedür flevâhid-i adl

Ukud-› silsile-i kârhâne-i dünyâ

Fuzulî

Allah’›n insanlar› do¤ru yola sevk etmek için peygamberleri arac›l›¤›yla göndermifl

oldu¤u kutsal kitaplardan Hz. Davud’a gönderilen Zebur, Hz. Musa’ya gönderilen

Tevrat, Hz. ‹sa’ya gönderilen ‹ncil ve Hz. Muhammed’e indirilen Kur’ân ve

Kur’ân’›n di¤er iki ad› Mushaf ve Furkan’a da Divan fliiri metinlerinde rastlan›r.

Ey her tekellümün hat-› sebzün hikâyeti

Virdüm hemîfle mushaf-› ruhsârun âyeti

Fuzulî

‹slam dininin kutsal kitab› olan Kur’ân’›n “âyet”lerinin ve “hadîs”lerin fliire yans›mas›

iktibâs ve telmîh yoluyla olmufltur. fiair afla¤›daki beyitte Kur’ân’daki Karun

k›ssas›na telmihte bulunmaktad›r. Karun, sahip oldu¤u hazineleri sebebiyle

gurura kap›lm›fl, sonunda ceza olarak saraylar› ve hazineleri ile birlikte yerin dibine

geçirilmifltir.

fiöyle zerd old› tenüm derd ile kim altun sanup

Hey begüm yer yuda yazd› bendeni Karun sanup

Emrî

Dinî kifliliklerin en önemlileri peygamberlerdir. Kur’ân’da bir çok peygamber

ad› geçer. Ancak peygamberlerin fliirde geçifl flekilleri sadece ‹slâm dininin temel

kaynaklar› olan ayet ve hadislerde verilmifl bilgilerle s›n›rl› de¤ildir. Zamanla di¤er

dinlere ait kaynaklardan edinilen bilgilerle bu konudaki birikimin edebiyata yans›ma

biçimi genifllemifltir. Peygamber k›ssalar›(=k›sas-› enbiyâ)n› bilmek divan fliirindeki

baz› telmihlerin anlafl›lmas› için önemlidir. Burada peygamberlerle ilgili verilecek

olan bilgiler yaln›zca divan fliirinde geçifl flekilleriyle s›n›rl›d›r.

Âdem, fliirde ilk insan ve ilk peygamber olmas›, topraktan yarat›lmas›, bütün

meleklerin ona secde etmesi, Allah’›n emrine ra¤men fleytan›n ona secde etmemesi,

Havva ile birlikte yasak meyveyi yemesi ve bundan dolay› cennetten ç›kar›lmas›

gibi özellik ve yönleriyle an›l›r. fiît peygamber dokuma sanat›na vak›f olmas›;

‹drîs peygamber ilim ve hikmet sahibi olmas›, ilk defa kalem ile yaz› yazan ve el-


ise diken kifli oldu¤u için kâtiplerin ve terzilerin piri olarak adland›r›lmas› münasebetleriyle

fliirde yer al›r.

Âdem alnunda eger görse cemâlün nûr›n›

Secde emrine inâd itmezdi fleytân-› racîm

Ahmed Pafla

Nûh, ömrünün uzunlu¤u, kavminin onu yalanc›l›kla suçlamas› üzerine kendisine

inanan az say›daki insanla birlikte her canl›dan biri erkek di¤eri difli birer çift

al›p bir gemiye binerek tufandan kurtulmas›; ‹brâhîm Allah’›n dostu (=Halîlullah)

olarak nitelenmesi ve davetine uymayan Nemrut ile olan k›ssas›, inanc›ndan dönmedi¤i

için Nemrut taraf›ndan atefle at›lmas›, ateflin onu yakmayarak bir gül bahçesine

dönüflmesi, putlar› k›rmas›, Kâbe’yi bina etmesi, ad›n›n “bereket” ile birlikte

an›lmas›; ‹smâîl, babas› ‹brahim taraf›ndan kurban edilmek istenmesi ve kendisinin

bu duruma tam bir teslimiyet ve sab›r göstermesi ile fliirde yer al›r.

Gel gönül Ka’be’sin ziyâret k›l

Kim olupdur mak - am-› ‹brâhîm

Ahmed Pafla

Dâvûd peygamber, sesinin güzelli¤i ve etkileyicili¤i, demiri elinde mum gibi

yumuflatmas› ve bu demirden z›rh yapmas›; Sâlih peygamber, iman etmelerini istedi¤i

insanlar›n kendisinden mucize olarak kayadan bir deve ç›karmas›n› istemeleri

ve onun bu mucizeyi gerçeklefltirmesi, fakat kavminin bu deveyi kesmesi ve

imandan yüz çevirmeleri üzerine fliddetli bir sesle helak olmas› ile fliirde yer al›r.

Âvâzeyi bu âleme Dâvûd gibi sal

Bâkî kalan bu kubbede bir hofl sadâ imifl

Bakî

1. Ünite - Eski Türk Edebiyat›n›n Genel Özellikleri ve Baz› Temel Bilgiler

Süleymân peygamber, dünyadaki saltanat›, rüzgâra, insanlara ve cinlere hükmetmesi,

rüzgârlar›n onun taht›n› tafl›mas› ve yedi iklimi ona gezdirmesi, hayvanlarla

konuflabilmesi, üzerinde “ism-i a’zam(=Allah’›n en büyük ismi)” yaz›l› olan ve

kendisine bu güçleri veren yüzü¤ü (=hâtem, mühr), bu yüzü¤ün bir müddet kendisinden

çal›nmas›, do¤ru karar alma meziyetine sahip olan Âsaf(=Âsaf b. Berhiyâ)’›

kendine vezir olarak seçmesi, kendisine hizmet eden ve Sabâ melikesi Belkis

ile haberleflmesini sa¤layan ve onun taht›n› getiren Hüdhüd isimli kuflu, bir sefer

esnas›nda bir kar›nca (=mûr) ile görüflmesi gibi özellikler ve durumlar ile geçer.

Süleyman Peygamber fliirde güç ve iktidar›n sembolüdür.

Dilde mihr-i hâtem-i la’lün nihân itmifl rak - ib

Dîv iflitdük bir zamân mühr-i Süleymân gizlemifl

Bakî

Ya’kub peygamber, rü’ya yorumundaki ustal›¤›, o¤lu Yusuf’tan ayr›lman›n

üzüntüsüyle gözlerinin kör olmas›, onun gömle¤inin gözlerine sürülmesi ile gözlerinin

tekrar aç›lmas› münasebetleri ile geçer. Divan fliirinde “hüzn”ün ve “sabr”›n

sembolüdür. Yûsuf peygamber güzelli¤i, kardefllerinin k›skançl›¤› ve onlar taraf›ndan

kuyuya at›l›fl›, köle olarak sat›lmas›, Züleyha’n›n kendisine olan aflk›, buna

karfl› iffetini muhafaza etmesi, onun güzelli¤ini gören kad›nlar›n ellerini kesmeleri,

bir iftira sonucunda zindana at›lmas›, rüya tabiri konusundaki yetene¤i ile geçer.

Divan fliirinde “güzellik” ve “iffet” sembolüdür.

19


20

Eski Türk Edebiyat›na Girifl: Biçim ve Ölçü

Yûsuf gibi izzetde sen Ya’ku - b vefl mihnetde ben

Dil sâkin-i beytü’l-hazen tenhâlara saldun beni

Bâkî

Bin flîvesi vard›r bu Züleyhâ-y› cihânun

Ey Yûsuf-› hüsn eyleme zindân› ferâmûfl

‹zzet Molla

Eyyûb peygamber hastal›klarla ve dertlerle s›nanmas› ve bu s›namalara sab›r

göstermesiyle “sab›r” sembolü olarak; Mûsâ peygamber (=Kelîm) Tur da¤›nda Allah’›n

hitab›na muhatap olmas› ve Allah’›n ona tecelli edifli, Firavun ile olan mücadelesi,

elindeki asay› yere att›¤›nda asan›n y›lan hâlini almas› ve Firavun’un büyücülerini

alt etmesi, yine asas› ile Nil nehrini ikiye bölmesi, koynuna soktu¤u elini

bembeyaz ›fl›k saçar bir hâlde ç›karmas› (yed-i beyzâ) mucizeleri ile; Yûnus peygamber

Rabbinden izin almadan kendisine iman etmeyen ahlakî çöküntü yaflayan

ve putlara tapan kavminden bir gemiye binip kaçmas›, denize at›lmas›, bir yunus

taraf›ndan yutulmas›, bal›¤›n karn›nda sürekli af dilemesi sonucu kurtulmas› ile Divan

fliirinde geçer.

Mâr ise adû biz yed-i beyzâ-y› Kelîm’üz

Tûfân ise dünyâ gam› biz kefltî-i Nûh’uz

Ruhî-i Ba¤dadî

Îsâ peygamber Cebrail’in Meryem’e üflemesi sonucunda babas›z olarak do¤mas›,

bebek iken konuflmas›, hastalar› ve körleri iyilefltirmesi, hatta ölüleri diriltmesi,

maddi âlemden soyutlanmas› ve gö¤e yükselmesi, fakat üzerinde bir i¤ne bulundu¤u

için dördüncü kat felekten daha ileri yükselememesi gibi motiflerle fliirde

yer al›r.

Rûh-bahfl old› Mesîhâ s›fat enfâs-› bahâr

Açd›lar dîdelerin hâb-› ademden ezhâr

Bakî

Peygamber yahut velî oldu¤u konusunda farkl› görüfller bulunan Lokman,

hikmet sahibi oluflu, hekimlikte üstat kabul edilmesi; H›z›r ise ilim ve irfan sahibi

olmas›, ‹lyas ve ‹skender ile birlikte karanl›klar ülkesi(=zulumât)ne yolculuklar›nda

âb-› hayât(=ölümsüzlük suyu)› aray›p bulmas› ve ‹lyas ile birlikte bu suyu içerek

ölümsüzlü¤e kavuflmas›, s›k›nt›da olanlar›n yard›m›na yetiflmesi ve yard›m etmesi,

aya¤›n›n bast›¤› yerlerin yeflile dönüflmesi ile fliirde yer al›r.

Mürdeye cânlar virür bîmâra s›hhat lebleri

Hikmet-i Lokmân u i’câz-› Mesîhâ bundadur

Bakî

Hz. Muhammed ise son peygamber olmas›, âlemlerin kendisi için yarat›lmas›,

yetimli¤i, yüksek ahlak›, herhangi birisinden ders almamas›(ümmî olmas›)na ra¤men

Rabbi taraf›ndan kendisine verilen derin ilmi, Mekke’den Medine’ye hicreti,

k›yamet günü insanlara flefaat edecek olmas›, ‹srâ ve Miraç hadiseleri, Miraç’ta Allah’a

“yay›n iki ucu kadar” yak›nlaflmas› (=ka - be kavseyn), âlemlere rahmet olarak

gönderilmesi, yürürken bulutlar›n onun üzerine gölge yapmas›, gölgesinin yere

düflmemesi gibi motiflerle fliirde yer al›r. Afla¤›daki beyitte flair k›yamet günü Hz.

Muhammed’in flefaatini dilemektedir:


Umdu¤um oldur ki rûz-› haflr mahrûm olmayam

Çeflme-i vaslun vire men teflne-i dîdâre su

Fuzulî

Dört halifeden Hz. Ömer adaleti, Hz. Ali cesareti, kahramanl›¤›, Zülfikar adl›

k›l›c› ve Düldül adl› at›; Hz. Ebubekir, sadakati; Hz. Osman da hilim ve haya sahibi

olmas› ve Kur’ân ayetlerini toplatmas› ile fliirde geçer.

Adl ü dâd-› Ömer ü s›dk u safâ-y› S›ddîk

‹lm ü irfân-› Alî hilm ü hayâ-y› Osmân

Hançer-i gamze-i hun-rîzüne tîg-i Hayder

Safha-i âr›zuna mushaf-› Osmân dirler

fii’î-Bektafli gelene¤inde peygamberlere varis olarak kabul edilen ve dinî aç›dan

kendisine çok özel bir önem verilen Hz. Ali ve onun çocuklar› Hz. Hasan ve Hüseyin’in

de içinde bulundu¤u on iki imama Sünni flairler taraf›ndan da önem verilmifl,

bu kifliler hakk›nda ba¤›ms›z manzumeler yaz›lm›flt›r.

Divan fliirinde âhiret, mahfler, k›yâmet, cennet, cehennem, cennet ve cehennem

aras›nda bir yer olan a’râf, hûrî, Tûbâ, deyr (=ma’bed), kilise, büt (=put), haç,

çan, papas, ruhban, papazlar›n bellerine ba¤lad›¤› ip olan zünnâr, ayr›ca mümin,

Müslüman, kâfir, münaf›k, abdest, namaz, k›ble, minare, mihrab, imam, ezan, hutbe,

oruç, iftar, zekât, hacc, hac›, ihrâm, tavâf, Ka’be, hacerü’l-esved, zemzem, kurban,

kadir gecesi (=fleb-i kadr, leyletü’l-kadr) gibi dinî kavramlar da s›kça yer al›rlar.

Tefsîr, hadîs, f›k›h ve kelâm gibi dinî bilimlerin birtak›m terim ve kurallar› da

fliire yans›m›flt›r.

Na’îm-i vuslat ansam dûzeh-i hecre salar cânum

Bana bî-mûcib ol kaddi k›yâmet çok azâb eyler

Bâkiyâ ister isen kalbe safâ virmek eger

Ka’be-i kûy›na var döne döne eyle tavâf

Divan fliirinin göndermede bulunulan dinî düflünceler ve inan›fllar bilinmeden

anlafl›lmas› zordur. Bu konuda flöyle bir örnek verilebilir: ‹nan›fla göre ölmek üzere

olan biri yaln›z b›rak›lmaz. Çünkü bu esnada hasta suya çok ihtiyaç duyar. Hastan›n

bafl›na gelen fleytan ona su teklif eder, fakat karfl›l›¤›nda iman›n› ister. Toplumda

ölmek üzere olan insan›n a¤z›na zaman zaman su damlat›lmas› âdetinin

kayna¤› budur. Afla¤›daki beyitte sofiyi hasta bir insana, rakibi de fleytana benzeterek

bu âdete telmihte bulunulmufltur:

Ald› sûfînün karâr›n gösterüb yüzin rakîb

Sanki fleytan hastaya mâ’ gösterüp îmân alur

1. Ünite - Eski Türk Edebiyat›n›n Genel Özellikleri ve Baz› Temel Bilgiler

Bakî

Bakî

Bakî

Bakî

Necatî

Tasavvuf: Divan fliiri dilinin oluflmas›nda tasavvufun önemli bir rolü vard›r. Tasavvuf,

temelde ‹slâm dininin Kur’an ve sünnet ad› verilen iki kayna¤›na dayan-

21

Hacerü’l-esved Ka’be’nin

do¤u köflesinde bulunan,

hac›lar›n tavaf s›ras›nda her

dönüflte selâmlad›klar› siyah

parlak bir taflt›r.


22

Eski Türk Edebiyat›na Girifl: Biçim ve Ölçü

makla birlikte zamanla d›fl etkilerden, baflka milletlerin felsefelerinden ve düflünüfllerinden

de etkilenen dini, dünyay› ve hayat› yorumlay›fl tarz›d›r. Tasavvuf mutlak

bir “gerçek”in var oldu¤unu; fakat, bu “gerçek”in içinde yaflad›¤›m›z dünyan›n ötesinde

oldu¤unu, gerçek varl›¤a ulaflman›n ancak görünüflten ve bir hayalden ibaret

bu âlemin inkâr› ile mümkün olabilece¤ini kabul eder. Tasavvufa göre bu varl›¤a

ulaflmada hiç bir arac› bulunmamas› gerekir. Akl›n prensipleri de dinin bir tak›m

kurallar› da arac›s›z olarak elde edilen bu bilginin yerini tutamaz. Tasavvufun

bu anlamda tarihin pek çok döneminde ve pek çok millette görülen evrensel bir

boyutu vard›r. Çünkü gerçe¤i arama u¤rafl› insanl›¤›n düflünce tarihiyle ayn› yafltad›r.

Her ne kadar tasavvufun kökleri konusunda d›fl etkenlerin rolü inkâr edilmemekteyse

de onun daha çok ‹slam’›n ilk dönemindeki “zühd”; yani dünya nimetlerinden,

süsünden, zevklerinden uzak durma ve güzel ahlâkla bezenme iste¤inden

ve çabas›ndan kaynakland›¤›, ‹slâm dininin ö¤retileri ile flekillendi¤i daha çok

kabul gören bir düflüncedir. Zaman içinde ve gerçeklefltirilen fetihlerle ‹slâm dünyas›

farkl› milletlerin kültürleri ve felsefeleri ile iliflkiye girmifl; bunun sonucunda

da tasavvufun bir kolu ayr› bir yaflam tarz› olmaktan uzaklaflarak felsefî bir boyuta

bürünmüfltür. Bu felsefî boyutunun en uç noktas› ise “vahdet-i vücûd (=varl›k

birli¤i)” ad› verilen inanç sistemidir. Bu sistem ‹bn Arabî(öl. 1240)’nin yorumlar›yla

flekillenmifl ve bu düflünce bütün Divan fliirini etkilemifltir. Tasavvuf tarihinde

vahdet-i vücûd düflüncesini daha da ileriye götürerek “yaratan ile yarat›lan›n asl›nda

ayn› oldu¤u”nu savunanlar olmuflsa da bu, bütün tasavvufa egemen bir düflünce

hâlini alamam›flt›r.

Tasavvuf, gerek ibadetlerde gerekse bu dünyadaki her türlü iliflkide yarat›c›ya

olan sevgiyi esas al›r. ‹nsan›n kötü huylar›n› bütünüyle terk etmesi ve di¤er insanlarla

sevgi temelinde birleflmesidir. Bu düflünce sistemine göre Allah, kendisinden

korkulmas› de¤il, sevgi ile ba¤lan›lmas› gereken bir varl›kt›r. Yaratan ile kulu aras›nda

kendisini ve di¤er bütün varl›klar› sevmeyi ö¤retti¤i için bir sevgi ba¤› vard›r.

Bundan dolay› bu düflünce sistemini benimseyen flairler, Yarat›c›’y› kendisine

sevgi duyulan bir varl›k olarak kabul etmifllerdir. Tasavvuf ayr›ca dünyadaki maddi

hayat› ve ona ait her fleyi bu dünyada iken terk etmektir. Tasavvuf ayn› zamanda

kiflinin güzel huylarla bezenmesi demek oldu¤undan bunun için nefisle mücadele

edilmesi gereklidir ve bu mücadeleyi kazanma yolunun yöntemlerini de tasavvuf

belirler. Bundan dolay› da mutasavv›flar tasavvufun asl›nda ‹slam’›n gerçek

yüzü ve manevi yönü oldu¤unu ileri sürerler. Bu inan›fla göre ‹slâm’›n bilinen kurallar›,

ibadetleri, emir ve yasaklar› dinin uyulmas› gereken önemli bir yönü olmakla

birlikte, hakikati arayan gerçek mutasavv›f bu noktada kalmamal›, bunun ötesine

giderek ‹slâm’›n manevi yönü olan tasavvuf yolunda yürümelidir.

Tasavvufa göre bütün varl›klar üzerinde hâkim olan bir “mutlak sevgi” ve “mutlak

güzellik” vard›r. Bu yolda olanlar Yarat›c›’y›, kulun sevdi¤i, bu sevgi ile huzur

buldu¤u, hem kendi hem de kâinat üzerindeki eserlerinde onun izlerini gördü¤ü

bir sevgili olarak kabul etmifllerdir. Allah, varl›k sahnesinde görünmek, bunun için

de s›n›rs›z güzelli¤ini a盤a vurmak istemifl ve bu âlemi yaratm›flt›r. Böylece yüzy›llarca

edebiyat›n diline de hâkim olacak olan “‹lahî aflk” nazariyesi ortaya ç›km›flt›r.

“Kusursuz güzelli¤ini güzellerde ortaya ç›kar›p bu güzelli¤i âfl›¤›n gözüyle

seyrettin”, anlam›na gelen afla¤›daki beyit bu konuda s›kça verilen örneklerdendir:

Kendi hüsnün hûblar fleklinde peydâ eyledün

Çeflm-i âfl›kdan an› döndün temâflâ eyledün

Bâyezîd-i Rumî


1. Ünite - Eski Türk Edebiyat›n›n Genel Özellikleri ve Baz› Temel Bilgiler

Tasavvufun en önemli isimlerinden biri olan ‹bn Arabî’ye göre aflk, kullu¤un temeli

ve özüdür. Sevgili ya da gerçek güzel tektir. An›lan her sevgilinin ya da güzelin

ad› asl›nda o tek ve s›n›rs›z güzellik sahibini iflaret eder. Bu dünyadaki güzeller

asl›nda gerçek ve tek mutlak güzellik sahibi olan Yarat›c›’n›n yans›malar›d›r. Dolay›s›yla

bu güzellere duyulan aflk da gerçek de¤il, mecazîdir. Yarat›c›’ya duyulan aflk

ise hakikidir. Bununla birlikte mecazî aflk da önemlidir. Çünkü mecaz insan› hakikate

ulaflt›ran bir köprüdür. Örnek olarak Mecnun’un Leylâ’ya olan aflk› onu gerçek

sevgiliye ulaflt›racak bir köprü, Leylâ da gerçek güzelin bir yans›mas›ndan ibarettir.

“Bir tarafta zahit yar›n endiflesi çekerken, di¤er tarafta âfl›k ile sevgili ikilik

perdesini y›rtarak birli¤e eriflti”, anlam›na gelen afla¤›daki beyit bu düflünceyi iflliyor.

Yâr ile âfl›k ikilik perdesini k›ld› çâk

Vahdete irdi dahi zâhid gam-› ferdâ çeker

Hayalî

‹lahî aflk› yaflayan sofiler, günlük dille ifade edilemeyecek ruh hâlleri yaflad›klar›n›,

yaflad›klar› bu hâllerin ancak sembollere dayal› bir dil ve üslupla ifade edilebilece¤ini

söylerler ve bu özellikte bir dil kullan›rlar. ‹lk dönem mutasavv›flar›

düflüncelerini daha genifl anlat›m imkânlar› sundu¤u ve sözlerinin etkileyicili¤ini

art›rd›¤› için fliirle dile getirmifller; böylece fliir ile tasavvuf aras›nda güçlü bir iliflki

ortaya ç›km›flt›r. Bu iliflki zamanla fliir dili üzerinde de etkili olmufl, “âfl›k” ve “sevgili”

tiplerinin bu düflünce sistemine uygun olarak biçimlenmesine yol açm›flt›r. Divan

fliirinde tasavvufun belirgin bir etkisi vard›r. Bu etki yaln›zca fliirde birtak›m tasavvufî

terimlerin ve kavramlar›n kullan›lmas›yla aç›klanacak kadar yüzeysel bir

nitelik tafl›maz. Bu edebiyattaki fliir dilinin oluflumunda tasavvufî mecazlar›n önemli

bir yeri oldu¤u için fliirin anlafl›lmas› ve yorumlanmas›nda tasavvufî bilginin rolü

oldukça büyüktür. Dolay›s›yla fliir dilindeki mecazlar›n anlafl›lmas› büyük ölçüde

tasavvufî bilgi ile mümkündür.

Divan fliirinde tasavvuf etkisinin oluflmas›nda Ahmed Yesevî (öl.1166) ve onun

dervifllerinin, Yunus Emre (öl.1320-21) ve izleyicilerinin ve Mevlânâ(öl.1273)’n›n

büyük etkisi vard›r. Türk edebiyat›nda dinî-tasavvufî etki önce halk edebiyat› ürünlerinde

görülmüfl, daha sonra bu etki yayg›nlaflm›fl ve Divan flairleri de fliirlerinde

tasavvufu zengin bir ilham kayna¤› olarak kullanm›fllard›r.

Bu fliirde aflk› ve gönlü esas alan kiflilerin karfl›s›nda gerçeklerin özüne inmeye

çal›flmayan, her fleyi sürekli d›fl görünüflüyle de¤erlendiren ve “zâhid” ve “vâ’iz” gibi

adlarla an›lan tipler vard›r. fiiirde tasavvuf yolunda olan kifliler ise genellikle

“âfl›k” ve “rind” karakterli olarak görülürler ve di¤er grupla sürekli çekiflirler. Divan

fliirinde “rind” ve “zâhid” çekiflmesini anlamak ancak bu çekiflmenin tasavvufla

ba¤lant›s›n›n kurulmas›yla mümkündür.

Zâhidâ mahbûb u meyden gel bizi men’ eyleme

Biz ezelden bu yola rindâne gelmifllerdenüz

Hayalî

Tasavvuf, Divan fliirinin, hatta müflterek ‹slâmî edebiyat›n di¤er kollar› olan

‹ran, Arap ve Urdu edebiyatlar›n›n dil ve üslûbunu da do¤rudan etkileyen, hatta

belirleyen bir niteli¤e sahiptir. fiiirdeki “aflk”, “flarap”, “meyhane”, “sevgili” gibi unsurlar

genellikle tasavvufun mecazl› diliyle kaleme al›nm›flt›r ve bu kavramlar sözlük

anlamlar›ndan çok daha farkl› anlamlar› gösterirler. Dolay›s›yla tasavvufun mecazlarla

yüklü dili ve kültürü göz önünde bulundurulmadan bu edebiyat ürünlerinin

anlafl›lmas› zordur.

23


24

Eski Türk Edebiyat›na Girifl: Biçim ve Ölçü

Kaynaklardan ö¤rendi¤imize göre sûfilerin fliirde gerek flarap gerekse sevgilinin

yana¤›, zülfü, beni, boyu gibi özelliklerini kullanmalar›n›n bafllang›c› semâ

meclislerinde olmufltur. ‹lk önce sadece Kur’ân ve hadisin “semâ” edildi¤i (=okundu¤u

ve dinlendi¤i) bu meclislerde zamanla, özellikle Hicrî V. yüzy›ldan itibaren

fliirler de okunmaya bafllam›flt›r. Mutasavv›flar içinde bulunduklar› “hâl”leri ifade

etmekte zorland›klar›nda daha önce söylenmifl Arapça, daha sonra da Farsça fliirleri

dinlemeye ve onlar da bu tarzda fliirler söylemeye bafllam›fllar ve bu kavramlar›

belli belirsiz farkl› anlamlarda kullanmaya bafllam›fllard›r. Zamanla bu durum

ilerlemifl, “flarap”, “kadeh”, “sâkî”, “meyhâne” ve “sûfî” gibi kavramlar gerçek anlamlar›ndan

uzaklaflm›fl; Hicrî VII. yüzy›ldan itibaren de yeni anlamlar kazanm›fllard›r.

Bu yüzy›ldan itibaren sufilerin tasavvufî eserlerde bu kavramlar› yanl›fl anlafl›lma

endiflesi tafl›madan rahatl›kla kullan›ld›klar› görülmektedir. Bunda en büyük

etken ise Gazali(öl.1111)’nin yaklafl›m›d›r. Tasavvuf felsefesinin önde gelen isimlerinden

biri olan Gazali, bazen kalpte “vecd” ad› verilen bir “hâl”in meydana geldi-

¤ini ve bu hâlin insan› harekete geçirdi¤ini söyler. ‹flte bu hâlde iken veli kullar›n

kulaklar›na herhangi bir ses geldi¤inde onlar “mahbûb(=sevgili)”u hat›rlarlar. Bu

fliirlerin tasavvuf yolundakilere di¤er insanlara ifade etti¤inden çok daha de¤iflik

fleyler ifade etti¤ini, her neye baksa O’nu gören, kulaklar›na ne ses gelse O’ndan

dinleyen kifliler için ne dinledikleri de¤il ne anlad›klar›n›n önemli oldu¤unu söyler.

Gazali, sofilerin kasidelerin nesib k›s›mlar›nda geçen “zülf(=saç)”ten küfrün

karanl›¤›n›, yana¤›n parlakl›¤›ndan iman nurunu, “vuslat (=sevgiliye kavuflmak)”tan

Allah ile yak›nl›¤›, “rakîb”den Allah ile olan yak›nl›¤›n aras›na giren dünyevî engelleri

anlad›klar›n› söyler. Ona göre fliir dinleyenin flairin sözünden onun murad›n›

anlamas› gerekmemektedir. Mesela “flarap” ile bu fliirde “‹lahî aflk” kastedilir. Çünkü

flarap nas›l sarhoflluk verirse, ilâhî aflk da insan› kendinden geçirir. Sarhofl olan

insan ne yapt›¤›ndan nas›l habersiz ise gerçek aflka tutulan, yani ‹lahî aflka düflen

kifli de ayn› durumdad›r. Bu durum aflk›n içkiye benzetilmesininin nedenini aç›klamaktad›r.

Yunus’un afla¤›daki beytinde geçen “flarap”, “saki”, “meyhâne”, “mest

(=sarhofl)”, “peymane (=kadeh)” asl›nda bir çok Divan flairinin kulland›¤› anlamda

kullan›lm›flt›r. “Bize flarap sunan›n meyhanesi arfltan bile yücedir. Biz o flarap

sunan›n sundu¤u içki ile sarhofl olanlar›z, canlar ise onun kadehidir.” anlam›na

gelen afla¤›daki beyte dikkat edilirse bu sözlerin gerçek de¤il, mecazî anlamlar›n›n

kullan›lm›fl oldu¤u anlafl›l›r:

Bir sâkiden içdük flarâb arfldan yüce meyhânesi

Ol sâkînün mestleriyüz cânlar anun peymânesi

Yunus Emre

K›sacas›, tasavvuf fliir diline kendi damgas›n› vurmufl; kendine özel sembolik

bir dil meydana getirmifltir. Divan fliirinde bu sembolik dilin etkisi büyük, sürekli

ve belirgindir. Bunun d›fl›nda baz› tasavvuf terimleri de fliirde geçer. Bu terimler

aras›nda “Mevlevî”, “semâ”, “›fl›k”, “kalender”, “abdal”, “dervifl”, “dergâh” gibi tarikat

ile ilgili olanlar›, maddi âlemden uzaklaflmay› ifade eden “tecrîd” ve bunun için

gerekli olan nefsi terbiye etmek olan “riyâzet”, kiflinin kendisini sadece Rabbine

muhtaç hissetmesi demek olan “fakr”, k›saca Allah’a yak›nl›k kazanm›fl olma hâli

olan “velâyet” ve bu hâle sahip kifli anlam›na gelen “velî”, bu duruma sahip olanlar›n

yapt›klar› ola¤anüstü ifl olan “kerâmet”, kiflinin kendisini hakir görmesi ve

baflkalar›n›n kendisini de¤ersiz görmesine ald›rmayan hatta bunu olgunlaflma yolu

olarak görme manas›nda “melâmet”, ezelde Allah’›n kullar›na “Ben sizin Rabbiniz

de¤il miyim?” sorusuna ruhlar›n da “belî (=evet)” cevab›n› vermelerine gönder-


me yapan “bezm-i elest”, yahut “belâ” sözcükleri, kiflinin Rabbi d›fl›nda hiçbir fleye

ve hiç kimseye kendini muhtaç görmemesi anlam›ndaki “isti¤nâ”, bütün varl›k

âleminin varl›¤›n kendisinden olma flart›yla asl›nda tek oldu¤u düflüncesi olan

“vahdet”, tek ve bir olan mutlak varl›¤›n d›fl›ndaki bütün varl›¤›n ad› olan “kesret

(=çokluk)” ve “mâsivâ (=Allah d›fl›ndaki her fley)”, vahdete erdi¤inde kiflinin kendi

varl›¤›n› Yarat›c›’n›n varl›¤›nda yok etmesi demek olan “fenâ (=yokluk)”, bu hâle

eriflti¤inde as›l süreklilik ve ölmezlik olan “beka(=ebedîlik)”, Allah’tan baflka bütün

eflyay› ve insanlar› b›rakmak demek olan “terk” gibi tasavvufî terim ve kavramlar

da fliirde yer al›r. “E¤er eksiksiz saltanat istiyorsan fakirlik (Allah’tan baflkas›na

muhtaç olmama) ülkesini zaptet. Zira dünya saltanat›nda baflkalar›na muhtaç

olacak çok fley vard›r.” anlam›na gelen afla¤›daki beyitte fakr (fakirlik) tasavvuf

terimi olarak kullan›lm›flt›r.

Fakr mülkin dut ger istersen kemâl-i saltanat

Saltanatdan geç kim ol vâdîde çokdur ihtiyâc

Fuzulî

Belh hükümdar› iken tac›n› taht›n› b›rakarak tasavvuf yoluna giren ‹brahim b.

Edhem, bütün kâinat›n asl›nda Allah’›n bir yans›mas› oldu¤una inanarak “ene’l-

Hak (=Ben Hakk›m)” sözünü sarf eden ve bu söz “Ben Tanr›y›m” fleklinde anlafl›ld›¤›

için dara¤ac›na as›lan Hallâc-› Mansûr (öl.922), büyük mutasavv›flardan Cüneyd-i

Ba¤dâdî (öl. 909), Bâyezîd-i Bistâmî (öl.874), Mevlânâ ve onun sevgili dostu

fiems (öl.1247) yine Divan fliirinde adlar› geçen mutasavv›flardand›r.

Tarihî ve mitolojik bilgiler: Divan fliirinin ana kaynaklar›ndan biri de ‹ran

mitolojisidir. Afla¤›da büyük ço¤unlu¤u ‹ran mitolojisi kaynakl› olmak üzere fliirde

adlar› geçen ya da kendilerine telmihte bulunulan mitolojik flah›slar›n temel özellikleri

ve fliirlerde ele al›n›fl biçimleri Divan fliirinden seçilmifl örneklerle birlikte verilecektir.

Cemflîd (=Cem): Efsanevî ‹ran hükümdar›. Divan fliirinde genellikle saltanat›ndaki

kudreti, flarab› buluflu, bütün cihan› gösterdi¤ine inan›lan kadehi, e¤lence

meclisleri, taht› ve parlak tac› ile birlikte an›l›r.

Murassa câmlarla bir aceb flâhâne meclisdür

Düflinde görmedi Cem böyle iflret-hâne-i zîbâ

Bakî

Dahhâk: Cemflîd’i öldürerek ‹ran flâh› olan bu flah›s fiehnâme’de kötülü¤ün ve

zulmün sembolü olarak anlat›l›r. Efsaneye göre, fleytan Dahhâk’i iki omuzundan öptü¤ü

için her iki omuzunda iki y›lan ç›km›fl ve bütün çabalar›na ra¤men bu y›lanlardan

kurtulamam›flt›r. Divan fliirinde bu y›lanlarla ve zalimli¤iyle bir sembol olmufltur.

Nefs ef’îsine zahîr olana

Pend besdür hikâyet-i Dahhâk

Hayâlî

Efrâsiyâb: Turan hükümdâr› olan Efrâsiyâb, ‹ran ülkesinin bafl düflman› olarak

fiehnâme’de s›kça geçer. Divan fliirindeki kahramanl›k ve hükümdarl›k sembollerindendir.

Ey Usûlî nevbeti geldügi sâ’at ögüdür

Nice bin Efrâsiyâb’un h›rmenin bu âsiyâb

Usulî

1. Ünite - Eski Türk Edebiyat›n›n Genel Özellikleri ve Baz› Temel Bilgiler

25


26

Eski Türk Edebiyat›na Girifl: Biçim ve Ölçü

Ferîdun: Dahhâk’i yenerek ‹ran taht›na geçen bu efsanevî hükümdâr›n befl

yüz y›l hüküm sürdü¤ü söylenir. Divan fliirinde adaletin, uzun ömürlülü¤ün ve gücün

sembolüdür.

Bir huzûrum var durur kûyunda olmakdan flehâ

Arz ol›nsa almazam bana Ferîdûn’un yiri

Bakî

Gâve: Dahhâk’in devrilmesini ve yerine Ferîdun’un geçmesini sa¤layan bir demircidir.

Dahhâk’e karfl› gelerek halk› isyana sevketmifl ve demirci önlü¤ünü bayrak

hâline getirerek Ferîdun’un ‹ran taht›na ç›kmas›yla sonuçlanan isyan› bafllatm›flt›r.

Gâve, Divan fliirinde haks›zl›¤a ve zulme baflkald›rman›n sembolü olarak

geçer.

Isfahân’da Gâve adlu bir dilîr

Kim anuñ çengâline döymezdi flîr

Ahmedî

Nerîmân: fiehnâme’deki büyük kahramanlardan Sâm’›n babas›, Zâl’in de dedesidir.

Divan fliirinde kahramanl›k sembolü olarak kullan›lm›flt›r.

Rezmüne mukabil duramaz Sâm u Nerîmân

Rüstem olamaz erlik içinde sana hem-tâ

Mihrî Hatun

Sâm: Neriman’›n o¤lu Zâl’in babas›, Minuçihr’in büyük savaflç›s›d›r. Bir ejderhây›

tek bir vuruflla öldürdü¤ü için “Tek Vurufllu Sâm” diye de an›l›r. Sâm Divan

fliirindeki kahramanl›k sembollerindendir.

Rezmüne mukabil duramaz Sâm u Nerîmân

Rüstem olamaz erlik içinde sana hem-tâ

Mihrî Hatun

Zâl: Neriman’›n torunu, Sâm’›n o¤lu ve Rüstem’in babas›d›r. Efsaneye göre bütün

tüyleri bembeyaz olarak do¤ar. Bu yüzden Sâm ondan korkar ve onu istemez.

Zâl’i efsanevî bir kufl olan Simurg’un yaflad›¤› Elbürz da¤›na b›rak›rlar. Simurg da

onu al›p besler. Daha sonra piflman olan Sâm gelip onu da¤dan al›r. fiehnâme’deki

büyük kahramanlardan biri olan Zâl, ok atmas›yla meflhurdur.

Gerekse kuvvet-i bâzûda fiâh Behrâm ol

Bu Zâl-i dehr ider menzilüni âhir gûr

Hayâlî

Rüstem: Sâm’›n torunu, Zâl’in de o¤ludur. Ola¤anüstü özelliklere sahip bir çocuk

olarak do¤mufltur. Küçük bir bebekken bile büyük bir insan gibi yiyip içen ve

çok güçlü biri olan Rüstem, Turan hükümdar› Efrasiyâb’› da dize getirmifltir. Ayr›ca

esir edilmifl olan Keykavus’u kurtaran ve Heft-hân ad› verilen ve kimsenin geçemedi¤i

tehlikeli yolu geçen iki kifliden biridir. Rüstem’in meflhur at›n›n ad›

Rahfl’t›r. Rüstem Divan fliirine kahramanl›k ve güç sembolü olarak geçer.

Elinden Rüstem ü Efrâsiyâb’un mülkini aldun

Seni medh itmifl olmazlar diyenler Rüstem-i sânî

Nev’î


‹sfendiyâr: ‹ranl›lar›n efsanevî kahramanlar›ndan biri olup, “Heft-hân” adl› türlü

tehlikelerle dolu yolu geçen iki kifliden biridir. Ayn› yolu geçen di¤er kifli de

Rüstem’dir. Rüstem’le yapt›¤› savaflta ölmüfltür. Divan fliirinde kahramanl›k sembolü

olarak ve Rüstem’le yapt›¤› savaflla an›l›r.

Ayfl u safâ-y› ahd-i Cem ü devr-i câm› gör

Bahs itme rezm-i Rüstem ü ‹sfendiyâr’dan

Bakî

1. Ünite - Eski Türk Edebiyat›n›n Genel Özellikleri ve Baz› Temel Bilgiler

Kahraman: Çocukken devler taraf›ndan kaç›r›larak büyütülen, fakat dev olmad›¤›n›

anlay›nca onlarla savaflarak bir gergedan s›rt›nda ülkesine geri dönen bir kahramand›r.

Divan fliirinde yi¤itlik sembolü olup “Kahraman›-› Katil” ad›yla an›l›r.

Kim gördi kim iflitdi aceb bir senün gibi

Hüsn ile Yûsuf ola flecâ’atle Kahraman

Yahyâ Bey

Keyhusrev: Uzun y›llar padiflahl›k yapm›fl ve imparatorlu¤unun s›n›rlar›n› Hindistan’a

kadar geniflletmifl bir ‹ran hükümdar›d›r. Divan fliirinde güç ve ihtiflam›n

sembollerindendir.

Unutdur nâm›n› Keyhusrev’ün Efrâsiyâb’un hem

‹ki kemter kulun zabt eyledi Îrân u Turan’›

Gelibolulu Mustafa Âlî

Keykubâd: fiahs›z kalan ‹ran taht›na Zâl’in tavsiyesiyle geçen ve ülkeyi adaletle

yöneten bir hükümdar›n ad›d›r. Divan fliirinde de daha çok adaletiyle öne ç›kar.

Adlün kat›nda cevr ü sitem dâd-› Keykubâd

H›flmun yan›nda lutf u kerem kahr-› Kahramân

Bâkî

Minuçihr: Büyük dedesi Feridun’un yerine tahta geçen ve 120 y›l saltanat süren

bir ‹ran hükümdar›d›r. Emrindeki Neriman ve Sam gibi kahramanlar sayesinde

büyük savafllar kazanm›flt›r. Divan fliirinde de saltanat› ve kahramanl›¤›yla an›l›r.

Minuçihr’in solar gül çehresi bîm-i sitîzinden

Ne dem Efrâsiyâb âsâ girerse rezme meydâna

Sünbülzâde Vehbî

Nûflirevân: Rivayete göre Kisrâ unvan›yla an›lan ilk ‹ran flah›d›r. Adaletiyle ve

Tâk-› Kisrâ ad›yla meflhur saray›yla ünlüdür. Saray›na bir çan ba¤latt›¤› ve kendisiyle

görüflmek isteyenlerin bu çan›n zincirini çekerek onu ça¤›rd›¤› ve flikâyetini ve

ihtiyac›n› söyledi¤i rivayet edilir. Divan fliirinde de saray›, çan› ve adaleti ile an›l›r.

Adli hikâyetin nice tahrîr idem k’anun

Kem izi toz› efser-i Nûflirevân imifl

Ahmed Pafla

Husrev: Nûflirevân’›n torunudur. fiiirde “Hüsrev u fiîrîn” hikâyesinin erkek kahraman›

olarak geçer. Husrev-i Pervîz diye de an›l›r. Divan fliirinde de padiflahl›¤›,

fiîrin’e olan aflk› ve efsanevî iki at› Gülgûn ve fiebdîz’le birlikte an›l›r. Husrev sultan

anlam›na da gelir.

27


28

Eski Türk Edebiyat›na Girifl: Biçim ve Ölçü

Yoluna ey hüsrev-i flîrîn-dehen

Dîde mi var kim yafl› gülgûn degil

Hayâlî

Siyâvufl: Keykavus’un o¤lu olan Siyavufl Rüstem taraf›ndan büyük bir kahraman

olarak yetifltirilmifltir. Çok güzel biri olan Siyavufl’a üvey k›z kardefli âfl›k olmufl;

fakat Siyavufl ondan yüz çevirdi¤i için iftiras›na u¤ram›flt›r. Bu iftira yüzünden

Turan hükümdar› Efrasiyâb’›n yan›na giderek onun k›z›yla evlenmiflse de yine

at›lan iftiralarla Efrâsiyâb taraf›ndan bo¤azlat›larak öldürülmüfltür. Divan fliirinde

kahramanl›¤› ve daha çok u¤rad›¤› iftiralar sonucunda “haks›z yere öldürülme”

sembolü olarak an›l›r.

Ayfl ü nûfl eyle müdâm olma inen dünyâ-perest

Kan› Dârâ kan› Cem kan› Siyâvufl ey sanem

Zâtî

Bihzâd: Hüseyin Baykara(öl.1506)’n›n ressamlar›ndand›r. Divan fliirinde çizmifl

oldu¤u resimlerdeki marifetiyle övülen ve sevgilinin güzelli¤i anlat›l›rken kendisinden

bahsedilen bir kiflidir.

Rengîn ider evsâf-› ruhun hâme-i Bâkî

Ol sûreti virmez sanemâ nakfl›na Bihzâd

Bakî

Cengiz: Büyük Mo¤ol hükümdâr› olup as›l ad› Timuçin’dir. Mo¤ol devletinin

s›n›rlar›n› Avrupa’n›n ortalar›na kadar geniflletmifltir. Divan fliirinde daha çok sahip

oldu¤u topraklarla, saltanat gücüyle ve zalimli¤iyle an›l›r.

Ehl-i salîb ü leflker-i Cengîz’den beter

Mülke tasallut eyleyen ol kavm-i cân-flikâr

Nedîm

Fa¤fûr: Çin hükümdârlar›n›n unvân›d›r. Ayr›ca ‹skender zaman›nda yaflam›fl ve

Asya’n›n tümüne 62 y›l hükümdarl›k yapm›fl bir padiflah›n ad›d›r. Divan fliirinde

büyük bir padiflah olmas› özelli¤iyle ve genellikle Çin sözcü¤üyle birlikte an›l›r.

Bir hatâ zanneyleyüp ebrûlar›n çîn eylese

Cân atar dergâh›na Fa¤fûr ile Hâkan gelür

Bakî

Hülâgû: Cengiz’in torunudur. ‹ran topraklar› üzerinde ‹lhanl› devletini kurmufltur.

Çok kan dökmüfl bir padiflah oldu¤u için Divan fliirinde daha çok bu yönüyle

an›l›r.

Tahammül mülkini y›kd›n Hülâgû Han m›s›n kâfir

Aman dünyây› yakd›n âtefl-i sûzân m›s›n kâfir

Nedîm

‹skender: Divan fliirinde Kur’ân’da ad› geçen Zülkarneyn ile Makedonyal›

Büyük ‹skender birbirine kar›flt›r›lm›fl ve ikisi ayn› flah›s imifl gibi kabul edilmifltir.

fiiirde “âb-› hayat(=ölümsüzlük suyu)”› aramak için “zulumât(=karanl›klar ülkesi)”a

gitmesi, H›z›r ile olan hikâyesi, dünyay› gösteren aynas› (=âyîne-i ‹skender),

Ye’cüc ve Me’cüc ad› verilen bir kavmin yay›lmas›n› engellemek için yapt›rd›¤›

sedd(=sedd-i ‹skenderî)i ve dünyaya hâkim olmas› ile an›l›r.


Sana temlîk eylesün Hak bir yere cem’ eyleyüp

Mülk-i dehri ömr-i H›zr’› devlet-i ‹skender’i

Nedîm

Mânî: Divan fliirinde daha çok ünlü bir ressam olarak geçer. Behram taraf›ndan

derisi yüzülerek öldürülmüfltür. Divan fliirinde resim yapma yetene¤i ve duvarlar›

onun yapt›¤› resimler ile süslü Nigâristan adl› bir mabedle birlikte an›l›r.

Zülfi nakka - fl› suya bir resm ider kim reflk ider

Mânî-i Çîn yazdu¤› nakfl-› Nigâristân ana

Ahmed Pafla

Nergis: Bir perinin çocu¤u ve çok yak›fl›kl› biri oldu¤u için peri k›zlar› taraf›ndan

hayranl›k duyulan biridir. Eko ismindeki peri k›z›n›n aflk›na cevap vermedi¤i

için bedduaya u¤ram›fl ve bir gün ›rmaktan su içerken suda yüzünün aksini görünce,

kendi güzelli¤ine meftun olup kendini kaybetmifl ve ›rma¤a düflüp bo¤ulmufl,

düfltü¤ü yerden nergis adl› çiçek bitmifltir.

Nergis Divan fliirinde bir çiçek ve kendini be¤enmiflli¤in sembolü olarak geçer.

Ayr›ca nergis, mahmur gözden kinaye olarak da kullan›l›r.

Gül hasretinle yollara dutsun kula¤›n›

Nergis gibi k›yâmete dek çeksün intizâr

Bakî

1. Ünite - Eski Türk Edebiyat›n›n Genel Özellikleri ve Baz› Temel Bilgiler

Anka - : Ad› olan kendisi olmayan bir kufltur. Di¤er ad› sîmurgdur. Bu kufl Kaf

da¤›nda yaflayan, çok yükseklerde uçmas›, yere konmamas›, üzerinde otuz de¤iflik

renkten tüy bulunmas› ve “kanâ’at” ve “isti¤nâ” sembolü olarak fliirde yer al›r.

Kanâ’at eyledi anka - y› Kaf-› flöhrete vâs›l

Kifli mümtâz olur elbette dâ’im uzlet etdikçe

Süleyman Fehîm

Hümâ: Bu da anka gibi efsanevî bir kufl olup kemikle beslenirmifl. Gölgesi kimin

üzerine düflerse o kiflinin talihi aç›l›r, hatta padiflah olurmufl. Devlet kuflu olarak

kabul edilir.

Cîfe-i dünyâya çok meyl itmedüm kerkes gibi

Bir hümâ-tab’am g›dâ besdür bana bir üstühân

Fuzulî

Bunlar›n d›fl›nda, eski Yunan’da t›p ilminin piri Bokrat (=Hipokrat), Arap edebiyat›nda

cömertli¤in sembolü Hâtem-i Tayî gibi flahsiyetler, Hüsrev ü fiîrîn,

Leylâ ve Mecnûn, Yûsuf u Züleyhâ gibi mesnevi kahramanlar› ve bu mesnevilerde

geçen olaylar bu ba¤lamda de¤erlendirilebilir. Bunlar ‹ran fliirinde alg›lan›fl

biçimiyle Divan fliirinde yer alm›fllard›r.

Divan flairleri kendi dönemlerinde yaflam›fl olan sultan ve di¤er devlet adamlar›n›n

isimlerine de çeflitli vesilelerle eserlerinde yer verirler. Kendileri gibi flair ve

sanatkâr olan ve bir k›sm› üstat kabul edilen Firdevsî, Selmân-› Savecî, Hâf›z-› fiîrâzî,

Sa’dî-i fiîrâzî, Attâr, Câmî, Nevayî, Hassân gibi flairlerin adlar› da Divan flairlerinin

çeflitli münasebetlerle s›kça kulland›klar› isimlerdendir.

Divan fliirinde co¤rafya: Divan fliirinin co¤rafyas›nda, Osmanl› devletinin siyasi

co¤rafyas›n›n yan› s›ra müflterek geleneksel edebiyatta geçen mekânlar da yer

almaktad›r. Bunlar›n bafll›calar›na afla¤›da de¤inilecektir.

29


30

Eski Türk Edebiyat›na Girifl: Biçim ve Ölçü

Divan fliirinde en fazla geçen ülke ismi Çin’dir. Çîn ü Mâçîn, Çîn ü Horasan ifadeleri

asl›nda birbirine yak›n bir co¤rafyay› iflaret eder. Çin, bu ülkede yaflam›fl

olan meflhur ressam Mani münasebetiyle fliirde yer ald›¤› gibi, güzel kokulu bir

madde olan miskin bu ülkede yaflayan ahunun göbe¤inden elde edilmesi dolay›s›yla

da “misk-i Çîn”, “nâfe-i Çîn”, “âhû-y› Çîn” gibi tamlamalarda zikredilir. Sevgilinin

saç›, kafl›, beni ile renk ve koku yönünden bu ba¤lamda iliflki kurulur.

Göricek mu’cize-i nakfl›n› sûretger-i Çîn

Götürüp hâme s›fat barma¤›n îmân getürür

Bakî

Hâlün haberleriyle mu’attar k›lur nesîm

Deflt-i Hoten’de nâfe-i miskün dimâg›n›

Bakî

Rûm ve fiâm kelimeleri de sevgilinin güzelli¤i ile ilgili olarak kullan›l›r. Genifl

anlamda Osmanl› ülkesini gösteren Rum kelimesi beyazl›k, parlakl›k münasebetleriyle

sevgilinin yüzü için kullan›l›r. Meselâ, sevgilinin yüzü Osmanl› ülkesi, bu yüzdeki

ben Osmanl› ülkesindeki Padiflah, ince tüyler de onun askerleri olarak hayal

edilir. fiâm ise gece, karanl›k, siyah anlamlar›nda tevriyeli olarak kullan›lm›flt›r. Dolay›s›yla

sevgilinin saç› ile iliflki kurulur. Hindistan ile de siyah renk münasebetiyle

sevgilinin beni aras›nda iliflki kurulur. Ülke anlam›nda olan M›s›r, Yusuf k›ssas›

münasebetiyle; Irak, Hicaz, ‹sfahan ayn› zamanda birer musiki makam› olduklar›

için her iki anlama gelecek flekilde fliirde kullan›l›r. Mo¤ollar taraf›ndan ya¤malanan

Ba¤dad âfl›¤›n sevgilisi taraf›ndan harap edilen gönlü olarak, Yemen akik,

Aden inci, Bedahflan la’l gibi k›ymetli tafllar dolay›s›yla, Bahreyn âfl›¤›n gözyafl› döken

iki gözü için, Bâbil, Harut ve Marut adl› iki mele¤in büyü ö¤retti¤i flehir olmas›

dolay›s›yla, Isfahan bu flehirde ç›kar›lan meflhur sürmesi, ayr›ca Tebriz, Kazvin

gibi flehirler de baflkaca münasebetler ile fliirde yer al›r. Azerbeycan, Türkistan, Semerkand,

Buhara, Irak, Kerbela, Basra, Necef, Kudüs, Vadî-i Eymen, Mekke ve

Medine de fliirde yer alan co¤rafi mekân isimlerindendir. Anadolu ve Rumeli co¤rafyas›ndan

Ayd›n, Manisa, Karaman, Vardar, Edirne, ‹stanbul gibi önemli flehirler

de fliirde yer al›r. Ceyhun, Dicle, F›rat, Aras, Nil nehirleri genellikle âfl›¤›n döktü¤ü

gözyafllar› dolay›s›yla geçer.

Tabiat ‹le ‹lgili Unsurlar

Kozmik âlem: Divan fliirine hâkim kozmoloji anlay›fl›na göre gökyüzü katmanlar(=felekler)dan

meydana gelmifltir. Dünya bu feleklerin merkezinde yer al›r.

Gökler onun üzerinde so¤an zarlar› gibi üst üste geçmifl bir hâldedir. Her felekte

bir “seyyâre (=gezegen)” vard›r. Felekler bu gezegenlerin adlar›yla an›l›r. Bunlar

seb’a-i seyyare (=yedi gezegen) ad› verilmifl olan Ay (=kamer, mâh), Utarid (=Merkür),

Zühre (=Venüs, Nâhîd) , fiems (=Günefl, Hurflîd), Mirrih (=Merih), Zuhal

(=Satürn), Müflterî (=Jüpiter)’dir. Gezegenlerden sonraki sekizinci felekte sabit y›ld›zlar

vard›r. Daha sonra bofl olan atlas fele¤i yer al›r. Günefl sultand›r. Ay vezir,

Utarit kâtip, Zühre çalg›c› ve rakkase, Mirrîh komutan, Müflterî kad› ve Zuhal hazinedar

olarak hayal edilir.

Bafl koyar her subh-dem hurflîd hâk-i pâyuna

Bu sa’âdetden anun geldükçe artar pâyesi

Fuzulî


Rezme Mirrîh ü bezme Nâhîdüz

Tî¤ ber-kef rebâb der-begalüz

Na’ilî-i Kadîm

Felekler ulvî (=yüce) varl›klard›r. Dört unsur (=anâs›r-› erba’a) olarak adland›r›lan

hava, su (=âb, mâ), âtefl (=nâr) ve toprak (=hâk, türâb) ise süflî (=düflük) varl›klard›r.

Dokuz felek babalar (=âbâ), dört unsur da analar (=ümmehât) olarak hayal

edilmifl, bunlardan mevâlîd-i selâse (=üç çocuk) denen hayvânât (=insan ve

hayvanlar), nebâtât (=bitkiler) ve cemâdât (=cans›z varl›klar) olmak üzere üç çocuk

meydana gelmifltir. Afla¤›daki beyitte Divan fliirine hâkim olan bu kozmoloji

anlay›fl›na göre aralar›nda iliflki oldu¤u kabul edilen “yer” ile “ana”; “gök” ile de

“ata, baba” aras›nda iliflki kurulmufltur.

Seni ba¤r›na basar yer gök ne var mihr itmese

Kim ata gibi degüldür müflfik olur analar

‹bni Kemal

Zaman: Zaman kavram› genellikle “zamân”, “rûzgâr”, “vakt”, “devr” ve “dehr”

sözcükleri ile ifade edilir. Dört mevsimden ikisi öne ç›kar: Bahar ve hazan (=sonbahar).

K›fl Divan fliirinde nispeten az rastlanan bir mevsimdir. Yaz mevsimi ise

çok nadir görülür. Aylardan Nisan, bu ayda ya¤an ya¤murun istiridyenin a¤z›na

düflmesi sonucu inci meydana getirmesi ile Muharrem ay› da Kerbela olay›n›n muhayyilede

meydana getirdi¤i üzüntü, ac› ve keder kavramlar› ile fliirde yer al›r.

Sâkiyâ mey sun ki bir dem lâlezâr elden gider

‹riflüp fasl-› hazân vakt-i bahâr elden gider

Avnî

Hayvanlar: Kufllar›n bir k›sm› olumlu, bir k›sm› ise olumsuz düflünceler do¤urarak

metinlerde yer al›r: Bülbül (=hezâr, andelîb), flahin, keklik(=kebg), sülün

(=tezerv), güvercin (=kebûter), papa¤an (=tûtî), tâvûs, kumrî (=kumru) ilk gruba,

akbaba (=kerkes), baykufl (=bûm), karga (=gurâb, zâg), yarasa (=huffâfl), çaylak

(=zegân) ise ikinci gruba girer.

Gülfleninde âlemün bu s›rra irmez hîç kes

Zâ¤lar âzâde vü bülbül giriftâr-› kafes

Firakî

1. Ünite - Eski Türk Edebiyat›n›n Genel Özellikleri ve Baz› Temel Bilgiler

Arslan (=flîr, gazanfer), peleng (=kaplan), bebr (=pars), âhû (=gazâl) gibi olumlu

düflünce do¤uran hayvanlar›n yan› s›ra çakal, tilki, fil (=pîl), eflek (=har), it

(=seg, kelb) gibi hayvanlar da Divan fliirinde geçer. Bunlar›n d›fl›nda pervâne (=kelebek),

sinek (=meges, zübâb), ar› (=zenbûr), kar›nca (=mûr, mûrçe), örümcek

(=ankebût), bal›k (=mâhî), timsah (=neheng), y›lan (=mâr, su’bân, ef’î), sincab, kakum,

samur, deve (=nâka, üfltür, ba’îr) de fliirde geçen di¤er hayvanlard›r.

fiîrler pençe-i kahrumda olurken lerzân

Beni bir gözleri âhûya zebûn etdi felek

Sultan Selim

Bitkiler: A¤aç (=flecer, d›raht) ve fidan (=nahl, nihâl) Divan fliirinde s›kça geçen

kelimelerdendir. fiiirde a¤aç türlerinden en fazla sevgilinin boyunun benzetildi¤i

serviye, ayr›ca çenâr, ar’ar, tûbâ, flimflâd, ve sanavbere, çiceklerden ise güle

rastlan›r. Gülün rengi, kokusu ve güzelli¤i ile di¤er çiçekler aras›nda ayr› bir yeri

31


32

Eski Türk Edebiyat›na Girifl: Biçim ve Ölçü

vard›r. Gül sevgilidir, yahut sevgilinin a¤z›, yana¤›, kula¤› gibi bir uzvudur. Yine

küçüklü¤ü ve kapal›l›¤› ile fliirde yer alan gonca ile birlikte diken de çeflitli tasavvurlara

konu olmaktad›r. Diken (=hâr) sevgili ile âfl›k aras›ndaki engelleri sembolize

eder. Bunun d›fl›nda lâle, beneffle, reyhan, nane, flebboy, sünbül, yasemen,

nergis, za’feran, nilüfer, karanfil de fliirde s›kça geçer.

Gülflene nergis ü gül hayli letâfet virdi

fiimdi aç›ld› dahi yüzi gözi gülzârun

Bakî

Bitmedi gülflende bir gül bu ruh-› zîbâ gibi

‹rmedi bostanda bir serv ol kad-i ra’nâ gibi

Ahmed Pafla

Ey gül ne aceb silsile-i müflk-i terün var

V’ey serv ne hofl cân al›c› iflvelerün var

Fuzulî

Divan fliirinde meyvelerden ayva, elma (=sîb), nar (=enâr, rümmân), fleftâlû,

üzüm (=engûr), badem (=bâdâm), f›st›k (=piste) gibi meyveler de ço¤unlukla sevgilinin

güzelli¤ini ifadede yararlan›lan unsurlar olarak fliirde yer al›r.

Divan fliirinde sevgili, âfl›k ve rakip: Divan fliirin aflk anlay›fl›, daha çok tasavvuf

düflüncesi etraf›nda flekillenmifltir. Her ne kadar aflk kavram› tasavvuf literatüründeki

anlam›n› ‹slâm›n ilk dönemlerinden sonra kazanm›fl ise de tasavvuf

çevrelerinde s›kça kullan›lan ve Hz. Muhammed’in söyledi¤i ileri sürülen “Âfl›k

olup da aflk›n› gizleyen, iffetini koruyan ve bu hâl üzere iken ölen kifli cennete girer.”

sözü aflk› kutsar. Asl›nda aflk bütün kâinat›n hatta gök cisimlerinin bile hareketine

sebep olarak gösterilecek kadar önemli bulunur. Bu anlay›fl çerçevesinde

aflk›n cismanî ya da bedenî olarak alg›lanmamas› do¤al bir durumdur. Afla¤›daki

m›sralarda aflk›n, “ilm”in karfl›t› olarak dile getirilmesi aflka verilen de¤eri ve ona

verilen misyonu gösterir:

Aflk imifl her ne var âlemde

‹lm bir k›l ü kal imifl ancak

Fuzulî

Tasavvuf anlay›fl›ndan Divan fliirine yans›yan Yaratan›n, “felekleri bile sevgili

bir kulu için yaratt›¤›” düflüncesi göz önünde tutulursa, bu anlay›fl›n ortaya koydu-

¤u aflk, sevgili ve âfl›k tiplerinin düz anlamlar›ndan öte baflkaca anlamlara da sahip

oldu¤u rahatl›kla söylenebilir.

Aflk›n amac› vahdete, yani “varl›k birli¤i”ne ulaflmakt›r. Aflk makam›na ulafl›nca

insan kâinatta ayr› ayr› var oldu¤u san›lan eflyan›n asl›nda tek bir varl›k oldu¤unu

görür. Bu makama ulafl›l›nca “sultan” ile “dilenci” birbirinden ay›rt edilmez.

Vâdî-i vahdet hakîkatde makam-› ›flkdur

Kim müflahhas olmaz ol vâdîde sultândan gedâ

Fuzulî

Divan fliiri dilinin etkileyici yönlerinden biri tasavvufun etkisiyle flekillenen mecazl›

dilidir. Divan fliirinde sözün gerçek ile mecaz aras›nda sal›n›m yapan saat sarkac›

gibi tek bir yönde çak›l›p kalmad›¤›, beyitlerin yorumunun beflerî ve dünyevî

(=mecâzî) aflk aras›nda gidip geldi¤i; bütünüyle beflerî aflk›n dile getirildi¤i örnek-


1. Ünite - Eski Türk Edebiyat›n›n Genel Özellikleri ve Baz› Temel Bilgiler

lerde bile aflk›n kutsand›¤› tasavvufî bir anlay›fla gönderme yap›ld›¤› görülür. Aflk

asl›nda kader ve k›smet iflidir. Kiflinin elinde olan bir durum de¤ildir. Bu, “elest

meclisi”nde, yani ruhlar âleminde gerçekleflmifltir. Ruhlar meclisinde ‹lahî hitaba

mazhar olan insano¤lu, bu hitap ile öyle bir sarhofl olmufltur ki, bu dünyaya düfltü¤ünde

bile hâlâ ay›lmam›flt›r.

Fermân-› aflka cân ile var ink›yâdumuz

Hükm-i kazâya zerre kadar yok inâdumuz

Bakî

Aflk›n bu niteli¤i ve felsefî derinli¤i sevgilinin kimli¤i ile ilgili belirsizlik sonucunu

do¤urmufl, böylesine kusursuz güzellik sahibi olan sevgilinin ancak Allah,

peygamber veya padiflah olarak yorumlanabilece¤i ileri sürülmüfltür. Elbette bu

yorumlay›fl tarz› sevgilinin hiçbir zaman dünyevî bir varl›k olmad›¤› düflüncesini

ihtimal d›fl› görmez. Fakat sevgilinin sahip oldu¤u güzelli¤in niteliklerinin mutlak

olmas›, s›radan bir flair ile bir padiflah›n yazm›fl oldu¤u aflk temal› fliirler aras›nda

belirgin bir fark›n bulunmamas›, bu aflk›n beflerî bir aflk olmad›¤›n› göstermektedir.

Bundan ötürü sevgilinin cinsiyeti de -az say›da fliir müstesna- kesin de¤ildir.

Sevgili bazen bir erkek güzeli gibi görünmekle beraber, bu fliirlere dikkatle bak›ld›¤›nda

asl›nda bir erkek veya kad›n›n de¤il de bizzat güzelli¤in, güzellik kavram›n›n

övüldü¤ü ve yüceltildi¤i görülür. Bu tasavvuf anlay›fl›n›n fliire yans›mas›n›n bir

sonucudur. Kâinattaki güzellikler ve dolay›s›yla da güzeller ‹lâhî ve mutlak hatas›z,

kusursuz bir tek güzelden iflaretlerdir.

Divan fliirindeki sevgili tipi mükemmel güzelli¤i kendisinde toplam›flt›r. Divanlarda

görülen bütün sevgililer, tek bir tiptir. Genifl Osmanl› co¤rafyas›n›n neresinde

bulunursa bulunsun ve hangi döneminde yaflam›fl olursa olsun âfl›¤›n dile getirdi¤i

ve niteledi¤i sevgili genellikle ayn› özelliklere sahiptir. Gelenek bu sevgili tipinin

saç, göz, dudak, el gibi uzuvlar›n›n ne tür güzellikte oldu¤unu belirlemifl, ayr›ca

nas›l övülece¤ini de göstermifltir. Uzun boyluluk mademki güzellerde aranan

bir özelliktir, o takdirde sevgilinin boyu hafif hafif sal›nan bir servi gibidir, bafl›

göklere kadar uzan›r. Kirpiklerin uzunlu¤u mademki makbuldür ve etkileyicidir, o

zaman sevgilinin kirpikleri k›l›ç, m›zrak veya ok olarak hayal edilir. fiairler bu eldeki

haz›r malzeme ile sevgiliyi övmek durumundad›r.

Divan fliirinde sevgilinin niteliklerinin ve güzelli¤inin mutlak olmas›n›n yan› s›ra

onun âfl›¤a ilgisiz davranmas› (=isti¤nâ, tecâhül), bir tatl› sözü bile ondan esirgemesi,

âfl›¤›n hâline ac›mamas›, sürekli naz içinde olmas› gibi huylar› onun karakterini

oluflturur. Divan fliirindeki aflk, tek tarafl›d›r. Seven ve aflk ›st›rab› içinde yanan

bir âfl›k vard›r. Sevgili ise âfl›¤›na karfl› ilgisizdir, onun bak›fl› hatta eziyeti bile

âfl›¤a bir lütuftur. Bütün güç, kuvvet sevgilinin elindedir. Âfl›k için sevgili bir padiflah,

yahut efendi mevkiindedir, âfl›k ise onun kölesi gibidir. Âfl›¤a eziyet etmesi,

onu üzmesi onun de¤iflmez âdetidir. Vefas›zd›r, verdi¤i sözü tutmaz. Sürekli mesafelidir.

Kimse kendisinden hesap soramaz. Kendisi ulafl›lamaz bir konumdad›r. Bütün

bunlar onun de¤iflmez özellikleridir. Sevgili baflta güzellik sembolü Hz. Yusuf

olmak üzere Hz. ‹sa ve Hz. Süleyman’a benzetilir. Aflk ülkesinin sultan›d›r. Silahl›d›r.

Silahlar› kafl (=ebrû), kirpik (=müje, müjgân) ve gamzedir. Girdi¤i ülkeyi (âfl›-

¤›n gönlünü) harap eder.

Ol fleh-i hûbân ki iklîm-i dilün sultân›dur

Her ne dir cân üstine fermân anun fermân›dur

Ahmed Pafla

33


34

SIRA S‹ZDE

DÜfiÜNEL‹M

SORU

Eski Türk Edebiyat›na Girifl: Biçim ve Ölçü

Âfl›¤›n durumu ise sürekli göz yafl› dökme, a¤lama ve feryat etmedir. “Sab›r veya

sefer” yani o ülkeyi terk etmekten baflka çaresi yoktur. Fakat yine de aflk derdinin

bitmesini arzulamaz; sevgilisinin bütün eziyetlerini ço¤u zaman memnuniyetle

kabul eder. Zira sevgiliden gelen eziyetleri, cefay› bile bir ilgi olarak kabul eder.

Âfl›k için en büyük felaket ise sevgilisinin kendisini bütünüyle terk etmesidir.

Yâ Rab belâ-y› aflk ile k›l âflinâ beni

Bir dem belâ-y› aflkdan etme cüdâ beni

SIRA S‹ZDE

Fuzulî

Divan fliirinde sevgili ve âfl›k d›fl›ndaki üçüncü tip rakip(


1. Ünite - Eski Türk Edebiyat›n›n Genel Özellikleri ve Baz› Temel Bilgiler

¤ümüz beyliklerin idarecilerinin Türkçe d›fl›nda baflka bir dil bilmemelerinin, Türkçenin

yaz› dili olarak geliflmesinde rolü oldu¤u araflt›rmac›lar taraf›ndan ileri sürülür.

fiiir dili ile düzyaz›n›n nitelikleri farkl› olmakla birlikte bunlar ayn› etkiler çerçevesinde

geliflme göstermifllerdir. Dolay›s›yla Divan fliiri dilinin gerek söz varl›¤›

gerekse üslûp aç›s›ndan geçirdi¤i aflamalara paralel olarak nesir sahas›nda da zaman

içerisinde de¤ifliklikler ve zenginlikler görülür.

XV. yüzy›l sonlar›na kadar yaz›lan eserlerin temel özelli¤i dinî ve ahlakî niteli-

¤e sahip olmalar›d›r. Kuran tercümeleri, hadis çevirileri, ‹slam tarihi ve f›k›h alanlar›nda

ço¤u tercüme esasl› olan bu eserlerin dili ve üslûbu bir sonraki yüzy›lda

farkl›laflmaya bafllar. Bunda toplumun uygarl›k alan›nda geçirdi¤i de¤iflimler ile bilim

ve sanat alan›ndaki geliflmelerin önemli rolü vard›r. XVI. yüzy›lda Türk Edebiyat›

nas›l fliir dilinde usta flairler yetifltirmifl ise, nesirde de sanat kayg›lar› ortaya

ç›km›fl; hatta maksad›n ifade fleklini belirlemeye bafllam›flt›r.

Eski Türk Edebiyat›ndaki nesir dilinin as›rlar boyunca verdi¤i örneklerini bu

aç›dan iki grupta inceleyebiliriz:

1. Sade Nesir

2. Süslü Nesir

Bu her iki nesir türünün örneklerine as›rlar boyunca -bafllang›ç dönemi hariçher

dönemde rastlar›z. Sade nesrin ilk örneklerinde dilin baflar›l› bir flekilde kullan›lmad›¤›,

Arapça ve Farsça kelimelerin daha az yer ald›¤›, terkipli bir üslubun bulunmad›¤›

ve okuyucu kitlesi olarak daha ziyade genele hitap edildi¤i görülür. Süslü

nesirde ise anlat›lmak istenen, dilin bütün estetik imkânlar›ndan yararlan›larak

ve söz sanatlar› kullan›larak etkileyici bir flekilde sunulur. ‹lk nesir örnekleri sade

nesirle verilmifltir. Sinan Pafla(öl. 1486)’n›n Tazarrunâme’si süslü nesrin ilk örne¤i

olarak kabul edilir. En uç örnekler olarak da Veysî (ö.1628) ve Nergisî (ö.1635)’nin

eserleri gösterilir. Her iki nesir kolu da son dönemlere kadar devam etmifltir.

Üslûp aç›s›ndan mensur eserleri tarihî bir tasnife tabi tutmadan incelemek daha

yerinde olur. ‹lk tarihlerimizden olan Âfl›k Paflazade Tarihi asl›nda sade nesrin

örne¤i olmakla birlikte yine ayn› türden as›rlar sonra kaleme al›nan ‹bni Kemal’in

ve Hoca Sadeddin (öl.1599)’in tarihleri süslü nesre örnek verilebilir. Bununla birlikte

ilk dönemde kaleme al›nan K›sas-› Enbiyâ türünün örnekleri yine çok sade bir

dille yaz›lm›fl olmakla birlikte son dönemde kaleme al›nan Cevdet Pafla(öl. 1895)

n›n K›sas-› Enbiya’s› da ayn› flekilde sadedir. Fakat ayn› yazar taraf›ndan kaleme

al›nan Târîh-i Cevdet’in üslubu daha farkl›d›r. ‹lk dönemlerde kaleme al›nan eserlerin

dilinin sadeli¤ini, yazarlar›n tercihine veya kültürel birikimine ba¤lamak yerine

dilin o dönemdeki durumu ile izah etmek daha do¤ru olur. Ayr›ca ayn› yazar›n

farkl› kitlelere hitap etti¤inin bilinciyle farkl› üslûplar kulland›¤› da görülür. fiiir dili

genellikle belli bir birikime ve edebî zevke hitap ederken nesrin hem bu kitleye

hem de halk kitlesine hitap etme yönü fliire göre daha a¤›r basar. Fakat bu durum

her zaman ayn› sonucu do¤urmaz.

Eski Türk Edebiyat› Tarihinin Bafll›ca Kaynaklar›

Burada Eski Türk edebiyat›n›n tarih içindeki sürecini, geçirdi¤i merhalelerin, de¤iflimlerin,

aray›fllar›n ve bu döneme ait metinlerin de¤erlendirilmesinde kaynakl›k

edecek eserler hakk›nda toplu hâlde bilgi verilecektir. Bu kaynak eserler Osmanl›

dönemi ile s›n›rl› tutulmufltur. Ayr›ca edebiyat tarihinin en önemli kaynaklar›n›n

bizzat edebî eserlerin kendileri oldu¤u unutulmamal›d›r.

35


36

Eski Türk Edebiyat›na Girifl: Biçim ve Ölçü

1. fiu’arâ Tezkireleri: Dönemin edebiyat tarihleridir. fiu’arâ tezkireleri flairlerin

hayatlar›, e¤itimleri hakk›nda k›saca bilgi veren, onlar›n eserleri ve sanatlar› hakk›nda

de¤erlendirmeler içeren eserlerdir. Sehî Bey (öl. 1548) taraf›ndan 1538 y›l›nda

yaz›lan Heflt Bihiflt, Bat› Türkçesiyle yaz›lm›fl ilk tezkire olup her as›rda rastlanan

tezkire yazma gelene¤inin Fatin(ö. 1867)’in 1852 y›l›nda yazm›fl oldu¤u Hâtimetü’l-Efl’âr’›

ile sona erdi¤i kabul edilir.

2. fiakâiku’n-Nu’mâniyye ile Tercüme ve Zeyilleri: Taflköprîzâde(öl.

1561)’nin yazm›fl oldu¤u bu eser Osman Gazi’den Kanuni Sultan Süleyman zaman›na

kadar yaflam›fl bilginler, flairler, kültür adamlar› ve mutasavv›flar hakk›nda bilgi

verir. Asl› Arapça olan eser büyük ilgi görmüfl, ayn› dönemde ilaveli tercümeleri

yap›lmaya bafllanm›fl, XIX. yüzy›la kadar bu eserde bulunmayan kiflilerle ilgili

bilgilerin yer ald›¤› “zeyil (=ek)”leri yaz›lm›flt›r.

3. Mevki ve mesleklere göre kifliler hakk›nda bilgi veren eserler: Bu eserlerin

Hadîkatü’l-Mülûk, Hadîkatü’l-Vüzerâ, Devhatü’l-Meflâyih gibi s›ras›yla padiflahlar›n,

vezirlerin, fleyhülislamlar›n hayatlar› hakk›nda bilgi verenleri oldu¤u gibi

Tezkiretü’l-Hattâtîn, Atrabü’l-Âsâr gibi hattatlar› ve musiki ustalar›n› ele alanlar›,

Menakibü’l-Ârifin, Lemezât-› Hulviyye gibi sadece tasavvuf ileri gelenlerini toplayanlar›,

Nefehâtü’l-Üns gibi evliyalardan bahsedenleri (Tezkiretü’l-evliyâ=evliya

tezkireleri) de vard›r.

4.Türlü biyografik eserler: Bursa, Edirne, Ba¤dad, Diyarbak›r, K›r›m gibi

belli bir vilayette yetiflenleri ele alan Türkçe eserler oldu¤u gibi, Kâtip Çelebi(öl.

1657)’nin Süllemü’l-Vüsûl ilâ Tabakâti’l-Fuhûl, Müstakimzâde(öl.1788)’nin Mecelletü’n-Nisâb’›

gibi bütün ‹slam dünyas›nda yetiflmifl olan meflhurlar› konu alan

Arapça eserler de edebiyat tarihimiz aç›s›ndan önemlidir. Daha sonralar›, yak›n dönemde

Bursal› Mehmed Tahir (öl. 1924) taraf›ndan yaz›lan Osmanl› Müellifleri,

Mehmed Süreyya (ö. 1909) taraf›ndan yaz›lan Sicill-i Osmanî, Muallim Naci(öl.

1893)’nin Esâmî ve Osmanl› fiairleri isimli eserleri, Faik Reflad(öl. 1914)’›n Eslâf’›

bu grupta de¤erlendirilebilecek önemli eserlerdendir. Ayr›ca belli bir vilayetin tarihini

konu alan Hüseyin Hüsameddin(öl. 1939)’in Amasya Tarihi gibi eserlerde

de o çevrenin yetifltirmifl oldu¤u flair ve yazarlar hak›nda bilgi vard›r.

5. Osmanl› Tarihleri: Bunlar›n bir k›sm› yazarlar›n kendiliklerinden, bir k›sm›

da devlet taraf›ndan görevlendirildikleri için kaleme ald›klar› eserlerdir. Bu konuda

Osman Gazi’den Sultan Bayezid dönemine kadar meydana gelmifl olaylar› ele

alan ve kendi ad›yla an›lan Âfl›k Paflazade(öl.1484’den sonra)’nin Tarihi’nden itibaren

her as›rda pek çok eser verilmifl olup bunlar›n bir k›sm› Neflrî (XV.yy), Solakzâde

(öl. 1657), Peçevî (öl. 1649), Naîmâ (öl. 1716), ‹zzî (öl. 1755), Vâs›f (öl. 1806),

Cevdet Pafla (öl.1895), Lütfî (öl. 1907) gibi yazarlar›n adlar›yla an›lmaktad›r. Kendisi

de önemli bir flair olan Gelibolulu Âli’nin Künhü’l-Ahbâr isimli tarihi de flairler

hakk›nda do¤rudan bilgi verdi¤i için edebiyat tarihi araflt›rmalar›nda önemli bir

kaynakt›r.

6. Bibliyografyalar. Taflköprîzâde taraf›ndan yaz›lan ve o¤lu taraf›ndan geniflletilerek

çevirisi yap›lan Mevzû’âtü’l-Ulûm, Kâtip Çelebi taraf›ndan yaz›lan Keflfü’z-Zunûn

an-Esâmi’l-Kütübi ve’l-Fünûn isimli eserler ve sonuncusuna yap›lan

zeyiller edebiyat tarihimiz için çok önemli bibliyografik kaynaklard›r. Bu eserlerde,

eserler ve yazarlar› hakk›nda verilmifl olan k›sa bilgilerin yan› s›ra her ilmin tarifi

ve di¤er ilimlerle iliflkisi üzerinde de durulmaktad›r.

7. Ansiklopedik eserler: fiemseddin Sâmî(öl. 1904)’nin Kamûsü’l-A’lâm’›, Ahmed

R›fat (öl.1894)’ ›n Lugat-› Târihiyye ve Co¤râfiyye’si bu grubun önemli eserlerindendir.


1. Ünite - Eski Türk Edebiyat›n›n Genel Özellikleri ve Baz› Temel Bilgiler

8. Sözlükler: Bu sözlüklerin bir k›sm› Mütercim As›m (öl. 1819)’›n Kamus Tercümesi

gibi sözlük olman›n ötesinde farkl› alanlarda katk› da sunmaktad›r. fiemseddin

Sami’nin Kamûs-› Türkî, Ahmed Vefik Pafla (öl. 1891)’n›n Lehçe-i Osmânî,

Muallim Naci’nin Lügat-› Nâcî adl› sözlükleri de belli kavramlar›n dönemlerine göre

nas›l de¤erlendirilmesi gerekti¤i hususunda bilgi verir.

9. Edebiyat tarihleri: Abdülhalim Memduh’a, fiehabeddin Süleyman’a ve Faik

Reflad’a ait ayn› ad› tafl›yan Târîh-i Edebiyyât-› Osmâniyye isimli eserler, ‹smail Habib

Sevük(öl. 1954)’ün Türk Teceddüd Edebiyat› Tarihi bu devirde Osmanl› Türkçesi

ile kaleme al›nan edebiyat tarihlerinden baz›lar›d›r.

10. Klâsik edebiyat bilgisini konu alan eserler: Bunlar belâgat ilmi ile ilgili

olup baz›lar› Fars edebiyat›n›n etkisini tafl›makta, büyük k›sm› ise Arap belagatini

izlemektedir. Bu konuda XVI. yüzy›ldan itibaren eser verildi¤i görülmektedir. Sürurî(öl.

1562)’nin Bahrü’l-Ma’ârif, ‹smâîl-i Ankaravî (öl. 1631)’nin Miftâhü’l-Belâga

ve Misbâhü’l-Fesâha, Süleyman Pafla(öl. 1892)’n›n Mebâni’l-‹nflâ, Ahmed Cevdet

Pafla’n›n Belâgat-i Osmâniyye, Recaizade Mahmud Ekrem(öl. 1914)’in Ta’lîm-i

Edebiyyât, Mehmed Rif’at(öl. 1907)’in Mecâmi’ü’l-Edeb adl› eserleri SIRA S‹ZDE bu dönemde

SIRA S‹ZDE

edebî eserlerin ne flekilde de¤erlendirilmesi gerekti¤i hususunda bilgi vermekte,

ayr›ca zaman içinde estetik de¤erlerde meydana gelen de¤ifliklikleri izleme imkâ-

DÜfiÜNEL‹M

DÜfiÜNEL‹M

n› sunmaktad›r.

Burada grupland›r›larak verilen eserler edebiyat tarihimizin bütün kaynaklar›

de¤ildir. Bunlar›n d›fl›nda o dönemden günümüze kadar ulaflan SORU yazma ya da bas-

SORU

k› kitaplar, risaleler ve gazeteler, çeflitli mektuplaflma ve yaz›flma örneklerini içeren

münfle’ât kitaplar›, belli bir bilim dal›na ait terimleri toplayan D‹KKAT lügatler, ayr›ca

D‹KKAT

baflta Ziya Pafla(öl. 1880)’n›n Harabât’› olmak üzere o devirde çeflitli flairlerin fliirlerini

toplayan antoloji niteli¤indeki matbu eserler, ayn› mahiyetteki yazma fliir

SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE

mecmualar› ve nazire mecmualar› da bu edebiyat›n kaynaklar› aras›nda yer al›r.

Eski Türk edebiyat› tarihi ile ilgili olarak Cumhuriyet döneminde ortaya konulan

konu ile ilgili eserler, ansiklopediler, tarihler, edebiyat tarihleri, antolojiler, araflt›r-

AMAÇLARIMIZ

malar ve makaleler de bu konuda önemli kaynaklar aras›ndad›r.

AMAÇLARIMIZ

Eski Türk edebiyat›n›n kaynaklar› ile ilgili daha genifl bilgi için Agâh K S›rr› ‹ T ALevend’in P Türk

Edebiyat› Tarihi (Ankara: TTK, 1988, 3. bs.) adl› kitab›na baflvurabilirsiniz.

TELEV‹ZYON

K ‹ T A P

37

TELEV‹ZYON

‹NTERNET ‹NTERNET


38

Özet

A MAÇ

1

Eski Türk Edebiyat›na Girifl: Biçim ve Ölçü

Eski Türk Edebiyat›n›n Türk Edebiyat› tarihi içindeki

yerini belirleyebilmek.

Türk edebiyat›, “‹slâmiyet öncesi Türk edebiyat›”,

“‹slâmî dönem Türk edebiyat›” ve “Bat› etkisindeki

Türk edebiyat›” olmak üzere bafll›ca üç

ana döneme ayr›lm›flt›r. ‹slamiyet öncesi Türk

edebiyat›n›n bugün elimizde bulunan yaz›l› ürünleri

VIII-X. yüzy›llara ait Köktürkçe ve Uygurca

metinlerdir. ‹slamî Dönem Türk Edebiyat› ise

her bak›mdan örnek ald›¤› ‹slamî Dönem ‹ran

edebiyat›n›n etkisi alt›nda geliflmifl bir edebiyatt›r.

“‹slamî Dönem Türk Edebiyat›”, bir bütün hâlinde

Türk edebiyat›n›n XI. yüzy›ldan XIX. yüzy›l

ortalar›na kadar yaklafl›k dokuz yüzy›ll›k bir dönemini

içine al›r. Bu dönem Türk edebiyat›na

ait edebî eserler “Do¤u Türk edebî dili” ve “Bat›

Türk edebî dili” olmak üzere bafll›ca iki edebî

dille kaleme al›nm›fllard›r. Do¤u Türk yaz› dili,

“Karahanl›” (XI. yüzy›l), “Harezm-Alt›norda” (XI-

I-XV. yüzy›llar) ve “Ça¤atay” (XV.-XIX. yüzy›llar)

ve Memluk K›pçakças›d›r. Bat› Türk yaz› dili ise,

O¤uz boylar›n›n konuflma diline dayanan bir edebî

dildir. “Bat› Türkçesi”nin ilk dönemine “Eski

Osmanl›ca”, “Eski Türkiye Türkçesi” ve “Eski

Anadolu Türkçesi”; ikinci dönemine de “Osmanl›

Türkçesi” ya da “Osmanl›ca” ad› verilmifltir. Osmanl›can›n

bir kolu da “Do¤u Osmanl›cas›” ad›

da verilmifl bir yaz› dili olan “Âzerî O¤uzcas›”d›r.

Türk Edebiyat›n›n “Eski Türk Edebiyat›” olarak

adland›r›lan döneminin kuramsal olarak Köktürk,

Uygur, Karahanl›, Harezm-Alt›norda, Ça¤atay,

Memluk-K›pçak, Anadolu Selçuklu, Beylikler

Ça¤› edebiyatlar›n› ve XIX. yüzy›l ortalar›na

kadar Osmanl› Türkçesiyle yaz›lm›fl bütün edebî

ürünleri kapsamas› gerekir. Ancak çeflitli nedenlerle

bugün “Eski Türk Edebiyat›” ad› alt›nda yaln›zca

XIII. yüzy›l sonlar›nda ‹ran edebiyat›n›n etkisiyle

Anadolu Selçuklular› döneminde ilk örnekleri

verilmeye bafllanan ve bütün bir Osmanl›

co¤rafyas›nda varl›¤›n› kesintisiz olarak XIX.

yüzy›l ortalar›na kadar sürdürmüfl bir edebî dönem

kastedilmektedir.

A MAÇ

2

Eski Türk edebiyat› karfl›l›¤› olarak tarihsel süreç

içinde kullan›lm›fl olan adlar› s›ralayabilmek ve

bu adlarla ilgili de¤erlendirmeler yapabilmek.

Eski Türk edebiyat› karfl›l›¤› olarak tarihsel süreç

içerisinde edebiyyât-› kadîme, fli’r-i kudemâ,

havâs edebiyat›, sarây edebiyat›, enderun

edebiyat›; edebiyyât-› Osmâniyye, Osmanl›

fliiri, Divan edebiyat›, ümmet edebiyat›, ümmet

ça¤› Türk edebiyat›, ‹slamî Türk edebiyat›,

klâsik edebiyat ve klâsik Türk edebiyat›

gibi adlar kullan›lm›flt›r. ‹ran edebiyat› etkisinde

do¤an ve geliflen “‹slamî dönem Bat› Türk

edebiyat›”, XIX. yüzy›l›n ikinci yar›s›ndan itibaren

yerini edebiyyât-› cedîde ad› verilen yeni

bir edebî anlay›fla b›rakmaya bafllam›fl; Bat› edebiyat›

etkisinde do¤an ve geliflmeye bafllayan bu

yeni edebiyat› eskisinden ay›rmak için de eskisine

edebiyyât-› kadîme ya da onu yaln›zca fliirden

ibaret bir edebiyatm›fl gibi kabul ederek fli’ri

kudemâ gibi adlar verilmifltir. Bu edebiyat karfl›l›¤›nda

kullan›lm›fl olan havâs, sarây ve enderun

edebiyat› gibi adlar ise onun yaln›zca toplumun

belli kesimlerine hitap eden bir yüksek

zümre edebiyat› oldu¤u ön kabulünden hareketle

verilmifl; ancak söz konusu edebiyat›n yaln›zca

toplumun belli kesimlerine hitap eden bir edebiyat

olmad›¤›n›n bilimsel araflt›rmalar sonucunda

kesin olarak kan›tlanmas›yla art›k tamamen

terk edilmifl adlard›r. Ümmet edebiyat›, ümmet

ça¤› Türk edebiyat›, ‹slamî Türk edebiyat› gibi

adland›rmalar ise bafll›ca amac› sanat olan bu

edebiyat› yaln›zca dinî birtak›m amaçlara hizmet

eden bir edebiyatm›fl gibi gösterdikleri için bilimsel

bir de¤er tafl›mamaktad›r. Osmanl› fliiri,

Osmanl› edebiyat›, edebiyyât-› Osmâniyye gibi

adlar da ayn› kuramsal ve estetik temellere dayanan

Beylikler ça¤› Türk edebiyat›n› göz ard› etti-

¤i ve Osmanl› Dönemi Türk edebiyat›n› Türk

edebiyat› tarihinden ba¤›ms›z bir edebiyatm›fl gibi

gösterdi¤i için do¤ru bir adland›rma olarak

kabul edilmemifltir. Yine bu edebiyat için kullan›lan

“Divan edebiyat›” ad›yla bafllang›çta Osmanl›

saraylar› ve konaklar›nda düzenlenen meclis

ve “divan”lara özgü bir “yüksek zümre (=havâss)”

edebiyat› kastedilmifl; ancak zamanla bu

adland›rman›n gerçek nedeni unutularak bu ad›n


A MAÇ

3

1. Ünite - Eski Türk Edebiyat›n›n Genel Özellikleri ve Baz› Temel Bilgiler

söz konusu dönem flairlerinin çeflitli formlarda

yazd›klar› fliirleri “dîvân” ad› verilen kitaplarda

toplam›fl olmalar›ndan hareketle verildi¤i gibi bir

yorum ortaya ç›km›flt›r. Bu edebiyata Divan edebiyat›

ad›n›n verilmesinin as›l gerekçesinin yanl›fll›¤›

üzerinde daha önce durulmufltu. Bir yorum

sonucunda ortaya ç›kan ikinci gerekçeyi kabul

etmek de alt› yüz y›l sürmüfl bir edebiyat›n

mensur eserlerini ve birtak›m fliir formlar›n› yok

saymak gibi bir sonucun ortaya ç›kmas›na yol

açmaktad›r. “Klâsik edebiyat” ve “klâsik Türk

edebiyat›” gibi adland›rmalara bu dönem Türk

edebiyat›nda Bat› edebiyatlar›ndaki klasisizm ölçütlerini

arayanlarca bu edebiyatta sözkonusu

özellikleri göremedikleri için karfl› ç›k›lm›flt›r. Eski

Türk edebiyat› adland›rmas›n› ise Bat› edebiyatlar›

etkisinde do¤an ve geliflen Türk edebiyat›n›

öncekinden ay›rmak için önceki edebiyata

verilen “edebiyyât-› kadîme” ad›n›n günümüze

bir yans›mas› olarak de¤erlendirmek mümkündür.

Günümüzde popüler yay›nlarda “Divan edebiyat›”,

bilimsel yay›nlarda da ço¤unlukla “klâsik

Türk edebiyat›” ad› tercih edilmektedir. “Eski

Türk edebiyat›” ise daha çok bilimsel bir s›n›fland›rma

gereksinimine cevap veren bir adland›rma

olarak de¤erlendirilmektedir.

Divan fliirini geliflim çizgisini ve geçirdi¤i üslup

farkl›laflmalar›n› dikkate alarak dönemlere ay›rabilmek

ve genel özelliklerini s›ralayabilmek.

Divan fliirini geliflim çizgisini ve buna ba¤l› olarak

geçirdi¤i üslup farkl›laflmalar›n› göz önünde

bulundurarak 1, oluflum dönemi, 2. I. klâsik

dönem ve 3. II. klâsik dönem olmak üzere bafll›ca

üç döneme ay›rmak mümkündür. Oluflum

Dönemi, XIII. yüzy›l›n sonlar›ndan bafllayarak

XIV. yüzy›l sonlar›na kadar devam eder. Bu dönemin

önemli temsilcileri, Âfl›k Pafla, Gülflehrî,

fieyho¤lu Mustafa, Ahmedî ve fieyhî gibi flairlerdir.

I. Klâsik dönem: XV. yüzy›l›n ilk y›llar›ndan

XVII. yüzy›l bafllar›na kadar devam eder. Ahmed

Pafla, Necatî ve Zâtî gibi flairlerle olgunluk kazanmaya

bafllad›¤›; Fuzulî, Bakî, Nev’î, Hayalî,

Tafll›cal› Yahya gibi flairlerle de Türk edebiyat›n›n

‹ran edebiyat› etkisinden k›smen de olsa kurtularak

art›k kendi iç geliflimini tamamlay›p özgün

eserlerini vermeye bafllad›¤› bir dönemdir.

II. Klâsik Dönem: XVII. yüzy›l bafllar›ndan XIX.

yüzy›l›n ikinci yar›s›na kadar devam eder. Türk

39

edebiyat›n›n ‹ran edebiyat›nda bafllayan üslup

farkl›laflmas›n›n etkisiyle özellikle fliirde yo¤un

olarak yeniden bu edebiyat›n etkisi alt›na girdi¤i

bir dönemdir. Bu dönemin önemli temsilcileri

Fehîm-i Kadîm, Nâ’ilî, Nedîm-i Kadîm, Nef’î ve

fieyh Gâlib’dir.

Divan fliiri, gelene¤e dayal› özellikleri olan, belli

bir bilgi ve kültür birikimi ile yaz›lan ya da söylenen

bir fliirdir. Bu fliirde bir flairin hem estetik

kurallar› hem de muhteva(=içerik)y› belirleyen

bu gelene¤in d›fl›na ç›karak fliir söylemesi mümkün

de¤ildir. fiair bu edebî anlay›flta gelene¤in

çizdi¤i genel çerçevenin s›n›rlar›n› aflmadan sanatl›

söyleyifli yakalamak zorundad›r. Gelenek

karfl›s›nda bir padiflah ile s›radan bir flairin durumu

ayn›d›r. Her ikisi de fliirde ayn› kurallara uymak

durumundad›r. Bu nedenle Divan fliirinde

bir padiflah›n fliirini herhangi bir flairinkinden ya

da kad›n bir flairin fliirini erkek flairinkinden ay›rmak

ço¤u zaman mümkün olamamaktad›r. fiairlerin

ayn› malzemeyle farkl› fliirler söylemek ya

da yazmak zorunda olmalar› bu edebiyatta özgün

eserlerin ortaya ç›kmas›n›n önündeki en en

büyük engel olmufl; bu engeli aflarak, ayn› konular›

ayn› unsurlar ve ayn› estetik kurallar ile söylerken

di¤er flairlerden ayr›labilen ve böylece

belli bir düzeye yükselebilen flair, sanatkâr kabul

edilmifltir. Klâsik edebiyatta flair, etkileyici bir fliir

söyleyebilmek için önce sözcükleri seçer, sonra

bunlar›, güzel ve etkileyici bir flekilde birlefltirir.

Seçme ve birlefltirme için “belâgat”in koydu-

¤u belli kurallar vard›r. Bütün bu kurallar asl›nda,

sözün duruma, ba¤lama uygunlu¤u d›fl›nda

iki amac› sa¤lamaya yöneliktir: Dil kurallar›na

uygunluk ve âhenk. fiiirde dil kurallar›na uygunluk

ve âhenk d›fl›nda orijinal anlamlar›n ve hayallerin

de bulunmas› gerekir. Çünkü Divan fliiri

âhenk ile anlam›n ideal düzeyde birleflmesini hedefler.


40

Kendimizi S›nayal›m

Eski Türk Edebiyat›na Girifl: Biçim ve Ölçü

1. Divan fliirinde Tanr›’n›n zât›ndan, s›fatlar›ndan, fiillerinden,

birli¤inden ve yüceli¤inden söz eden manzumelere

ne ad verilir?

a. münâcât

b. na’t

c. tevhîd

d. mi’râciyye

e. hilye

2. fiarab› icat etti¤ine inan›lan efsanevî ‹ran hükümdar›

afla¤›dakilerden hangisidir?

a. Feridun

b. Cemflid

c. Keyhusrev

d. Minuçihr

e. Dahhak

3. “Kebûter” sözcü¤ünün karfl›l›¤› hangi seçenekte do¤ru

olarak verilmifltir?

a. sülün

b. keklik

c. güvercin

d. flahin

e. papa¤an

4. Divan fliirinde daha çok “haks›z yere öldürülme”

sembolü olarak geçen mitolojik kahraman afla¤›dakilerden

hangisidir?

a. Siyavufl

b. Minuçihr

c. Keyhusrev

d. Husrev

e. Feridun

5. As›l anlam› “çokluk” ve bir tasavvuf terimi olarak

“tek ve bir olan mutlak varl›k d›fl›ndaki bütün varl›klar”

anlam›na gelen sözcük afla¤›dakilerden hangisidir?

a. fenâ

b. kesret

c. beka

d. elest

e. melâmet

6. Bir gezegen ad› olarak Müflterî sözünün efl anlaml›s›

afla¤›dakilerden hangisidir?

a. Satürn

b. Merih

c. Venüs

d. Jüpiter

e. Merkür

7. Divan fliirinde genellikle ad› Âsaf, Sabâ, Belkis,

hüdhüd, mûr, mühr ve hâtem sözcükleriyle birlikte

an›lan peygamber afla¤›dakilerden hangisidir?

a. Süleyman

b. Yakub

c. fiît

d. ‹brahim

e. Davud

8. Afla¤›dakilerden hangisi eski Türk edebiyat› için kullan›lm›fl

adlardan biri de¤ildir?

a. Enderun edebiyat›

b. Tekke edebiyat›

c. Havâs edebiyat›

d. Saray edebiyat›

e. Edebiyyât-› kadîme

9. Divan fliirinde “hüzün” sembolü olarak an›lan peygamber

afla¤›dakilerden hangisidir?

a. ‹brahim

b. ‹smail

c. Davud

d. Yusuf

e. Yakub

10. Afla¤›dakilerden hangisi tasavvufla ilgili bir terim

de¤ildir?

a. ‹sti¤nâ

b. na’t

c. semâ

d. riyâzet

e. tecrîd


1. Ünite - Eski Türk Edebiyat›n›n Genel Özellikleri ve Baz› Temel Bilgiler

Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› S›ra Sizde Yan›t Anahtar›

1. c Yan›t›n›z do¤ru de¤ilse, “Din” bafll›kl› bölümü

tekrar okuyunuz.

2. b Yan›t›n›z do¤ru de¤ilse, “Tarihî ve mitolojik bilgiler”

bafll›kl› bölümü yeniden okuyunuz.

3. c Yan›t›n›z do¤ru de¤ilse, “Tabiat ile ilgili unsurlar”

bafll›kl› bölümü yeniden okuyunuz.

4. a Yan›t›n›z do¤ru de¤ilse, “Tarihî ve mitolojik bilgiler”

bölümünü yeniden okuyunuz.

5. b Yan›t›n›z do¤ru de¤ilse, “Tasavvuf” bafll›kl› bölümü

yeniden okuyunuz

6. d Yan›t›n›z do¤ru de¤ilse, “Tabiat ile ilgili unsurlar”

bafll›kl› bölümü yeniden okuyunuz.

7. a Yan›t›n›z do¤ru de¤ilse, “Din” bafll›kl› bölümünü

yeniden okuyunuz.

8. b Yan›t›n›z do¤ru de¤ilse, “Adland›rma sorunu”

bafll›kl› bölümü yeniden okuyunuz.

9. e Yan›t›n›z do¤ru de¤ilse, “Din” bölümünü yeniden

okuyunuz.

10. b Yan›t›n›z do¤ru de¤ilse, “Tasavvuf” bafll›kl› bölümü

yeniden okuyunuz.

41

S›ra Sizde 1

Türk edebiyat›, “‹slâmiyet öncesi Türk edebiyat›”, “‹slâmî

dönem Türk edebiyat›” ve “Bat› etkisindeki Türk edebiyat›”

olmak üzere bafll›ca üç ana döneme ayr›l›r. Eski

Türk edebiyat› ‹slamî Dönem Türk Edebiyat›n›n iki

kolundan biridir. “‹slâmî dönem Bat› Türk edebiyat›”

ad›n› da verebilece¤imiz eski Türk edebiyat› ‹ran edebiyat›

etkisiyle XIII. yüzy›l sonlar›nda Anadolu’da do¤mufl

ve bütün Osmanl› co¤rafyas›nda varl›¤›n› kesintisiz olarak

XIX. yüzy›l ortalar›na sürdürmüfl bir edebiyatt›r.

S›ra Sizde 2

Klâsik dönemin Türk flair ve yazarlar›n›n Arap ve Fars

kültürünü ve bu uluslar›n edebî anlay›fllar›n› bir bütün

hâlinde benimsemifl olmalar›n›n tarihsel ve sosyal nedenlerinden

biri ve en önemlisi bu uluslarla olan din

birli¤idir. Bir di¤er önemli neden de Osmanl› devletinin

kendine hedef olarak bölgesel bir güç olarak kalmay›

de¤il, bir dünya devleti olmay› seçmifl olmas›, bunun

için de ele geçirilen topraklardaki farkl› milletlere ait

kültürlere ve uygarl›klara düflmanl›k etmemesi, onlar›n

kültürlerinden ve bilgi birikimlerinden kendi de¤erlerini

zorlamad›¤› sürece yararlanabilece¤i kadar yararlanm›fl

olmas›d›r. Türk flairlerinin ‹slamî dönem ‹ran edebiyat›n›n

edebî anlay›fl›n› benimsemifl olmalar›n›n bir

baflka önemli nedeni de ‹ranl›lar›n ‹slâm dinini Türklerden

yaklafl›k iki yüzy›l önce kabul etmifl olmalar›d›r.

Bu, Türklerin bir çok konuda oldu¤u gibi e¤itim ö¤retim

sisteminde de ‹ranl›lar› örnek almalar›na yol açm›fl;

Türk ve Fars flairlerinin ayn› sistemi uygulayan medreselerde

ayn› dersleri görerek ve ayn› kitaplar› okuyarak

yetiflmeleri sonucunu do¤urmufltur.

S›ra Sizde 3

Divan fliirinin geliflim çizgisini ve buna ba¤l› olarak geçirdi¤i

üslup farkl›laflmalar›n› göz önünde bulundurarak

oluflum dönemi, I. klâsik dönem ve II. klâsik

dönem olmak üzere bafll›ca üç döneme ay›rmak mümkündür.

Oluflum dönemi XIII. yüzy›l sonlar›ndan bafllayarak

XIV. yüzy›l›n sonlar›na kadar; I. klâsik dönem,

XV. Yüzy›l bafllar›ndan XVII. yüzy›l bafllar›na kadar; II.

klâsik dönem de XVII. yüzy›l bafllar›ndan XIX. yüzy›l›n

ikinci yar›s›na kadar devam eder. Oluflum döneminin

önemli temsilcileri; Âfl›k Pafla, Gülflehrî, fieyho¤lu Mustafa,

Ahmedî ve fieyhî ; I. klâsik dönemin önemli temsilcileri;

Ahmed Pafla, Necatî, Zâtî, Fuzulî, Bakî, Nev’î,

Hayalî, Tafll›cal› Yahya, II. klâsik Dönemin önemli temsilcileri

de Fehîm-i Kadîm, Nâ’ilî, Nedîm-i Kadîm, Nef’î,

Nâbî, Nedîm ve fieyh Gâlib’dir.


42

Eski Türk Edebiyat›na Girifl: Biçim ve Ölçü

Yararlan›lan ve Baflvurulabilecek

Kaynaklar

Akün, Ö. F. (1994). “Divan Edebiyat›”. D‹A. c. IX. ‹stanbul.

Banarl›, N. S. (1987). Resimli Türk Edebiyat› Tarihi.

c. I-II. ‹stanbul: MEB Yay›nlar›.

Beyatl›, Y. K. (1971). Edebiyata Dair. ‹stanbul.

Bafllang›c›ndan Günümüze Kadar Büyük Türk Klâsikleri.

(1985-88). c. I-VII. ‹stanbul.

Ebu Hamid el- Gazali (Tarihsiz). ‹hyâu Ulûmiddin.

c.7. Beyrut

Ebu’l-Alâ Afifî (2004). Tasavvuf, ‹slam’da Manevi Devrim.

2. bask›. ‹stanbul: Risale Yay›nlar›.

‹sen, Mustafa vd. (2002). Eski Türk Edebiyat› El Kitab›.

Ankara: Grafiker Yay›nlar›.

Kurnaz, Cemal (1987). Hayali Bey Divan› Tahlili. Ankara:

MEB yay›nlar›.

Levend, A. S. (1984). Divan Edebiyat›. ‹stanbul: Enderun

Kitabevi.

Levend, A. S. (1984). Türk Edebiyat› Tarihi I. 2. bask›.

Ankara: Türk Tarih Kurumu.

Okuyucu, Cihan (2004). Divan Edebiyat› Esteti¤i. ‹stanbul:

L.M.Yay›nlar›.

Mengi, Mine (2000). Eski Türk Edebiyat› Tarihi. Ankara:

Akça¤ Yay›nlar›.

Özkan, Ömer (2007). Divan fiiirinin Penceresinden

Osmanl› Toplum Hayat›. ‹stanbul: Kitabevi.

Saraç, M. A. Yekta (2010). Klâsik Edebiyat Bilgisi:Belâgat.

7. bask›. ‹stanbul: Gökkubbe Yay›nlar›.

Saraç, M. A. Yekta (2010). Klâsik Edebiyat Bilgisi-

Biçim-Ölçü Kafiye. 3. bask›. ‹stanbul: Gökkubbe

Yay›nlar›.

Saraç, M. A. Yekta (2007). Osmanl›n›n fiiiri. ‹stanbul:

3F Yay›nevi.

Sefercio¤lu, M. Nejat (1990). Nev’î Divan›’n›n Tahlili.

Ankara: Kültür Bakanl›¤› yay›nlar›.

Tökel, Dursun Ali (2000). Divan fiiirinde Mitolojik

Unsurlar: fiah›slar Mitolojisi. Ankara: Akça¤ Yay›nlar›.

Tarlan, Ali Nihat (1964). fieyhi Divan›’n› Tetkik. ‹stanbul.

Türk Dili ve Edebiyat› Ansiklopedisi. (1977-1998). c.

I-VIII. ‹stanbul: Dergâh Yay›nlar›.

Y›ld›r›m, Nimet (2008). Fars Mitolojisi Sözlü¤ü. ‹stanbul:

Kabalc› Yay›nevi.


2ESK‹ TÜRK EDEB‹YATINA G‹R‹fi: B‹Ç‹M VE ÖLÇÜ

Amaçlar›m›z





Bu üniteyi tamamlad›¤›n›zda;

M›sra ve beyit terimlerini aç›klayabilecek,

Beyitlerden oluflan naz›m biçimlerini tan›mlayabilecek,

Beyitlerden oluflan naz›m biçimlerinin yap› farkl›l›klar›n› ay›rt edebilecek,

Dört m›sral› naz›m biçimlerini tan›mlayabilecek ve yap›lar› aras›ndaki fark›

belirleyebileceksiniz.

Anahtar Kavramlar

• M›sra

• Kasîde

• Müstezâd

• Naz›m

• Rübâ’î

‹çerik Haritas›

Eski Türk Edebiyat›na

Girifl: Biçim ve Ölçü

Naz›m Biçimleri: Beyitlerden

Oluflan Naz›m Biçimleri ve

Dört M›sral› Naz›m Biçimleri

• Beyt

• Gazel

• K›t’a

• Mesnevî

• Tuyu¤

G‹R‹fi

• BEY‹TLERDEN OLUfiAN NAZIM

B‹Ç‹MLER‹

• DÖRT MISRALI NAZIM B‹Ç‹MLER‹


Naz›m Biçimleri:

Beyitlerden Oluflan Naz›m

Biçimleri ve Dört M›sral›

Naz›m Biçimleri

G‹R‹fi

Divan edebiyat›nda fliirler, biçimde gösterdikleri farkl›l›klar dikkate al›narak birtak›m

gruplara ayr›lm›fl ve çeflitli adlarla an›lm›fllard›r. Biçimde gösterdikleri bu farkl›l›klara

göre birbirinden ayr›larak çeflitli adlar alan bu gruplar›n hepsine birden naz›m

biçimleri (=eflkâl-i nazm, naz›m flekilleri) denir. Bu grupland›rmada fliirlerin

yaz›ld›klar› naz›m birimleri ve kafiye düzenleri esas al›nm›fl ve divan edebiyat› naz›m

biçimleri, 1. ünitede de belirtildi¤i gibi “beyitlerden oluflan naz›m biçimleri”,

“dört m›sral› naz›m biçimleri” ve “bendlerden oluflan naz›m biçimleri” olmak üzere

üçe ayr›lm›flt›r. Farkl› araflt›rmac›lar taraf›ndan bu konuda baflka grupland›rmalar›n

yap›ld›¤› da görülmektedir.

Naz›m biçimleri asl›nda fliir metinlerinin bir tür kal›plar›d›r. Divan edebiyat›n›n

benimsemifl oldu¤u edebî anlay›fl, vezin ve kafiyede nas›l birtak›m kesin kurallar

koymuflsa, biçime yönelik de büyük ölçüde de¤iflmez bir çerçeve çizmifltir. fiiirler

di¤er birtak›m kurallara da uyarak naz›m biçimlerinin önceden belirlemifl oldu¤u

bu çerçeve içinde varl›k bulurlar. Naz›m biçimlerinin önceden belirledi¤i bu çerçeve,

ilk bak›flta flairleri k›s›tlayan, onlar›n anlat›mda belli s›n›rlar içinde kalmas›na

neden olan ögeler olarak görülebilir. Ancak bu s›n›rlaman›n fliirde belli konular› ifllemek

için haz›r kompozisyon kal›plar› sunmak, müzikaliteyi sa¤lamak ve belli bir

düzen içinde düflünceleri ifade etmek gibi olumlu katk›lar›ndan da söz etmek

mümkündür. Naz›m biçimlerini tan›mak, klâsik dönem Türk edebiyat›na ait metinleri

anlamak ve yorumlamak aç›s›ndan oldukça önemlidir. Ancak naz›m biçimleri

ile ilgili henüz çözülememifl birtak›m sorunlar›n varl›¤›n› da burada hat›rlatmak gerekir.

Bir naz›m biçimi için yap›lm›fl olan tan›m ile divanlarda ayn› formda yaz›lm›fl

fliirlerin adland›r›lmas› aras›ndaki çeliflki bu sorunlara örnek olarak gösterilebilir.

Ayn› konudaki bir baflka sorun da naz›m biçimi olarak bilinen baz› formlar›n gerçekten

ba¤›ms›z bir naz›m biçimi olup olmad›¤›n›n henüz kesinlik kazanmam›fl olmas›d›r.

Bunda Türk edebiyat› araflt›rmac›lar›n›n özellikle son dönemde hemen

her farkl› özelli¤i ayr› bir naz›m biçimi ad› alt›nda de¤erlendirme e¤iliminin de

önemli pay› vard›r.

Bu ünitede beyitlerden oluflan naz›m biçimleri ile dört m›sral› naz›m biçimleri

hakk›nda bilgi verilecektir.


46

Resim 2.1

XVIII. yüzy›l Divan

flairi Nedîm’e ait bir

beytin Münif

Fehim’in f›rças›yla

tablolaflt›r›lm›fl hâli

M›sra’›n as›l anlam› “kap›

kanad› ya da çad›r kap›s›n›n

iki yan›ndan her biri”dir.

Beytin as›l anlamlar› “ev,

oda, çad›r”d›r.

Ferd ve müfred

sözcüklerinin as›l anlam›

“tek”tir. “Beyt-i müfred” ve

“beyt-i ferd (=tek beyit)”den

k›salarak terimleflmifllerdir.

Matla’›n sözcük anlam›

“güneflin ya da y›ld›zlar›n

do¤du¤u yer”dir.

Musarra’›n as›l anlam›

“kap›y› iki kanatl› yapmak”;

mukaffân›n as›l anlam› da

“en az iki fleyi bafl bafla

getirmek”tir.

Zâtü’l-metâli’ ve zü’lmetâli’

terimlerinin her ikisi

de “çok matlal›”

anlam›ndad›r.

Makta’›n as›l anlam› “bir

fleyin kesildi¤i yer, kesme

yeri”dir.

Âzâde’nin as›l anlam›

“özgür, ba¤›ms›z,

serbest”tir.

Berceste “s›çram›fl, seçkin”

anlamlar›ndad›r.

Merhun, rehinli

anlam›ndad›r.

Eski Türk Edebiyat›na Girifl: Biçim ve Ölçü

Görmeden Mecnunlar›n sahrâdaki cem’iyyetin

Sevdigim meflk-i nigâh eylerdin âhûlarla sen

Nedîm

BEY‹TLERDEN OLUfiAN

NAZIM B‹Ç‹MLER‹

M›sra’ ve Beyt

Divan fliirindeki bütün naz›m biçimleri m›sra’

ya da m›srâ’ ad› verilen en küçük naz›m

biriminden do¤mufltur. M›sra bir edebiyat

terimi olarak aruz vezniyle söylenmifl beytin

yar›s›d›r. Beyit (


Beytin düz yaz›yla dil içi çevirisi

Âfl›klar o güzelin badem gibi gözlerini hayal ettikçe gönül gülflenlerinde badem

çiçekleri açar.

Aç›klama: Divan fliirinde güzelin gözleri biçim olarak bademe benzetilmifltir.

Örnek 2

Arad›kça dil-i pür-cûflda ma’nâ bulunur

Ka’r-› deryâda nice gevher-i yektâ bulunur

Sünbülzâde Vehbî

XVIII. yüzy›l flairlerinden Sünbülzâde Vehbî (öl. 1809-10)’nin bu beyti bir matla

örne¤idir.

Beytin düz yaz›yla dil içi çevirisi

Denizin derinliklerinde eflsiz güzellikte birçok inci bulundu¤u gibi, cofltukça

coflan gönülde de arad›kça nice anlamlar bulunur.

Örnek 3

Ne ararsan bulunur derde devâdan gayr›

Koca Rag›b Pafla

Zevki kederde mihneti râhatda görmüflüz

fieyh Gâlib

Biri II. Mahmud’un hekimbafl›s› Abdulhak Molla (öl. 1853)’ya di¤eri de XVIII.

yüzy›l flairlerinden fieyh Gâlib (öl. 1799)’e ait bu iki m›sra birer m›sra’-› âzâde örne¤idir.

Bunlardan ilki tek m›sra olarak söylenmifl; ikincisi ise flairin bir beytinden

al›narak tek bafl›na meflhur olmufl ve beytin di¤er m›sra› unutulmufltur.

Örnek 4

Miyân-› güft-gûda bed-menifl îhâm ider kubh›n

“fiecâ’at arz iderken merd-i k›btî sirkatin söyler”

Koca Râg›b Pafla

XVIII. yüzy›l flairlerinden Koca Râg›b Pafla (öl. 1763)’n›n bir gazelinden al›nm›fl

bu beytin her yönüyle kusursuz olan ikinci m›sra› bir vecize (=özdeyifl) ya da darb›mesel

(=atasözü) hâline gelmifl, beytin birinci m›sra› unutulmufltur. Bu tür m›sralara

“m›sra’-› berceste” denir.

Beytin düz yaz›yla dil içi çevirisi

K›btinin cesaretini anlat›rken yapt›¤› h›rs›zl›¤› a¤z›ndan kaç›rd›¤› gibi, kötü huylu

insan da sohbet s›ras›nda bütün çirkinli¤ini ortaya koyar.

M›sra, beyt, müfred, matla, m›sra’-› âzâde terimlerini tan›mlayarak SIRA müfred S‹ZDE ve matla aras›ndaki

en önemli fark› belirtiniz.

Kasîde

2. Ünite - Naz›m Biçimleri: Beyitlerden Oluflan Naz›m Biçimleri ve Dört M›sral› Naz›m Biçimleri

DÜfiÜNEL‹M

Kasîde, bir edebiyat terimi olarak ilk beytinin m›sralar› birbiriyle, di¤er beyitlerinin

ikinci m›sralar› ilk beyitle kafiyeli, ayn› vezinle söylenmifl, SORU en az 15

beyit uzunlu¤undaki bir naz›m biçiminin ad›d›r. Bu naz›m biçimi Arap edebiyat›nda

do¤mufl ve oradan Fars ve Türk edebiyatlar›na geçmifltir. Kasîdenin be-

D‹KKAT

Kasîdenin as›l anlam›

“kastetmek, bir SORU fleye

yönelmek, do¤ru yolda

olmak”t›r.

D‹KKAT

47

SIRA S‹ZDE

DÜfiÜNEL‹M

SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE

AMAÇLARIMIZ

1

AMAÇLARIMIZ


48

Resim 2.2

Nef’î Divan›’ndan

kasîdeler

bölümünün ilk iki

SIRA sayfas› S‹ZDE

DÜfiÜNEL‹M

SORU

D‹KKAT

Eski Türk Edebiyat›na Girifl: Biçim ve Ölçü

SIRA S‹ZDE

DÜfiÜNEL‹M

SORU

yit say›s›n›n alt s›n›r› her ne kadar 15 olarak

kabul edilmifl olsa da bu manzumelerin uzunlu¤u

genellikle 31 beyit ile 99 beyit aras›nda

de¤iflmektedir. Ancak bu konuda kesin bir say›

yoktur. Beyit say›s› 31’den az ya da 99’dan

fazla olan kasîdeler de vard›r. Kasîdenin kafiye

düzeni flöyledir: aa xa xa xa xa xa xa

. . .

Harflerle sembollefltirilen D‹KKAT kafiye düzeninde “a”lar kafiyeli “x”ler de serbest m›sralar› göstermektedir.

SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE

Kasîdede övülen kifliye Kasîdeler dinî konulu olanlar d›fl›nda genellikle bir devlet büyü¤ünü ya da za-

memdûh denir; memdûhun man›n ileri gelenlerinden birini çeflitli münasebetlerle övmek ve yap›lan övgü kar-

sözcük anlam› “övülen”dir.

AMAÇLARIMIZ fl›l›¤›nda da AMAÇLARIMIZ memdûhtan câ’ize almak amac›yla yaz›lm›fl manzumelerdir. Ancak

Câ’ize, bir büyü¤ün flairlerin kasîdede bu övgüye geçmeden önce ve sonra yerine getirmek zorunda ol-

kendisine sunulan fliirler ya

da eserler karfl›l›¤›nda duklar› birtak›m biçim gereklilikleri vard›r. Bu gereklilikler kasîde formunun bö-

verdi¤i K ‹ Tödüldür. A P

lümler hâlinde K ‹ Tdüzenlenmifl A P olmas›ndan kaynaklanmaktad›r. Tam bir kasîdede 6

bölüm bulunur. Bu bölümler flunlard›r:

1. Nesib ya da teflbib: Kasîdenin 15 ile 20 beyit aras›nda bir uzunlukta olan gi-

TELEV‹ZYON rifl bölümüdür. TELEV‹ZYON Burada aflk konusu ifllenmiflse bölüm “nesib”, baflka bir konu ifllenmiflse

“teflbib” ad›n› al›r. Ancak bu iki terimin birbirinin yerine kullan›ld›¤› da görülmektedir.

Nesib ya da teflbib, kasîdenin edebî de¤eri yüksek bölümlerinden biridir.

Bu bölümün önemi kasîdelerin nesib ya da teflbibde ifllenen konulara göre

‹NTERNET ‹NTERNET

adland›r›lm›fl olmas›ndan da anlafl›lmaktad›r. Bu adland›rmalar üzerinde ayr›ca durulacakt›r

(bk. Örnek 5).

2. Girizgâh (Gürizgâh): fiairin övgüye bafllayaca¤›n› haber verdi¤i bir ya da

iki beyitlik bölümdür. Nesib ile mehdiye aras›ndaki geçiflin flairane bir tarzda yap›lmas›

gerekir. fiair bunu bazen ustal›kla yaparken bazen de üslupta bir k›r›lmayla

do¤rudan ifade eder. Asl›nda girizgâh› bir bölüm olarak de¤erlendirmek pek de

do¤ru de¤ildir (bk. Örnek 5).

3. Medhiyye (maksad, maksûd): Bu bölümde kasîdenin sunuldu¤u kifli övülür.

Kasîdenin as›l yaz›l›fl amac›n›n ifade edildi¤i bölüm, fliirin merkezidir. Genellikle

önemli bir kiflinin ya da de¤erli bir varl›¤›n övüldü¤ü bu k›s›mda flair sanat›n›n

bütün inceliklerini kullanarak memduhunu över. Medhiyede as›l amaç övgü

olmakla birlikte flairin bölümdeki baflar›s›, övgüde ne kadar ileri gitti¤ine de¤il, sanat

gücünü ne oranda gösterdi¤ine ba¤l›d›r. Bu bölümün dili genellikle nesibden

daha a¤›rd›r (bk. Örnek 5).

4. Tegazzül: Kasîde içindeki gazeldir. Kasîdedeki yeri tam olarak belirlenmifl

de¤ildir. Nesibden hemen sonra gelebilece¤i gibi medhiyeden sonra da yer alabilir.

Tegazzül her kasîdede görülmez. Baz› kasîdeler do¤rudan tegazzülle bafllar ve

hemen ard›ndan medhiyeye geçilir. Böyle kasîdelerde nesib bölümü bulunmaz.

Kasîde uzun bir manzume oldu¤u için beyit sonlar›ndaki kafiye ile sa¤lanan ses

tekrarlar› bu naz›m biçimiyle yaz›lm›fl manzumelerde bir süre sonra bir tekdüzeli-

¤in ortaya ç›kmas›na neden olmaktad›r. Tegazzül ise musarra bir beyitle bafllad›¤›

ve bu bölümde genellikle farkl› bir konu ifllendi¤i için kasîdede tekdüzeli¤i k›rmakta

ve okuyucunun fliire olan ilgisinin devam›n› sa¤lamaktad›r (bk. Örnek 5).


2. Ünite - Naz›m Biçimleri: Beyitlerden Oluflan Naz›m Biçimleri ve Dört M›sral› Naz›m Biçimleri

5. Fahriyye: fiairlerin fliirdeki yetenekleriyle övündükleri bölümdür. Bu bölümde

flairler memduhun erdemleri yan›nda kendilerinin de sahip olduklar› özellik

ve yetenekleri ona hat›rlat›rlar. Fahriyede flairler genellikle kendilerini di¤er

kasîde flairleriyle karfl›laflt›rarak onlardan daha güçlü ve yetenekli flairler olduklar›n›

iddia etmifllerdir (bk. Örnek 5).

6. Du’â: fiairin memduha dua etti¤i bölümdür. Ayn› zamanda bu bölümde

kasîdenin tamamlanmas› dolay›s›yla Allah’a flükredilir ve memduhun içinde bulundu¤u

iyi durumun devam› için dua edilir. ‹lk kasîde örneklerinde görülmeyen bu

bölüm kasîde formuna sonradan eklenmifltir (Bk. Örnek 5).

Kasîdenin bu kompozisyonu kuramsal aç›dan klâsik bir kasîdede uyulmas› gerekli

bir düzen olarak kabul edilmifl olsa da her zaman bu düzene uyulmufl oldu-

¤unu söylemek mümkün de¤ildir. Mevcut kasîde örneklerinin pek az›nda bu 6 bölüm

tam olarak bulunmaktad›r. Bugün elimizde nesib ve tegazzül bölümleri olmayan

ya da tegazzül bölümü yukar›daki s›ralamadan farkl› bir yerde bulunan çok say›da

kasîde örne¤i vard›r. Ayr›ca, do¤rudan fahriye ya da medhiye ile bafllam›fl veya

medhiye ile bafllam›fl ve bitmifl kasîdelere de rastlanmaktad›r.

Kasîde flairleri mahlaslar›n› medhiyeden sonraki bölümlerden birinde kullanm›fllard›r.

Bu naz›m biçiminde flairin mahlas›n› söylendi¤i beyte tâc beyt, en güzel beyte

de beytü’l-kasîde denir. Kasîdede matla beytinden sonraki beyte hüsn-i matla,

makta beytinden önceki beyte de hüsn-i makta ad› verilmifltir. Hüsn-i matla›n s›radan

bir matladan öte; etkileyici, söz ve anlam iliflkisi sa¤lam ve güzel olan matla,

anlam›na geldi¤ini; ayn› flekilde söz ve anlam›n titizlikle seçildi¤i, fliiri okuyan› ya

da dinleyeni etkileyecek, onda hofl duygular b›rakacak bir biçimde sonland›ran

beyte de hüsn-i makta ad›n›n verildi¤ini ileri süren kaynaklar da vard›r.

Baz› kasîdelerde flairler, fliirin ahengini art›rmak ve tekdüzeli¤i k›rmak için

tecdîd-i matla (=matla’› yenileme) denilen bir yola baflvurmufllard›r. Tecdîd-i

matla’ kasîdede yeni bir matla beyti söylemektir. fiairlerin bu naz›m fleklinde

ahengi art›rmak için zaman zaman baflvurmufl olduklar› bir baflka yol da kasîdelerini

musammat olarak yazmalar›d›r. Musammat kasîdeler, 4 mefâ’îlün ya da 4

müstef’ilün gibi tef’ileleri aynen tekrarlanan vezinlerle ve her m›sra›n ikinci

tef’ilesinin sonunda bir iç kafiye kullan›larak yaz›lm›fllard›r. Ancak bu manzumelerin

ilk beytinde genellikle iç kafiye bulunmaz. Bu tür kasîdelerde birinci beyit

d›fl›ndaki beyitler ortadan ikiye bölünerek dört m›sral› naz›m biçimleri hâline getirildiklerinde

dörtlüklerin ilk üç m›sra› kendi aras›nda, dördüncü m›sra› da matla

beytiyle kafiyeli olur (bk. Örnek 6). Kasîdede flairler bazen matla›n bir m›sra›n›

manzumenin herhangi bir yerinde aynen tekrar ederler. Bu tekrara redd-i

matla’ (=matla› tekrarlama) denir. Ancak redd-i matla, kafiye tekrar› demek oldu¤undan

pek hofl karfl›lanmam›flt›r.

Klâsik tertibe uyularak düzenlenmifl divanlarda kasîdeler, en baflta “kasâ’id

(=kasîdeler)” bafll›kl› bölümde yer al›rlar. Divanlar›n tertibinde fliirlerin uzunluk ve

k›sal›klar›n›n dikkate al›nd›¤› ve kasîdelerin ilk s›rada yer almas›nda di¤er fliirlere

göre daha uzun manzumeler olmalar›n›n etkili oldu¤u anlafl›lmaktad›r. Ayr›ca divanlar›n

kasaid bölümlerinde kasîdelerin kendi içlerinde de bir s›ralamaya tabi tutuldu¤u

görülmektedir. Bu s›ralamada dinî konulu kasîdeler baflta yer almakta,

bunlar› padiflahlar, sadrazamlar, vezirler ve fleyhülislamlar için yaz›lm›fl olanlar izlemektedir.

Bu da kasîdelerin s›ralan›fl›nda beyit say›lar›n›n çoklu¤u ya da azl›¤›

yan›nda övgüsü yap›lan kiflilerin önem s›ralar›n›n da göz önünde bulunduruldu¤unu

göstermektedir.

49


50

Çâr Yâr, “dört dost”

demektir. Hz. Muhammed’in

dört halifesi Hz. Ebubekir,

Hz. Ömer, Hz. Osman ve Hz.

Ali’ye “çâr yâr” denilir.

On iki imam, fii’îlerin

“e’imme-i isnâ afler”

denilen on iki önderidir. Bu

inançtan meydana gelmifl

mezhebe ‹mâmiyye, ‹snâ

afleriyye ve Caferiyye gibi

adlar verilmifltir.

Eski Türk Edebiyat›na Girifl: Biçim ve Ölçü

Dinî konular d›fl›ndaki kasîdelerin önemli bir kifliyi övmek ve ondan caize almak

amac›yla yaz›lm›fl manzumeler oldu¤u daha önce ifade edilmiflti. Ancak flairler

memduhlar›na kasîde yazmak ve bu kasîdeleri onlara sunmak için her zaman

uygun f›rsat› bulamam›fllar; bunun için sürekli en uygun zaman› kollay›p durmufllard›r.

Padiflahlar›n tahta ç›k›fl›, önemli bir kiflinin yeni bir göreve gelifli, bayramlar,

nevruzlar, dü¤ünler flairlerin kasîdelerini memduhlar›na sunmak için bekledikleri

bu eflsiz f›rsat› ele geçirdikleri günler olmufltur. ‹flte kasîdeler yaz›l›fl nedenleri, buna

ba¤l› olarak “nesib” ya da “teflbib” bölümlerinde ifllenen konular göz önünde

bulundurularak çeflitli adlarla an›lm›fllard›r. Kasîdelerin “redif”leri ya da “revî” harfleri

ile adland›r›lmas› da bu konuda izlenilen baflka bir yoldur. Kasîdelerin adland›r›lmas›nda

baflvurulan yollar› bafll›ca üç gruba ay›rmak mümkündür:

1. Konular›na Göre: Tanr›’n›n yüceli¤ini ve birli¤ini konu alan kasîdelere tevhîd,

içeri¤i O’na yakar›fl olanlara münâcât, Hz. Muhammed, Çâr Yâr (=dört

halife) ve hatta On ‹ki ‹mam için yaz›lanlara da na’t ad› verilmifltir. Padiflahlar›n

tahta ç›k›fllar›n› kutlamak için yaz›lm›fl kasîdelere cülûsiyye denir. Yine memduhlar›n

ramazan, bayram, nevruz gibi özel günlerini kutlamak için yaz›lm›fl kasîdeler

de s›ras›yla ramazâniyye, îdiyye (=›ydiyye) ve nevrûziyye gibi adlarla an›lm›fllard›r.

Nesib ya da teflbibinde bahar, yaz, sonbahar, k›fl tasvirlerinin yap›ld›¤›

kasîdelere ayn› s›rayla bahâriyye, temmûziyye, hazâniyye, flitâiyye gibi adlar

verilmifltir. Ayr›ca sünbüliyye gibi bir çiçe¤in, rahfliyye gibi bir at›n niteliklerinin

uzun uzun anlat›ld›¤› kasîdeler de vard›r.

2. Rediflerine Göre: Kasîdelerin baz›lar› da redifleri dikkate al›narak adland›r›lm›flt›r.

Ahmed Pafla’n›n “Günefl” ve “Kerem” kasîdeleri, Fuzulî’nin “Su” kasîdesi

bu adland›rma çeflidinin örneklerindendir. Ayn› flekilde “Hançer”, “T, “Gül” gibi

redifleriyle adland›r›lm›fl ünlü kasîdeler de vard›r.

3. Kafiyelerine Göre: Baz› kasîdelerin kafiyelerinin “revî” (=kafiyeyi meydana

getiren as›l harf) harfine göre adland›r›ld›klar› da görülmektedir. Bir kasîde “r” harfiyle

bitiyorsa, “kasîde-i râ’iyye”; “mîm” harfiyle bitiyorsa “kasîde-i mîmiyye”; “nûn”

harfiyle bitiyorsa “kasîde-i nûniyye” ad›n› alm›flt›r. Ancak kafiye ve redifleriyle adland›r›lm›fl

kasîdelerin yaz›ld›¤› dönemde be¤enilmifl ve ün kazanm›fl bir kasîde olmas›

laz›md›r. Revî harflerine göre adland›r›lm›fl kasîdeler ‹ran ve Türk edebiyatlar›nda

da görülmekle birlikte bu adland›rma biçimine Arap edebiyat›nda daha fazla

rastlanmaktad›r (bk. Örnek 5).

Klâsik dönem Türk edebiyat›nda hicv (=hiciv, yergi) ve mersiye (=a¤›t) konulu

kasîdeler de yaz›lm›flt›r. Ancak hiciv ve mersiye, yaln›zca kasîdelere özgü konular

de¤ildir. Divan fliirinde bu iki konuda di¤er naz›m biçimleriyle de yaz›lm›fl çok

say›da manzume vard›r.

Kasîdeler di¤er fliir türlerine göre yaz›ld›klar› döneme ait daha fazla tarihî ve

sosyal bilgi içeren manzumelerdir. Padiflahlar›n tahta ç›k›fllar›, savafllar, bar›fllar,

dü¤ünler, fetihler, önemli binalar›n yap›l›fllar› vb. münasebetlerle yaz›lm›fl kasîdelerde

dönemlerine ›fl›k tutabilecek baz› bilgiler yer al›r.

Bir devlet büyü¤ünü ya da toplumda önde gelen birini övmek için yaz›lm›fl

kasîdeler ya memduhun huzurunda bizzat flair taraf›ndan okunmufl ya da bir arac›

ile o flahsa sunulmufltur. Kasîdelerin sunuldu¤u padiflah ve devlet adamlar› da

kendi konumlar›, fliir ve sanata olan ilgileri oran›nda bu flairlere caizeler vermifllerdir.

Caizeyi devletin sanat ve sanatç›ya verdi¤i önemin bir göstergesi olarak da de-

¤erlendirmek mümkündür. fiairler, bu tür kasîdelerde övdükleri kiflilerin çeflitli erdemlerinden,

onlar›n cömertliklerinden, adaletlerinden, cesaretlerinden, iyi huylar›ndan

söz edip durmufllard›r. Ancak bunlar› her zaman övülen kiflinin sahip oldu-


2. Ünite - Naz›m Biçimleri: Beyitlerden Oluflan Naz›m Biçimleri ve Dört M›sral› Naz›m Biçimleri

¤u erdemler ya da özellikler olarak anlamak ve kabul etmek yerine, flairlerin övülen

kiflinin sahip olmas› gereken erdemler ya da özellikleri ona hat›rlatmas› olarak

de¤erlendirmek de mümkündür.

Osmanl› döneminde kasîde yazm›fl flairler aras›nda birçok devlet adam› da vard›r.

Yazd›klar› kasîdelerin onlar›n devlet kademelerindeki yükselifllerinde önemli

bir etken oldu¤u düflünülebilir. Ancak bu etkiyi ço¤u flair olan padiflahlar›n ya da

sadrazam, vezir gibi önde gelen devlet adamlar›n›n birini belli bir konuma getirirken

onun zaten sahip oldu¤u özellikleri yan›nda flairlik yönüne de dikkat ettikleri

fleklinde de¤erlendirmek daha uygun olur.

Kasîde tarz› -XVII. yüzy›lda Nef’î (öl. 1635) gibi büyük bir temsilci yetifltirmifl olmas›na

ra¤men- Divan fliirinin genel çizgisi içinde XVIII. yüzy›l flairlerinden Nedim (öl.

1730)’e kadar köklü bir de¤iflikli¤e u¤ramadan varl›¤›n› sürdürmüfltür. Nedîm’den

itibaren kasîdelerin özellikle nesib k›s›mlar› flairlerin kendilerini rahatça ifade edebildikleri

zeminler olmufltur. Zaman zaman karfl›l›kl› konuflma üslubuyla kaleme al›nm›fl

olan bu bölümler kasîdeye bir canl›l›k, bir hareketlilik kazand›rm›flt›r. Tanzimat

sonras› Türk edebiyat›nda kasîdenin gerek iç düzeni ve buna ba¤l› olarak kompozisyonu,

gerekse içeri¤i önemli de¤iflikliklere u¤ram›flt›r. Bu dönem kasîdelerinde klâsik

kompozisyonun bir tarafa b›rak›larak yaln›zca naz›m biçimi ve kafiye düzeninin korundu¤u,

do¤rudan konuya girildi¤i ve övgüde daha gerçekçi bir zemine yaslan›ld›-

¤› görülmektedir. “Adem (=yokluk)” ve “hürriyet (=özgürlük)” gibi soyut kavramlar›n

övgüsüne ayr›lm›fl olmalar› da bu dönem kasîdelerinde görülen bir özelliktir. Nam›k

Kemal’in “Hürriyet Kasîdesi” bu tip kasîdeler için güzel bir örnektir.

Örnek 5

Afla¤›daki beyitler, XVI. yüzy›l flairlerinden Bakî (öl. 1600)’nin Sadrazam Semiz

Alî Pafla (öl.1565)’ya sundu¤u bir kasîdeden seçmeler yap›larak al›nm›flt›r. Burada

bölümlerine göre ayr›lm›fl olan kasîde, “nesib” ya da “teflbib”inde bahar tasviri yap›ld›¤›

için Kasîde-i Bahâriyye, kafiyesi “r” sesiyle bitti¤i için de Kasîde-i Râ’iyye

olarak adland›r›lm›flt›r.

Nesib ya da Teflbib

1 Rûh-bahfl old› Mesîhâ s›fat enfâs-› bahâr

Açd›lar dîdelerin hâb-› ademden ezhâr

2 Tâze cân buld› cihân irdi nebâtâta hayât

Ellerinde harekât eyleseler serv ü çenâr

3 Döfledi yine çemen nat’-› zümürrüd-fâm›n

Sîm-i hâm olm›fl iken ferfl-i harîm-i gül-zâr

4 Yine ferrâfl-› sabâ sahn-› ribât-› çemene

Geldi bir kafile kondurd› yüki cümle bahâr

5 Leflker-i ebr çemen mülkine ak›n sald›

Turma ya¤mâda yine niteki bâ¤î Tâtâr

........

22 Dehen-i gonce-i ter dürlü letâ’if söyler

Gülüp aç›lsa aceb mi gül-i rengîn-ruhsâr

23 Güher-i fursat› aldurma sak›n devr-i felek

Sîm ü zerle gözüni boyamasun nergis vâr

24 Câm-› mey katreleri sübha-i mercân olsun

Gelünüz zerk u riyâdan idelüm isti¤fâr

25 Lâle sahrây› bu gün kân-› Bedahflân itdi

Jâle gül-zâra nisâr eyledi dürr-i fleh-vâr

Girizgâh

26 Dâmenin dürr ü cevâhirle pür itdi gül-i ter

Ki ide hâk-i der-i Hazret-i Pâflâ’ya nisâr

Medhiyye

27 Sâhib-i tîg u kalem mâlik-i câm u hâtem

Âsaf-› Cem-azamet dâver-i Cemflîd-vekar 28 Âsmân-pâye hümâ-sâye Alî Pâflâ kim

‹remez tâk-i celâline kemend-i efkâr

29 fiâh-› gül neflv ü nemâ bulsa nem-i lutf›ndan

Ola her gonce-i ter bülbül-i flîrîn-güftâr

30 Âb u gil müflk ü gül-âb ola çemen sahn›nda

Bûy-› hulk›yla güzâr itse nesîm-i eshâr

........

51


52

Eski Türk Edebiyat›na Girifl: Biçim ve Ölçü

38 Serverâ cân› m› var devletün eyyâm›nda

Sünbülün turras›na el uzada flâh-› çenâr

39 Eylemez kimse bu gün kimse elinden nâle

Bezm-i iflretde meger mutrib elinden evtâr

40 fier’a uymaz n’idelüm nâle vü zâr eyler ise

Gerçi kanûna uyar zemzeme-i mûsîkar 41 Geflt ederken çemen-i medh u senân›

hât›r

Lâyih old› dile nâ-gâh bu fli’r-i hem-vâr

Tegazzül

42 Gül gibi gülflene k›lsan n’ola arz-› dîdâr

Hayli dökildi saç›ld› yoluna fasl-› bahâr

43 Reflk-i dendânun ile hançere düfldi jâle

Berg-i sûsende gören itdi sanur an› karâr

44 Geçemez çenber-i gîsû-y› girih-gîrinden

Gerçi kim za’f ile bir k›lca kalupdur dil-i zâr

45 Turralar milket-i Çîn nâfe-i müflkîn ol hâl

Gözün âhû-y› Hoten gamzeleründür Tâtâr

46 Dil-i mecrûha flifâ-bahfl ruh u la’lündür

Gül-be-flekkerle bulur kuvveti tab’-› bîmâr

47 Degme bir gevheri kirpigine sal›ndurmaz

Göreli la’l-i revân-bahflun› çeflm-i hûn-bâr

Tâc Beyt

48 Koma Bâkî kulun› cür’a s›fat ayakta

Dest-gîr ol ana ey dâver-i âlî-mikdâr

Fahriyye

49 Bâ¤-› medhünde olur cümleye galib tenhâ

Bahs içün gelse eger bülbül-i hofl-nagme

hezâr

50 Puhtedür gayr›lar efl’âr› velî puhte piyâz

Hâm anberdür e¤er hâm ise de bu efl’âr

51 Hâm var ise eger micmere-i nazmumda

Dâmen-i lutfun an› setr ider ey fahr-i kibâr

Du’â

52 Bahr-i efl’âr yeter urd› sütûr emvâc›n

Demidür k’ide du’â dürlerini zîb-i kenâr

53 Lâlelerle bezene niteki deflt ü sahrâ

Nitekim güller ile zeyn ola dest ü destâr

54 Nitekim lâlelere fleb-nem olup üftâde

Güllere bülbül-i fleydâ geçine âfl›k-› zâr

55 Gül gibi hurrem ü handân ola rûy-› bahtun

Sâger-i îflün ola lâle s›fat cevher-dâr

Bakî

Kasîdenin düz yaz›yla dil içi çevirisi

1 Bahar›n nefesi yine Hz. ‹sa gibi can ba¤›fllad› (da) çiçekler yokluk uykusundan

gözlerini açt›lar.

Aç›klama: Hz. ‹sa’n›n nefesiyle ölüleri diriltti¤ine inan›l›r.

2 Dünya yeniden canland›, bitkilere hayat geldi; servi ve ç›nar (insan gibi) hareket

etmek isterlerse bu kendi ellerindedir.

Aç›klama: Ç›nar›n yapra¤›, parmaklar› aç›k el biçimindedir.

3 Gül bahçesinin zemini ham gümüflle (karla) kapl›yken çemen yine zümrüt

renkli örtüsünü döfledi.

Aç›klama: Çemen, içinde a¤açlar, çiçekler ve akarsular bulunan mesire yeri

anlam›ndad›r; ham gümüfl, ifllenmemifl gümüfl demektir.

4 Yine sabâ, yükü sadece çiçek olan bir kervan› çemen kervansaray›n›n içine

kondurdu.

Aç›klama: Sabâ, güneydo¤udan esen hafif ve tatl› rüzgâr; ferrâfl, saray ve

konaklar›n zeminine döflenen hal› kilim gibi fleylerle ve bunlar›n temizli¤iyle

görevli hizmetçidir.

5 Bulut askeri çemen ülkesine ak›n etti; asi Tatarlar gibi çemeni sürekli ya¤ma

etmede.

...

22 Taze gonca, türlü türlü flakalar yapmakta, hofl hikâyeler anlatmakta; al yanakl›

gül, gülüp aç›lsa, bunda flafl›lacak ne var?

23 F›rsat incisini sak›n elinden kaç›rma; zaman, nergis gibi senin de alt›n ve gümüflle

gözlerini boyay›p aldatmas›n.

Aç›klama: Nergis’in rengi beyaz ve sar› oldu¤u için alt›n ve gümüfle benzetilmifltir.


2. Ünite - Naz›m Biçimleri: Beyitlerden Oluflan Naz›m Biçimleri ve Dört M›sral› Naz›m Biçimleri

24 Gelin flarap kadehindeki damlalar› mercan tesbih yapal›m da yapt›¤›m›z iki

yüzlülükten dolay› Tanr›’dan bizi ba¤›fllamas›n› dileyelim.

25 Lâle, bugün ovay› Bedahflan madenine çevirdi; çi¤ taneleri de gül bahçesine

iri inciler saçt›.

Aç›klama: Bedahflan k›rm›z› yakut madeniyle ünlü bir yer oldu¤u için burada

ç›kan yakuta da Bedahflan ad› verilmifltir.

26 Taze gül, Pafla hazretlerinin kap›s›n›n önündeki topra¤a saçmak için ete¤ini

inci ve mücevherlerle doldurdu.

Aç›klama: Burada sözü edilen pafla, Bakî’nin kasîdeyi sundu¤u Kanunî’nin

veziri Semiz Ali Pafla’d›r.

27 Hem k›l›ç hem kalem hem de kadeh ve mühür sahibi, Cem gibi ulu, Cemflîd

gibi a¤›r bafll› vezir,

Aç›klama: Âsaf, Hz. Süleyman’›n ünlü veziri Âsaf bin Berhiyâ (=Berhiyâ o¤lu

Âsaf)’d›r. Sonradan övgü s›fat› olarak vezirler için kullan›lm›fl, daha sonra

da tamamen vezir anlam›n› kazanm›flt›r; Cem, bu beyitte Hz. Süleyman, Cemflîd

de flarab›n mucidi oldu¤u söylenen efsanevî ‹ran hükümdar›d›r.

28 O, yüceli¤ine düflünce kemendinin eriflemedi¤i; mertebesi gök kadar yüce,

gölgesi hüma gibi kutlu Ali Pafla’d›r.

Aç›klama: Hümâ, Kaf da¤›’nda yaflad›¤›na ve gölgesinin bir kimsenin üzerine

düflmesiyle o kiflinin zenginlik, makam, mevki ve büyük mutlulu¤a kavuflaca¤›na

inan›lan efsanevî bir kufltur.

29 Gül dal› onun iyili¤inin nemiyle sulan›p yetiflse, her taze gonca, bir tatl› sözlü

bülbüle dönüflür.

30 Seher yeli onun ahlak›n›n kokusunu tafl›yarak çemenin üzerinden geçse; su,

gülsuyu, toprak da misk hâline gelir.

.......

38 Ey efendim, senin hükmünün yürüdü¤ü bu zamanlarda ç›nar dal› sümbülün

perçemine el uzatabilir mi?

Aç›klama: fiairler saç› sümbüle benzetmifllerdir.

39 (Sayende) meclisteki çalg›c›lar›n çalg›lar›ndaki tellerden baflka, bugün kimse

kimseden flikâyet edip inlemiyor, kimse kimseden zulüm görmüyor.

40 Musikar›n ezgileri her ne kadar kanuna uysa da, bu ezgilerden ç›kan feryat ve

inilti gibi sesler fleriate uymuyor, ne yapal›m?

Aç›klama: Musikar, yan yana dizilmifl birkaç kam›fltan meydana gelen ve

ney gibi üflenen bir tür çalg›n›n ad›; kanun, bu beyitte hem “çalg› âleti” hem

de “yasa” anlamlar›n› ça¤r›flt›racak flekilde kullan›lm›flt›r; fler’ de dinî yasa anlam›ndad›r.

41 Gönül seni övme çemeninde dolafl›rken ans›z›n içine bu her beyti birbirinden

güzel fliir do¤du:

42 Bahar sen geleceksin diye yoluna bir hayli dökülüp saç›ld› (haz›rl›k yapt›); gül

bahçesine gelip gül gibi yüzünü göstersen ne olur?

43 Çi¤ tanesi senin difllerini k›skand›¤› için kendini hançerin üzerine at›p öldürdü;

onu susam yapra¤›n›n üzerinde görenler oraya yerleflti kald› san›rlar.

Aç›klama: Susen çice¤inin yapra¤› hançer biçimindedir.

44 Periflan gönül gerçi zay›fl›ktan k›l kadar inceldi ama, (yine de) senin k›vr›m

k›vr›m saç›n›n çenberinden geçemez; sana kavuflamaz.

53


54

Eski Türk Edebiyat›na Girifl: Biçim ve Ölçü

45 Kâküllerin Çin, (yüzündeki) o ben siyah misk; gözün Hoten ceylan› gamzelerin

de Tatar’d›r.

Aç›klama: Çin hem bilinen “ülke” hem de “k›vr›m büklüm” anlam›ndad›r.

Hoten Do¤u Türkistan’da göbe¤inden misk elde edilen ceylanlar›yla ünlü bir

yerin ad›d›r. Gamze güzelin gizli bak›fl›d›r, bu bak›fl âfl›klara ac› verdi¤i için

ac›mas›z Tatarlara benzetilmifltir.

46 Hastan›n gülbefleker yiyerek sa¤l›¤›n› tekrar kazand›¤› gibi; yaral› gönlün flifas›

da senin yana¤›n ve duda¤›ndad›r.

Aç›klama: Gülbefleker gül ve flekerden yap›lm›fl bir tür gül reçeli ya da tatl›d›r;

bu tatl› ilaç olarak da kullan›lm›flt›r; flair sevgilisinin yana¤›n› güle, duda-

¤›n› da flekere benzetmektedir; la’l, k›rm›z› renkli bir de¤erli taflt›r; divan fliirinde

flairler sevgililerinin duda¤›n› la’le benzetmifllerdir.

47 Kan a¤layan gözüm, senin ölülere can veren lal gibi duda¤›n› gördü¤ünden

beri öyle her inciye dönüp bakmaz bile.

48 Ey yüce ve adaletli vezir, Baki kulunu cür’a gibi yerde ya da kadehte b›rakma,

ona el uzat.

Aç›klama: Cür’a, içki kadehinde kalan son damlad›r; ayak, hem “kadeh”

hem de “ayak” anlamlar›ndad›r; bu sözcük beyitte her iki anlam›n› da ça¤r›flt›racak

biçimde kullan›lm›flt›r.

49 E¤er bahse tutuflup binlerce güzel ötüfllü bülbül boy ölçüflmeye gelse; o (Bakî),

övgü bahçende (seni övmekte) hepsine tek bafl›na galip gelir.

Aç›klama: Hezâr, hem “bin” hem de bülbül anlam›ndad›r; beyitte her iki anlam›

da ça¤r›flt›racak biçimde kullan›lm›flt›r.

50 Di¤er flairlerin fliirleri piflkindir, ama piflkin so¤and›r; e¤er bu fliirler (bu kasîdedeki

beyitler) hamsa da ham anberdir.

Aç›klama: Amber, birtak›m ifllemlerden geçirildikten sonra kullan›lm›fl; bu

ifllemlerden geçmeyen ambere ham amber denilmifltir.

51 Ey ulular›n kendisiyle övündü¤ü kifli, e¤er fliir micmeremde ham (amber) varsa,

senin iyilik ete¤in onu örter.

Aç›klama: Micmere buhurdan demektir. Eskiden güzel koku için buhurdanlarda

amber yak›lm›flt›r.

52 fiiir denizi sat›r dalgalar›yla yeterince dalgalan›p durdu; (flimdi) dua incileriyle

sahili süslemenin zaman›d›r.

Aç›klama: fiair bu beyitte fliiri denize, m›sralar› dalgalara, dualar› da bu dalgalar›n

sedefler içinde sahile getirdi¤i incilere benzetmektedir.

53 Ovalar ve yaylalar lâlelerle bezendikçe; eller ve sar›klar güllerle süslendikçe

(insanlar ellerine gül ald›kça, sar›klar›na gül takt›kça),

54 Çi¤ taneleri lâle düflkünü (âfl›¤›) oldukça, zavall› bülbüllerin güllere olan ç›lg›n

aflk› sürüp gittikçe (dünya var oldukça),

Aç›klama: Üftâde, hem düflkün hem de âfl›k anlam›ndad›r.

55 Baht›n›n yüzü gül gibi gülüp aç›ls›n, içki kadehin lâle gibi mücevherlerle süslensin.

Örnek 6

Afla¤›daki beyitler XVII. yüzy›l Divan flairlerinden Nef’î (öl. 1635)’nin IV. Murâd’›

övmek ve bahar›n geliflini kutlamak için yazd›¤›, tamam› 39 beyitlik musammat

bir kasîdesinden al›nm›flt›r. Kasîde müstef’ilün müstef’ilün müstef’ilün müstef’ilün

vezniyle yaz›lm›flt›r. Birinci beyit d›fl›ndaki beyitlerin her m›sra›nda ilk iki

tef’ileden sonra (tef’ile için 4. üniteye bak›n›z›) iç kafiye kullan›lm›flt›r. Beyitlerde-


2. Ünite - Naz›m Biçimleri: Beyitlerden Oluflan Naz›m Biçimleri ve Dört M›sral› Naz›m Biçimleri

ki iç kafiyeler ve tef’ilelerin aynen tekrarlanmas›, bu kasîdeyi âhenk de¤eri oldukça

yüksek bir fliir hâline getirmifltir. M›sralar ilk iki tef’ilenin sonunda “/” iflaretiyle

gösterilen yerden ikiye ayr›ld›¤›nda birinci beyit d›fl›ndaki beyitler ilk üç m›sralar›

birbiriyle, dördüncü m›sralar› da matla beytiyle kafiyeli dörtlükler hâline gelmektedir:

Der-Medh-i Sultân Murâd Hân Aleyhi’r-Rahmetü ve’l-Gufrân

1 Esdi nesîm-i nev-bahâr / aç›ld› güller subh-dem

Açsun bizüm de gönlümüz / sâkî meded sun câm-› Cem

2 ‹rdi yine ürdibihiflt / old› havâ anber-siriflt

Âlem bihiflt-ender-bihiflt / her gûfle bir Bâ¤-› ‹rem

3 Gül devri îfl eyyâm›dur / zevk u safâ hengâm›dur

Âfl›klarun bayram›dur / bu mevsim-i ferhunde-dem

4 Dönsün yine peymâneler / olsun tehî hum-hâneler

Raks eylesün mestâneler / mutribler itdükçe negam

5 Bu demde kim flâm u seher / mey-hâne bâ¤a reflk ider

Mest olsa dilber sevse ger / ma’zûrdur fleyhü’l-Harem

6 Yâ neylesün bî-çâreler / âlüfteler âvâreler

Sâger suna meh-pâreler / nûfl itmemek olur sitem

7 Yâr ola câm-› Cem ola / böyle dem-i hurrem ola

Ârif odur bu dem ola / ayfl u tarabla mugtenem

8 Zevki o rind eyler tamâm / kim tuta mest ü flâd-kâm

Bir elde câm-› lâle-fâm / bir elde zülf-i ham-be-ham

9 Lutf eyle sâkî nâz› ko / mey sun ki kalmaz böyle bu

Dolsun sürâhî vü sebû / bofl durmasun peymâne hem

10 Her nev-resîde flâh-› gül / ald› eline câm-› mül

Lutf it aç›l sen dahi gül / ey serv-kadd ü gonce-fem

............

Nef’î

Beyitlerin düz yaz›yla dil içi çevirisi

Allah Ona Ac›s›n ve Günahlar›n› Ba¤›fllas›n Sultan Murad Han’›n Övgüsü Hakk›ndad›r.

1 Sabah vakti ilkbahar rüzgâr› esti ve güller aç›ld›. Saki, yetifl, Cem’in kadehini

sun (flarap ver) ki bizim de gönlümüz aç›ls›n.

2 Yine nisan geldi, hava amber kokular›yla doldu; her yer cennet içinde cennet,

her köfle bir ‹rem Ba¤› oldu.

Aç›klama: ‹rem, efsaneye göre Âd Kavmi’nden fieddâd’›n cenneti yeryüzünde

kurmak iddias›yla yapt›rd›¤› bahçelerin ya da flehrin ad›d›r.

3 Gül devri (ilkbahar) denilen bu kutlu mevsim, e¤lence, zevk ve safa zaman›;

âfl›klar›n da bayram›d›r.

4 Yine flarap kadehleri dönsün, meyhaneler boflals›n; flark›c›lar flark› söyledikçe

sarhofllar raks etsinler.

5 Gece gündüz meyhanenin ba¤› k›skand›¤› bu zamanda fleyhülharem sarhofl olsa,

güzel sevse bunu hofl karfl›lamak gerekir.

Aç›klama: fieyhülharem, Mekke ve Medine’nin yönetimiyle görevli memurdur.

6 (Hâl böyle olunca), çaresizler, âfl›klar, avareler ne yaps›n? Ay parças› gibi güzeller

kadeh sunarsa onlar›n sunduklar›n› içmemek haks›zl›k olur.

55


56

Gazelin as›l anlam›

“kad›nlarla aflk sohbeti

yapmak”t›r.

Resim 2.3

fieyh Gâlib

Divan›’ndan

gazeller

bölümünün ilk iki

sayfas›

Eski Türk Edebiyat›na Girifl: Biçim ve Ölçü

7 (Bir yerde) sevgili varsa, Cem’in kadehi (flarap) varsa, zaman da uygunsa; ârif

iflte böyle bir anda zevki ve e¤lenceyi kendisi için ganimet bilen kimseye denir.

Aç›klama: Ârif, anlay›fll›, bilgili, gördü¤ünü uzun uzun düflünmeden hemen

kavrayabilen kifliler için kullan›lm›fl bir s›fatt›r.

8 Zevki tam anlam›yla yaflayan rind, sarhofl bir hâlde ve mutluluk içinde bir

elinde lâle renkli flarap kadehini, bir elinde de güzelin k›vr›m k›vr›m saçlar›n›

tutand›r.

Aç›klama: Rind, görünüfle ve dünya ifllerine de¤er vermeyen, kurallardan

uzak, bütün varl›¤› kendi iç dünyas›na göre de¤erlendiren, gönül gözü aç›k,

hofl görülü, derbeder görünüflünün aksine bilge, içkiye ve e¤lenceye düflkün

kiflidir.

9 Saki, lutfet, naz› b›rak da flarap sun, surahi ve testi dolsun, kadeh de bofl kalmas›n;

çünkü, bu dünya böyle kalmaz.

10 Her yeni yetiflmifl gül fidan› (gibi güzel), eline flarap kadehi ald›; ey servi boylu,

gonca a¤›zl›! Lutfet, aç›l (nefl’elen), sen de gül.

Gazel

Gazel, bir edebiyat terimi olarak, ilk beytinin m›sralar› birbiriyle, di¤er beyitlerinin

ikinci m›sralar› ilk beyitle kafiyeli, ayn› vezinle söylenmifl, genellikle

befl beyit ile dokuz beyit aras›nda fliirlerin yaz›ld›¤› bir naz›m biçiminin

ad›d›r. Bununla birlikte beyit say›s› 15’e kadar ç›kan gazeller de görülür. Dört beyitli

gazellere ise nadir olarak rastlanmaktad›r.

Üç veya dört beyitli gazeller asl›nda eksik gazeller oldu¤undan bu manzumeler

gazel-i nâ-tamâm (=eksik gazel) olarak adland›r›lm›flt›r. Gazel genellikle 5 beyitle

yaz›lm›flt›r. Gazelin bir di¤er ad›n›n penç-beyt (=befl beyit) olmas› da gazelin

daha çok befl beyitli bir naz›m biçimi olarak kabul edildi¤ini göstermektedir. Fuzulî

gibi bu kurala uymayan baz› flairler de olmakla birlikte, Divan edebiyat›nda flairler

daha çok befl beyitli gazeller yazm›fllard›r. 15 beyitten uzun gazellere gazel-i

mutavvel (=uzun gazel) ad› verilir. Gazelde kafiye düzeni kasîdede oldu¤u gibidir:

aa, xa, xa, xa, xa . . .

Gazelin bafll›ca konusu “aflk”t›r. Ancak farkl› konularda yaz›lm›fl gazeller de

vard›r. Birer edebiyat terimi olmamakla birlikte çeflitli araflt›rmalarda ve yaz›larda

aflk›n verdi¤i mutluluk ya da ac›y› dile getiren gazellere âfl›kane gazel, dünya

zevklerinden söz eden gazellere rindâne gazel, do¤rudan sevgilinin güzelli¤inden

ve ona duyulan arzudan bahseden gazellere flûhâne gazel, tasavvufî düflüncenin

hâkim oldu¤u gazellere sûfiyâne ya da ârifâne gazel, felsefî gazellere de

hikemî veya hakîmâne gazel adlar›n›n verildi¤i görülmektedir.


2. Ünite - Naz›m Biçimleri: Beyitlerden Oluflan Naz›m Biçimleri ve Dört M›sral› Naz›m Biçimleri

Kasîdede oldu¤u gibi gazelin m›sralar› birbiriyle kafiyeli ilk beytine matla, matladan

sonra gelen beytine hüsn-i matla, son beytine makta, makta beytinden önceki

beyte de hüsn-i makta ad› verilmifltir. Matla beytinin maksada uygun, etkileyici

ve güzel olmas› hâlinde böyle beyitlere hüsn-i matla, ayn› flekilde etkileyici ve

güzel makta beytine de hüsn-i makta ad› verildi¤ini ileri süren kaynaklar da vard›r.

Bir gazelde birden fazla matla beyti varsa, bu tür gazellere zü’l-metâli ya da zâtü’l-metâli;

gazelin en güzel beytine de flâh beyt, fleh beyt ya da beytü’l-gazel

denir. Fakat bir gazelin en güzel beyti kifliden kifliye de¤iflebilece¤inden gazelin

bir beytini flâh beyt ya da beytü’l-gazel olarak seçmek oldukça göreceli bir de¤erlendirme

olur.

Gazelde flairler mahlaslar›n› genellikle son beyitte kullanm›fllard›r. Bununla birlikte

mahlas›n son beyitten önce kullan›lm›fl oldu¤u gazeller de vard›r. Gazellerde

flairlerin mahlas kullanmalar› Divan fliirinde genel bir kural olmakla birlikte Kad›

Burhaneddin (öl. 1398) ve Kemal Paflazade (öl. 1534) gibi fliirlerinde hiç mahlas

kullanmam›fl flairler de görülmektedir. fiairlerin mahlaslar›n› kelimenin gerçek anlam›n›

da ça¤r›flt›racak biçimde kullanmalar›na ise hüsn-i tahallus (=mahlas› güzel

kullanma) denilir. Bakî’nin fliirlerinde bu kullan›m›n çok güzel örnekleri vard›r.

fiairler kasîdede oldu¤u gibi gazelde de ahengi art›rmak amac›yla birtak›m yollara

baflvurmufllar; bunu sa¤lamak için de baz› gazellerde birden fazla matla beyti

kullanm›fllar ya da fliirlerini musammat olarak yazm›fllard›r (bk. Örnek 9). Birden

fazla matla kullan›lm›fl gazellerin zü’l-metâli’ ya da zâtü’l-metâli olarak nitelendi¤ini

daha önce belirtmifltik. fiairlerin bu konuda baflvurduklar› bir baflka yol da gazelin

bütün m›sralar›nda ayn› kafiyeyi kullanmakt›r. Divan fliirinde bütün m›sralar› kafiyeli

gazellere müselsel gazel ad› verilmifltir. Müselsel gazeller de musammat gazeller

gibi âhenk de¤eri yüksek manzumelerdir. Matla beytindeki m›sralardan biri gazel

içerisinde tekrarlanm›flsa, kasîdede oldu¤u gibi buna redd-i matla denir.

Gazelde konu bütünlü¤ü flart de¤ildir; yani gazelin her beytinde farkl› bir konu

ifllenmifl olabilir. Ancak bütün beyitlerde ayn› konunun ifllendi¤i gazeller de

vard›r. Beyitleri aras›nda konu bütünlü¤ü olan gazellere yek-âhenk gazel ad› verilir

(bk. Örnek 7). Bir gazelin bütün beyitleri her bak›mdan ayn› etkileyicilikte

söylenilmiflse bu tür gazeller de yek-âvâz olarak nitelenir.

Mahlas beytinden sonra birkaç beytin daha bulundu¤u gazellere gazel-i müzeyyel

denir. Müzeyyel gazellerde zeyl (=ek) k›s›mlar›n konusu genellikle övgüdür.

Bu aç›dan bak›ld›¤›nda bu zeyiller, k›sa medhiyeler gibidir. Mahlas beytinden

önce medhiyenin bulundu¤u gazeller de vard›r. Divan flairlerinin ço¤u Arapça ve

Farsça bilmekte, Arap ve Fars edebiyat›na ait eserleri okuyup anlamakta, hatta bir

k›sm› bu iki dille rahatl›kla fliir de yazabilmekteydi. ‹flte bu flairlerin, yazd›klar› gazellerin

beyitleri aras›nda Türkçe d›fl›nda bu iki dilden biri ya da ikisiyle yaz›lm›fl

m›sralar ya da beyitler varsa, bu tür gazellere mülemma’ gazel denilmifltir. ‹ki ayr›

flairin birer m›sra veya beyit yazarak, birlikte oluflturduklar› gazele gazel-i müflterek

(=ortak gazel) ad› verilir. Bu gazellerde hangi m›sra›n ya da beytin hangi flaire

ait oldu¤u genellikle bellidir. Karfl›l›kl› konuflman›n nakledilmesi fleklinde, “dedim”

ve “dedi” yüklemleriyle yaz›lan gazellere mürâca’a fliiri denir. Konusu aflk

olan bu fliirler sade bir dille yaz›lm›fllard›r ve konuflma havas› tafl›rlar. En dikkat çekici

örnekleri “dedim” ve “dedi” yüklemleri m›sra bafllar›nda olanlard›r. Bu gazellere

divan fliirinin hemen her döneminde rastlanmakla birlikte flairlerin bu tarza olan

ilgisinin XVII. yüzy›ldan itibaren gittikçe azalan bir seyir izledi¤i görülmektedir.

57

Müselsel, “zincirleme”

demektir. Bu tür gazellerde

aral›ks›z olarak bütün

m›sralar kafiyeli oldu¤u için

bu flekilde

adland›r›lm›fllard›r.

Müzeyyel, “ekli, ilaveli”

anlam›ndad›r.

Mülemma’›n as›l anlam›

“alaca, rengârenk”tir.

Mürâca’an›n sözcük anlam›

“geri dönme”dir.


58

Eski Türk Edebiyat›na Girifl: Biçim ve Ölçü

Gazel, Divan flairlerinin çok kulland›klar› bir naz›m biçimidir. Bu flairler aras›nda

gazel yazmam›fl olan› yoktur. Yaln›zca sanat yapmak için yaz›lan gazel, flairin

yetene¤ini rahatça gösterebildi¤i bir naz›m biçimidir. Gazelin beyit say›s›ndaki s›n›rlama

flairleri bu k›sa naz›m biçiminin dar s›n›rlar› içinde bütün sanat güçlerini,

edebî yetenek ve hünerlerini ortaya koymak gibi oldukça zor bir s›navla karfl› karfl›ya

b›rakm›flt›r. Naz›m biçiminin flairler için çizdi¤i bu s›n›rlar, gazelleri anlam yo-

¤unlu¤u oldukça fazla fliirler hâline getirmifltir.

Halk edebiyat›nda da fâ’ilâtün fâ’ilâtün fâ’ilâtün fâ’ilün vezniyle dîvân, fe’ilâtün,

fe’ilâtün, fe’ilâtün, fe’ilün vezniyle selîs, mef’ûlü mefâ’îlü mefâ’îlü fe’ûlün

vezniyle kalenderî, mefâ’îlün mefâ’îlün mefâ’îlün mefâ’îlün vezniyle de semâ’î

ad› verilen gazeller yaz›lm›flt›r. Bunlar›n musammat olanlar› da vard›r. Halk edebiyat›nda

müfte’ilün müfte’ilün müfte’ilün müfte’ilün vezniyle yaz›lan gazel biçimindeki

fliirlere de satranç ad› verilmifltir. Bu fliirlerin her beytinden musammat

gazelde oldu¤u gibi dörtlükler ç›kar.

Örnek 7

Afla¤›daki gazel XVI. yüzy›l flairlerinden Emrî (öl. 1575)’ye aittir. Emrî, bu gazelin

bütün beyitlerinde Mecnûn’un Leylâ’ya olan aflk›n› dile getirmifltir. Gazelin vezni

mef’ûlü fâ’ilâtü mefâ’îlü fâ’ilün’dür. Bütün beyitleri aras›nda anlam ve konu

bütünlü¤ü olan bu gazel, bir yek-âhenk gazel örne¤idir.

1 Mecnûn ki mülket-i gam-› Leylîde flâh idi

Âh› duhân› bafl›na çetr-i siyâh idi

2 Mecnûna yolda nâka-i Leylînin izleri

Gündüzle âfitâb idi giceyle mâh idi

3 Mecnûn diyâr-› gamda özin k›lm›fl idi hâk

Mûlar degüldi sînesi üzre giyâh idi

4 Mecnûn ki cism-i zerdini ber-bâd k›ld› âh

Gûyâ ki h›rmen-i gam-› Leylîde kâh idi

5 Mecnûna ka - met ü ruh-› Leylîsüz Emriyâ

Bâg-› cihânda serv ile gül flekl-i âh idi

Emrî

Gazelin düz yaz›yla dil içi çevirisi

1 Mecnun Leylâ gam› ülkesinde padiflah, (aflk ac›s› ile çekti¤i) âh›n duman› da

bafl›nda siyah çad›rd›.

2 Leylâ’n›n devesinin izleri Mecnun için gündüz günefl, gece de ay idi.

3 Mecnun gam ülkesinde kendisini toprak etmiflti; gö¤sünün üzerinde k›l de¤il

(bu topraktan biten) otlard›.

4 Ah, Leylâ gam› harman›ndaki bir saman çöpü gibi olan Mecnun’un sararm›fl

bedenini, rüzgâr›n›n önüne kat›p ald› götürdü.

Aç›klama: Beyitte Mecnun’un bedeni Leyla’n›n aflk›n›n gam›ndan sararm›fl

bir saman çöpüne; onun hasretiyle çekti¤i âh da bu saman çöpünü önüne

kat›p götüren rüzgâra benzetilmektedir.

5 Ey Emrî! Leylâ’n›n boyu ve yana¤› olmay›nca dünya bahçesindeki servi ve gül

Mecnun için âh flekli gibidir.

Aç›klama: Âh, eski yaz›da “elif” ve “he” harfleriyle yaz›l›r. fiair burada elif

harfini biçim olarak serviye, he harfini de güle benzetmektedir.


2. Ünite - Naz›m Biçimleri: Beyitlerden Oluflan Naz›m Biçimleri ve Dört M›sral› Naz›m Biçimleri

Örnek 8

Afla¤›daki befl beyitlik gazel Bakî’ye aittir. Gazelin vezni fe’ilâtün (fâ’ilâtün),

fe’ilâtün fe’ilâtün, fe’ilün(fa’lün)’dür. Gazelin ilk iki beytinde aflk, di¤er beyitlerinde

de bahar konusunu ifllemifltir.

1 Serv ile ka - metüne kimse dimez hem-serdür

Müntehâ ka - metün andan dahi bâlâ-terdür

2 Gül derin gülmez aç›lmaz bana ol gonce-dehen

Ga - libâ hep yüzine gül didügüme terdür

3 Seyr-i deryâya ne hâcet dem-i sahrâ geldi

Gûyiyâ sahn-› çemen flimdi yem-i ahdardur

4 N’ola gül flevkine çalup ça¤›rursa bülbül

Mutribâ ol dahi baflka bafl›na mehterdür

5 Söyle flol kan olaca¤› bize sunsun Bâkî

Nev-bahâr irdi gedâlar içecek demlerdür

Bakî

Gazelin düz yaz›yla dil içi çevirisi

1 Kimse senin boyun serviyle ayn›d›r demez; (çünkü) son derece uzun boyun

ondan da yüksektir.

2 Gül derim, ama o gonca a¤›zl› bana gülüp aç›lmaz; galiba yüzüne her zaman

gül dedi¤im için gücenmifltir.

3 (Art›k) ovalarda k›rlarda gezip dolaflma vakti geldi; mesire yerleri yeflil bir deniz

gibi; deniz gezintisine ne gerek var?

4 Ey mutrib, bülbülün gül aflk›yla ötmesinde flafl›lacak bir fley yok; o da (senin

gibi) tek bafl›na bir çalg› tak›m›d›r.

5 Bakî, sakiye söyle de kan olas› flarab› bize sunsun; ilkbahar geldi, (bu mevsim)

fakirlerin (âfl›klar›n) içece¤i zamanlard›r.

Aç›klama: Mutrib, meclislerde çalg› çalan ve flark› okuyan kifli.

Örnek 9

Afla¤›daki fliir XVI. yüzy›l flairlerinden Fuzulî (öl. 1555-56)’nin yedi beyitlik musammat

bir gazelidir. Bu gazelin vezni 4 mefâ’îlün’dür. Gazelin matla d›fl›ndaki beyitleri

m›sralar›n›n “/” ile bölünmüfl yerlerinden eflit olarak ikiye ayr›ld›¤›nda ilk üç

m›sra kendi aras›nda, dördüncü m›sra› da matla beytiyle kafiyeli dörtlükler hâline

dönüflürler.

1 Meni cândan usandurd› / cefâdan yâr usanmaz m›

Felekler yand› âhumdan / murâdum flem’i yanmaz m›

2 Kamu bîmâr›na cânân / devâ-y› derd ider ihsân

Niçün k›lmaz mana dermân / meni bîmâr sanmaz m›

3 Gamum pinhân dutardum men / didiler yâre k›l rûflen

Disem ol bî-vefâ bilmen / inanur m› inanmaz m›

4 fieb-i hicrân yanar cânum / töker kan çeflm-i giryânum

Uyarur halk› efga - num / kara bahtum uyanmaz m›

5 Gül-i ruhsâr›na karflu / gözümden kanlu akar su

Habîbüm fasl-› güldür bu / akar sular bulanmaz m›

6 Degüldüm men sana mâ’il / sen itdün aklum› zâ’il

Mana ta’n eyleyen ga - fil / seni görgeç utanmaz m›

59


60

SIRA S‹ZDE

DÜfiÜNEL‹M

Eski Türk Edebiyat›na Girifl: Biçim ve Ölçü

7 Fuzûlî rind-i fleydâdur / hemîfle halka rüsvâdur

Sorun kim bu ne sevdâdur / bu sevdâdan usanmaz m›

Gazelin düz yaz›yla dil içi çevirisi

1 Beni can›mdan usand›ran sevgili, cefa etmekten usanmaz m›? Âh›mdan felekler

yand›, hâlâ murat mumum yanmaz m› (arzuma kavuflamayacak m›y›m)?

2 Sevgili bütün hastalar›n›n (âfl›klar›n›n) dertlerine çare bulur (da) benim derdime

niçin çare bulmaz, yoksa benim hasta (âfl›k) olmad›¤›m› m› san›r.

3 Ben gam›m› (aflk›m›) gizli tutuyordum; git bunu sevgiline söyle dediler; ama

söyledi¤im zaman, bilmem o vefas›z inan›r m›, inanmaz m›?

4 Ayr›l›k gecesinde can›m yanar, gözlerimden kanl› yafllar akar, feryad›m halk›

uyand›r›r da kara baht›m› bir türlü uyand›ramaz m›?

5 Gül yana¤›na karfl› gözümden kanl› yafl akar; sevgilim, bu gül mevsimidir, bu

mevsimde sular bulan›k akmaz m›?

Aç›klama: fiair bu beyitte sevgilisine, onun gül gibi yana¤›na karfl› gözünden

kanl› yafllar akmas›n› do¤al karfl›lamas›n›; çünkü, onun gül gibi yana¤›n›n

kendisi için ilkbahar oldu¤unu, ilkbaharda da sular›n bulan›k akmas›n›n do-

¤al karfl›lanmas› gerekti¤ini söyleyerek bu durum için flairce bir neden yaratmaktad›r.

6 Benim sana ilgim yoktu; akl›m› bafl›mdan sen ald›n; beni k›nayan gafil kifli,

senin bu güzelli¤ini görünce beni k›nad›¤› için utanmaz m›?

7 Fuzulî ç›lg›n bir âfl›kt›r; bu yüzden herkesin diline düflmüfltür; sorun ona, bu

ne biçim sevgidir; bu sevdadan usanmaz m›?

Kasîde ve gazel SIRA terimlerini S‹ZDE tan›mlayarak, bu iki naz›m flekli aras›nda önemli oldu¤unu düflündü¤ünüz

farklar› belirtiniz.

Müstezâd

DÜfiÜNEL‹M

SORU

Müstezâd, bir edebiyat terimi olarak gazelden türemifl ve m›sralar›n›n biri

uzun biri k›sa SORU olmak üzere belli vezinlerde yaz›lm›fl bir naz›m biçiminin

ad›d›r. Genellikle mef’ûlü mefâ’îlü mefâ’îlü fe’ûlün vezniyle yaz›lm›fl olan gazel-

D‹KKAT

SIRA S‹ZDE

lerden türetilmifl D‹KKAT ve beyitlerin m›sra aralar›na mef’ûlü fe’ûlün cüzleriyle yaz›lan k›-

SIRA S‹ZDE

sa m›sralar eklenmifltir. Say›lar› az da olsa baflka vezinlerle yaz›lm›fl müstezâdlar da

SIRA S‹ZDE

vard›r. Bu vezinler flunlard›r:

SIRA S‹ZDE

DÜfiÜNEL‹M

DÜfiÜNEL‹M

mef’ûlü mefâ’îlü mefâ’îlü mefâ’îlü mef’ûlü mefâ’îlü

SORU

müfte’ilün AMAÇLARIMIZ müfte’ilün müfte’ilün fâ’

SORU

mefâ’îlün mefâ’îlün mefâ’îlün mefâ’îlün

müfte’ilün fâ’

mefâ’îlün mefâ’îlün

AMAÇLARIMIZ

K D‹KKAT ‹ T A P

2

Son vezinle K yaz›lm›fl D‹KKAT ‹ T A Polan

müstezadlar mefâ’ilün vezni alt› defa tekrarlanm›fl oldu¤u için

müstezâd-› südâsiyye (=alt›l› müstezâd) olarak adland›r›lm›flt›r.

SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE

TELEV‹ZYON

Eklenen TELEV‹ZYON k›sa m›sralar ziyâde (=fazla) ad›n› al›rlar. Bu k›sa m›sralar›n vezinleri

uzun m›sralar›n vezinlerinin ilk ve son tef’ilelerinin bir araya getirilmesiyle elde

edilmifltir (bk. AMAÇLARIMIZ Örnek 10). Müstezâdlar dört ayr› kafiye düzeninde yaz›lm›fllard›r:

AMAÇLARIMIZ

‹NTERNET ‹NTERNET

1. a(a) a(a); b(b) a(a); c(c) a(a) . . . 2. a(a) a(a); x(x) a(a); x(x) a(a) . . .

K ‹ T A P

3. a(b) a(b); K ‹ Tc(c) A Pa(b);

d(d) a(b) . . . 4. a(b) a(b); x(x) a(b); x(x) a(b). . .

TELEV‹ZYON

TELEV‹ZYON

‹NTERNET ‹NTERNET


SIRA S‹ZDE

DÜfiÜNEL‹M

2. Ünite - Naz›m Biçimleri: Beyitlerden Oluflan Naz›m Biçimleri ve Dört M›sral› Naz›m Biçimleri

SORU

Harflerle sembollefltirilen kafiye düzeninde ilk harfler uzun m›sralar›, D‹KKAT ayraç içine al›nan

ikinci harfler de k›sa m›sralar› göstermektedir.

Ziyâdeleri ya da uzun m›sralar› tekrarlanan müstezâdlara mütekerrir müstezâd,

ziyâde m›sra› uzun m›sralar›n bafl›nda tekrarlanan müstezâdlara da müdevver

müstezâd denilir.

Müstezâdlar en fazla gazelden türetilmifl olmakla birlikte, az say›da da olsa; rübâ’î,

k›t’a ve kasîdeden türetilmifl olanlar› da vard›r. Müstezâdlar›n konular› gazel

ile benzerlik gösterir. Aflk, flarap, ayr›l›k, tabiat gibi konular bu K fliirlerde ‹ T A P s›kça ifllenmifltir.

Bunlar›n d›fl›nda dinî, tasavvufî konularda yaz›lm›fl olanlar›na da rastlan›r.

Müstezâdlar, anlam bütünlü¤ü bak›m›ndan di¤er naz›m flekillerinden farkl› bir

özelli¤e sahiptir. Bir müstezâdda ziyade m›sralar ç›kar›ld›¤› zaman TELEV‹ZYON fliirde anlam›n

bozulmamas› gerekir.

Bilindi¤i kadar›yla Anadolu’da yaz›lm›fl ilk müstezâd örnekleri XIV. yüzy›l flairlerinden

Seyyid Nesîmî (öl. 1404 ?)’ye aittir. Yeni edebiyat anlay›fl› çerçevesinde de

müstezada önem verilmifl, Servet-i Fünûn flairleri bu naz›m biçiminin bilinen vezin

ve kafiye sisteminde birtak›m de¤ifliklikler yaparak serbest müstezâd ad› verilen

yeni bir flekil denemifllerdir. Müstezâd halk edebiyat›nda yedekli, ayakl› adlar›yla

çok kullan›lm›fl bir naz›m biçimidir.

Örnek 10

Afla¤›daki müstezâd XVIII. yüzy›l Divan flairlerinden Nedîm (öl. 1730)’e aittir. Müstezâd›n

uzun m›sralar›n›n vezni mef’ûlü mefâ’îlü mefâ’îlü fe’ûlün, ziyadelerinin vezni

de mef’ûlü fe’ûlün’dür. Kafiye düzeni flöyledir: a(b) a(b), x(x) a(b), x(x) a(b). . .

1 Ey flûh-› kerem-pîfle dil-i zâr senindir

Yok minnetin aslâ

V’ey kân-› güher anda ne kim var senindir

Pinhân ü hüveydâ

2 Sen kim gelesin meclise bir yer mi bulunmaz

Bafl üzre yerin var

Gül goncesisin gûfle-i destâr senindir

Gel ey gül-i ra’nâ

3 N’eylersen edip bir iki gün bâr-› cefâya

Sabreyle de sonra

Peymâne senin hâne senin yâr senindir

Ey dil tek ü tenhâ

4 Bir bûse-i can-bahfl›na ver nakd-i hayât›

Ger ka - ’il olursa

Senden yanad›r söz yine bâzâr senindir

Ey âfl›k-› fleydâ

5 Çeflmân› siyeh-mest-i sitem kâkülü pür-ham

Ebrûlar› pür-çîn

Benzer ki bu dildâr-› cefakâr senindir

Bî-flübhe Nedîmâ

Nedîm

Müstezâd›n düz yaz›yla dil içi çevirisi

1 Ey âlicenap fluh, zavall› gönlüm senindir; hiç minnet etme ve ey mücevher

madeni, bu gönüldeki gizli aç›k ne varsa, hepsi senindir.

SIRA S‹ZDE

DÜfiÜNEL‹M

61

SORU

D‹KKAT

SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE

Mütekerrir “tekrarlanan”,

müdevver de “yuvarlak”

anlam›ndad›r.

AMAÇLARIMIZ

AMAÇLARIMIZ

K ‹ T A P

TELEV‹ZYON

‹NTERNET ‹NTERNET

Yedek ve ayak, “ziyâde”nin

karfl›l›¤›d›r.


62

K›t’an›n as›l anlam›

“parça”d›r.

Ebced, hakk›nda 9. Ünitede

bilgi verilecektir.

Eski Türk Edebiyat›na Girifl: Biçim ve Ölçü

2 Sen meclise gelirsin de bir yer mi bulunmaz; yerin bafl üzerindedir; çünkü, gül

goncas›s›n, senin yerin sar›¤›n köflesidir, gel ey ra’nâ gül!

Aç›klama: Gül-i ra’nâ yapraklar› sar› ve k›rm›z› olan iki renkli güldür.

3 Ey gönül, ne yaparsan yap, bir iki gün cefa yüküne sabret; sonra kadeh de ev

de sevgili de senindir; hem de yaln›z senin!

4 Ey ç›lg›n âfl›k, e¤er o güzel raz› olursa, ölülere can veren bir öpücü¤ü karfl›l›-

¤›nda bütün ömrünü ver; bu sözüm sana, ama yine de sen bilirsin.

5 Ey Nedîm, gözleri zilzurna zulüm sarhoflu, kâkülü k›vr›m k›vr›m, kafllar› çat›k

bu güzelin senin zalim sevgilin oldu¤u anlafl›l›yor; bunda hiç flüphe yok.

K›t’a

K›t’a bir edebiyat terimi olarak genellikle iki veya iki beyitten uzun, matla ve

mahlas beyti olmayan bir naz›m biçiminin ad›d›r. Bir baflka ifadeyle k›t’alar

kasîde ve gazel gibi musarra bir beyitle bafllamayan ve mahlas kullan›lmam›fl manzumelerdir

(bk. Örnek 11, 12). K›t’ada beyitlerin ilk m›sra’lar› serbest, ikinci m›sralar›

birbiriyle kafiyelidir. Kafiye düzeni flöyledir: xa, xa, xa, xa . . .

Divan fliirinde daha çok iki beyitli k›t’alar yaz›lm›flsa da bu naz›m biçimiyle yaz›lm›fl

manzumelerin beyit say›s›n›n otuza kadar ç›kt›¤› görülür. ‹ki beyitten uzun

olan böyle k›t’alara k›t’a-i kebîre (=büyük k›t’a) denilir. Uzun k›t’alar› kasîdeden

ay›ran en önemli özellik, bu manzumelerde matla ve mahlas beyitlerinin bulunmamas›d›r.

K›t’alarda her türlü konunun ifllendi¤i görülmektedir. Çeflitli olaylara ebcedle

tarih düflürmede en fazla bu naz›m biçimi kullan›lm›flt›r. Beyitleri aras›nda

konu birli¤inin ve anlam bütünlü¤ünün bulunmas› bu naz›m fleklinin baflka bir

özelli¤idir.

Naz›m: K›t’aya benzer bir naz›m biçimidir. Naz›m, bir edebiyat terimi olarak vezinli

kafiyeli söz, fliir anlam›ndad›r. Yine bir edebiyat terimi olarak musarra bir beyitle

bafllayan k›t’aya da naz›m denilmektedir. Dolay›s›yla nazm›n k›t’adan ayr›ld›¤›

tek yön ilk beytin musarra olmas›d›r. Bu nedenle naz›m, k›t’an›n bir türü olarak da

de¤erlendirilebilir. Kafiye düzeni flu flekildedir: aa, xa . . .

Naz›m› mahlas beyti olmayan bir gazele benzetmek de mümkündür. Uzunluklar›

iki ile on befl beyit aras›ndad›r (bk. Örnek 13). Ancak uzun naz›mlar k›t’a-i kebîre

gibi farkl› bir adla an›lmam›flt›r. ‹ki beyitli naz›mlar beyit say›s› ikiden fazla

olan naz›mlara oranla daha azd›r. ‹kiden fazla beyitle yaz›lan naz›mlar›n daha çok

çeflitli olaylara tarih düflürmede, övgü ve yergide kullan›ld›¤› görülmektedir. K›t’a

ve naz›m› birbirinden ay›ran tek özellik, naz›m›n ilk beytinin k›t’an›n aksine musarra

olmas›d›r. Bu nedenle naz›m ve k›t’a-i kebîreyi, ayr› birer naz›m biçimi olarak

de¤erlendirmek yerine k›t’an›n iki ayr› türü olarak kabul etmek daha do¤ru

olur.

Örnek 11

Afla¤›daki iki beyitli felsefî fliir Fuzulî’nin ünlü bir k›t’as›d›r. K›t’an›n vezni fe’ilâtün

(fâ’ilâtün), mefâ’ilün, fe’ilün (fa’lün); kafiye düzeni de “xa xa”d›r.

‹lm kesbiyle pâye-i rif’at

Ârzû-y› muhâl imifl ancak

Aflk imifl her ne var âlemde

‹lm bir kîl ü kâl imifl ancak

Fuzulî


2. Ünite - Naz›m Biçimleri: Beyitlerden Oluflan Naz›m Biçimleri ve Dört M›sral› Naz›m Biçimleri

K›t’an›n düz yaz›yla dil içi çevirisi

‹lim yoluyla yücelmek, gerçekleflmesi mümkün olmayan bir arzuymufl; bu dünyada

her ne var ise aflk; ilim de yaln›zca bofl bir lafm›fl.

Örnek 12

Afla¤›daki felsefî fliir Fuzulî’ye ait dört beyitlik bir k›t’ad›r. K›t’an›n vezni fe’ilâtün

(fâ’ilâtün), fe’ilâtün , fe’ilâtün, fe’ilün (fa’lün), kafiyesi düzeni de “xa xa xa

xa”d›r. K›t’a, matla ve mahlass›z bir gazel gibidir.

1 Her kimün var ise zât›nda flerâret küfri

Ist›lâhât-› ulûm ile müselmân olmaz

2 Ger kara tafl› k›z›l kan ile rengîn itsen

Tab’a ta¤yîr virüp la’l-i Bedahflân olmaz

3 Eylesen tûtîye ta’lîm-i edâ-y› kelimât

Nutk› insân olur ammâ özi insân olmaz

4 Her uzun boylu flecâ’at idebilmez da’vî

Her a¤aç kim boy atar serv-i h›râmân olmaz

Fuzulî

K›t’an›n düz yaz›yla dil içi çevirisi

1 Karakterinde kötülük küfrü bulunan kifli birtak›m dinî terimleri kullanmakla

Müslüman olmaz.

2 Kara tafl› k›z›l kanla boyasan; bu, do¤as›n› de¤ifltirip onu Bedahflan yakutu

yapmaz.

3 Papa¤ana konuflmay› ö¤retsen, sözü insan sözü olur ama, özü insan olmaz.

4 Her uzun a¤ac›n sal›nan servi olmad›¤› gibi, her uzun boylu da cesaret davas›na

kalk›flamaz.

Örnek 13

Afla¤›daki naz›m XVIII. yüzy›l Divan flairlerinden fieyh Gâlib’e aittir. Konusu

aflk olan bu nazm›n vezni fe’ilâtün (fâ’ilâtün), fe’ilâtün, fe’ilâtün, fe’ilün (fa’lün),

kafiye düzeni de “aa xa”d›r.

Ey felek maksadun ülfet mi adâvet mi nedür

Yoksa ol mâh ile uflflâka felâket mi nedür

‹rmeden vuslata hicrâna irifldük ammâ

Anlasam bari bidâyet mi nihâyet mi nedür

fieyh Gâlib

Naz›m›n düz yaz›yla dil içi çevirisi

Ey felek, senin maksad›n dostluk mudur, düflmanl›k m›d›r? Yoksa o ay parças›

gibi güzel ile âfl›klara felâket getirmek midir? Sevgiliye kavuflamadan, ondan ayr›ld›k;

bari, flu kadar›n› anlasam, bu iflin bafllang›c› m›; yoksa sonu mudur?

K›t’a ve naz›m› tan›mlayarak bu iki naz›m biçimi aras›ndaki fark› belirtiniz. SIRA S‹ZDE

DÜfiÜNEL‹M

SORU

D‹KKAT

3

SORU

D‹KKAT

63

SIRA S‹ZDE

DÜfiÜNEL‹M

SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE


64

Mesnevînin as›l anlam›

“ikili” ya da “ikifler

ikifler”dir.

Resim 2.4

Nizâmî’nin Leylâ

vü Mecnûn ile

Husrev ü fiîrîn’inin

ilk yapraklar›

Eski Türk Edebiyat›na Girifl: Biçim ve Ölçü

Mesnevî

Mesnevî bir edebiyat terimi olarak ayn› vezinde ve her beyti di¤er beyitlerden

ba¤›ms›z olarak kendi aras›nda kafiyeli bir naz›m biçiminin ad›d›r. Bu naz›m

biçimine mesnevî ad›n›n verilifl nedeni, her beytin m›sralar›n›n di¤er beyitlerden

ba¤›ms›z olarak kendi içinde ikifler ikifler kafiyelenmifl olmas›d›r. Di¤er naz›m biçimleri

için konulmufl olan beyit say›s› s›n›rlamas› bu naz›m biçiminde yoktur (bk.

Örnek 14, 15). Mesnevîde beyitlerin di¤er beyitlerden ba¤›ms›z olarak kendi içinde

kafiyelenmesi ve beyit say›s› için bir s›n›rlama konulmam›fl olmas›, di¤er naz›m

flekillerinde oldu¤u gibi flairleri kafiye bulma ve say›s› önceden belli birkaç beyit

ile düflüncelerini ifade etme s›k›nt›s›ndan kurtarm›fl; bu nedenle de uzun, bazen

binlerce beyit tutan manzumeler bu naz›m biçimiyle yaz›lm›flt›r. Mesnevîlerde genellikle

mefâ’îlün mefâ’îlün fe’ûlün; mef’ûlü mefâ’ilün fe’ûlün; fâ’ilâtün fâ’ilatün

fâ’ilün; fe’ilâtün fe’ilâtün fe’ilün gibi k›sa vezinler kullan›lm›fl; bu da flairler için

anlat›m› kolaylaflt›ran baflka bir etken olmufltur. Divanlarda beyit say›s› en fazla

otuza kadar ç›km›fl k›sa mesnevîlere de rastlanmakla birlikte bu naz›m biçimiyle

genellikle “Leylâ ve Mecnun”, “Husrev ve fiîrîn”, Yûsuf ve Zelîhâ” gibi edebî de¤er

tafl›yan uzun aflk hikâyeleri, destânî konular ile ö¤retici yönü a¤›r basan dinî, tasavvufî,

ahlakî eserler ve manzum sözlükler yaz›lm›flt›r.

Türk edebiyat›nda yaz›lm›fl mesnevîler üzerinde konuyla ilgili derslerde kronolojik

s›rayla ayr›nt›l› olarak durulacakt›r.

Ayn› flair taraf›ndan yaz›lm›fl befl mesnevîye hamse denir. ‹ran edebiyat›nda ilk

hamse sahibi flair Genceli Nizâmî (öl. 1214 ?)’dir. Genceli Nizamî, mesnevîde ‹ran

edebiyat›n›n en büyük flairidir. Hamse’sindeki mesnevîler Mahzenü’l-Esrâr, Leylî

vü Mecnûn, Husrev ü fiîrîn, Heft-peyker ve ‹skender-nâme’dir. Nizâmî’nin gerek

‹ran gerekse Türk mesnevî flairleri üzerinde etkisi sürekli olmufl; bu flairler Nizamî’yi

örnek alarak birçok hamse yazm›fllard›r.

Mesnevînin bölümler hâlinde düzenlenmifl kendine özgü bir kompozisyonu

vard›r. ‹lk dönem Türkçe mesnevîlerde her flairin uydu¤u bir mesnevî formundan

söz etmek mümkün de¤ildir. Ancak bu edebiyat›n tarihî geliflimi içinde mesnevî

formu da bir düzen kazanm›fl ve mesnevîler bu düzene uyularak yaz›l›r olmufllard›r.

Yayg›n olarak uyulan bu düzene göre genellikle bir mesnevîde bulunmas› gereken

bölümleri flu üç bafll›k alt›nda toplamak mümkündür:


2. Ünite - Naz›m Biçimleri: Beyitlerden Oluflan Naz›m Biçimleri ve Dört M›sral› Naz›m Biçimleri

1. Girifl: Mesnevî flairinin biçim gerekliliklerini yerine getirdi¤i k›s›md›r. Bu

bafll›k alt›nda s›ras›yla tevhîd, münâcât ve na’t gibi bölümler vard›r. Bu üç bölümden

sonra baz› mesnevîlerde mi’râciyye, mu’cizât-› nebevî ve medh-i çehâr-yâr

adl› k›s›mlar da yer al›r. Mesnevî e¤er bir devlet büyü¤ü ya da toplumda

ileri gelen bir kifli ad›na yaz›lm›fl ve ona sunulmuflsa, bu kifli için yaz›lm›fl olan;

onun cömertli¤i, cesareti ve erdemlerinden söz edilen bir övgü k›sm› yer al›r. Bunu

sebeb-i te’lîf, sebeb-i nazm-› kitâb gibi bir bafll›¤›n bulundu¤u, eserin yaz›l›fl

nedeninin anlat›ld›¤› bir bölüm izler. Bu bölümde flairler genellikle eseri rüyalar›nda

duyduklar› ya da sahibini görmedikleri bir sesle (=hâtif); yani, manevi bir iflaretle

ya da samimi bir dostlar›n›n iste¤i üzerine kaleme ald›klar›n› söylerler. Bu k›s›mda

ayn› konuda daha önce eser yazm›fl mesnevî flairleri ve eserleri hakk›nda

edebiyat tarihimiz aç›s›ndan önemli olabilecek bilgiler de bulunabilir.

2. Konunun ‹fllendi¤i Bölüm: ¤âz-› dâstân, â¤âz-› kitâb, â¤âz-› k›ssa gibi

bir bafll›kla bafllayan bu bölüm, as›l konunun ifllendi¤i bölümdür. Mesnevîlerde bu

ana bafll›¤a ba¤l› olarak çok say›da alt bafll›k kullan›lm›flt›r. Bu bölüm mesnevîlerin

konusuna göre farkl›l›k gösterir. Mesnevîlerde ana konu ifllenirken bazen bir

münasebetle ana konuyla bir flekilde ba¤lant›l› baflka konular da k›saca anlat›l›r;

sonra tekrar as›l konuya dönülür. Mesnevînin tekdüzeli¤ini k›rmak için bu bölümde

flairler kahramanlar›n a¤z›ndan gazel, musammat vb. naz›m flekilleriyle fliirler

de söylemifllerdir. fiairler bu manzumelerde ço¤unlukla mahlas kullanmam›fllard›r.

Bu, mesnevî içindeki di¤er naz›m flekilleriyle yaz›lm›fl manzumelerin ba¤›ms›z bir

fliir olmaktan çok, o eserin bir parças› olarak de¤erlendirilmifl olmas›ndan kaynaklanmaktad›r.

Mesnevîlerde arasöz olarak kullan›lm›fl olan bu manzumelerin bir k›sm›n›n

bir mesnevînin parças› olduklar› unutularak tek bafllar›na meflhur olduklar›

da görülür. Fuzulî’nin Leylâ vü Mecnun’undaki baz› gazeller bu nitelikteki fliirlerdendir.

3. Bitifl Bölümü: Mesnevîlerin sonuna do¤ru ayr› bir bafll›k alt›nda eser için bir

bitifl bölümü yaz›lm›flt›r. Genellikle hâtime bafll›¤›n› tafl›yan bu bölümün bafl›nda

tevhîd, münâcât ve fahriyye içerikli beyitlerin bulundu¤u da görülür. Mesnevînin

ad›, bazen flairi, kaç beyit oldu¤u, nerede ve ne zaman yaz›ld›¤› gibi bizzat flairi taraf›ndan

verilmifl edebiyat tarihimiz aç›s›ndan son derece önemli bilgiler de genellikle

bu bölümlerde yer al›r. Bu k›s›mlar, bazen flairlerin eser hakk›ndaki de¤erlendirmelerini

de içerdi¤i için ayr› bir de¤er tafl›rlar.

Örnek 14

Afla¤›daki 39 beyit, XIV-XV. yüzy›llarda Anadolu’da yaflam›fl flairlerden fieyhî

(öl 1431)’nin tamam› 126 beyit olan Har-nâme adl› mesnevîsinden seçmeler yap›larak

al›nm›flt›r. fieyhî sosyal dengesizlikleri mizahî bir üslupla anlatt›¤› bu

sembolik eserinde öküzlere özenerek boynuz sahibi olmay› isteyen bir efle¤in

bafl›na gelenleri anlat›r. Har-nâme fe’ilatün (fâ’ilâtün), mefâ’ilün fe’ilün (fa’lün)

vezniyle yaz›lm›flt›r.

Har-nâme

1 Bir eflek var idi za’îf ü nizâr

Yük elinden kat› flikeste vü zâr

2 Gâh odunda vü gâh suda idi

Dün ü gün kahr ile k›suda idi

3 Ol kadar çeker idi yükler a¤›r

Ki teninde tü komam›fld› ya¤›r

4 Arkas›ndan al›nsa pâlân›

Sanki it artu¤›yd› kalan›

5 Bir gün issi ider himâyet ana

Ya’ni kim gösterür inâyet ana

6 Ald› pâlân›n› vü sald› ota

Otlayarak biraz yüridi öte

65


66

Eski Türk Edebiyat›na Girifl: Biçim ve Ölçü

7 Gördi otlakda yürür öküzler

Odlu gözler ü gerlü gögüzler

8 Boynuz› ba’z›s›n›n ay gibi

Kiminün halka halka yay gibi

9 Hâr-› miskîn ider iken seyrân

Kald› görüp s›¤›rlar› hayrân

10 Ne yular derdi ne gam-› pâlân

Ne yük alt›nda haste vü nâlân

11 Acebe kalur ü tefekkür ider

Kendü ahvâlini tasavvur ider

12 Bunlarun bafl›nda tâc neden

Bize bu fakr u ihtiyâc neden

13 Didi bu müflkilümüz’itmez hal

Meger ol bir fülan har-› a’kel

14 Ol ulu kat›na bu miskîn har

Vard› yüz sürdi didi ey server

15 Sen eflekler içinde kâmilsin

Âkil ü fleyh ü ehl ü fâz›ls›n

16 Bugün otlakda gördüm öküzler

Gerüben yürür idi gögüzler

17 Her birisi semiz ü kuvvetlü

‹çi vü tafl› ya¤l› vü etlü

18 N’içün old› bulara erzânî

Bize bildür flu tâc-› sultânî

19 Yok m›dur gökte bizüm ›lduzumuz

K’olmad› yeryüzinde boynuzumuz

20 Bâr-kefllikte çün bizüz fây›k

Boynuza niçün olmaduk lây›k

21 Böyle virdi cevâb pîr eflflek

K’iy belâ bendine esîr eflflek

22 Bu iflin asl›na iflit illet

Anla akl›nda yok ise k›llet

23 Ki öküzi yarad›cak Hallâk

Sebeb-i r›zk k›ld› ol Rezzâk

24 Dün ü gün arpa bu¤day ifllerler

An› otlayup an› difllerler

25 Çü bular old› ol azîze sebeb

Virdi ol izzeti bulara Çalab

26 Tâc-› devlet kon›ld› bafllar›na

Et ü ya¤ told› iç ü tafllar›na

27 Döndi yüz derd ile za’îf eflflek

Zâr u dil-haste vü nahîf eflflek

28 Didi sehl ola bu iflün asl›

Çünki flerh old› bâb› vü fasl›

29 Varay›n ben de bu¤day iflleyeyin

Anda yaylayup anda k›fllayay›n

30 Gezerek gördi bir gögermifl ekin

Sanki dutard› ol ekin ile kîn

31 Iflk ile degdi girdi ifllemege

Gâh ayaklayu gâh difllemege

32 Yiyerek toyd› karn› ça¤nad›

Yuvaland› vü biraz a¤nad›

33 Bafllad› ›rlayup ça¤›rma¤a

Anup a¤›r yüki a¤›rma¤a

34 Ç›karur har çün enkerü’l-esvât

Ekin issine arz olur arasât

35 A¤aç elinde azm-i râh itdi

Tarlas›n› göricek âh itdi

36 Yüregi sovumad› sögmek ile

Olumad› eflegi dögmek ile

37 B›ça¤›n çekdi kod› ayru¤›n›

Kesdi kula¤›n› vü kuyru¤›n›

38 Kaçar eflflek ac›yarak cân›

Dökilüp yafl› yirine kan›

39 Bât›l isteyü hakdan ayr›ldum

Boynuz umdum kulaktan ayr›ldum

Mesnevînin düz yaz›yla dil içi çevirisi

1 Yük çekmekten beli bükülmüfl, inim inim inleyen zay›f bir eflek vard›.

2 Bazen odun, bazen de su tafl›rd›; gece ve gündüz eziyet ve s›k›nt›da idi.

3 O kadar a¤›r yükler tafl›rd› ki yaralar teninde tüy b›rakmam›flt›.

4 S›rt›ndaki semeri al›n›nca sanki kalan› köpek art›¤› gibiydi.

5 Bir gün sahibi onu gözetti, yani iyilik etti.

6 S›rt›ndaki semeri ald› ve çay›ra sald›; eflek otlaya otlaya biraz öteye gitti.

7 Otlakta yürüyen öküzleri gördü; gözleri atefl gibi parlak, gö¤üsleri de dolgundu.

8 Baz›lar›n›n boynuzu ay gibi, baz›s›n›nki de halka halka yay gibiydi.

9 Zavall› eflek çay›rda dolafl›rken bu s›¤›rlar› görüp hayran kald›.

10 Ne yular derdi ne semer ne de yük alt›nda hasta olup inlemek vard›.

11 fiafl›rd› ve düflünceye dald›, kendi durumunu gözünün önüne getirdi.

12 Bunlar›n bafl›ndaki taç neden, bizdeki bu yoksulluk ve ihtiyaç neden?


2. Ünite - Naz›m Biçimleri: Beyitlerden Oluflan Naz›m Biçimleri ve Dört M›sral› Naz›m Biçimleri

13 Kendi kendine dedi ki, bu sorunumuzu ancak falan bilge eflek çözer.

14 Bu zavall› eflek o yüce bilge efle¤in huzuruna vard›, yere yüz sürdü ve dedi

ki, ey önderimiz:

15 Sen eflekler içinde çok olgun, ak›ll›, bilge, iflini bilen ve erdemli birisisin.

16 Bugün otlakta gö¤üslerini gererek yürüyen öküzler gördüm.

17 Her biri semiz ve kuvvetli, içi d›fl› ya¤l› ve etli.

18 Bize söyler misin, flu padiflah tac› neden bunlara lây›k görüldü?

19 Bizim gökte talih y›ld›z›m›z yok mu ki yeryüzünde boynuzumuz olmad›?

20 Yük çekmekte madem ki biz üstünüz, boynuza neden lay›k görülmedik?

21 Yafll› eflek flöyle cevap verdi: Ey bela ba¤›na tutsak eflek!

22 E¤er akl›nda noksanl›k yoksa, iyi dinle de bu iflin asl›n› anla!

23 Tanr›, öküzü yaratt›¤› zaman, o r›z›k verici onu insanlara r›z›k sebebi yapt›.

24 Gece gündüz arpa bu¤dayla u¤rafl›rlar, onu otlay›p onu difllerler.

25 Bunlar o kutsal ekme¤in meydana gelmesine sebep olduklar› için Tanr› o yüceli¤i,

o flerefi bunlara verdi.

26 Bafllar›na mutluluk tac› konuldu, içleri d›fllar› et ve ya¤ ile doldu.

27 Zay›f, inim inim inleyen, mutsuz, s›ska eflek, yüz dert ile döndü.

28 “Bu ifl kolay” diye düflündü, çünkü her fley aç›kl›¤a kavuflmufltu.

29 (Öyleyse) gidip ben de bu¤dayla u¤raflay›m, yaz›m› k›fl›m›, bütün vaktimi

onunla geçireyim.

30 Eflek gezerken yeflermifl bir ekin gördü; sanki o ekin ile düflmanl›¤› vard›.

31 Aflk ile gitti, o ekinle u¤raflmaya bafllad›; bazen çi¤nedi bazen de diflledi...

32 Ekini yiyip karn› doyunca, an›rmaya bafllad›, yerlerde yuvarland›, debelendi.

33 Ba¤›r›p flark› söylemeye, tafl›d›¤› a¤›r yükleri hat›rlay›p an›rmaya bafllad›.

34 Eflek o çirkin sesini ç›kar›nca ekin sahibi bunu duydu,

35 Elinde sopayla kofltu, tarlas›n›n hâlini görünce bir âh çekti.

36 Yüre¤inin atefli sövmek ile so¤umad›, efle¤i dövmek ile de yetinmedi,

37 Sövmeyi dövmeyi b›rak›p b›ça¤›n› çekerek efle¤in kula¤›n› ve kuyru¤unu kesti.

38 Eflek can› yanarak ve gözyafl› yerine kan dökerek kaçt› [ve flöyle dedi:]

39 “Yanl›fl isteyerek do¤ru yoldan ayr›ld›m; boynuz umdum, kulaktan oldum”.

Örnek 15

Afla¤›daki 10 beyit XVII. yüzy›l flairlerinden Nabî (öl. 1712)’nin o¤luna ö¤üt

için yazd›¤› bir “nasîhat-nâme” olan Hayriyye adl› mesnevînin “Matlab-› Dânifl-i

Envâ’-› Ulûm (=‹limleri Ö¤renme ‹ste¤i)” bafll›kl› 43 beyitlik bölümünden seçmeler

yap›larak al›nm›flt›r. Hayriyye fe’ilâtün (fâ’ilâtün), fe’ilâtün fe’ilün

(fa’lün) vezniyle yaz›lm›flt›r.

1 ‹lme sa’y eylememekden hazer it

‹lm ü sa’y ikisi birdür nazar it

2 Bulamaz ilm bilâ-sa’y vücûd

Biri gitse biri olur nâbûd

3 Dahi emr eyledi ol sâhib-i ilm

Mehdden lahde dek ol tâlib-i ilm

4 ‹lm bir lücce-i bî-sâhildir

Anda âlim geçinen câhildir

5 Cehle Hak mevt didi ilme hayât

Olma hem-hâl-i gürûh-› emvât

6 Bilmek elbette degül mi ahsen

Sorsalar ben onu bilmem dimeden

67


68

Rübâ’înin as›l anlam›

“dörtlü”, “dört harfli”

demektir.

Eski Türk Edebiyat›na Girifl: Biçim ve Ölçü

7 Etme âr ö¤ren ok› ehlinden

Her fleyin ilmi güzel cehlinden

8 Cehldür âdeme zindân-› belâ

Ki düflenler göremez rûy-› rehâ

9 Olmaya ilm kadar emr-i bülend

‹lmden görmedi hiç kimse gezend

10 Ger re’âyâ vü gerek sâhib-i tâc

Lâ-büd olur ulemâya muhtâc

Beyitlerin düz yaz›yla dil içi çevirisi

1 Ö¤renmeye çal›flmamaktan sak›n; ilim ve çal›flmak, dikkat et, bunlar›n ikisi

birdir.

2 Çal›flma yoksa, ilim de ortaya ç›kmaz; biri olmazsa di¤eri de olmaz.

3 ‹lim sahibi o zat (Hz. Muhammed) emretti: “Beflikten mezara kadar ilim iste,

bunun için çal›fl.”

4 ‹lim, k›y›s› olmayan bir büyük denizdir; onda âlim geçinen, ben bilirim diyen

cahildir.

5 Tanr›, cehalete ölüm, ilme de hayatt›r dedi; öyleyse, ölüler güruhuyla birlikte

olma.

6 Sorduklar› bir fleyi “bilmiyorum” demektense, “biliyorum” demek daha iyi

de¤il mi?

7 Utanma, bilenlerden oku, ö¤ren; bir fleyi bilmek, bilmemekten güzeldir.

8 Bilgisizlik, insan için belâ zindan›d›r; o zindana düflenler art›k rahat yüzü

görmezler.

9 ‹lim kadar yüce bir ifl yoktur; ilimden hiç kimse zarar görmedi.

10 Gerek s›radan halk olsun, gerekse tac sahibi (hükümdar) olsun, mutlaka bilginlere

muhtaç olurlar.

DÖRT MISRALI NAZIM B‹Ç‹MLER‹

Rüba’î

Rübâ’î bir edebiyat terimi olarak özel vezinlerle yaz›lm›fl dört m›sral› bir naz›m

biçiminin ad›d›r. Bu naz›m biçimi ‹ran edebiyat›nda do¤mufl; Türk edebiyat›na

da bu edebiyattan geçmifltir. Rübâ’înin kafiye düzeni iki beyitlik naz›mlarda oldu¤u

gibi genellikle “a a x a”d›r. Bunun yan›nda k›t’a gibi “x a x a” fleklinde kafiyelenmifl

ve dört m›sra› da birbiriyle kafiyeli rübâ’îler de vard›r. Dört m›sra› birbiriyle

kafiyeli rübâ’îlere rubâ’-i musarra veya terâne ad› verilmifltir (bk. Örnek

16).

Rüba’î, bu naz›m biçimine özgü ahreb ve ahrem adlar› verilmifl iki grup vezinle

yaz›l›r. Asl›nda rübâ’îyi naz›m ve k›t’adan ay›ran da budur. Rübâ’î vezinlerinin

say›s› 24’e kadar ulafl›r. Bunlardan mef’ûlü ile bafllayan 12 vezin kal›b›na ahreb,

mef’ûlün ile bafllayan 12 vezin kal›b›na da ahrem ad› verilmifltir. Türk flairlerinin

Fars fliirinde di¤er naz›m biçimleri için kullan›lm›fl olan bütün vezinleri kullanmad›klar›

ve bunlar aras›nda bir seçme yapt›klar› bilinmektedir. Bu flairler rübâ’î

vezinlerinde de ayn› yola baflvurmufllar ve Fars fliirinde kullan›lm›fl rübâ’î vezinleri

aras›nda da bir seçme yapm›fllard›r. Ahrem kal›plar›nda aç›k hece say›s› daha

az oldu¤u; dolay›s›yla bu gruptaki vezinler Türkçenin ses sistemine uygun olmad›¤›

için Türk flairler rübâ’îde daha âhenkli olan ahreb kal›plar›n› kullanmay›

tercih etmifllerdir. Rübâ’înin kendine özgü vezinlerle yaz›lmak d›fl›nda bir baflka


2. Ünite - Naz›m Biçimleri: Beyitlerden Oluflan Naz›m Biçimleri ve Dört M›sral› Naz›m Biçimleri

özelli¤i de bu naz›m biçiminde her m›srada farkl› bir veznin kullan›labilmesidir.

Ancak bir rübâ’îde kullan›lan farkl› vezinler ayn› gruptan olmak zorundad›r. Bu zorunluluktan

dolay› bir rübâ’îde ahrem grubundan bir vezin kullan›lm›flsa, dört m›srada

da ahrem, ahreb grubundan bir vezin kullan›lm›flsa dört m›srada da ahreb

grubundan vezinler kullan›lm›flt›r (bk. Örnek 16). Türk edebiyat›nda en çok kullan›lm›fl

rübâ’î vezinleri flunlard›r:

Ahreb

1. mef’ûlü mefâ’îlü mefâ’îlün fa’

2. mef’ûlü mefâ’îlü mefâ’îlü fe’ûl

3. mef’ûlü mefâ’ilün mefâ’îlün fâ’

4. mef’ûlü mefâ’ilün mefâ’îlü fe’ûl

5. mef’ûlü mefâ’îlün mef’ûlün fâ’

6. mef’ûlü mefâ’îlün mef’ûlü fe’ûl

Ahrem

1. mef’ûlün fâ’îlün mefâ’îlün fâ’

2. mef’ûlün fâ’îlün mefâ’îlü fe’ûl

Rüba’î dört k›sa m›sradan ibaret bir naz›m biçimi oldu¤u için flair, söyleyece¤i

sözü bu dört k›sa m›sra içinde söyleyip bitirmek zorundad›r. Bu nedenle de rübâ’î

naz›m biçimiyle daha çok felsefî düflünceler ifade edilmifltir. Rübâ’îlerde farkl› konular

da ifllenmifl olmakla birlikte gazelde oldu¤u gibi, sanat ve üslup kayg›s› bu

naz›m biçiminde ifade edilmek istenen düflüncenin önüne geçemez. Bu dörtlüklerde

genellikle ilk üç m›srada okuyucu söylenmek istenen düflünceye haz›rlanm›fl;

son m›srada da bu düflünce etkileyici bir flekilde ifade edilmifltir.

Divan edebiyat›n›n yetifltirdi¤i en ünlü rübâ’î flairi Azmîzâde Hâletî (öl. 1631)’dir.

Türk edebiyat› Bat› edebiyat›n›n etkisi alt›na girdikten sonra Türk flairleri ünlü

‹ranl› rübâ’î flairi Ömer Hayyam (öl. 1123)’›n rübâ’îlerini manzum olarak Türkçeye

aktarmak d›fl›nda bu tarza fazla ilgi göstermemifllerdir. Bu dönem Türk flairleri içinde

rübâ’î tarz›n›n en önemli flairi Yahya Kemal (öl. 1958)’dir.

Rübâ’îlerde genellikle mahlas kullan›lmam›flt›r. Bir flairin yazm›fl oldu¤u rübâ’î

say›s› fazla ise, bunlar divanlar›n sonunda kafiyelerinin son harflerine göre s›ralanm›flt›r.

Örnek 16

Afla¤›daki dört m›sra› da birbiriyle kafiyeli rübâ’î, rubâ’î-i musarra’ ya da terâne

olarak adland›r›lm›fl olan rübailerdendir. Ayr›ca bu rübâ’înin her m›sra’› ahreb grubundan

farkl› bir vezinle yaz›lm›flt›r. M›sralar›n vezinleri s›ras›yla mef’ûlü mefâ’ilün

mefâ’îlün fâ’ / mef’ûlü mefâ’îlü mefâ’îlün fâ’ / mef’ûlü mefâ’ilü mefâ’îlün fâ’ /

mef’ûlü mefâ’ilün mefâ’îlün fâ’d›r.

Gördüm seni elden ihtiyârum gitdi

Bakdum kadüne sabr u karârum gitdi

Hâk oldum ü her yana gubârum gitdi

El-k›ssa kapunda i’tibârum gitdi

Fuzulî

Rubâ’înin düz yaz›yla dil içi çevirisi

Seni görünce elimden iradem; boyuna bak›nca da sabr›m karar›m gitti. Sonunda

toprak oldum ve zerrelerim her yana da¤›ld›; k›sacas› kap›nda itibar›m gitti.

69


70

Tuyu¤, “flark› söyleme”,

“övme”, “kapal› söz”

anlamlar›nda Türkçe bir

sözcüktür.

Eski Türk Edebiyat›na Girifl: Biçim ve Ölçü

Örnek 17

Afla¤›daki rübâ’î Azmîzâde Hâletî’ye aittir. Bu rübâ’înin kafiye düzeni bir önceki

rübâ’îden farkl›d›r. Rübâ’îde üçüncü m›sra d›fl›ndaki m›sralar kendi aralar›nda

kafiyeli, üçüncü m›sra’ ise serbesttir. Birinci, ikinci ve dördüncü m›sralar mef’ûlü

mefâ’ilün mefâ’îlü fe’ûl, üçüncü m›sra› ise mef’ûlü mefâ’ilün mefâ’îlün fâ’ vezinlerindedir.

Esrâr›n› dil zamân zamân söyler imifl

Hengâme-i gamda dâstân söyler imifl

Aflk ehli olup da mihnet-i hicrâna

Ben sabr iderin diyen yalan söyler imifl

Azmîzâde Hâletî

Rubâ’înin düz yaz›yla dil içi çevirisi

Gönül saklad›¤› s›rlar› zaman zaman söylermifl; üzgün zamanlar›nda ise destan

gibi söylermifl; âfl›k olup da ayr›l›k çilesine “sabrederim” diyen yalan söyler imifl.

Tuyu¤

Tuyu¤, edebiyat terimi olarak dört m›sral› bir naz›m biçiminin ad›d›r. Eski Türk

fliirinin dörtlüklerinden do¤mufltur. Tuyu¤un O¤uz Türklerinin Azerbaycan, Do¤u

Anadolu ve Irak’a yerleflmeleriyle kendi edebiyatlar›nda kulland›klar› dört m›sral›k

halk fliirlerinin bu bölgede aruzla yaz›lan ve Fehleviyyât denilen bestelenmifl rübâ’îlerden

etkilenmesiyle ortaya ç›kt›¤›n› ileri sürenler de vard›r.

Kafiyelenifli rübâ’îde yayg›n olarak görülen “a a x a” düzenindedir (bk. Örnek

18). Bunun d›fl›nda “x a x a” fleklinde; yani, k›t’a biçiminde kafiyelenmifl olanlar›

ve bütün m›sralar› birbiriyle kafiyeli tuyu¤lar da vard›r. Tuyu¤lar cinasl› kafiyelerin

çok kullan›ld›¤› bir naz›m biçimidir (bk. Örnek 20). Ancak çok say›da cinass›z tuyu¤lara

da rastlanmakta; bu örnekler de tuyu¤da cinasl› kafiye kullanman›n genel

bir kural olmad›¤›n› göstermektedir. Dolay›s›yla cinasl› olma özelli¤inin tuyu¤un

tan›m›na eklenmesi do¤ru de¤ildir.

Tuyu¤, genellikle fâ’ilâtün fâ’ilâtün fâ’ilün vezniyle yaz›l›r. Az say›da da olsa

bu vezin d›fl›ndaki vezinlerle de yaz›lm›fl tuyu¤ örnekleri vard›r.

Tuyu¤ daha çok Ça¤atay ve Azerî edebiyatlar›nda görülür. Anadolu’da ilk tuyu¤

örneklerini Kad› Burhaneddin (öl. 1399) ve Seyyid Nesimî (öl. 1404)’de görüyoruz.

Kad› Burhaneddin’in Divan’›nda 100’den, Hurûfî bir flair olan Nesimî’nin Divan’›nda

da 350’den fazla tuyu¤ vard›r. Kad› Burhaneddin tuyu¤lar›nda dikkati çekecek

kadar çok cinasl› kafiye kullanm›flt›r. Bu iki flair Azerî edebiyat›n›n Anadolu’da

yetiflmifl iki temsilcisi oldu¤u için tuyu¤a oldukça fazla ilgi gösterdikleri anlafl›lmaktad›r.

Divan flairleri ise, bu naz›m biçimine pek ilgi göstermemifllerdir.

Örnek 18

Afla¤›daki tuyu¤ Kad› Burhaneddin’e aittir. Tuyu¤un vezni fâ’ilâtün fâ’ilâtün

fâ’ilündür; kafiye düzeni de “a a x a”d›r.

Dilberün ifli itâb u nâz olur

Çeflmi câdû gamzesi gammâz olur

Ey gönül sabr it tahammül k›l ona

Yâra iriflmek ifli az az olur

Kad› Burhaneddin


2. Ünite - Naz›m Biçimleri: Beyitlerden Oluflan Naz›m Biçimleri ve Dört M›sral› Naz›m Biçimleri

Tuyu¤un düz yaz›yla dil içi çevirisi

Güzelin ifli azarlama ve nazd›r; gözü cad›, gamzesi fitne ç›kar›c›d›r; ey gönül,

sabret, onun yapt›klar›na tahammül et; sevgiliye kavuflma yavafl yavafl, zamanla

olur.

Örnek 19

Afla¤›daki tuyu¤ Seyyid Nesimî’ye aittir. Tuyu¤un vezni fâ’ilâtün fâ’ilâtün

fâ’ilündür, kafiye düzeni de “a a a a”d›r.

Dalm›flam flol bahre kim pâyân› yok

Batm›flam flol gence kim hüsrân› yok

Bulmuflam flol bedri kim noksân› yok

Girmiflem ol flehre kim vîrân› yok

Seyyid Nesimî

Tuyu¤un düz yaz›yla dil içi çevirisi

Uçsuz bucaks›z bir denize dalm›fl; tükenmeyecek bir hazineye gömülmüfl; hiçbir

zaman eksilmeyecek bir dolunay bulmufl; asla viran olmayacak bir flehre girmiflim.

Aç›klama: Ay yaln›zca bir gün dolunay hâlinde kal›r; di¤er günler eksiktir.

Örnek 20

Afla¤›daki tuyu¤ XIV. yüzy›l flairlerinden Nesimî’ye aittir. Tuyu¤un vezni fâ’ilâtün

fâ’ilâtün fâ’ilün’dür. Nesimî bu tuyu¤unda cinasl› kafiye kullanm›flt›r. Cinaslar

1 ve 2. m›sralardaki “pervânedür” ile “pervâ nedür” ve 3 ve 4. m›sralardaki “yanadur”

ile “ya nedür” aras›nda yap›lm›flt›r.

Iflk›n od›na gönül pervânedür

Tâkatüm yoh bilmezem pervâ nedür

Fursat ol›nca gönül sen yanadur

Âfl›kun âyîni budur ya nedür

Seyyid Nesimî

Tuyu¤un düz yaz›yla dil içi çevirisi

Gönül senin aflk ateflinin pervanesidir; gücüm kalmad›, bilmiyorum çekinecek

ne var? Gönül sen f›rsat buldukça yan›p yak›lmaya devam et; âfl›k›n âdeti bundan

baflka ne olabilir?

Aç›klama: Pervâne geceleri mumun etraf›nda dönerek uçan küçük kelebektir.

Divan fliirinde pervane âfl›¤›n, flem’ (=mum) de ma’flûk (=sevgili)un sembolü

olarak kullan›lm›flt›r.

Rübâ’î ve tuyu¤u tan›mlayarak bu iki naz›m flekli aras›ndaki en önemli SIRA fark› S‹ZDEbelirtiniz.

DÜfiÜNEL‹M

SORU

D‹KKAT

SORU

D‹KKAT

71

SIRA S‹ZDE

DÜfiÜNEL‹M

SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE

AMAÇLARIMIZ

4

AMAÇLARIMIZ


72

Özet

A MAÇ

1

A MAÇ

2

Eski Türk Edebiyat›na Girifl: Biçim ve Ölçü

M›sra ve beyit terimlerinin anlamlar›n› aç›klayabilmek.

Divan fliirinde naz›m biçimleri beyitlerden oluflanlar,

bendlerden oluflanlar ve dört m›sradan

meydana gelenler olmak üzere üçe ayr›l›r. Bu üç

gruptaki naz›m biçimlerinin tamam› m›sra ad› verilen

naz›m biriminden do¤mufltur. M›sra, aruz

vezniyle yaz›lm›fl ya da söylenmifl en küçük naz›m

birimidir. M›sralar her ne kadar fliirin en küçük

birimi olsa da flairi taraf›ndan tek olarak söylenmifl

ya da bir manzumeden al›narak vecize ya

da atasözü hâline gelmifl m›sralar da vard›r. Böyle

m›sralara “m›sra’-› âzâde” ya da “âzâde” denir.

Her yönüyle kusursuz m›sralara ise, “m›sra’-› berceste”

denir. Beyit ise ayn› vezinle yaz›lm›fl, genellikle

anlam bütünlü¤üne sahip iki m›sradan

meydana gelen naz›m birimidir. Beytin iki m›sra›n›n

birbiriyle kafiyeli olmas› flart de¤ildir. Ba-

¤›ms›z fliirler hâlindeki yaz›lm›fl beyitlere ferd ya

da müfred denilir. Beytin m›sralar› musarra ise

bu beyitler matla ad›n› alm›flt›r. Matla ayn› zamanda

kasîdenin ve gazelin ilk beytinin ad›d›r.

fiiirin son beytine ise makta denir.

Beyitlerden oluflan naz›m biçimlerini tan›mlayabilmek.

Beyitlerden oluflan naz›m biçimleri kasîde, gazel,

müstezâd, k›t’a, naz›m ve mesnevîdir. Kasîde,

ilk beyti musarra, di¤er beyitlerinin ilk m›sralar›

serbest, ikinci m›sralar› ilk beyitle kafiyeli en az

15, en çok 99 beyitten oluflan, bütün m›sralar›

ayn› vezinle yaz›lm›fl bir naz›m biçimidir. Kasîdenin

beyit say›s›n›n alt s›n›r› her ne kadar 15 olarak

kabul edilmifl olsa da bu manzumeler genellikle

31 beyit ile 99 beyit aras›nda yaz›lm›fllard›r.

Dinî içerikli olanlar d›fl›nda kasîdeler genellikle

övgü amaçl›d›r. “Nesib” ya da “teflbib”, “girizgâh”,

“medhiyye”, “tegazzül”, “fahriye” ve “du’â”

olmak üzere alt› bölümden oluflurlar. Ancak her

kasîdede bu bölümleri tam olarak bulmak mümkün

de¤ildir. Gazel ilk beyti musarra, di¤er beyitlerinin

ilk m›sralar› serbest, ikinci m›sralar› ilk

beyitle kafiyeli, genellikle befl beyit ile dokuz beyit

aras›nda fliirlerin yaz›ld›¤› naz›m biçiminin

ad›d›r. Bir gazelin bütün m›sralar› ayn› vezinle

yaz›lm›flt›r. Gazelin bafll›ca konusu aflk olmakla

A MAÇ

3

birlikte farkl› konularda yaz›lm›fl gazeller de vard›r.

Müstezâd, gazelden türemifl ve m›sralar›n›n

biri uzun biri k›sa olmak üzere belli vezinlerle fliirlerin

yaz›lm›fl oldu¤u bir naz›m biçimidir. Az

say›da da olsa rübâ’î, k›t’a ve kasîdeden türetilmifl

müstezâdlar da vard›r. Müstezâdlar›n konular›

gazel ile benzerlik gösterir. K›t’a, iki veya iki

beyitten uzun, matla ve mahlas beyti olmayan fliirlerin

yaz›ld›¤› bir naz›m biçimidir. K›t’ada beyitlerin

ilk m›sralar› serbest, ikinci m›sralar› birbiriyle

kafiyelidir. Bu naz›m flekliyle daha çok iki beyitli

k›t’alar yaz›lm›flsa da k›t’alar›n beyit say›s›n›n

otuza kadar ç›kt›¤› görülür. ‹ki beyitten uzun olan

k›t’alara k›t’a-i kebîre denilir. K›t’alarda her türlü

konunun ifllendi¤i görülmektedir. Çeflitli olaylara

tarih düflürmede en çok bu naz›m biçimi kullan›lm›flt›r.

Naz›m k›t’aya benzer bir naz›m biçimidir.

K›t’adan fark› musarra bir beyitle bafllamas›d›r.

Uzunlu¤u iki ile on befl beyit aras›ndad›r.

Mesnevî, ayn› vezinde ve her beyti di¤er beyitlerden

ba¤›ms›z olarak kendi içinde kafiyeli fliirlerin

yaz›ld›¤› naz›m biçiminin ad›d›r. Di¤er naz›m

biçimleri için konulmufl olan beyit say›s› s›n›rlamas›

bu naz›m biçiminde yoktur. Divanlarda

beyit say›s› en fazla otuza kadar ç›km›fl k›sa mesnevîlere

de rastlanmakla birlikte bu naz›m biçimiyle

genellikle binlerce beyit tutar›ndaki aflk hikâyeleri,

dinî, tasavvufî, ahlakî eserler ve manzum

sözlükler yaz›lm›flt›r.

Beyitlerden oluflmufl naz›m biçimlerinin yap›

farkl›l›klar›n› ay›rt edebilmek.

Kasîde uzunlu¤u genellikle 15 beyitle 99 beyit

aras›nda olan bir naz›m biçimidir. Musarra bir

beyitle bafllar ve di¤er beyitlerin ikinci m›sralar›

ilk beyitle kafiyelidir. En önemli özelli¤i bölümler

hâlinde düzenlenmifl olmas›d›r. Gazel, uzunlu¤u

5 beyitle 9 beyit aras›nda de¤iflen bir naz›m

biçimidir. Bu yönüyle kasîdeden ayr›l›r. Kafiye

düzeni kasîde ile ayn›d›r. Gazel de musarra bir

beyitle bafllar ve di¤er beyitlerin ikinci m›sralar›

bu ilk beyitle kafiyelidir. Her iki naz›m biçiminde

de matla, makta ve mahlas beyitleri vard›r.

Müstezâd genellikle gazelden türemifl bir naz›m

biçimidir. Az say›da da olsa kasîdeden ve rübâ’îden

türemifl müstezadlar da vard›r. Gazelden


A MAÇ

4

2. Ünite - Naz›m Biçimleri: Beyitlerden Oluflan Naz›m Biçimleri ve Dört M›sral› Naz›m Biçimleri

fark› m›sra aralar›na k›sa m›sralar›n yerlefltirilmesi

ve ancak belli vezinlerle yaz›labilmesidir. Ayr›ca

aralara yerlefltirilen k›sa m›sralar nedeniyle

müstezadlar kasîde ve gazelden farkl› bir kafiye

düzenine sahiptir. K›t’a iki veya iki beyitten

uzun, matla ve mahlas beyti olmayan 2 ile 30 beyit

uzunlu¤undaki fliirlerin yaz›ld›¤› bir naz›m biçimidir.

Beyitlerin ilk m›sralar› serbest, ikinci m›sralar›

birbiriyle kafiyelidir. K›t’ada matla ve mahlas

beyitlerinin bulunmamas› ve iki beyitli k›t’alar›n

da yaz›labilmesi, bu naz›m fleklini gazel ve

kasîdeden ay›ran en önemli özelliklerdir. Naz›m,

k›t’aya benzer bir naz›m biçimidir. K›t’adan fark›

musarra bir beyitle bafllamas›d›r. Mesnevî, ayn›

vezinde ve her beyti di¤er beyitlerden ba¤›ms›z

olarak kendi içinde kafiyeli fliirlerin yaz›ld›¤› naz›m

biçiminin ad›d›r. Di¤er naz›m biçimleri için

konulmufl olan beyit say›s› s›n›rlamas› bu naz›m

biçiminde yoktur. K›sa mesnevîlere de rastlanmakla

birlikte bu naz›m biçimiyle genellikle binlerce

beyit tutar›ndaki manzumeler yaz›lm›flt›r.

Di¤er naz›m flekillerinden ayr›lan en önemli iki

özelli¤i farkl› bir kafiye düzenine sahip olmas›

ve beyit say›s›nda bir s›n›rlama olmamas›d›r.

Dört m›sral› naz›m biçimlerini tan›mlayabilmek

ve yap›lar› aras›ndaki fark› belirleyebilmek.

Dört m›sral› naz›m biçimleri rübâ’î ve tuyu¤dur.

Rübâ’î kendine özgü vezinlerle dört m›sral›k fliirlerin

yaz›ld›¤› bir naz›m biçiminin ad›d›r. Rübâ’înin

kafiye düzeni genellikle “a a x a”d›r. Bununla

birlikte farkl› kafiye düzenleriyle yaz›lm›fl

rubâîler de vard›r. Rüba’îler, ahreb ve ahrem adlar›

verilen iki grup vezinle yaz›lm›flt›r. Rübâ’îyi

iki beyitli naz›m ve k›t’alardan ay›ran da bu özelli¤idir.

Rübâ’înin kendine özgü vezinlerle yaz›lmak

d›fl›nda bir baflka özelli¤i de bu naz›m biçiminde

her m›srada farkl› bir veznin kullan›labilmesidir.

Ancak bir rübâ’îde kullan›lan farkl› vezinler

ayn› gruptan olmak zorundad›r. Bu zorunluluktan

dolay› bir rübâ’îde ahrem grubundan

bir vezin kullan›lm›flsa, dört m›srada da ahrem,

ahreb grubundan bir vezin kullan›lm›flsa, dört

m›srada da ahreb grubundan vezinler kullan›lm›flt›r.

Rübâ’îlerde genellikle mahlas kullan›lmam›flt›r.

Tuyu¤, dört m›sral› fliirlerin yaz›ld›¤› bir

naz›m biçiminin ad›d›r. Tuyu¤lar genellikle fâ’ilâtün

fâ’ilâtün fâ’ilün vezniyle yaz›lm›flt›r. Az say›da

da olsa baflka vezinlerle de yaz›lm›fl tuyu¤ ör-

73

nekleri vard›r. Kafiyelenifli “a a x a” biçimindedir.

Bunun d›fl›nda k›t’a gibi kafiyelenmifl olan

tuyu¤lar da vard›r. Rübâ’î ile tuyu¤u birbirinden

ay›ran temel fark, rübâ’îde özel vezinlerin kullan›lm›fl

olmas›d›r.


74

Kendimizi S›nayal›m

Eski Türk Edebiyat›na Girifl: Biçim ve Ölçü

1. Divan fliirinde birden fazla matla beyti olan fliirlere

ne ad verilir?

a. müfred

b. matla’

c. m›sra’

d. zü’l-metâli’

e. makta’

2. Söylenilmesinde ve anlafl›lmas›nda zorlama olmayan,

ak›c› ve güzel m›sralara ne ad verilir?

a. m›sra’-› âzâde

b. m›sra’-› berceste

c. hüsn-i matla’

d. ferd

e. müfred

3. Afla¤›dakilerden hangisi kasîdenin bölümlerinden

biri de¤ildir?

a. nesib

b. du’â

c. teflbib

d. terâne

e. tegazzül

4. Bir rütbede ald› beni aflk-› dîdâr

Mahv old› hayâl ü nazar›mdan a¤yâr

Bir yerde bu efkâr ile kendim bulamam

Âyîneye baksam görürüm sûret-i yâr

fieyh Gâlib

Yukar›daki fliirin naz›m biçimi afla¤›dakilerden hangisidir?

a. tuyu¤

b. k›t’a

c. rübâ’î

d. naz›m

e. müstezâd

5. Yüz sürer dâmânuna bir gün Züleyhâ-y› ümîd

Sen hemân ey Yûsuf-› M›sr-› melâhat a¤›r ol

Yukar›daki beyit için afla¤›dakilerden hangisi söylenemez?

a. Bir gazelin ilk beytidir.

b. Müfreddir.

c. Bir kasîdenin “tegazzül” bölümünden al›nm›flt›r.

d. Makta’ beytidir.

e. Beytü’l-gazeldir.

6. Afla¤›dakilerden hangisi gazelin özelliklerinden biri

de¤ildir?

a. ‹lk beytinin m›sralar› musarrad›r.

b. Beyit say›s› befl ile dokuz aras›ndad›r.

c. Konusu genellikle aflkt›r.

d. En güzel beytine “beytü’l-gazel” denir.

e. Dört m›sra’dan oluflan bir naz›m biçimidir.

7. Bâdenin te’sîrini meclisde yâr olsun da gör

Gülsitân›n revnak›n subh-› bahâr olsun da gör

Bak ne çenberlerden eylermifl güzer cân-bâz-› aflk

Halka halka bend-i zülfi târ u mâr olsun da gör

fieyh Gâlib

Yukar›daki fliirin naz›m biçimi için afla¤›dakilerden hangisi

söylenebilir?

a. Gazeldir.

b. Tuyu¤dur.

c. Naz›md›r.

d. Rübâ’îdir.

e. K›t’a-i kebîredir.

8. Afla¤›dakikilerden hangi ikisi dört m›sral› naz›m

biçimlerindendir?

a. rübâ’î-gazel

b. tuyu¤-mesnevî

c. naz›m-kasîde

d. k›t’a-rübâ’î

e. tuyu¤-rübâ’î

9. Padiflahlar›n tahta ç›k›fl›n› kutlamak için yaz›lm›fl

kasîdelere ne ad verilir?

a. hazâniyye

b. nevrûziyye

c. cülûsiyye

d. flitâ’iyye

e. rahfliyye

10. Ayn› flair taraf›ndan yaz›lm›fl befl mesnevîye ne ad

verilir?

a. müstezâd

b. hamse

c. terâne

d. pençbeyt

e. ziyâde


2. Ünite - Naz›m Biçimleri: Beyitlerden Oluflan Naz›m Biçimleri ve Dört M›sral› Naz›m Biçimleri

Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar›

1. d Yan›t›n›z do¤ru de¤ilse, “M›sra ve Beyit” bafll›kl›

bölümü yeniden okuyunuz.

2. b Yan›t›n›z do¤ru de¤ilse, “M›sra ve Beyit” bafll›kl›

bölümü yeniden okuyunuz.

3. d Yan›t›n›z do¤ru de¤ilse, “Kasîde” bafll›kl› bölümü

yeniden okuyunuz.

4. c Yan›t›n›z do¤ru de¤ilse, “Rübâ’î” bafll›kl› bölümü

yeniden okuyunuz.

5. a Yan›t›n›z do¤ru de¤ilse, “M›sra ve Beyit” bafll›kl›

bölümü yeniden okuyunuz.

6. e Yan›t›n›z do¤ru de¤ilse, “Gazel” bafll›kl› bölümü

yeniden okuyunuz.

7. c Yan›t›n›z do¤ru de¤ilse, “K›t’a” bafll›kl› bölümü

yeniden okuyunuz.

8. e Yan›t›n›z do¤ru de¤ilse, “Dört M›sral› Naz›m Biçimleri”

bafll›kl› bölümü yeniden okuyunuz.

9. c Yan›t›n›z do¤ru de¤ilse, “Kasîde” bafll›kl› bölümü

yeniden okuyunuz.

10. b Yan›t›n›z do¤ru de¤ilse, “Mesnevî” bafll›kl› bölümü

yeniden okuyunuz.

S›ra Sizde Yan›t Anahtar›

S›ra Sizde 1

M›sra aruz vezniyle söylenmifl beytin yar›s›d›r. Beyit

ise aruz vezniyle yaz›lm›fl iki m›sradan meydana gelen

fliirlerin yaz›ld›¤› naz›m birimidir. Müfred, ba¤›ms›z fliirler

hâlindeki, m›sralar› musarra olmayan beyitlerdir.

Matla, gazel ve kasîdenin musarra olan ilk beytidir. ‹ki

m›sra› birbiriyle kafiyeli olan tek beyitlere de matla denir.

M›sra’-› âzâde ise ya flairi taraf›ndan tek m›sra olarak

söylenmifl ya da bir beyitten al›narak meflhur olmufl

ve di¤er m›sra› unutulmufl, anlam bütünlü¤üne sahip

fliir parçalar›d›r. Müfred ve matla aras›ndaki fark müfredin

kafiyesiz, matla›n ise musarra olmas›d›r.

S›ra Sizde 2

Kasîde ilk beytinin m›sralar› kendi içinde, di¤er beyitlerinin

ilk m›sralar› serbest, ikinci m›sralar› ilk beyitle kafiyeli,

bütün m›sralar› ayn› vezinle söylenmifl, en az 15

beyit uzunlu¤undaki fliirlerin yaz›ld›¤› bir naz›m biçiminin

ad›d›r. Kasîdenin beyit say›s›n›n alt s›n›r› her ne kadar

15 beyit olarak kabul edilmifl olsa da bu manzumelerin

uzunlu¤u genellikle 31 ile 99 beyit aras›ndad›r. Gazel

ise ilk beyti kendi içinde, di¤er beyitlerin ilk m›sralar›

serbest, ikinci m›sra› ilk beyitle kafiyeli ve bütün beyitleri

ayn› vezinde olmak üzere genellikle befl beyit ile

dokuz beyit aras›nda fliirlerin yaz›ld›¤› naz›m biçimidir.

75

Kasîde ile gazel aras›ndaki önemli farklardan biri kasîdenin

uzun, gazelin ise k›sa bir naz›m biçimi olmas›d›r.

Kasîdenin bölümler hâlinde düzenlenmifl olmas› da bu

iki naz›m biçimi aras›ndaki önemli farklardand›r. Ayr›ca

kasîdeler dinî konularda yaz›lm›fl olanlar d›fl›nda genellikle

bir devlet büyü¤ünü veya zaman›n ileri gelenlerinden

birini övmek, bu övgü karfl›l›¤›nda da memdûhtan

caize almak amac›yla yaz›lm›fl manzumelerdir. Gazelin

ise bafll›ca amac› sanatt›r.

S›ra Sizde 3

K›t’a genellikle iki veya iki beyitten uzun, matla ve

mahlas beyti olmayan fliirlerin yaz›ld›¤› bir naz›m biçimidir.

Naz›m ise musarra bir beyitle bafllayan ve mahlas

bulunmayan k›t’ad›r. K›t’a ile naz›m› birbirinden ay›ran

tek özellik, naz›m›n ilk beytinin k›t’an›n aksine kendi

içinde kafiyeli olmas›d›r.

S›ra Sizde 4

Rübâ’î özel vezinlerle yaz›lm›fl dört m›sral› bir naz›m

biçimidir. Tuyu¤ da dört m›sral› fliirlerin yaz›ld›¤› bir

naz›m biçiminin ad›d›r. Bu iki naz›m biçimi aras›ndaki

en önemli fark rübâ’înin ahreb ve ahrem adlar› verilen

yaln›zca bu naz›m biçimine özgü vezinlerle yaz›lm›fl olmas›;

tuyu¤un ise genellikle fâ’ilâtün fâ’ilâtün fâ’ilün

vezniyle yaz›lmakla birlikte bu konuda kesin bir s›n›rlama

bulunmamas›d›r.

Yararlan›lan ve Baflvurulabilecek

Kaynak

Saraç, M.A.Yekta (2010). Klâsik Edebiyat Bilgisi, Biçim-Ölçü-Kafiye.

‹stanbul: Gökkubbe Yay›nlar›.


3ESK‹ TÜRK EDEB‹YATINA G‹R‹fi: B‹Ç‹M VE ÖLÇÜ

Amaçlar›m›z




Bu üniteyi tamamlad›ktan sonra;

Bend ve musammat terimlerini aç›klayabilecek,

Bendlerden oluflan naz›m biçimlerini tan›mlayabilecek,

Bendlerden oluflan naz›m biçimlerinin yap› farkl›l›klar›n› belirleyebileceksiniz.

Anahtar Kavramlar

• Müselles

• Murabba’

• Terbî’

• Muhammes

• Tahmis

• Müseddes

• Tesdis

• Müsebba’

‹çerik Haritas›

Eski Türk Edebiyat›na

Girifl: Biçim ve Ölçü

Bendlerden Oluflan

Naz›m Biçimleri:

Musammatlar

• Tesbî’

• Müsemmen

• Tesmîn

• Mütessa’

• Ta’flîr

• Mu’aflfler

• Terkîb-i Bend

• Tercî-i Bend

G‹R‹fi

• I. GRUP MUSAMMATLAR

• II. GRUP MUSAMMATLAR


Bendlerden Oluflan Naz›m

Biçimleri: Musammatlar

G‹R‹fi

Bir önceki ünitede divan fliirinde kullan›lan naz›m biçimlerini “beyitlerden oluflan

naz›m biçimleri”, “dört m›sral› naz›m biçimleri” ve “bendlerden oluflan naz›m biçimleri”

olmak üzere üçe ay›rm›fl; “beyitlerden oluflan naz›m biçimleri”yle “dört

m›sral› naz›m biçimleri”ni tan›tm›fl ve bu naz›m biçimleriyle yaz›lm›fl fliirlerden örnekler

vermifltik. Bu ünitede de bendlerden oluflan ve genel bir adland›rmayla

musammatlar bafll›¤› alt›nda toplanan naz›m biçimlerini tan›tacak ve bu naz›m

biçimleriyle yaz›lm›fl fliirlerden örnekler verece¤iz.

Bend, edebiyat terimi olarak en az üç m›sradan oluflan bir naz›m biriminin

ad›d›r. Divan fliirinde bendlerden oluflan naz›m biçimleri müselles, murabba’,

terbî’, muhammes, tahmîs, müseddes, tesdîs, müsebba’, tesbî’, müsemmen,

tesmîn, mütessa’, mu’aflfler, ta’flîr, terkîb-i bend (=terkîb-bend) ve tercî’-i

bend (=tercî’-bend)dir. Bu naz›m biçimlerinin ortak özellikleri birden fazla bendden

meydana gelmeleri ve bütün bendlerinin ayn› vezinle yaz›lm›fl olmas›d›r. Terkîb-i

bend ve tercî’-i bend d›fl›ndaki musammatlar bendlerindeki m›sra say›s›n›n

de¤iflkenli¤i d›fl›nda benzer özelliklere sahiptir. Bu naz›m biçimlerinin bir bendindeki

m›sra say›s› en az “üç”, en fazla “on” olabilir ve her bendindeki m›sra say›s›

birbirine eflittir; yani, bir musammat›n ilk bendinde üç m›sra varsa, di¤er bendlerinde

de üç; befl m›sra varsa, di¤er bendlerinde de befl m›sra vard›r. Ayn› gruptaki

musammatlar›n naz›m biçimini belirleyen de bu musammatlar›n bendlerindeki birbirine

eflit olan m›sra say›lar›d›r. Buna ba¤l› olarak söz konusu naz›m flekillerinin

adland›r›lmas›nda da Arapça say›lardan türemifl sözler kullan›lm›flt›r: Müselles

“üçlü”, murabba’ “dörtlü”, terbî’ “dörtlü yapma”; muhammes “beflli”, tahmîs

“beflli yapma”; müseddes “alt›l›”, tesdîs “alt›l› yapma”; müsebba’ “yedili”, tesbî’

“yedili yapma”; müsemmen “sekizli”, tesmîn “sekizli yapma”; mütessa’ “dokuzlu”;

mu’aflfler “onlu”, ta’flîr “onlu yapma” demektir.

Musammatlarda genellikle ilk bend kendi içinde, di¤er bendlerin son ya da son

iki m›sra d›fl›nda kalan m›sralar› yine kendi içinde, son ya da son iki m›sra ise ilk

bendle kafiyelidir. Ancak, az say›da da olsa bu genellemeden farkl› kafiye düzenleriyle

yaz›lm›fl musammatlara da rastlanmaktad›r. Baz› musammatlarda ilk bendin

son ya da son iki m›sra› her bendin sonunda aynen tekrarlanm›flt›r. E¤er bir musammat›n

ilk bendinin son ya da son iki m›sra› her bendin sonunda aynen tekrarlanm›flsa,

bu musammat mütekerrir; tekrarlanmam›flsa, müzdevic olarak nitelenir.

Bend kelimesinin “ba¤,

bo¤um, rab›ta” gibi sözlük

anlamlar› vard›r.

Musammat sözcü¤ünün as›l

anlam› “ipli¤e dizilmifl

inci”dir.

“Mütekerrir”in as›l anlam›

“tekrar eden”; “müzdevic”in

as›l anlam› da “evlenen

(=izdivac eden)”dir.


78

SIRA S‹ZDE

DÜfiÜNEL‹M

SORU

Eski Türk Edebiyat›na Girifl: Biçim ve Ölçü

Terkîb-i bend ve tercî’-i bend ise, kafiye düzeninde ve bu düzene ba¤l› olarak

bendleri oluflturan naz›m biriminde gösterdikleri farkl›l›k nedeniyle di¤er musammatlardan

ayr›l›rlar. Bu iki naz›m biçiminde her bend son beyitler d›fl›nda di¤er

musammatlar gibi de¤il, kaside ya da gazel gibi kafiyelenmifltir. Dolay›s›yla bu

gruptaki musammatlarda bendler; m›sralardan de¤il, beyitlerden oluflur. Terkîb-i

bend ve tercî’-i bendlerde her bendin sonunda birbirinden farkl› vâs›ta ya da bendiyye

denilen kendi içinde kafiyeli bir beyit bulunur. Bu beytin kafiyesinin genellikle

ilk bend de dahil olmak üzere terkîb-i bendin ya da tercî’-i bendin kafiyesiyle

bir ilgisi yoktur. Terkîb-i bend ve tercî’-i bend aras›ndaki en önemli fark ise vâ-

SIRA S‹ZDE

s›ta beytinin terkîb-i bendlerde her bendin sonunda de¤iflmesi; tercî’-i bendlerde

ise aynen tekrarlanmas›d›r.

Musammatlar DÜfiÜNEL‹M hemen her konudaki fliirlerin yaz›ld›¤› naz›m biçimleridir. Ancak

bu naz›m biçimlerinde bendlerde anlam bütünlü¤ü, fliirin tamam›nda da konu birli¤i

bulunmas›na büyük özen gösterilmifltir.

SORU

fiairler musammatlarda mahlaslar›n› genellikle son bendde kullanm›fllard›r.

D‹KKAT

Divan fliirinde D‹KKAT 4 mefâ’îlün ya da 4 müstef’ilün gibi tef’ileleri aynen tekrarlanan vezinlerle

yaz›lan ve genellikle birinci beyit d›fl›ndaki beyitlerin her m›sra›nda bir iç kafiye bulu-

SIRA S‹ZDE nan gazel ve SIRA kasideler S‹ZDE de musammat olarak nitelenmifltir. Bu tür gazel ve kasideler üzerinde

1. ünitede durulmufl ve birer örnek verilmiflti.

AMAÇLARIMIZ

I. GRUP AMAÇLARIMIZ MUSAMMATLAR

Müselles

K ‹ T A P

Müsellesin as›l anlam› “üç- Edebiyat terimi K ‹ T olarak A P her bendi üçer m›sradan oluflan naz›m biçiminin ad›leme,

üç köfleli yapma”d›r. d›r. Müselleslerde ilk bendin m›sralar› kendi içinde; di¤er bendlerin ilk iki m›sra›

birbiriyle, son m›sra› ise ilk bendle kafiyelidir (bk. Örnek 1). Bir müselleste ilk

TELEV‹ZYON bendin son TELEV‹ZYON m›sra› bütün bendlerin sonunda aynen tekrarlan›yorsa, bu müselles

SIRA S‹ZDE

müselles-i SIRA mütekerrir; S‹ZDE tekrarlanm›yorsa müselles-i müzdevic ad›n› al›r.

Müzdevic ve mütekerrir müselleslerde kullan›lm›fl olan kafiye düzenleri flun-

DÜfiÜNEL‹M

‹NTERNET

lard›r:

DÜfiÜNEL‹M

‹NTERNET

1. Mütekerrir: aaA, bbA, ccA, . . .

2. Müzdevic: aaa, bba, cca, . . .

SORU

SORU

Edebiyat›m›zda az kullan›lm›fl bir naz›m biçimidir.

D‹KKAT

Müsellesin harflerle D‹KKATsembollefltirilen

kafiye düzeninde büyük harfler bend sonlar›nda tekrarlanan

m›sralar› göstermektedir. Bu ünitede verilecek di¤er kafiye düzenlerinde de ayn›

SIRA S‹ZDE

yol izlenecektir.

SIRA S‹ZDE

AMAÇLARIMIZ

K ‹ T A P

TELEV‹ZYON

‹NTERNET ‹NTERNET

Örnek 1

Afla¤›daki AMAÇLARIMIZ iki bend XIX. yüzy›l divan flairlerinden Leylâ Han›m (öl. 1848)’›n 5

bendlik bir müsellesinin ilk ve son bendleridir. Müsellesin vezni müstef’ilün müstef’ilün

müstef’ilün müstef’ilün; kafiye düzeni de “aaA, bbA, ccA, ...”d›r. Her m›sra›n

“/” ile K gösterilen ‹ T A P yerlerinde bir iç kafiye kullan›lm›flt›r. ‹lk bendinin son m›sra›,

her bendin sonunda aynen tekrarlanan ve her iki musammat tan›m›na da uyan bu

müselles, bir mütekerrir müselles örne¤idir:

TELEV‹ZYON


1 Ey fâtih-i Hayber Alî / ve’y melce’-i ahkar Alî

Kerrâr hem Hayder Alî / Mevlâ-y› her Kanber Alî

Ey sâkî-i Kevser Alî / dâmâd-› Peygamber Alî

3. Ünite - Bendlerden Oluflan Naz›m Biçimleri: Musammatlar

5 Oldum yine nefse esîr / ahvâlime sensin habîr

Âsîlere lutfun kesîr / Leylâ’ya sen ol dest-gîr

Ey sâkî-i Kevser Alî / dâmâd-› Peygamber Alî

Leylâ Han›m

Bendlerin düz yaz›yla dil içi çevirisi

1 Ey Hayber Kalesi’nin fatihi ve ey zavall›lar›n s›¤›na¤› Ali, hem Kerrâr hem de

Haydar Alî, her Kanber’in efendisi Ali, Ey Kevser sakisi Ali ve ey Peygamber

damad› Alî!

Aç›klama: Hayber, Hz. Ali’nin fethetti¤i bir kalenin ad›; Kerrâr: Hz. Ali’nin lakab›,

bu sözün as›l anlam› “savaflta döne döne sald›ran”d›r; Hayder: Hz. Ali’nin bir

baflka lakab›, sözün as›l anlam› “arslan”d›r; Kanber: Hazret-i Ali’nin kölesidir ve

O’na olan ba¤l›l›¤› ve sevgisiyle ünlüdür; Kevser: Cennette bir ›rmak ya da havuzun

ad›d›r.

5 Ey Kevser sakisi ve ey Peygamber damad› Alî, ben yine nefsime tutsak oldum,

her hâlimi sen biliyorsun, günahkârlara lutfun çok, Leylâ’n›n da elinden tut.

Murabba’

Edebiyat terimi olarak her bendi dört m›sradan oluflan bir naz›m biçiminin

ad›d›r. Murabbalarda genellikle ilk bend kendi içinde, di¤er bendlerin ilk üç m›sra›

yine kendi içinde, son m›sra› ise ilk bendle kafiyelidir. Bir murabbada ilk bendin

son m›sra› di¤er bendlerin sonunda aynen tekrarlan›yorsa, bu murabba murabba’-›

mütekerrir; tekrarlanm›yorsa, murabba’-› müzdevic ad›n› al›r. Divan

flairleri murabbalar› daha çok mütekerrir olarak yazmay› tercih etmifllerdir (bk. Örnek

2).

Murabbalarda bend say›s›, genellikle 5 ile 7 aras›ndad›r; fakat 4 bendlik ve 21

bendlik murabba örneklerine de rastlanm›flt›r. Farkl› kafiyelenmifl murabbalar da

olmakla birlikte bu naz›m fleklinde en çok kullan›lm›fl olan kafiye düzenleri flunlard›r:

1. Müzdevic: aaaa, bbba, ccca, ...

2. Mütekerrir: aaaA, bbbA, cccA, ...

Murabba, edebiyat›m›zda çok kullan›lm›fl bir naz›m biçimidir. Bunun nedeni

halk edebiyat›n›n yayg›n ve sevilen naz›m biçimlerinden biri olan koflmaya benzemesine

ba¤lanmaktad›r.

Örnek 2

Afla¤›daki 2 bend, Fuzulî’nin 7 bendlik bir murabba›n›n ilk ve son bendleridir.

Murabba›n vezni mefâ’îlün mefâ’îlün mefâ’îlün mefâ’îlün, kafiye düzeni de “aaa-

A, bbbA, cccA . . .”d›r. ‹lk bendinin son m›sra› her bendin sonunda aynen tekrarlanan

bu murabba, bir mütekerrir murabba örne¤idir.

1 Perîflân-hâlün oldum sormadun hâl-i perîflânum

Gamundan derde düfldüm k›lmadun tedbîr-i dermânum

Ne dirsen rûzgârum beyle mi geçsün güzel hânum

Gözüm cânum efendim sevdü¤üm devletlü sultânum

Murabba›n as›l anlam›

“dörtlü, dört köfleli”dir.

79

Koflma, murabba gibi

dörtlüklerden oluflan bir halk

fliiri naz›m biçimidir.


80

Terbi’in as›l anlam›

“dörtleme, dört köfleli

yapma”d›r.

Zamîmenin as›l anlam› “bir

fleye eklenen”dir.

SIRA S‹ZDE

“Tafltîr” veya “tefltîr”

“ortadan DÜfiÜNEL‹M ikiye bölme,

yarma” anlam›ndad›r.

SORU

D‹KKAT

Eski Türk Edebiyat›na Girifl: Biçim ve Ölçü

7 Fuzûlî flîve-i ihsânun ister bir gedâyundur

Dirildükçe seg-i kûyun ölende hâk-i pâyundur

Gerek öldür gerek ko hükm hükmün rây râyundur

Gözüm cânum efendim sevdü¤üm devletlü sultânum

Fuzulî

Murabba›n düz yaz›yla dil içi çevirisi

1 Senin yüzünden hâlim periflan oldu; ama sen, bu periflanl›¤›n nedendir, diye

sormad›n; gam›ndan derde düfltüm, sen bu derde çare bulmad›n; güzel sultan›m,

ne dersin, bütün ömrüm böyle mi geçip gitsin? Gözüm, cân›m, efendim,

sevdi¤im, devletli sultan›m.

7 Fuzulî senden iyi davran›fltan baflka bir fley istemeyen bir fakirin; yaflad›kça

kap›nda bir köpek, öldü¤ünde de aya¤›n›n topra¤›d›r; ister öldür, ister b›rak,

istedi¤ini yap; gözüm, can›m, efendim, sevdi¤im devletli sultan›m.

Terbî’

Edebiyat terimi olarak bir gazelin her beytinin önüne ayn› vezinde ve ilk

m›sra ile kafiyeli ikifler m›sra eklenerek meydana getirilmifl dört m›sral›

bendlerden oluflan bir naz›m biçiminin ad›d›r. Terbîlerde her bendin son iki

m›sra› beyitlerinin üzerine ikifler m›sra eklenen gazele; ilk iki m›sra› da terbîi yapan

flaire aittir. Bendlerdeki ekleme m›sralara zamîme denir.

Kafiye düzeni flöyledir: aa (aa), bb (ba), cc (ca), ...

Terbî’in bir de terbî’ edilen gazelin her beytinin iki m›sra› aras›na ayn› vezin ve

kafiyede ikifler SIRA m›sra’ S‹ZDE eklenerek yap›lan bir biçimi vard›r. Bu yöntemle yap›lan terbî’lerde

ilk ve son m›sra terbî’ edilen gazele, aradaki iki m›sra da terbî’i yapan flaire

aittir. Böyle terbî’lere terbî’-i mutarraf, yap›lan iflleme de tafltîr (=tefltîr) denir.

DÜfiÜNEL‹M

Kafiye düzeni flöyledir: (a)aa(a), (b)bb(a), (c)cc(a), ...

Bu naz›m biçiminde hem terbî’ edilen gazelin flairinin hem de terbî’i yapan flairin

mahlas› SORU manzumenin son bendinde olur.

Kafiye düzeninde D‹KKAT ayraç içindeki harfler terbî’ edilen gazelin, yani as›l fliirin kafiyelerini

göstermektedir. Bu ünitede verilecek benzer kafiye düzenlerinde de ayn› yol izlenecektir.

SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE

SIRA S‹ZDE

Murabba ile SIRA terbîi S‹ZDE tan›mlayarak bu iki naz›m flekli aras›ndaki benzer ve farkl› yönleri be-

1 lirtiniz.

AMAÇLARIMIZ AMAÇLARIMIZ

DÜfiÜNEL‹M fiark› DÜfiÜNEL‹M

Bestelenmeye uygun olarak yaz›lm›fl murabbalard›r. fiark› olarak de¤erlendi-

Miyân›n as›l anlam› “orta,

ara”d›r. K SORU ‹ T A P

rilebilecek K muhammes SORU ‹ T A P ve müseddesler de olmakla birlikte flark›lar genellikle murabba

naz›m biçimiyle yaz›lm›fllard›r. Murabba flark›larda üçüncü m›sraa miyân,

Nakarât “ud ya da defe bir

kez her bendin sonunda tekrarlanan m›sraa da nakarât denir (bk. Örnek 3). Murab-

D‹KKAT vurma” anlam›ndaki

D‹KKAT

TELEV‹ZYON

“nakre” sözünün ço¤uludur. ba flark›larda TELEV‹ZYON kullan›lan kafiye düzenleri flunlard›r:

1. Müzdevic: a) aaaa, bbba, ccca,...

SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE b) abab, cccb, dddb,...

2. Mütekerrir: a) aAaA, bbbA, cccA,...

‹NTERNET ‹NTERNET

b) aBaB, cccB, dddB,...

AMAÇLARIMIZ AMAÇLARIMIZ c) aaaA, bbbA, cccA,...

fiark›larda dil sade, bend say›s› azd›r.

K ‹ T A P

fiark› yak›n

K ‹ T

zamana

A P

kadar halk edebiyat›ndaki türkünün Divan fliirindeki karfl›l›¤›

ve Türk edebiyat›na özgü bir naz›m biçimi olarak kabul edilmekteydi. Ancak

TELEV‹ZYON

TELEV‹ZYON

‹NTERNET ‹NTERNET


3. Ünite - Bendlerden Oluflan Naz›m Biçimleri: Musammatlar

belli bir formu olmad›¤› için flark›y› ayr› bir naz›m biçimi olarak de¤il, bestelenmek

üzere yaz›lm›fl fliirlerin genel ad› olarak kabul etmek daha do¤ru bir yol

gibi görünmektedir.

Türk edebiyat›nda flark› ad› verilen ilk murabba örneklerine XVII. yüzy›l flairlerinden

Na’ilî-i Kadîm (öl. 1666)’in Divan’›nda rastlanmaktad›r. XVIII. yüzy›l bafllar›nda

hayatta olan ve daha çok Hz. Muhammed için yazd›¤› na’tlerle tan›nan Yahyâ

Nazîm (öl. 1726-27) de bu yüzy›lda flark› yazm›fl flairlerdendir. Ancak

edebiyat›m›zda bu tarz›n en büyük flairi tart›flmas›z Nedim (öl. 1730)’dir. Nedim,

yazd›¤› flark›larla hem ça¤dafllar›n› hem de kendisinden sonra gelen flairleri

etkilemifltir. Bir Mevlevî flair olan fieyh Gâlib’in bile 12 flark› yazm›fl olmas› bu etkinin

derecesini göstermek için yeterlidir. XIX. yüzy›l Türk edebiyat›nda flark› yazmak bir

moda hâline gelmifltir. Enderunlu Fâz›l (öl. 1810), Enderunlu Vâs›f (öl. 1824), Leylâ

Han›m (öl.?) ve Osman Nevres (öl. 1876), bu yüzy›lda flark› yazm›fl flairlerin önde

gelenlerindendir. ‹ki bendli flark›lar›yla bu tarz›n son dönemdeki temsilcisi ise Yahya

Kemal (öl. 1958) olmufltur.

Örnek 3

Afla¤›daki 2 bend, Nedîm’in 5 bendlik bir flark›s›n›n ilk ve son bendleridir. fiark›n›n

vezni fâ’ilâtün fâ’ilâtün fâ’ilâtün fâ’ilün, kafiye düzeni de “aAaA, bbbA,

cccA”d›r.

1 Sevdigim cân›m yol›nda hâke yeksân oldu¤um

Îddir ç›k nâz ile seyrâna kurbân oldu¤um

Ey benim aflk›nda bülbül gibi nâlân oldu¤um

Îddir ç›k nâz ile seyrâna kurbân oldu¤um

...

5 Sen aç›l gül gibi zâr ile hezâr olsun Nedîm

Bend bend olsun ham-› zülfün flikâr olsun Nedîm

Sen sal›n cânâ yolunda hâksâr olsun Nedîm

Îddir ç›k nâz ile seyrâna kurbân oldu¤um

Nedîm

fiark›n›n düz yaz›yla dil içi çevirisi

1 Sevdi¤im, can›m, yolunda toprak oldu¤um; kurban›n olay›m, bayram geldi

ç›k nazl› nazl› gez, dolafl; ey aflk›yla bülbül gibi a¤lay›p inledi¤im, kurban›n

olay›m bayram geldi ç›k nazl› nazl› gez, dolafl.

5 Sen gül gibi aç›l, Nedim de karfl›nda feryat eden bülbül olsun; saç›n›n k›vr›mlar›

ba¤ ba¤ tuzak, Nedim de o tuza¤a av olsun; ey sevgili, sen sal›narak

gez, Nedim de yolunda toprak olsun; kurban›n olay›m bayram geldi ç›k

nazl› nazl› gez, dolafl.

Muhammes

Edebiyat terimi olarak befl m›sral› bendlerden oluflan bir naz›m biçiminin ad›d›r.

Muhammeslerde ilk bend kendi içinde, di¤er bendlerin ilk üç ya da dört m›sra›

yine kendi içinde, son ya da son iki m›sra› ise ilk bendle kafiyelidir. Bir muhammeste

ilk bendin son ya da son iki m›sra› bütün bendlerin sonunda aynen tekrarlan›yorsa

bu muhammes muhammes-i mütekerrir; tekrarlanm›yorsa, muhammes-i

müzdevic ad›n› al›r. Muhammeslerin bend say›s› genellikle 2 ile 7 aras›nda

de¤iflmektedir (bk. Örnek 4).

Muhammesin as›l anlam›

“beflli, befl köfleli olan”d›r.

81


82

Tazmin hakk›nda 9. Ünitede

bilgi verilecektir.

Eski Türk Edebiyat›na Girifl: Biçim ve Ölçü

Bu naz›m biçimiyle yaz›lm›fl fliirlerdeki kafiye düzenleri kullan›m s›kl›klar› göz

önünde bulundurularak afla¤›da gösterilmifltir:

1. Müzdevic: a) aaaaa, bbbba, cccca, . . .

b) bbbba, cccca, dddda, . . .

2. Mütekerrir: a) aaaaA, bbbbA, ccccA, ...

b) aaaAA, bbbAA, cccAA, . . .

Son s›rada verilen kafiye düzeniyle yaz›lm›fl muhammeslere daha çok XVIII. ve

XIX. yüzy›l flairlerinin divanlar›nda rastlanmaktad›r. Bu muhammeslerin bend sonlar›nda

tekrar edilen m›sralar ço¤unlukla baflka flairlerin fliirlerinden tazmin edilmifl

matlalard›r.

Muhammeslerin konusu genellikle “aflk”t›r; ancak farkl› konularda yaz›lm›fl muhammesler

de görülmektedir.

TARD‹YYE

Divan fliiri naz›m biçimleri aras›nda muhammesin bir de tardiyye ya da tard u

rekb ad› verilen mef’ûlü mefâ’ilün fe’ûlün vezni ve “bbbba, cccca, dddda, . . .”

kafiye düzeniyle yaz›lm›fl özel bir biçimi oldu¤u ileri sürülmektedir. Ancak, “tardiyye”

ya da “tard u rekb” bir edebî terim olarak “mesnevîlerde ara söz olarak kullan›lm›fl

kaside, gazel, musammat vb. fliirler” anlam›ndad›r ve bir naz›m biçimi de¤ildir.

Yanl›fl olarak bu flekilde adland›r›lm›fl olan muhammeslerin kafiye düzenlerinin ilk

bend d›fl›nda “aaaaa, bbbba, cccca, dddda...” kafiye düzeniyle yaz›lm›fl bir müzdevic

muhammesten hiçbir fark› yoktur. Dolay›s›yla tard u rekb ya da tardiyye ad› verilen

muhammesleri farkl› kafiye düzeniyle yaz›lm›fl müzdevic muhammesler, bu iki terimi

de “mesnevîlerde ara söz olarak kullan›lm›fl manzumeler” anlam›nda kullanmak

gerekir (bk. Örnek 5).

Örnek 4

Afla¤›daki 2 bend Diyarbak›rl› Sa’îd Pafla (öl. 1844)’n›n 9 bendlik bir mütekerrir

muhammesinin ilk ve son bendleridir. Muhammesin vezni fâ’ilâtün fâ’ilâtün

fâ’ilâtün fâ’ilün; kafiye düzeni de “aaaaA, bbbbA, ...”d›r.

1 Sen usand›rma eli el de usand›rmaz seni

Hîlekârl›k eyleme kimse doland›rmaz seni

Dest-i a’dâdan so¤uk su içme kand›rmaz seni

Korkma düflmandan ki âtefl olsa yand›rmaz seni

Müstakîm ol Hazret-i Allâh utand›rmaz seni

....

9 Zâmin ü kâfil olan erzâka Hâl›k’d›r sana

Mâsivâya ser-fürû itmek ne lây›kd›r sana

Izt›râb› celb iden meyl-i alây›kd›r sana

Gayr içün düflme lisân-› nâsa yaz›kd›r sana

Müstakîm ol Hazret-i Allâh utand›rmaz seni

Diyarbak›rl› Sa’îd Pafla

Muhammesin düz yaz›yla dil içi çevirisi

1 Sen baflkalar›n› usand›rma, onlar da seni usand›rmaz; sen hile yapma, kimse

seni doland›rmaz; düflman elinden so¤uk su içme, bu senin susuzlu¤unu gidermez;

düflmandan korkma, atefl olsa seni yakamaz; sen dosdo¤ru olursan,

Hazret-i Allah seni utand›rmaz.


3. Ünite - Bendlerden Oluflan Naz›m Biçimleri: Musammatlar

9 R›zk›na kefil olan yarat›c›nd›r; mâsivâya bafl e¤mek sana yak›flmaz; seni ›st›rap

içinde b›rakan, dünya ifllerine olan ilgindir; O’ndan baflkas› için insanlar›n diline

düflme sana yaz›kt›r; sen dosdo¤ru olursan, Hazret-i Allah seni utand›rmaz.

Aç›klama: Mâsivâ, burada “Tanr› d›fl›ndaki varl›klar” anlam›nda kullan›lm›flt›r.

Örnek 5

Afla¤›daki iki bend fieyh Gâlib’in Hüsn ü Aflk’ ›ndaki 5 bendlik bir muhammesin

ilk ve son bendleridir. Bu fliir “tardiyye” ya da “tard u rekb” olarak adland›r›lm›fl

olan muhammeslerdendir.

1 Hofl geldin eyâ berîd-i cânân

Bahfl it bana bir nüvîd-i cânân

Cân ola fedâ-y› îd-i cânân

Bî-sûd ola m› ümîd-i cânân

Yârin bize bir selâm› yok mu

......

5 Dil hayret-i gamla lâl kald›

Gâlib gibi bî-mecâl kald›

Gönderdi¤im arz-› hâl kald›

El-ân bir ihtimâl kald›

‹nsâf›n o yerde nâm› yok mu

fieyh Gâlib

Muhammesin düz yaz›yla dil içi çevirisi

1 Hofl geldin ey sevgilinin habercisi, bana ondan bir haber ver; can›m sevgilinin

bayram›na kurban olsun; ona kavuflma ümidi yoksa bofl bir ümit mi, yarin

bize bir selâm› yok mu?

5 Gönül, gam›n verdi¤i hayretle konuflamaz hâlde; Galib gibi onda da güç kuvvet

kalmad›; gönderdi¤im mektup da cevaps›z kald›; öyleyse tek bir ihtimal

var; o yerde insaf›n ad› bile yok.

Aç›klama: “fiaflk›nl›k, flafla kalmak” anlam›nda bir söz olan hayret, ayn› zamanda

ruhsal (=tasavvufî) yolculu¤un makam (=aflama)lar›ndan biridir.

Tahmîs

Edebiyat terimi olarak bir gazelin ya da kasidenin her beytinin önüne ayn›

vezinde ve ilk m›sralar› ile kafiyeli üçer m›sra eklenerek meydana getirilmifl

bendlerden oluflan bir naz›m biçiminin ad›d›r. Bir flair taraf›ndan baflka bir

flairin, nadir olarak da kendi kasidesi ya da gazelinin her beytinin üzerine üçer beyit

eklenerek yap›l›r (bk. Örnek 6).

Kafiye düzeni flöyledir: aaa(aa), bbb(ba), ccc(ca), . . .

Tahmîsin bir de tahmîs edilen gazelin her beytinin iki m›sra› aras›na ayn› vezin

ve kafiyede üçer m›sra eklenerek yap›lan bir biçimi vard›r. Bu yöntemle yap›lan

tahmîslerde her bendin ilk ve son m›sra› tahmis edilen gazele, aradaki üç m›sra da

tahmisi yapan flaire aittir. Bu tahmislere tahmîs-i mutarraf , yap›lan iflleme de

tafltîr (= tefltîr) denir (bk. Örnek 7).

Kafiye düzeni flöyledir: (a)aaa(a), (b)bbb(a), (c)ccc(a), . . .

Örnek 6

Afla¤›daki 2 bend Bakî’nin 5 bendlik bir tahmîsinin ilk ve son bendleridir. Tahmis,

fliirlerinde Muhibbî (öl.1566) mahlas›n› kullanm›fl olan Kanunî Sultan Süley-

Tahmisin as›l anlam›,

“beflleme, befl köfleli

yapma”d›r.

83


84

Eski Türk Edebiyat›na Girifl: Biçim ve Ölçü

man’›n ünlü bir gazeli üzerinde yap›lm›flt›r. Tahmîsin vezni fâ’ilâtün fâ’ilâtün fâ’ilâtün

fâ’ilün’dür. Metinde koyu dizilmifl olan beyitler Muhibbî’nin gazeline aittir.

1 Câme-i s›hhat Hudâ’dan halka bir hil’at gibi

Bir libâs-› fâhir olmaz cisme ol kisvet gibi

Var iken baht u sa’âdet kuvvet ü kudret gibi

Halk içinde mu’teber bir nesne yok devlet gibi

Olmaya devlet cihânda bir nefes s›hhat gibi

...

5 Menzil-i âsâyifl-i ukbâya istersen vusûl

Hubb-› dünyâdan ferâgat gibi olmaz do¤ru yol

fiâdmân erbâb-› uzletdür hemân Bâkî melûl

Ger huzûr itmek dilersen ey Muhibbî fârig ol

Olmaya devlet makam› gûfle-i uzlet gibi

Bâkî

Tahmisin düz yaz›yla dil içi çevirisi

1 Sa¤l›k, Tanr›’n›n insanlara giydirdi¤i güzel bir giysi gibidir; beden için o elbiseden

daha güzel ve de¤erli bir k›yafet bulmak mümkün de¤ildir; güç ve kudret

gibi bir talih ve mutluluk varken, yine de “insanlar aras›nda devlet makam›

kadar de¤er verilen bir fley yoktur; oysa, bu dünyada bir anl›k sa¤l›ktan

daha de¤erli bir fley bulmak mümkün de¤ildir.

5 Ahiretin huzur dolu kona¤›na eriflmek istersen dünya sevgisinden vazgeçmekten

daha do¤ru bir yol yoktur; bu dünyada bir köfleye çekilip ibadetle meflgul olanlar

mutlu, di¤erleri ya da Bakî ise s›k›nt› ve keder içindedir; “ey Muhibbî, e¤er

huzur ve mutluluk içinde yaflamak istiyorsan, dünya ifllerinden vaz geç; çünkü,

bir köfleye çekilip ibadetle meflgul olmak, devlet makam›ndan ye¤dir.”

Aç›klama: Son bendde geçen “bâkî” sözü flairin mahlas› olmakla birlikte as›l

anlam›n› da ça¤r›flt›racak biçimde kullan›lm›flt›r. Divan fliirinde mahlas› bu flekilde

kullanmaya hüsn-i tahallus denir.

Örnek 7

Afla¤›daki iki bend Nedîm’in 5 bendlik bir mutarraf tahmîsinin ilk ve son bendleridir.

Nedîm bu tahmisinde XVII. yüzy›l flairlerinden Nedîm-i Kadîm (öl. 1670)’in

5 beyitlik bir gazelini alarak bu gazelin her beytinin iki m›sra› aras›na ayn› vezin

ve kafiyede üçer beyit eklemifl ve gazeli befl bendli bir mutarraf tahmîs hâline getirmifltir.

Tahmisin vezni mef’ûlü fâ’ilâtü mefâ’îlü fâ’ilündür. Metinde koyu dizilmifl

beyitler Nedîm-i Kadîm’in gazeline aittir.

1. Derdin nedir gönül sana bir hâlet olmas›n

Bîmâr iden bu gûne seni râhat olmas›n

Bizden tesettür itme abes külfet olmas›n

Bî-câ tabîbe varma¤a hiç hâcet olmas›n

Sad el-hazer ki sevdi¤in ol âfet olmas›n

...

5. fiâyed eser ide nefes-i âteflîni hayf

Olmaz enîn-i âfl›ka zîrâ metâ’ ü keyf

Hem-mahlas›m ki nazm ile itmifldi sell-i seyf

Bu m›sra’› benim’çün okurmufl flitâ vü sayf

Söylen Nedîm-i zâr ile germ-ülfet olmas›n

Nedîm


Mutarraf tahmîsin düz yaz›yla dil içi çevirisi

1 “Gönül, derdin nedir? Bafl›na bir fley gelmifl olmas›n”; seni böyle hasta eden

rahatl›k olmas›n; derdini bizden gizleme, bofluna zahmet olmas›n; bofl yere

tabibe gitmeye gerek kalmas›n; “sak›n, sak›n, sevdi¤in o âfet olmas›n.”

5 fiiir k›l›c›n› çekmifl olan mahlastafl›m (Nedîm-i Kadîm) bu m›sra› yaz k›fl benim

için okurmufl: “O güzele söyleyin a¤lay›p inleyen Nedim ile samimi olmas›n”;

çünkü, “ateflli nefesi kendisini yakabilir, ondan sak›ns›n”; âfl›¤›n ne zaman ve

nas›l ah edece¤i, inleyece¤i belli olmaz.

Terbî ile terbî’-i mutarraf ve tahmîs ile tahmîs-i mutarraf aras›ndaki SIRA fark› S‹ZDE aç›klay›n›z.

Müseddes

3. Ünite - Bendlerden Oluflan Naz›m Biçimleri: Musammatlar

DÜfiÜNEL‹M

Edebiyat terimi olarak alt› m›sral› bendlerden oluflan bir naz›m biçiminin ad›-

DÜfiÜNEL‹M

Müseddesin as›l anlam›

d›r. Müseddeslerin bend say›s› genellikle 5 ile 7 aras›nda de¤iflmektedir. Bir müsed- “alt›l›, alt› köfleli”dir.

deste ilk bendin son ya da son iki m›sra› di¤er bendlerin sonunda SORU aynen tekrarlan›yorsa,

bu müseddes müseddes-i mütekerrir, tekrarlanm›yorsa müseddes-i

SORU

müzdevic ad›n› al›r (bk. Örnek 8).

Müseddeslerde kullan›lm›fl olan kafiye düzenleri flunlard›r:

1. Mütekerrir:

D‹KKAT

D‹KKAT

a) aaaaaA, bbbbbA, cccccA, . . .

SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE

b) aaaaAA, bbbbAA, ccccAA, . . .

2. Müzdevic:

a) aaaaaa, bbbbba, ccccca,...

b) aaaaaa, bbbbcc, ddddee, ...

AMAÇLARIMIZ AMAÇLARIMIZ

c) aaaass, bbbbflfl, cccctt, ..

K ‹ T A P

K ‹ T A P

Müseddes, bendlerden oluflan naz›m biçimleri içinde murabba ve muhammesten

sonra çok kullan›lm›fl bir naz›m biçimidir.

Örnek 8

TELEV‹ZYON

TELEV‹ZYON

Afla¤›daki 2 bend, Fuzulî’nin tamam› 9 bend olan bir müseddesinin ilk ve son

bendleridir. Bu müseddesin vezni mefâ’ilün fe’ilâtün mefâ’ilün fe’ilün, kafiye düzeni

de “aaaass, bbbbflfl, cccctt, ...”dir.

‹NTERNET ‹NTERNET

1 Menem ki ka - file-sâlâr-› kârbân-› gamem

Müsâfir-i reh-i sahrâ-y› mihnet ü elemem

Hakîr bahma mana kimseden sa¤›nma kemem

Fakîr-i pâdifleh âsâ gedâ-y› muhteflemem

Siriflk taht-› revândur mana vü âh alem

Cefâ vü cevr mülâz›m belâ vü derd haflem

......

9 Fuzûlî eyledügün ahdüne vefâ k›lg›l

Yeter flikâyet idüp flerh-i mâcerâ k›lg›l

Vücûdunu hedef-i nâvek-i belâ k›lg›l

Kamu ezâlara sabr eyleyüp du’â k›lg›l

Kim ola dost r›zâs› hemîn sana hâs›l

R›zâ-y› dosttur asl-› temettu’ ey gâfil

Fuzulî

Müseddesin düz yaz›yla dil içi çevirisi

1 Ben gam ülkesine giden kervan›n kafile bafl› ve mihnet ve elem sahras› yolunun

yolcusuyum; beni baflkalar›ndan afla¤› san›p da hor görme; ben padiflah

2

85

SIRA S‹ZDE


86

Tesdîsin as›l anlam›

“alt›lama, alt› köfleli

k›lma”d›r.

Eski Türk Edebiyat›na Girifl: Biçim ve Ölçü

gibi bir fakir, muhteflem bir dilenciyim; gözümden akan yafllar bana taht›revan;

ah sancak; cevr ü cefa yard›mc›, dert ve belâ da teb’amd›r.

9 Fuzulî, verdi¤in sözde dur; flikâyet edip maceran› anlatt›¤›n yeter; varl›¤›n› belâ

okuna hedef et; o dostun hoflnutlu¤unu elde edebilmek için her türlü eziyete

sabredip dua et; ey gafil, hayat›n amac›, dostu hoflnut etmektir.

Tesdîs

Edebiyat terimi olarak bir gazelin her beytinin önüne ayn› vezinde ve ilk

m›sralar› ile kafiyeli dörder m›sra eklenerek meydana getirilmifl bendlerden

oluflan bir naz›m biçiminin ad›d›r (bk. Örnek 9).

Kafiye düzeni flöyledir: aaaa(aa), bbbb(ba), cccc(ca), . . .

Örnek 9

Afla¤›daki üç bend XVI. yüzy›l flairlerinden Fevrî (öl. 1571-2)’nin 5 bendlik bir

tesdîsinin ilk ve son bendleridir. Tesdîsin vezni mef’ûlü fâ’ilâtü mefâ’îlü fâ’ilün;

kafiye düzeni de “aaaa(aa), bbbb(ba), cccc(ca), . . .”d›r. Fevrî’nin tesdîs etti¤i gazel,

yine XVI. yüzy›l flairlerinden fiemsî (öl. 1580)’ye aittir. Koyu dizilmifl beyitler

fiemsî’nin gazeline aittir.

1 Güller aç›ld› sahn-› çemen sebze-zârdur

Devrân-› lâle mevsim-i zülf-i nigârdur

Hengâm-› flevk u zevk u kenâr u bahârdur

Vakt-i cünûn u flevk-i mey-i hofl-güvârdur

Bülbül terâne bafllad› evvel bahârdur

fieydâl›¤um benüm yine bî-ihtiyârdur

. . .

5 Ey sûretile Yûsuf u sîretde Mustafâ

Nâm› Muhammed ü kamu evzâ’› murtezâ

Yazukdur itme Fevrî-i miskînüne cefâ

Gûfl it ne didi mâlik-i tab’-› sühan-serâ

Tut fiemsî’nün nasîhatini olma bî-vefâ

Geçer güzelligün demi bu rûzgârdur

Fevrî

Tesdîsin düz yaz›yla dil içi çevirisi

1 Güller aç›ld›; ba¤lar, bahçeler yemyeflil oldu; lale zaman›, güzelin zülfünü ele

alma mevsimi; nefl’e ve zevk sürme, güzeli kuca¤a alma ve çiçek vaktidir; lezzetli

flarap içme iste¤inin ve ç›lg›nl›¤›n artt›¤› vakittir; “bülbül na¤meye bafllad›,

ilkbahard›r; yine elimde olmadan kendimi duygular›m›n coflkunlu¤una b›rakt›m”

5 Ey yüzü Yusuf, ahlak› da Mustafa gibi olan; ad› Muhammed, her hâli ve her

tavr› be¤enilmifl ya da Murtaza gibi olan; zavall› Fevrî’ne cefa etme, yaz›kt›r;

bak o büyük flair (fiemsî) ne diyor: “fiemsî’nin ö¤üdünü tut, vefas›z olma; bu

zamand›r, güzellik ça¤› geçip gider.”

Aç›klama: Hz. Yusuf, güzelli¤iyle ünlüdür ve Divan fliirinde birçok özelli¤i yan›nda

bu yönüyle de bir sembol olarak kullan›lm›flt›r; Mustafâ, Hz. Muhammed’in

adlar›ndand›r; “be¤enilmifl, seçilmifl, hoflnut ve raz› olunmufl” anlamlar›na gelen

Murtezâ, ayn› zamanda Hz. Alî’nin lakab›d›r.


Müsebba’

Edebiyat terimi olarak yedi m›sral› bendlerden oluflan bir naz›m biçiminin

ad›d›r. Bir müsebba’da ilk bendin son ya da son iki m›sra› di¤er bendlerin sonunda

aynen tekrarlan›yorsa, bu müsebba’ müsebba’-i mütekerrir; tekrarlanm›yorsa,

müsebba’-i müzdevic ad›n› al›r (bk. Örnek 10).

Müsebbalarda kullan›lm›fl olan kafiye düzenleri flunlard›r:

1. Mütekerrir: a) aaaaaaA, bbbbbbA, ccccccA, ...

b) aaaaaAA, bbbbbAA, cccccAA. . .

2. Müzdevic: aaaaaaa, bbbbbba, cccccca ...

Müsebba’ az kullan›lm›fl naz›m biçimlerindendir.

Örnek 10

Afla¤›daki 2 bend, Fevrî’nin 7 bendlik bir müsebba’›ndan al›nm›flt›r. Müsebba›n

vezni mef’ûlü fâ’ilâtü mefâ’îlü fâ’ilün, kafiye düzeni de “aaaaaaA, bbbbbbA,

ccccccA, . . .”d›r.

1 Bir dem ki ben fakîr idüm ol yâr-› cân idi

Sâkî idi vü nâzük idi nükte-dân idi

Yârân idi ki her biri rind-i cihân idi

Devrân-› lâle idi dem-i gülsitân idi

Hengâm-› îfl ü vakt-i mey-i ergavân idi

fievk-i cüvân ile bu gönül kâm-rân idi

Demler o demler idi zamân ol zamân idi

3. Ünite - Bendlerden Oluflan Naz›m Biçimleri: Musammatlar

7 Ey Fevrî gibi mihnet-i eyyâma mübtelâ

Devr-i flebâb› eyleme zâyi’ satup riyâ

Âlâm-› pîrî eylemeden kaddüni dü-tâ

‹flretler eyle dehrden al kâm ü sür safâ

fiâyed müsâ’id olmaya bu devr-i bî-vefâ

Anup o demleri diyesin bir zamân ola

Demler o demler idi zamân ol zamân idi

Fevrî

Müsebba›n düz yaz›yla dil içi çevirisi

1 Bir zamanlar ben fakirdim, o da benim can dostum idi; flarap sunard›, nazik

idi, nüktedand›; her biri birer dünya rindi olan dostlar vard›; lâle, gül bahçesi,

e¤lence, erguvan renkli flarap zaman› idi; genç güzellerin arzusuyla bu gönül

mutlu idi; demler o demler, zaman o zaman idi.

Aç›klama: As›l anlam› “nefes, soluk” olan dem “zaman, an, ça¤” anlamlar›nda

da kullan›lmaktad›r.

7 Ey Fevrî gibi zaman›n dertlerine, s›k›nt›lar›na düflmüfl kifli, iki yüzlülük edip

de gençlik ça¤›n› bofla geçirme; yafll›l›¤›n s›k›nt›lar› boyunu iki kat etmeden

ye, iç, e¤len, yaflad›¤›n zamandan tat al, safa sür; belki bu vefas›z zaman daha

sonra uygun olmayacak; bir zaman gelir, o günleri an›p “demler o demler,

zaman o zaman idi” dersin.

Tesbî’

Edebiyat terimi olarak bir gazelin her beytinin önüne ayn› vezinde ve ilk

m›sralar› ile kafiyeli befler m›sra eklenerek elde edilen bendlerden oluflan

bir naz›m biçiminin ad›d›r.

Müsebba›n as›l anlam›

“yedili, yedi köfleli”dir.

87

Tesbîin as›l anlam› “yedili

ya da yedi köfleli yapma”d›r.


88

Eski Türk Edebiyat›na Girifl: Biçim ve Ölçü

Kafiye düzeni flöyledir: aaaaa(aa), bbbbb(ba), ...

Edebiyat›m›zda az kullan›lm›fl bir naz›m biçimidir.

Müsemmen

Edebiyat terimi olarak sekiz m›sral› bendlerden oluflan bir naz›m biçiminin

ad›d›r. Bir müsemmenin ilk bendinin son ya da son iki m›sra› di¤er bendlerin sonunda

aynen tekrarlan›yorsa, bu müsemmen müsemmen-i mütekerrir; tekrarlanm›yorsa,

müsemmen-i müzdevic ad›n› al›r (bk. Örnek 11).

Mütekerrir ve müzdevic müsemmenlerde kullan›lm›fl olan kafiye düzenleri flunlard›r:

1. Mütekerrir:

a) aaaaaaaA, bbbbbbbA, cccccccA, ...

b) aaaaaaAA, bbbbbbAA, ccccccAA, ...

2. Müzdevic:

a) aaaaaaaa, bbbbbbba, ccccccca, ...

b) aaaaaaaa, bbbbbbaa, cccccccaa, ...

Az kullan›lm›fl naz›m biçimlerindendir.

Örnek 11

Afla¤›daki 2 bend, XVI. yüzy›l flairlerinden Nev’î (öl. 1599)’nin 5 bendlik bir mütekerrir

müsemmeninin ilk ve son bendleridir. Vezni mef’ûlü mefâ’îlü mefâ’îlü

fe’ûlün olan müsemmenin kafiye düzeni “aaaaaaAA, bbbbbbAA, . . .”d›r.

1 Bu aflk-› mecâzun gam-› hicrân›na la’net

Dünyâda vü ukbâdaki husrân›na la’net

Erbâb-› gamun nâlifl ü efgan›na la’net

Dilberlerinün va’de-i ihsân›na la’net

Yok yerlere itdükleri peymân›na la’net

Ol tâ’ifenün gerçek ü yalan›na la’net

Bu san’at› îcâd idenün cân›na la’net

Ecdâd›na vü asl›na erkân›na la’net

...

5 Yüz hayf bizüm çekdügümüz renc ü anâya

Hep sa’y-i belî¤ itdügümüz gitdi hebâya

Nev’îden iriflsün bu nasîhat zurefâya

Dil virmeyeler her sanem-i mâh-likaya

Tufl olmayalar gaflet ile tî¤-i belâya

Âmin diyeler hâz›r olanlar bu du’âya

Bu san’at› îcâd idenün cân›na la’net

Ecdâd›na vü asl›na erkân›na la’net

Nev’î

Müsemmenin düz yaz›yla dil içi çevirisi

1 Bu mecazî aflk›n ayr›l›k gam›na; dünya ve ahiretteki husran›na; âfl›klar›n feryat

ve inleyifline; güzellerinin “bir gün sana aflk›m› ba¤›fllayaca¤›m” diye verdikleri

söze; bunun için bofl yere ettikleri yemine; onlar›n verdi¤i sözün gerçe¤ine

de yalan›na da lanet olsun; bu mecâzî aflk› icat edenin can›na; soyuna

sopuna, âdet ve usulüne lanet olsun.

Aç›klama: Mecâzî aflk, tasavvufî aflk anlay›fl›na göre insana karfl› duyulan afl›r›

sevgidir.


5 Çekti¤imiz eziyetlere, s›k›nt›lara yaz›klar olsun, hem de yüzlerce; o güzel çabalar›m›z

hep bofla gitti; bu ö¤üt Nev’î’den zarif, kibar kiflilerin kula¤›na eriflsin:

Her ay yüzlü güzele gönül vermesinler, kendilerini yan›l›p da bela k›l›c›n›n

(aflk›n) önüne atmas›nlar. Burada haz›r bulunanlar bu duaya amin desinler:

“Bu sanat› (mecâzî aflk›) icat edenin can›na; soyuna sopuna, âdet ve usulüne

lanet olsun.

Tesmîn

Edebiyat terimi olarak bir gazelin her beytinin önüne ayn› vezinde ve ilk

m›sralar› ile kafiyeli alt› m›sra ilâvesiyle elde edilen bendlerden oluflan bir

naz›m biçiminin ad›d›r.

Kafiye düzeni flöyledir: aaaaaa(aa), bbbbbb(ba), ...

Çok az kullan›lm›fl bir naz›m biçimidir.

Mütessa’

Edebiyat terimi olarak her bendi dokuz m›sradan oluflan bir naz›m biçiminin

ad›d›r. Bilindi¤i kadar›yla bu naz›m biçimini hiçbir ünlü Divan flairi kullanmam›flt›r.

Mu’aflfler

Edebiyat terimi olarak on m›sral› bendlerden oluflan bir naz›m biçiminin ad›d›r.

Elimizde sadece mütekerrir örnekleri bulunan muaflflerin henüz müzdevic flekline

rastlanmam›flt›r (bk. Örnek 12).

Mütekerrir mu’aflflerlerin kafiye düzeni iki flekildedir:

1. aaaaaaaaaA, bbbbbbbbbA

2. aaaaaaaaAA, bbbbbbbbAA

Mütekerrir muaflflerlerde sadece son m›sra›n tekrarland›¤› örnekler daha azd›r.

Mu’aflfler, edebiyat›m›zda müsemmen ve mütessa’a göre daha fazla kullan›lm›fl

bir naz›m biçimidir.

Örnek 12

Afla¤›daki iki bend XVI. yüzy›l flairlerinden Hayâlî (öl. 1557)’nin 5 bendlik bir

muaflflerinden al›nm›flt›r. Vezni fâ’ilâtün fâ’ilâtün fâ’ilâtün fâ’ilün olan muaflflerin

kafiye düzeni de “aaaaaaaaAA, bbbbbbbbAA . . .”d›r.

1 Bir güzel gördüm ki reflk-i sûret-i büt-hânedür

Kendüsinden gayr›ya âtefl gibi bîgânedür

Kim zebân›ndan gelen efsûn ile efsânedür

Mü’min ü küffâr ile hem-sohbet ü hem-hânedür

Câm-› zerrîn nûfl ider bir bî-vefâ mestânedür

Nûfl iden bir cür’as›n bin y›l yeri mey-hânedür

Tu¤ çekmifl bir dilâverdür ki kasd› cânedür

Nûr-› tab’umdan çer⤛n yakmam›fldur yâ nedür

Râst› ben flem’-i dil-sûzam adû pervânedür

Kim dolaflsa âtefle pervâne yâ dîvânedür

...

5 Ey Hayâlî tâ ki gördüm ol kamer-ruhsârum›

Mihr-i âlem-tâbdan germ eyledüm bâzârum›

Vuslat› hicrâna satdum ald›lar ikrârum›

3. Ünite - Bendlerden Oluflan Naz›m Biçimleri: Musammatlar

89

Tesminin as›l anlam› “bir

nesneyi sekizli, sekiz köfleli

yapmak”t›r.

Mütessa›n as›l anlam›

“dokuzlu, dokuz fleyden

oluflmufl”tur.

Mu’aflflerin as›l anlam›,

“onlu, on köfleli”dir.


90

Ta’flîrin as›l anlam›

“onlama, ona ç›karma”d›r.

SIRA S‹ZDE

DÜfiÜNEL‹M

Eski Türk Edebiyat›na Girifl: Biçim ve Ölçü

Deyr-i aflkun râhibiydüm kesdiler zünnârum›

Hâs›l› asnâmdan pâk itdiler Ferhâr’um›

Ald› bir flâh-› cihân gönlüm ile esrârum›

Nâr-› aflk›yla yanup yak›lma itdüm kârum›

Mâh-rûlar flevkine nûr eyledüm destârum›

Râst› ben flem’-i dil-sûzam adû pervânedür

Kim dolaflsa âtefle pervâne yâ dîvânedir

Hayalî

Muaflflerin düz yaz›yla dil içi çevirisi

1 Öyle bir güzel gördüm ki, bu güzelin güzelli¤i puthanedeki resimleri, heykelleri

k›skand›r›r; atefl gibi kendisinden baflka herkese ilgisizdir; söyledi¤i her

fley ya büyü ya da efsanedir; hem inanm›fllar hem de inançs›zlar ile birlikte

yatar, kalkar sohbet eder; o, alt›n kadehten flarap içen vefas›z bir sarhofltur; o

kadehten bir yudum içenin yeri bin y›l meyhanedir; can›m› almak maksad›yla

bayrak açm›fl bir yi¤ittir; ç›ras›n› benim nurumdan yakmam›flt›r da nedir?

Do¤rusu ben gönüller yakan bir mum, düflman da o mumun etraf›ndaki pervanedir;

ateflin etraf›nda dolaflan da ya pervane ya da deli divanedir.

5 Ey Hayalî, o ay yüzlümü görünce pazarl›¤›m öyle k›z›flt› ki güneflten de k›zg›n

bir hâle geldi; sonunda vuslat› (=kavuflma) hicrana (=ayr›l›k) satt›m, ikrar›m›

ald›lar; aflk manast›r›n›n rahibiydim, zünnar›m› kestiler; k›sacas› Ferhar’›m›

(gönlümü) putlardan temizlediler; bir dünya flah› gönlümü de s›rlar›m›

da ald›; iflim onun aflk›n›n atefliyle yan›p yak›lma oldu; ay yüzlü güzeller

arzusuyla bafl›mdaki sar›¤› nur ettim, yakt›m; do¤rusu ben gönüller yakan bir

mum, düflman da o mumun etraf›nda dönen pervanedir; ateflin etraf›nda dolaflan

da ya pervane ya da deli divanedir.

Aç›klama: ‹krar almak, bir tarikate girmek için tarikat büyü¤ünün müritten

söz almas›; zünnâr, Hristiyan rahiplerinin veya papazlar›n bellerine ba¤lad›klar›

örme kuflak; Ferhar, Türkistan’da güzelleriyle ve putlar›yla ünlü bir flehirdir.

Ta’flîr

Edebiyat terimi olarak bir gazelin her beytinin önüne ayn› vezinde ve ilk

m›sralar› ile kafiyeli sekiz m›sra eklenerek elde edilmifl bendlerden oluflan

bir naz›m biçiminin ad›d›r.

Kafiye düzeni flöyledir: aaaaaaaa(aa), bbbbbbbb(ba) . . .

Edebiyat›m›zda az kullan›lm›fl naz›m biçimlerindendir.

Terbî’, tahmîs, SIRA tesdîs, S‹ZDEtesbî’,

tesmîn ve ta’flîrin benzer yönleri nelerdir; bu naz›m biçimleri

birbirinden nas›l ayr›l›r?

II. GRUP DÜfiÜNEL‹M MUSAMMATLAR

Terkîb-i SORU Bend (= terkîb-bend)

SORU

Terkîb-i bend “bend(ler)i bir Edebiyat terimi olarak her bendindeki beyit say›s› genellikle 6 ile 10 aras›n-

araya getirmek”

da olan ve en az üç bendden meydana gelen bir naz›m biçiminin ad›d›r. Ter-

anlam›ndad›r.

D‹KKAT

D‹KKAT

kîb-i bendlerde her bende hâne ya da terkîb-hâne; bendleri birlefltiren beyitlere

ise vâs›ta veya bendiyye denir. Bu iki terimin yerine sadece bendin kullan›ld›¤›

SIRA S‹ZDE da görülmektedir SIRA S‹ZDE (bk. Örnek 13). Terkîb-i bendlerde her bend vas›ta beyti d›fl›nda

kaside ve gazel gibi kafiyelidir. Vas›ta beyti ise hem ait oldu¤u bendden hem

de di¤er bendlerden ve bendlerin vas›ta beyitlerinden ba¤›ms›z olarak kendi için-

AMAÇLARIMIZ

AMAÇLARIMIZ

K ‹ T A P

TELEV‹ZYON

3

K ‹ T A P

TELEV‹ZYON


SIRA S‹ZDE

de kafiyelidir. Baz› terkîb-i bendlerde vas›ta beyitlerinin birinci bendle ayn› kafiyede

olmak üzere kendi içinde kafiyelenmifl oldu¤u da görülür. Kafiye düzeni terkîbi

bendi di¤er musammatlardan ay›ran en önemli özelliktir: DÜfiÜNEL‹M

1. aa xa xa xa xa... yy; bb xb xb xb xb... zz, . . .

2. aa xa xa xa xa... aa; bb xb xb xb xb... aa, . . .

Terkîb-i bendlerde bu iki kafiye düzeninden en çok kullan›lm›fl olan› D‹KKAT ilkidir. ‹kinci kafiye

düzeni bu naz›m biçiminde nadir olarak kullan›lm›flt›r. Terkîb-i bendlerde en çok kul-

D‹KKAT

lan›lm›fl vezinler mef’ûlü mefâ’îlü mefâ’îlü fe’ûlün ve mef’ûlü fâ’ilâtü mefâ’îlü

SIRA S‹ZDE

fâ’ilündür.

SIRA S‹ZDE

Bendlerin beyit say›lar› hakk›nda bir genelleme yapmak zordur. Ayr›ca eflit say›da

beyitten oluflanlar ço¤unlukta olmakla birlikte birbirine göre eksik ya da fazla

beyitli bendlerden oluflmufl terkîb-i bendler de vard›r.

AMAÇLARIMIZ

Terkîb-i bendler mersiye, övgü, yergi, sosyal elefltiri gibi çok K ‹ Tfarkl› A P konularda

yaz›lm›fl manzumelerdir. Sakinâmeler gibi baz› edebî türlerde de bu naz›m biçiminin

kullan›ld›¤› görülmektedir. Mersiye (=a¤›t) türünün en güzel örnekleri de bu

K ‹ T A P

naz›m biçimiyle yaz›lm›flt›r.

TELEV‹ZYON

TELEV‹ZYON

Terkîb-i bend, edebiyat›m›zda çok kullan›lm›fl naz›m biçimlerindendir. Türk

edebiyat›nda en ünlü terkîb-i bend, Ruhî-i Ba¤dadî (öl. 1605)’nin her bendi 8 beyitten

oluflan 17 bendlik manzumesidir. Ruhî’nin bu terkîb-i bendi çok be¤enilmifl;

‹NTERNET

birçok flair taraf›ndan da tanzîr edilmifltir (ayn› vezin ve kafiye kullan›larak onu

and›ran bir fliir yaz›lm›flt›r). Ancak bu nazîreler içinde en be¤enileni Ziya Pafla (öl.

1880)’n›n yazd›¤› nazîre olmufltur.

‹NTERNET

Örnek 13

Afla¤›daki iki bend Ba¤datl› Rûhî’nin asl› 17 bend olan ünlü terkîb-i bendinin

ilk ve son bendleridir. Vezni mef’ûlü mefâ’îlü mefâ’îlü fe’ûlün olan terkîb-i bendin

kafiye düzeni “aa xa xa xa xa xa xa yy, bb xb xb xb xb xb xb zz. . .” dur.

I. BEND

1 Sanman bizi kim flîre-i engûr ile mestüz

Biz ehl-i harâbâtdanuz mest-i elestüz

2 Ter-dâmen olanlar bizi âlûde sanur lîk

Biz mâ’il-i bûs-› leb-i câm u kef-i destüz

3 Sadr›n gözedüp n’eyleyelüm bezm-i cihânun

Pây-› hum-› meydür yerümüz bâde-perestüz

4 Mâ’il degülüz kimsenün âzâr›na ammâ

Hât›r-fliken-i zâhid-i peymâne-flikestüz

5 Erbâb-› garaz bizden ›ra¤ oldu¤› yegdür

Düflmez yere zîrâ okumuz sâhib-i flestüz

6 Bu âlem-i fânîde ne mîr ü ne gedâyuz

A’lâlara a’lâlanuruz pest ile pestüz

7 Hem-kâse-i erbâb-› dilüz arbedemüz yok

Mey-hânedeyüz gerçi velî ›flk ile mestüz

Biz mest-i mey-i mey-kede-i âlem-i cânuz

Ser-halka-i cem’iyyet-i peymâne-keflânuz

3. Ünite - Bendlerden Oluflan Naz›m Biçimleri: Musammatlar

SORU

AMAÇLARIMIZ

SORU

91

SIRA S‹ZDE

DÜfiÜNEL‹M


92

Eski Türk Edebiyat›na Girifl: Biçim ve Ölçü

XVII. BEND

1 Virdük dil ü cân ile r›zâ hükm-i kazâya

Gam çekmezüz u¤rarsak eger derd ü belâya

2 Koyduk vatan› gurbete bu fikr ile ç›kduk

Kim renc-i sefer bâ’is olur izz ü alâya

3 Devr eylemedük yer komaduk bir nice y›ldur

Uyduk dil-i dîvâneye dil uyd› hevâya

4 Olduk nereye varduk ise ›flka giriftâr

Al›nd› gönül bir sanem-i mâh-likaya

5 Ba¤dâd’a yolun düflse ger ey bâd-› seher-hîz

Âdâb ile var hidmet-i yârân-› safâya

6 Rûhî’yi eger bir sorar ister bul›nursa

Derlerse bulufldun m› o bî-berg ü nevâya

7 Bu matla’-› garrây› oku epsem ol anda

Ma’lûm olur ahvâlümüz erbâb-› vefâya

Hâlâ ki biz üftâde-i hûbân-› D›m›flkuz

Ser-halka-i rindân-› melâmet-kefl-i ›flkuz

Rûhî

Terkîb-i bendin düz yaz›yla dil içi çevirisi

I. BEND

1 Bizi üzüm suyu (=flarap) ile sarhofl olmufl sanmay›n; biz harabat sakinleriyiz

ve “elest meclisi”nin sarhofllar›y›z.

Aç›klama: Harâbât, mecazen meyhane demektir; elest, Allah tealâ Âdem’i yaratt›ktan

sonra onun soyundan gelecek olanlar›n ruhlar›n› da yaratm›fl ve onlara

“elestü bi-rabbiküm (=ben sizin rabbiniz de¤il miyim?) demifl; onlar da “belâ

(=elbette)” demifllerdir. Do¤u ‹slam edebiyatlar›nda ruhlar›n topland›¤› bu âleme

“ezel meclisi”, “ruhlar meclisi”, “elest meclisi”, “can meclisi” gibi adlar verilmifltir.

2 Namussuzlar ve ahlaks›zlar bizi de namussuz san›rlar; ama, bizim kadehin duda¤›n›

ve fleyhin elinin ayas›n› öpmekten baflka amac›m›z yok.

3 Dünya meclisinin bafl köflesini umup da ne yapal›m; biz flaraba tapanlardan›z;

yerimiz de flarap küpünün dibidir.

4 Kimseyi incitmek istemeyiz ama, kadehi k›ran sofunun hat›r›n› k›rar›z.

5 Kötü niyetlilerin bizden uzak olmalar› daha iyidir; çünkü onlara att›¤›m›z ok

yere düflmez; parma¤›m›zda yay kiriflini çekmek için tak›lm›fl yüksü¤ümüz var.

6 fiu yokluk âleminde ne zengin ne de yoksuluz; ululara ululan›r; alçak gönüllülere

karfl› da alçak gönüllü davran›r›z.

7 Gönül ehli ile kadeh arkadafll›¤› ederiz; kavgam›z, gürültümüz yok; meyhanedeyiz

ama, aflk sarhofluyuz.

8 Biz can âlemi (=elest meclisi) meyhanesinin flarab› (=ilâhî aflk flarab›)yla sarhofluz

ve kadeh çekenler meclisinin bafl›nday›z.

Aç›klama: fiair bir daire biçiminde oturup elden ele kadeh dolaflt›r›p flarap

içenleri bir halkaya benzetiyor, kendisinin de bu halkan›n bafl köflesinde oturdu-

¤unu söylüyor.

XVII. BEND

1 Biz Tanr›’n›n takdirine canla baflla raz› olduk; art›k derde, belaya u¤rasak da

gam çekmeyiz.

2 Yolculukta çekilen çile, yüceli¤e ve ululu¤a sebep olur düflüncesiyle vatan›

b›rak›p gurbete ç›kt›k.


3 Y›llard›r gezip dolaflmad›¤›m›z yer kalmad›; deli gönle uyduk, gönül de kendi

arzu ve iste¤ine uydu.

4 Nereye gittiysek aflka tutulduk, gönül bir ay yüzlü güzele kendini kapt›rd›.

5 Ey sabah rüzgâr›, yolun Ba¤dat’a düflerse, sayg›yla git ve güzel günler geçirdi¤imiz

dostlar›n hizmetinde bulun.

6 ‹çlerinden Ruhî’yi bir soran, bir arayan olur da o zavall›yla görüfltün mü diyen

olursa,

7 Orada bu güzel matla› oku ve sus, vefal› dostlar hâlimi anlarlar:

8 “Biz hâlâ fiam güzellerine düflkünüz ve hâlâ aflk yüzünden k›nanan rintler halkas›n›n

en bafl›nday›z.”

Tercî’-i Bend (= tercî’-bend)

Her bendindeki beyit say›s› genellikle 4 ile 10 aras›nda olan ve en az üç

bendden meydana gelen bir naz›m biçimidir. Tercî’-i bendde de terkîb-i bendde

oldu¤u gibi bendlere hâne ya da tercî’-hâne, bendleri birlefltiren beyitlere de

vâs›ta yahut bendiyye denir. Bu terimlerin yerine yaln›zca bendin kullan›ld›¤› da

görülmektedir (bk. Örnek 14).

Bu naz›m biçiminde vas›ta beyitleri d›fl›nda her bend kendi içinde di¤er bendlerden

ba¤›ms›z olarak kaside ya da gazel gibi kafiyelenmifltir. Vas›ta beyti ise

bendlerden ba¤›ms›z olarak kendi içinde kafiyelidir ve her bendin sonunda aynen

tekrarlan›r. Kafiye düzeni flöyledir:

aa, xa, xa, xa, xa... ZZ; bb, xb, xb, xb, xb... ZZ, . . .

Tercî-i bendde bendlerdeki beyit say›lar› genellikle birbirine eflittir. Ancak beyit

say›lar› birbirinden farkl› bendlerden oluflmufl tercî’-i bendlere de rastlanmaktad›r.

Terkîb-i benden tek fark› vas›ta beytinin bend sonlar›nda aynen tekrarlanmas›d›r.

Tercî’-i bendler mersiye, övgü, yergi, sosyal elefltiri gibi çok farkl› konularda

yaz›lm›flt›r.

Tercî-i bend, Türk edebiyat›nda XIV. yüzy›ldan itibaren görülen bir naz›m biçimidir.

Ziya Pafla’n›n tercî’-i bendi bu naz›m fleklinin edebiyat›m›zdaki en baflar›l›

örneklerindendir.

Örnek 14

Afla¤›daki üç bend XVI. yüzy›l flairlerinden Kemal Paflazâde’nin Sultan Selim’in

ölümü üzerine yazd›¤› tamam› 7 bend olan bir tercî’-i bendinden al›nm›flt›r. Tercî’i

bendin vezni fe’ilâtün (fâ’ilâtün) mefâ’ilün fe’ilün (fa’lün); kafiye düzeni “aa xa

xa xa xa xa xa xa xa xa ZZ. . .”dir.

I. BEND

1. Çözdi saç açd› bafl tû¤ u alem

Bükdi bil dökdi yafl tî¤ u kalem

2. Kana boyand› bayra¤un yüzi

Beli bükildi yayun old› ham

3. Urd› gögsini gök gök eyledi mâh

Old› y›ld›zlarun gözi pür-nem

4. fiafak ol denlü dökdi kanlu yafl›

Dâmen-i çerhi eyledi pür-dem

5. Subh-dem derd ile bir âh itdi

Kim söyindürdi mâh flem’in o dem

3. Ünite - Bendlerden Oluflan Naz›m Biçimleri: Musammatlar

Tercî’-i bend tamlamas›

“bend(ler)i döndürmek,

çevirmek” anlam›ndad›r.

93


94

Eski Türk Edebiyat›na Girifl: Biçim ve Ölçü

6. Giceden dehr geydi kara pelâs

Tutd› flâh-› cihân içün mâtem

7. Nice fleh mihr-i âsmân-dergâh

Nice sultân meh-i nücûm-haflem

8. Azmde mihr idi hazmde sipihr

Rezmde Rüstem idi bezmde Cem

9. Çerh-i bî-rahm ana bir zahm ur

d› ki bulmad› kimseler merhem

10. Gör ne ac›yla eyledi teslîm

Cân-› flîrîni husrev-i âlem

Öldi Sultân Selîm hayf u dirî¤

Hem kalem a¤lasun an› hem tî¤

VII. BEND

1 Gül-i gülzâr-› mülk sold› he mi

Cûybâr-› kerem so¤uld› he mi

2 Zulmet-i mâtem içre kald› cihân

Mihr-i bürc-i fleref tut›ld› he mi

3 ‹nledi derd ile zemîn ü zamân

Gam-› mâtem cihâna told› he mi

4 Lâle yüzin ciger kan›yla yuyup

Saçlar›n› beneffle yold› he mi

5 Seyl-i tûfân-› merg irüp nâ-gâh

Sedd-i ‹skenderî boz›ld› he mi

6 Cân-› âlem cihân› terk itdi

Cism-i dünyâ zübûl buld› he mi

7 Âkibet hilkat-i latîfinden

Hil’at-i âfiyet sold› he mi

8 Nûfl yerine îflinün câm›

Nîfl-i pür-zehr-i kahr told› he mi

9 Âh u zâr ile dold› flehr ü diyâr

fiehryâr-› zamâne öldi he mi

10 Rûm u fiâm u Arab Acem flâh›

Öldi emri tamâm old› he mi

Öldi Sultân Selîm hayf u dirîg

Hem kalem a¤lasun an› hem tîg

Tercî’-i Bendin Dil ‹çi Çevirisi

I. BEND

1 Tu¤ saç›n› çözdü; sancak bafl›n› açt›; k›l›ç belini büktü; kalem de yafllar

döktü.

2 Bayra¤›n yüzü kana boyand›; yay›n beli büküldü; iki kat oldu.

3 Ay gö¤sünü döverek morartt›; y›ld›zlar›n gözü yafllarla doldu.

4 fiafak o kadar kanl› göz yafl› döktü ki, gökyüzünün ete¤i kanla doldu, k›zard›.

5 Sabah vakti, öyle bir ah çekti ki bir anda ay mumunu söndürdü.

6 Dünya, bir siyah çul gibi olan geceyi giydi ve cihan padiflah› için yas tuttu.


3. Ünite - Bendlerden Oluflan Naz›m Biçimleri: Musammatlar

7 O, bir padiflah de¤il, kap›s›n›n önü gökyüzü olan günefl; sultan de¤il, halk›

y›ld›zlar olan bir ay gibidir.

8 Günefl gibi azimli; felek gibi dirençliydi; savaflta Rüstem, içki meclisinde de

Cem gibiydi.

9 Ac›mas›z felek ona öyle bir yara açt› ki bu yaraya kimse çare bulamad›.

10 Gör, cihan padiflah› (husrev), tatl› (flirin) can›n› nas›l bir ac›yla teslim etti.

Aç›klama: Husrev hem “padiflah” anlam›nda bir söz, hem de Do¤u edebiyatlar›nda

bir aflk hikâyesinin erkek kahraman›n›n; flirin de hem “tatl›” anlam›nda bir

söz, hem de bu hikâyedeki kad›n kahraman›n ad›d›r.

11 Yaz›klar olsun, eyvahlar olsun Sultan Selim öldü; ona hem kalem hem de k›l›ç

a¤las›n.

Aç›klama: Kalem bilimin, k›l›ç da savaflç›l›¤›n sembolüdür.

VII. BEND

1 Bir gül bahçesi gibi olan ülkenin gülü soldu, öyle mi; cömertlik SIRA S‹ZDEve

asalet ›rma¤›

kurudu, öyle mi?

SIRA S‹ZDE

2

3

fieref burcunun günefli tutuldu da dünya matem karanl›¤› içinde kald›, öyle mi?

DÜfiÜNEL‹M

Yeryüzü de zaman da dert ile inledi; matem gam› dünyaya doldu, öyle mi?

DÜfiÜNEL‹M

4 Lâle yüzünü kendi ci¤er kan›yla y›kad›; menekfle de saçlar›n› yoldu, öyle mi?

5 Ölüm tufan›n›n seli ans›z›n geldi de ‹skender’in Seddi (Sultan

SORU

Selim) y›k›ld›,

öyle mi?

SORU

6 Evrenin ruhu bu cihan› terk etti de dünyan›n bedeni sarar›p D‹KKAT soldu, öyle mi?

D‹KKAT

7 Sonunda o güzel vücuttan sa¤l›k elbisesi s›yr›ld›, öyle mi?

8

9

Hayat kadehi tatl› içecek yerine kahredici zehirle doldu, öyle mi?

SIRA S‹ZDE

fiehir ve diyar ahlarla ve inlemelerle doldu; zaman›n hükümdar› öldü, öyle mi?

SIRA S‹ZDE

10 Rum, fiam, Arap, Acem hükümdar› öldü gitti, öyle mi?

11 Yaz›klar olsun, eyvahlar olsun Sultan Selim öldü; ona hem kalem hem de k›l›ç

a¤las›n.

AMAÇLARIMIZ

AMAÇLARIMIZ

Naz›m biçimleriyle ilgili daha genifl bilgi için M.A. Yekta Saraç’›n Klâsik K ‹ TEdebiyat A P Bilgisi,

Biçim-Ölçü-Kafiye (‹stanbul: Gökkubbe Yay›nlar› 2010) adl› kitab›na baflvurabilirsiniz.

Terkîb-i bend ve tercî’-i bendi di¤er musammatlardan ay›ran en önemli TELEV‹ZYON

SIRA S‹ZDE özellik nedir; bu

iki naz›m biçimi birbirinden nas›l ayr›l›r?

DÜfiÜNEL‹M

DÜfiÜNEL‹M

‹NTERNET ‹NTERNET

SORU

D‹KKAT

SORU

D‹KKAT

95

TELEV‹ZYON

SIRA S‹ZDE

SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE

AMAÇLARIMIZ

K ‹ T A P

TELEV‹ZYON

AMAÇLARIMIZ

K ‹ T A P

TELEV‹ZYON

‹NTERNET ‹NTERNET

4

K ‹ T A P


96

Özet

A MAÇ

1

A MAÇ

2

Eski Türk Edebiyat›na Girifl: Biçim ve Ölçü

Bend ve musammat terimlerinin anlamlar›n›

aç›klayabilmek.

Kaside, gazel, k›t’a, mesnevî, nas›l beyitlerden

meydana gelen naz›m biçimleriyse; müselles,

murabba’, terbî’, muhammes, tahmîs, müseddes,

tesdîs, müsebba’, tesbî’, müsemmen, tesmîn, mütessa’,

tetsî’, mu’aflfler, ta’flîr, terkîb-i bend ve tercî’-i

bend de bendlerden oluflan naz›m biçimleridir.

Bir baflka ifadeyle beyitlerden oluflan naz›m

biçimlerindeki beytin yerini bu naz›m biçimlerinde

bend alm›flt›r. Bu terimi bendlerden oluflan

naz›m biçimlerini meydana getiren naz›m birimi

olarak tan›mlamak da mümkündür. Bendler tercî’-i

bend ve terkîb-i bendlerde beyitlerden;

bendlerden oluflan di¤er naz›m biçimlerinde ise,

m›sralardan meydana gelir. Terkîb-i bend ve tercî’-i

bend d›fl›nda kalan naz›m biçimlerinin bir

bendinde en az üç, en fazla on m›sra bulunabilir.

Terkîb-i bend ve tercî’-i bendlerde bendleri

oluflturan beyit say›s› ise de¤iflkendir. Divan fliirinde

bendlerden oluflan naz›m biçimleri genel

bir adland›rmayla “musammatlar” bafll›¤› alt›nda

toplanm›flt›r. Ayr›ca 4 mefâ’îlün ya da 4 müstef’ilün

gibi tef’ileleri aynen tekrarlanan vezinlerle

yaz›lan ve genellikle birinci beyit d›fl›ndaki beyitlerin

her m›sra›nda bir iç kafiye bulunan gazel

ve kasideler de musammat olarak nitelenmifltir.

Bendlerden oluflan naz›m biçimlerini tan›mlayabilmek.

Divan fliirinde bendlerden oluflan naz›m biçimleri

müselles, murabba’, terbî’, muhammes, tahmîs,

müseddes, tesdîs, müsebba’, tesbî’, müsemmen,

tesmîn, mütessa’, mu’aflfler, ta’flîr, terkîb-i

bend (=terkîb-bend) ve tercî’-i bend (=tercî’bend)’dir.

Müselles, her bendi üçer m›sradan;

murabba’, her bendi dörder m›sradan; muhammes,

her bendi befler m›sradan; müseddes, her

bendi alt›flar m›sradan; müsebba’, her bendi yedifler

m›sradan; müsemmen, her bendi sekizer

m›sradan; mütessa’, her bendi dokuzar m›sradan;

mu’aflfler, her bendi onar m›sradan oluflan naz›m

biçimleridir.

Terbî’, tahmîs, tesdîs, tesbî’, tesmîn, tetsî, ta’flîr

ise di¤erlerinden farkl› bir yöntemle meydana

getirilmifl musammatlard›r. Terbî’, bir gazelin

A MAÇ

3

her beytinin üstüne ayn› vezin ve kafiyede ikifler

m›sra eklenerek meydana getirilmifl dört m›sral›

bendlerden; tahmîs, bir gazelin her beytinin üstüne

ayn› vezin ve kafiyede üçer m›sra eklenerek

meydana getirilmifl befl m›sral› bendlerden;

tesdîs, bir gazelin her beytinin üstüne ayn› vezin

ve kafiyede dörder m›sra eklenerek meydana getirilmifl

alt› m›sral› bendlerden; tesbî’, bir gazelin

her beytinin üstüne ayn› vezin ve kafiyede befler

m›sra eklenerek meydana getirilmifl yedi m›sral›

bendlerden; tesmîn, bir gazelin her beytinin üstüne

ayn› vezin ve kafiyede alt›flar m›sra eklenerek

meydana getirilmifl sekiz m›sral› bendlerden;

ta’flîr bir gazelin her beytinin üstüne ayn› vezin

ve kafiyede sekizer m›sra eklenerek meydana

getirilmifl on m›sral› bendlerden oluflan naz›m

biçimleridir. Terbî ve tahmîsin bir de terbî’ edilen

gazelin her beytinin iki m›sra› aras›na ayn›

vezin ve kafiyede ikifler beyit eklenerek yap›lan

bir biçimi vard›r. Bu yöntemle yaz›lan terbî’lere

terbî’-i mutarraf, yap›lan iflleme de tafltîr (=tefltîr)

denir. Terkîb-i bend ve tercî’-i bend ise kafiye

düzeninde ve bu düzene ba¤l› olarak bendleri

oluflturan naz›m biriminde gösterdikleri farkl›l›k

nedeniyle di¤er musammatlardan ayr›l›rlar.

Bu iki naz›m biçiminde her bend son beyitler d›fl›nda

di¤er musammatlar gibi de¤il, kaside ya da

gazel gibi kafiyelenmifltir. Terkîb-i bendlerde her

bendin sonunda birbirinden farkl› musarra’ bir

beyit bulunur. Tercî’-i bendlerde ise bendlerin

kafiyesinden ba¤›ms›z musarra bir beyit her bendin

sonunda aynen tekrarlanmaktad›r. Terkîb-i

bend ve tercî’-i bendlerde bendleri oluflturan beyit

say›s› ise de¤iflkendir.

Bendlerden oluflan naz›m biçimlerinin yap› farkl›l›klar›n›

ay›rt edebilmek.

Bendlerden oluflan naz›m biçimleri bafll›ca iki

gruba ayr›l›r. Bu grupland›rmada terkîb-i bend

ve tercî’-i bend bir grubu, di¤er musammatlar ise

di¤er grubu olufltururlar. Grupland›rmadaki temel

ölçüt, bu iki grupta yer alan musammatlar›n

kafiye düzenlerinde; buna ba¤l› olarak bendleri

oluflturan naz›m birimlerinde görülen farkl›l›kt›r.

Terkîb-i bend ve tercî’-i bendin her bendi, son

beyitler d›fl›nda birbirinden ba¤›ms›z olarak kasi-


de ve gazel gibi kafiyelenmifltir. Terkîb-i bendlerde

her bendin sonunda birbirinden farkl› musarra’

bir beyit bulunur. Tercî’-i bendlerde ise

bendlerin kafiyesinden ba¤›ms›z musarra bir beyit

her bendin sonunda aynen tekrarlanmaktad›r.

Yine terkîb-i bendi oluflturan bendlerdeki beyit

say›s› genellikle 6 ile 10; tercî’-i bendlerde de 4

ile 10 beyit aras›nda olmakla birlikte bu konuda

bir s›n›rland›rma bulunmamaktad›r. Terkîb-i

bend ve tercî’-i bend d›fl›ndaki musammatlar

bendlerindeki m›sra say›lar›n›n de¤iflkenli¤i d›fl›nda

benzer özelliklere sahiptir. Bu musammatlar›n

bir bendindeki m›sra say›s› en az “üç”, en

fazla “on” olabilir. Ayn› gruptaki musammatlar›n

naz›m biçimini belirleyen de bu musammatlar›n

bendlerindeki birbirine eflit olan m›sra say›s›d›r.

Müselles “üçlü”; murabba’ “dörtlü”, terbî’ “dörtlü

yapma”; muhammes “beflli”, tahmîs “beflli

yapma”; müseddes “alt›l›”, tesdîs “alt›l› yapma”;

müsebba’ “yedili”, tesbî’ “yedili yapma”; müsemmen

“sekizli”, tesmîn “sekizli yapma”; mütessa’

“dokuzlu”, mu’aflfler “onlu”, ta’flîr “onlu

yapma” demektir. Bu musammatlarda genellikle

ilk bend kendi içinde, di¤er bendlerin son ya da

son iki m›sra d›fl›ndaki m›sralar› yine kendi içinde,

son ya da son iki m›sra ise ilk bendle kafiyelidir.

E¤er bir musammat›n ilk bendinin son ya da

son iki m›sra› her bendin sonunda aynen tekrarlanm›flsa

bu musammat mütekerrir, tekrarlanmam›flsa

müzdevic olarak nitelenir.

3. Ünite - Bendlerden Oluflan Naz›m Biçimleri: Musammatlar

97


98

Kendimizi S›nayal›m

Eski Türk Edebiyat›na Girifl: Biçim ve Ölçü

1. Bendlerden oluflan naz›m biçimlerinin genel ad› afla-

¤›dakilerden hangisidir?

a. müseddes

b. müselles

c. musammat

d. muhammes

e. müsebba’

2. Afla¤›daki efllefltirmelerden hangisi do¤rudur?

a. dörtlü-murabba’

b. üçlü-müseddes

c. alt›l›-muhammes

d. dokuzlu-müsebba’

e. sekizli-mu’aflfler

3. “Vâs›ta beyti” afla¤›daki naz›m biçimlerinden hangisiyle

iliflkili bir terimdir ?

a. tahmis-i mutarraf

b. muhammes

c. terbî’-i mutarraf

d. terkîb-i bend

e. murabba’-› mütekerrir

4. Tecerrüd nâm›na varm›fl dilün bir bahr-i ummân›

Ana gark old› dirler Gâlib-i bî-sabr u sâmân›

Komazdum dâmenin bi’llâh elden olsa dâmân›

Hayâlî fakr flâl›na çekenler cism-i uryân›

Anunla fahr iderler atlas u dîbây› bilmezler

Bir musammattan al›nm›fl olan yukar›daki bendin ilk üç

m›sra› fieyh Gâlib’e, son iki m›sra› da Hayâlî’ye aittir.

Bu bend için afla¤›dakilerden hangisi söylenebilir?

a. Bir müseddesten al›nm›flt›r.

b. Bir tahmîs-i mutarraftan al›nm›flt›r.

c. Bir tesdîsten al›nm›flt›r.

d. Bir tahmîsten al›nm›flt›r.

e. Bir murabba’dan al›nm›flt›r.

5. “Tahmis” için afla¤›dakilerden hangisi söylenebilir?

a. Bir beyte üç beyit eklemekle meydana gelir.

b. Bir m›sra’a üç beyit eklemekle meydana gelir.

c. Bir beyte üç m›sra eklemekle meydana gelir.

d. Beyitlerden oluflan bir naz›m biçimidir.

e. Bend sonunda tekrarlanan beyitlere vâs›ta beyti

denir.

6. “aa, xa, xa, xa, ... ZZ ; bb, xb, xb, xb, ... ZZ, . . .” kafiye

düzeniyle yaz›lm›fl bir musammat›n naz›m biçimi

afla¤›dakilerden hangisidir?

a. tercî’-i bend

b. mu’aflfler-i mütekerrir

c. müsebba’-› müzdevic

d. terkîb-i bend

e. muhammes-i müzdevic

7. Afla¤›daki efllefltirmelerden hangisi di¤erlerinden

farkl›d›r?

a. musammat-muhammes

b. terbî’-murabba’

c. tesdîs-müseddes

d. tahmîs-muhammes

e. ta’flîr-mu’aflfler

8. Ne derd-i aflk ile bir lahza gönlümde karârum var

Ne vasl-› yâr ile sabr ü sükûna iktidârum var

Ne fikr ü neng ü ârum var ne elde ihtiyârum var

Meded bilmem nedür hiç sînede bir inkisârum var

Nev’î

Yukar›daki dörtlük 5 bendlik bir musammat›n ilk bendidir.

Bu musammat›n naz›m biçimi için afla¤›dakilerden

hangisi söylenebilir?

a. Muhammestir.

b. Müseddestir.

c. Murabbad›r.

d. Tesdistir.

e. Tahmistir.

9. “Bir kasidenin ya da gazelin her beytinin aras›na

baflka bir flair taraf›ndan üç m›sra eklenmesiyle meydana

gelen bendlerden oluflan bir naz›m flekli” olarak tan›mlanan

musammat afla¤›dakilerden hangisidir?

a. terbî’-i mutarraf

b. tahmîs-i mutarraf

c. tesdîs

d. terbî’

e. tahmîs

10. “aa xa xa xa ... yy, aa xa xa xa ... zz, . . .” kafiye düzeniyle

yaz›lm›fl bir musammat›n naz›m biçimi afla¤›dakilerden

hangisidir?

a. tercî’-i bend

b. mu’aflfler-i mütekerrir

c. mu’aflfler-i müzdevic

d. terkîb-i bend

e. müsemmen-i müzdevic


Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar›

1. c Yan›t›n›z do¤ru de¤ilse, “Girifl” bölümünü yeniden

okuyunuz.

2. a Yan›t›n›z do¤ru de¤ilse, “Murabba” bafll›kl› bölümü

yeniden okuyunuz.

3. d Yan›t›n›z do¤ru de¤ilse, “Terkîb-i bend” ve tercî’-i

bend” bafll›kl› bölümleri yeniden okuyunuz.

4. d Yan›t›n›z do¤ru de¤ilse, “Tahmîs” bafll›kl› bölümü

yeniden okuyunuz.

5. c Yan›t›n›z do¤ru de¤ilse, “Tahmîs” bafll›kl› bölümü

yeniden okuyunuz.

6. a Yan›t›n›z do¤ru de¤ilse, “Tercî’-i bend” bafll›kl›

bölümü yeniden okuyunuz.

7. a Yan›t›n›z do¤ru de¤ilse, “I. Grup Musammatlar”

bafll›kl› bölümü yeniden okuyunuz.

8. c Yan›t›n›z do¤ru de¤ilse, “Murabba” bafll›kl› bölümü

yeniden okuyunuz.

9. b Yan›t›n›z do¤ru de¤ilse, “Tahmîs” bafll›kl› bölümü

yeniden okuyunuz.

10. d Yan›t›n›z do¤ru de¤ilse, “Terkîb-i Bend” bafll›kl›

bölümü yeniden okuyunuz.

S›ra Sizde Yan›t Anahtar›

S›ra Sizde 1

Murabba’ her bendi dört m›sradan oluflan bir naz›m biçimidir.

Murabbalarda genellikle ilk bend kendi içinde, di-

¤er bendlerin ilk üç m›sra› di¤er bendlerden ba¤›ms›z

olarak yine kendi içinde, son m›sralar› ise ilk bendle kafiyelidir.

Bir murabbada ilk bendin son m›sra› di¤er bendlerin

sonunda aynen tekrarlan›yorsa, bu murabba murabba’-›

mütekerrir; tekrarlanm›yorsa, murabba’-›

müzdevic ad›n› al›r. Terbî’ ise bir gazelin her beytinin

üstüne ayn› vezin ve kafiyede ikifler m›sra eklenerek

meydana getirilmifl dört m›sral› bendlerden meydana gelen

bir naz›m biçimidir. Murabba’ ve terbî’in benzer yönleri

her ikisinin de dört m›sral› bendlerden oluflan naz›m

biçimleri olmas›d›r. Bu iki naz›m biçimi aras›ndaki fark,

murabba›n tek flair taraf›ndan yaz›lm›fl dörtlüklerden; terbî’in

ise, bir flairin gazelinin bafl›na, genellikle baflka bir

flair, nadir olarak da kendisi taraf›ndan, ikifler m›sra eklenerek

meydana gelen dörtlüklerden oluflmufl olmas›d›r.

S›ra Sizde 2

Terbî’, bir flairin bir gazelinin her beytinin üzerine baflka

bir flair, nadir olarak da ayn› flair, taraf›ndan iki m›sra

eklenerek elde edilen dörtlüklerden oluflan bir naz›m

biçimidir. Terbî’-i mutarrafta ise, dörtlükler terbî’

edilen gazelin beyitlerinin üstüne de¤il, her beytin iki

m›sra› aras›na iki m›sra eklenerek meydana getirilmifl

dörtlüklerden oluflur. Tahmîs ve tahmîs-i mutarraf aras›ndaki

fark da bunun gibidir. Ancak tahmîste ve tahmîs-i

mutarrafta gazelin beyitlerinin üzerine ya da iki

3. Ünite - Bendlerden Oluflan Naz›m Biçimleri: Musammatlar

m›sra› aras›na eklenen m›sra say›s› terbîdeki gibi “iki”

de¤il, “üç”tür.

99

S›ra Sizde 3

Terbî’, tahmîs, tesdîs, tesbî’, tesmîn ve ta’flîr ad› verilen

naz›m biçimlerinin benzer yönü bir kasidenin ya da gazelin

beyitlerinin üzerine baflka bir flair taraf›ndan, bazen

de gazelin flairi taraf›ndan sonradan eklenen m›sralarla

elde edilen bendlerden oluflmufl olmalar›d›r. Bu

naz›m biçimlerini birbirinden ay›ran, bendlerindeki m›sra

say›lar›d›r. Terbîin her bendinde dört, tahmîsin her

bendinde befl, tesdîsin her bendinde alt›, tesbîin her

bendinde yedi, tesmînin her bendinde sekiz, ta’flîrin her

bendinde on m›sra bulunur. Ancak bu naz›m biçimlerinde

bendlerin son iki m›sra›n›n musammat hâline getirilen

kaside ve gazele ait oldu¤u unutulmamal›d›r.

S›ra Sizde 4

Terkîb-i bend ve tercî’-i bendi di¤er musammatlardan

ay›ran en önemli özellik kafiye düzenlerinde; buna ba¤l›

olarak da bendleri oluflturan naz›m birimlerinde gösterdikleri

farkl›l›kt›r. Terkîb-i bend ve tercî’-i bend d›fl›ndaki

musammatlarda genellikle ilk bend kendi içinde,

di¤er bendlerin son ya da son iki m›sra d›fl›nda kalan

m›sralar› di¤er bendlerden ba¤›ms›z olarak yine kendi

içinde, son ya da son iki m›sra ise ilk bendle kafiyelidir.

Terkîb-i bend ve tercî’-i bendde ise her bend son beyitler

d›fl›nda di¤er musammatlar gibi de¤il, kaside ya da

gazel gibi kafiyelenmifltir. Dolay›s›yla bu gruptaki musammatlarda

bendleri oluflturan naz›m birimi, di¤er musammatlarda

oldu¤u gibi m›sra de¤il, beyittir. Ayr›ca bu

naz›m biçimlerinin bir bendindeki beyit say›s› da terkîbi

bendden terkîb-i bende ya da tercî’-i benden tercî’-i

bende farkl›l›k gösterir. Terkîb-i bendlerde her bendin

sonunda di¤er bendlerinden farkl› musarra’ bir beyit bulunur.

Bu beytin kafiyesinin genellikle ilk bend de dahil

olmak üzere terkîb-i bendin kafiyesiyle bir ilgisi yoktur.

Tercî’-i bendlerde ise bendlerin kafiyesinden ba¤›ms›z

musarra bir beyit her bendin sonunda aynen tekrarlanmaktad›r.

Terkîb-i bend ve tercî’-i bendi ay›rt etmemize

yarayacak en önemli ölçüt, vâs›ta (=bendiyye) beytidir.

Terkîb-i bend ve tercî’-i bendi birbirinden ay›ran vâs›ta

(=bendiyye) beytinin kullan›m›ndaki farkl›l›kt›r. Terkîb-i

bendde, her bendin sonunda de¤iflen vâs›ta beyti, tercî’i

bendde aynen tekrar edilmifltir.

Yararlan›lan ve Baflvurulabilecek

Kaynak

Saraç, M. A. Yekta (2010). Klâsik Edebiyat Bilgisi, Biçim-Ölçü-Kafiye.

‹stanbul: Gökkubbe Yay›nlar›.


4ESK‹ TÜRK EDEB‹YATINA G‹R‹fi: B‹Ç‹M VE ÖLÇÜ

Amaçlar›m›z




Bu üniteyi tamamlad›¤›n›zda;

Aruz vezninin fliirdeki ifllevini aç›klayabilecek,

Aruz vezniyle ilgili terimleri tan›mlayabilecek,

Aruzla yaz›lm›fl fliirlerin vezinlerini bulabileceksiniz.

Anahtar Kavramlar

• Vezn

• Arûz

• Hece

• Vasl

• ‹mâle

• Medd

• Zihâf

‹çerik Haritas›

Eski Türk Edebiyat›na

Girifl: Biçim ve Ölçü

Eski Türk

Edebiyat›nda Ölçü:

Aruzla ‹lgili Temel

Kurallar, Terimler ve

Vezin Bulma Usulü

• Bahr

• Taktî’

• Tef’ile

• Sekt-i Melîh

• Tahfîf

• Tefldîd

G‹R‹fi

TÜRK fi‹‹R‹NDE ARUZ

• ARUZLA ‹LG‹L‹ TEMEL

KURALLAR VE TER‹MLER

• ARUZLA ‹LG‹L‹ D‹⁄ER BAZI

TER‹MLER

VEZ‹N BULMA USULÜ

• ALFABET‹K SIRAYLA TÜRKÇEDE

KULLANILAN VEZ‹NLER

• CÜZLER‹NE GÖRE ARUZ

KALIPLARININ

GRUPLANDIRILMASI


Eski Türk Edebiyat›nda

Ölçü: Aruzla ‹lgili Temel

Kurallar, Terimler ve Vezin

Bulma Usulü

G‹R‹fi

Çeflitli milletlerin fliirlerinde ahengi sa¤lamak amac›yla hecelerin say› ya da niteliklerini

esas alan birtak›m ölçülerin kullan›ld›¤› bilinmektedir. Türk fliirinde de biri

hece ölçüsü (=hece vezni), di¤eri de aruz ölçüsü (=aruz vezni) olmak üzere iki

ölçü kullan›lm›flt›r. Hece ölçüsü fliirin bütün m›sralar›ndaki hece say›s›n›n eflitli¤ine,

aruz ölçüsü de aç›k (=k›sa) ve kapal› (=uzun) olarak nitelenen hecelerin bir

fliirin bütün m›sralar›nda ayn› düzen içerisinde tekrarlanmas› esas›na dayan›r. Gerek

hece, gerekse aruz ölçüsünün görevi fliirde ritmi sa¤lamakt›r. Bu ölçüler arac›l›¤›yla

düzenli ses oluflumlar› elde edilerek fliire müzik ögesi kat›l›r. Ölçü d›fl›nda

kafiye, vurgu, m›sralardaki durak yerleri ve ses tekrarlar› da fliirde ahengi sa¤layan

ögelerdendir. Aruz genellikle klâsik dönem Türk fliirinde, hece ise halk fliirinde

kullan›lm›flt›r.

Aruz, Arap edebiyat›nda do¤mufl ve oradan Fars ve Türk edebiyatlar›na ve di-

¤er ‹slamî edebiyatlara geçmifl bir fliir ölçüsüdür. Arap fliirinde aruz veznini bir esasa

ba¤layan el-Halîl b. Ahmed el-Ferahidî (öl. 791)’dir . Ondan önce de Araplar

aruzu, kurallar› belirlenmemifl bir âhenk sistemi olarak fliirde kullanm›fl ve uygulama

yoluyla ö¤retmifllerdir. Ancak Halil’in çal›flmalar› sonucunda bu uygulamalar

ve da¤›n›k bilgiler bir esasa ba¤lanm›fl ve aruz bir bilim dal› olarak Arap edebiyat›ndaki

yerini alm›flt›r.

SIRA S‹ZDE

Arap aruzu ‹ran edebiyat›na geçti¤inde birtak›m de¤iflikliklere u¤ram›flt›r. Bu

de¤iflikliklerden en önemlisi Arap aruzundaki baz› bahir (


102

SIRA S‹ZDE

DÜfiÜNEL‹M

SORU

D‹KKAT

Eski Türk Edebiyat›na Girifl: Biçim ve Ölçü

SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE

AMAÇLARIMIZ

fliiri aras›ndaki farka göre çok daha azd›r. Bundan dolay› Türk aruzunun pek az

de¤ifliklikle ‹ran aruzunu izledi¤ini söylemek mümkündür.

Türkler Aruzla fliir yazmaya bafllad›klar›nda hece veznine yak›n aruz vezinlerini

tercih etmifllerdir. ‹slamî dönem Türk edebiyat›n›n ilk büyük flaheseri olan Kutadgu

Bilig’in 11’li hece veznine yak›n bir bahirden al›nm›fl bir vezinle yaz›lmas›

bunun en önemli göstergesidir. Bu Türk fliirinin devam gücünü ve varl›¤›n› sürdürme

yetene¤ini gösterir.

Aruzun Türk fliirine baflar›yla uygulanmas› oldukça uzun bir süre sonunda gerçekleflebilmifltir.

Bunun nedeni Türkçenin kelime varl›¤›nda aruz veznine uygun

hecelerin mevcut olmamas›d›r. Türk edebiyat›n›n Anadolu sahas›ndaki ilk ürünlerinde

oldukça s›k görülen aruz hatalar›, zamanla Arapça ve Farsçadan Türkçeye giren

kelimelerin de katk›s›yla giderek azalm›fl ve aruz vezniyle son derece âhenkli

fliirler yaz›lmaya bafllanm›flt›r. Türk edebiyat›n›n klâsik olarak nitelenen en uzun ve

en olgun döneminde ölçü olarak aruz vezni kullan›lm›flt›r.

Türk edebiyat› Bat› edebiyat›n›n etkisi alt›na girdikten sonra da aruz ile ilgi

kopmam›fl, flairler yeni aray›fllar peflinde koflarken aruzu yeni ifade teknikleri için

yine ahengi sa¤layan ölçü olarak kullanmay› sürdürmüfllerdir. Aruz, Tevfik Fikret

(öl. 1915) ve Mehmet Âkif’ (öl. 1936)’in fliirlerinde Türkçe ile en güzel flekilde

uyum sa¤lam›fl, Mehmet Âkif ile de günlük dil bile aruzla ifade edilebilir hâle gelmifltir.

Fakat Cumhuriyet döneminde aruza ilgi gittikçe azalm›fl, Yahya Kemal (öl.

1958)’in fliirleri ile de devrini kapatm›flt›r.

Aruz Türk edebiyat›nda Halk fliirinde de denenmifl ve divan, selis, semaî gibi

biçimlerin farkl› adlarla adland›r›lmas›na aruzun belli kal›plar›n›n kullan›lmas› kaynakl›k

etmifltir.

Aruzla ‹lgili Temel Kurallar ve Terimler

Aruza Göre Hece Türleri

Aruz, fliirde aç›k (=k›sa) ve kapal› (=uzun) olarak nitelenen hecelerin önceden belirlenmifl

bir düzen içerisinde tekrarlanmas› esas›na dayanan bir fliir ölçüsü; daha

do¤rusu bir âhenk sistemidir. Dolay›s›yla aruz veznini ö¤renmek için yap›lacak ilk

ifl, bu vezne göre hecelerin ses de¤erlerini; yani, hangi hecenin aç›k, hangi hecenin

kapal› hece kabul edildi¤ini belirlemektir.

Aruza göre üç çeflit hece vard›r: 1. Aç›k (=k›sa) hece, 2. Uzun (=kapal›) hece,

3. Medli hece (=bir buçuk hece).

1. Aç›k hece (=k›sa hece): Sonu k›sa ünlü ile biten heceler aruza göre aç›k ya

da k›sa hecedir: “ge-li-yor”un koyu harflerle gösterilen birinci ve ikinci heceleri gibi.

Tek k›sa ünlüden meydana gelen heceler de aruzda aç›k hece kabul edilmifltir:

“e-mek”in ilk hecesi olan “e”gibi.

Aç›k heceler, SIRA S‹ZDE aruz ifllemlerinde nokta (.) ile gösterilir.

2. Kapal› hece (=uzun hece): Sonu ünsüz ya da uzun ünlü ile biten heceler

aruzda kapal› ya da uzun hece olarak kabul edilir: “dün-yâ”sözünün heceleri gi-

DÜfiÜNEL‹M

bi. Tek uzun ünlüden meydana gelen heceler de aruzda kapal› hece olarak kabul

edilir: â-tefl kelimesinin ilk hecesi gibi.

SORU

Kapal› ya da uzun heceler, aruz ifllemlerinde k›sa bir düz çizgi ( - ) ile gösterilir.

Uzun ünlü, Arapça D‹KKAT ve Farsçadan Türkçeye geçmifl olan kelimelerdeki “elif”, “vav” ve “ye”ile

gösterilen ünlülerdir. Bu sesler çevriyaz›da “â, û, î” ya da “a, u, i ” ile gösterilir.

AMAÇLARIMIZ

K ‹ T A P K ‹ T A P


4. Ünite - Eski Türk Edebiyat›nda Ölçü: Aruzla ‹lgili Temel Kurallar, Terimler ve Vezin Bulma Usulü

3. Medli hece (=bir buçuk hece): Aruzda baz› heceler ilki kapal› ikincisi aç›k

olmak üzere iki hece de¤erinde kabul edilmifltir. Bu tür hecelere medli hece,

bileflik hece ya da bir buçuk hece denir. Medli heceleri dört grupta toplamak

mümkündür:

a. Bir uzun ünlü ve bir ünsüzden oluflanlar: âb, âl gibi.

b. Bir ünsüz, bir uzun ünlü ve bir ünsüzden oluflanlar: yâr, nâz, sûr, rîz gibi,

c. Bir k›sa ünlü ve iki ünsüzden oluflanlar: eflk, emr, ömr gibi,

d. Bir ünsüz, bir k›sa ünlü ve iki ünsüzden oluflanlar: derd, zehr gibi.

Bu heceler, normal bir heceden daha fazla uzat›larak okunur ve bu flekilde

okumaya med ad› verilir.

Aruz ifllemlerinde medli heceler bir k›sa çizgi ve bir nokta (- .) ile gösterilir.

K›sa çizgi, kapal›; nokta da aç›k heceyi gösterir.

Aç›k (=k›sa) ve kapal› (=uzun) heceleri göstermek için kullan›lan SIRA “-” ve S‹ZDE “.” iflaretlerini

kullanarak “âvâz, kelebek, geleceksin, reflk, âftâb, berg, iklîm, kitâb, seng, bâ¤, bahr,

bahâr, beklemifltim” sözlerindeki hecelerin aruza göre ses de¤erlerini bulunuz.

DÜfiÜNEL‹M

Aruz ‹fllemleri

Aruz vezninin aç›k (=k›sa) ve kapal› (=uzun) olarak nitelenen SORU hecelerin önceden

belirlenmifl bir düzen içerisinde tekrarlanmas› esas›na dayanan bir fliir ölçüsü oldu-

¤unu daha önce belirtmifltik. fiairler, m›sralar›n› önceden belirlenmifl bu âhenk sis-

SORU

temiyle uyumlu hâle getirebilmek için fliirdeki sesler üzerinde birtak›m D‹KKAT de¤ifliklikler

yapm›fllard›r. Baz›lar›n›n fliirin ahengine katk›da bulunmakla birlikte baz›lar›

D‹KKAT

âhenk hatas› olarak kabul edilen bu de¤ifliklikler vas›l, imâle, SIRA med, S‹ZDE zihâf, tahfîf

SIRA S‹ZDE

ve tefldîddir.

1. Vasl (=ulama): Sonu ünsüzle biten bir kelimeyi, aç›k hece elde etmek ya da Vas›l, “ulaflt›rma,

bir kapal› bir aç›k (=bir buçuk) hece de¤erinden tek kapal› AMAÇLARIMIZ birlefltirme; ulama,

hece de¤erine düflür-

AMAÇLARIMIZ ekleme”anlamlar›na

gelen

mek için ünlüyle bafllayan bir sonraki kelimeye ba¤lamak; yani, “lâz›m oldu”yu “lâ- Arapça bir sözdür.

z› moldu”; “âbâd oldu”yu “âbâ doldu”; “mest oldu”yu, “mes toldu”gibi okumakt›r:

K ‹ T A P

Örnek

Gitdün ammâ ki kodun hasret ile cân› bile

K ‹ T A P

‹stemem sensüz olan sohbet-i yârân› bile

TELEV‹ZYON

TELEV‹ZYON

Neflâtî

Beyitteki “Gitdün ammâ”n›n aruza göre ses de¤eri 4 kapal› hece (= - - - -); vezne

göre olmas› gereken de¤eri ise, bir kapal›, bir aç›k ve iki kapal› ‹NTERNET hece (= - . - -)

‹NTERNET

dir. M›sra› beytin veznine uygun okuyabilmek için “Gitdün”ün ikinci hecesindeki

“n”sesini “ammâ”n›n bafl›na almak, yani “vasletmek” gerekmektedir. Bu ifllemi

yapt›¤›m›zda “gitdün ammâ”, “gitdü nammâ” hâline gelecek; aruza göre ses de¤eri

de “- . - -”olacakt›r. Yine ikinci m›sradaki “sensiz olan”› da beytin vezniyle uyumlu

hâle getirmek için “sensi zolan” biçiminde okumak gerekmektedir.

Vasl aruz ifllemlerinde düz çizgi ( _ ) iflaretiyle gösterilir.

Beytin düz yaz›yla dil içi çevirisi

“Gittin, ama can› hasretle birlikte b›rakt›n. Sensiz olan dost sohbetini bile istemem

art›k.”

Örnek

Dir _ isem derd-i ser _ old› lebün _ emmek bana dir

Derd-i ser hâs›l _ ider içse kifli tatl› flerâb

Emrî

1

103

SIRA S‹ZDE

DÜfiÜNEL‹M


104

‹mâlenin as›l anlam› “bir

fleyi bir tarafa e¤mek,

meylettirmek”tir.

Eski Türk Edebiyat›na Girifl: Biçim ve Ölçü

vasl öncesi: dir isem vasl sonras›: di risem

vasl öncesi: hâs›l ider vasl sonras›: hâs› lider

Beytin düz yaz›yla dil içi çevirisi

“Dudaklar›n› emmek bafl›m›n derdi oldu.”, desem, o da bana “insan tatl› flarap

içerse elbette bafl› a¤r›r”der.

• Vasl-› ayn: Vas›l, ancak sonu ünsüz ile biten bir kelime ile ünlüyle bafllayan

bir kelime aras›nda yap›labilir. Ay›n bir ünsüz oldu¤u için son sesi ünlü olan bir

kelimenin ay›nla bafllayan bir kelimeye vasledilememesi gerekir. Ancak Türk flairleri

bu kurala fazla uymam›fllard›r; bir ünsüz sesi “ayn”a ya da “ayn›”yok sayarak

onun ünlüsüne vasletmekte bir sak›nca görmemifllerdir. Bu iflleme aruzda vasl-›

ayn (=ayn ulamas›) denir.

Örnek

Ol âteflîn _ ‘izârdan artuk yakar dili

Hâl-i siyâh› gerçi söyinmifl flerâredür

Emrî

Beytin düz yaz›yla dil içi çevirisi

“Sevgilinin siyah beni her ne kadar sönmüfl bir k›v›lc›m ise de gönlü o ateflli yana¤›ndan

daha fazla yakar.”

Arapçada “yanak”anlam›na gelen izâr ( ) sözcü¤ünün ilk harfi “ayn”d›r ve

“ayn” ünsüz bir harftir. Beyitte âteflîn, ‘izâra vasledilirken bu ay›n yok kabul edilmifl

ve “âteflîn”in son sesi olan “nun”, “âteflî nizâr”biçiminde “izâr”a vasledilmifltir.

2. ‹mâle (=imâle-i maksûre): K›sa ünlüyle biten ya da tek k›sa ünlüden ibaret

bir aç›k (=k›sa) heceyi, ölçü gere¤i uzun; yani, kapal› (=uzun) hece de¤erine yükseltmektir.

fiairler imâleyi Türkçe hecelerdeki k›sa ünlülerde yapm›fllar; Arapça ve

Farsça sözcüklerdeki k›sa ünlülerde imale yapmamaya büyük özen göstermifllerdir.

Ancak Fars fliirinin de etkisiyle “gül ü bülbül”deki “ü”ve “gül-i b⤔daki “-i”gibi

Farsça at›f “vav”lar›n› (u, ü) ve tamlama kesrelerini (-i) imaleli olarak kullanmakta

bir sak›nca görmemifllerdir. Türkçe kelimelerde, kelime ortas›ndaki ve “i”sesi d›fl›ndaki

ünlülerde yap›lan imaleler aruzda önemli âhenk kusurlar›ndan biri olarak

kabul edilmifltir. ‹male genellikle bir vezin kusuru olarak görülmekle birlikte baz›

durumlarda metne âhenk katan bir öge olarak da de¤erlendirilebilir. Bafllang›ç döneminde

Türkçe ünlülerde yo¤un olarak yap›lan imaleler daha sonra Türkçenin

söz varl›¤›ndaki Arapça ve Farsça kelimelerin artmas› ile gittikçe azalm›fl ve bu yapay

ses de¤iflikli¤i usta flairler elinde bir âhenk arac› hâline dönüflmüfltür.

Örnek:

‹flidilir ki u¤r›lar giricek bir eve dünle

Öli topra¤›n› saçup uy›durlarm›fl insân›

Necâtî

Beytin düz yaz›yla dil içi çevirisi

“fiöyle söylenir: H›rs›zlar geceleyin bir eve girdiklerinde içerideki insanlar›n

üzerine ölü topra¤› saçarak uyuturlarm›fl.”

Necâtî’nin bu beytinde koyu harflerle gösterilmifl olan Türkçe kelimelerdeki k›sa

ünlüler vezin gere¤i uzun ünlü yerine kullan›lm›flt›r. Türk fliirinin aruz ile tam


4. Ünite - Eski Türk Edebiyat›nda Ölçü: Aruzla ‹lgili Temel Kurallar, Terimler ve Vezin Bulma Usulü

anlam›yla uyum sa¤layamad›¤› bir döneme ait olan bu beyitteki imaleler, imalenin

fliirin ahengi üzerinde yapt›¤› olumsuz etkinin derecesini göstermek için oldukça

iyi bir örnektir.

‹mâlenin bu türüne imâle-i maksûre ad› da verilir. ‹malenin bir de imâle-i

memdûde ya da medd ad› verilen farkl› bir türü vard›r.

3. Medd (=imâle-i memdûde): Aruzda medli hecelerin as›l de¤erlerinden biraz

daha uzun okunmas›na denir. As›l anlam› “uzatma” ya da “çekme”dir. Medli hece,

“mest” ve “aflk”ta oldu¤u gibi çift ünsüz ile ya da “yâr” ve “dôst”ta oldu¤u gibi bir

uzun ünlüden sonra gelen bir veya iki ünsüzle biten hecelerdir. Bu heceler aruza

göre biri kapal› (=uzun) biri de k›sa olmak üzere iki hece de¤erindedir. Dolay›s›yla

med, bu tür bir hecenin aruzdaki ses de¤erini niteleyen bir terimdir.

Medli hecelerin son ünsüz sesleri vezin gere¤i ünlüyle bafllayan bir söze vasledildi¤inde

med ortadan kalkar ve medli hecenin ulanan ses d›fl›nda kalan k›sm› tek

kapal› hece de¤erine düfler. Örnek: “harâb oldu”nun “harâ boldu”; “mest oldu”nun

da “mes toldu” hâline getirilmesi gibi.

Bir ünlü harften sonra sonu ünsüzle biten Türkçe kelimelerde de bazen med

yap›ld›¤› görülür: “Da¤”, “var” gibi tek kapal› hece de¤erindeki Türkçe kelimelerin

“d⤔, “vâr” fleklinde uzat›lmas› ve bu yolla ses de¤erlerinin bir kapal› heceden bir

kapal› bir aç›k hece de¤erine yükseltilmesi gibi.

Örnek

Yâr hâl-i dilümi zâr bilüpdür bilürem

Dil-i zârumda ne kim var bilüpdür bilürem

Fuzulî

Beytin düz yaz›yla dil içi çevirisi

“Sevgili, gönlümün hâlini inlemekte, cefa çekmekte olarak biliyormufl, bilirim.

‹nleyen gönlümde ne oldu¤unu biliyormufl, bilirim.”

‹kinci m›sradaki Türkçe “var”da yap›lan med, ilk m›sradaki iki medle birlikte

beyitte farkl› bir ahengin ortaya ç›kmas›na neden olmufltur. Dolay›s›yla bu tür

medleri sadece vezin gere¤i yap›lm›fl medler olarak de¤erlendirmemek, onlar› birer

âhenk ögesi olarak da ele almak gerekir. Türkçe bir heceyi fliirde medli olarak

kullanman›n ahenge yapt›¤› katk›y› göstermek için en güzel örneklerden biri Hersekli

Ârif Hikmet (öl. 1903)’in,

“Hakka karfl› dural›m er kifli niyyetine”

m›sra›ndaki “êr” kelimesinde yap›lan meddir.

Arapça ve Farsça sözlerin bir uzun ünlü ve “sakin nûn” ile biten -ûn, -în, -ân

gibi son hecelerindeki ünlüler aruzda k›sa ünlü; bu heceler de tek kapal› hece de-

¤erinde kabul edilmifltir.

Örnek

Aflk derdiyle hoflem el çek ilâcumdan tabîb

K›lma derman kim helâküm zehri dermânundadur

Fuzulî

Beytin düz yaz›yla dil içi çevirisi

“Doktor, ben aflk derdiyle mutluyum, beni tedavi etmeye kalk›flma. Beni iyilefltirme,

çünkü benim helâkime yol açacak zehir bu aflk hastal›¤›n›n tedavisindedir.”

Fuzulî’nin bu beytinde “dermân” kelimesinin ikinci hecesindeki â “sakin

105


106

Sâkin kendisinden sonra

ünlü bulunmayan sessizleri

nitelemekte kullan›lan bir

terimdir.

Eski Türk Edebiyat›na Girifl: Biçim ve Ölçü

nun”dan önce geldi¤i için hece, bir kapal› bir aç›k de¤il, tek kapal› hece de¤erinde

kabul edilmifltir. Söz konusu hecelerdeki “sakin nun”lar sesliyle bafllayan bir söze

vasledildiklerinde â, û ve î sesleri uzun ünlü de¤erlerini korurlar. Ancak flairlerin

zaman zaman bu kurala uymad›klar› ve -ûn, -în, -ân ile biten heceleri bir aç›k

bir kapal› hece de¤erinde; yani, medli olarak kulland›klar› da görülmektedir.

Örnek

fiâd olur dil tenüme çünki o peykân batar

Sebz olur hâk kaçan katre-i bârân batar

Hayalî

Beytin düz yaz›yla dil içi çevirisi

“O okun ucu bat›nca gönlüm mutlu olur. Nitekim ne zaman ya¤mur ya¤sa toprak

yeflillenir.”

Hayalî, beyitteki “peykân” ve “bârân” sözcüklerini ikinci heceleri “sakin nûn”la

bitmifl oldu¤u hâlde medli kullanm›flt›r.

‹male, vasl ve medlerin her zaman “aruz kusurlar›”olarak de¤erlendirilmesi do¤ru

de¤ildir. Vasl do¤rudan Türkçenin özelli¤inden do¤an bir ses olay›d›r ve ço¤u zaman

fliirin ahengi üzerinde olumlu etki yapar. Medler de fliirin ahengini olumlu etkileyen

ögelerden biri olarak kabul edilmifltir. Ancak imalenin Türkçenin ses yap›s›na ayk›r› oldu¤u;

bu nedenle de fliirin ahengi üzerinde olumsuz bir etki b›rakt›¤› düflüncesi kaynaklarda

s›kça vurgulanmaktad›r. Bu yayg›n düflünce büyük ölçüde do¤ru olsa da baz›

kullan›mlarda imalelerin fliirin ahengini olumlu yönde etkiledikleri de görülmektedir.

Bu olumlu etkilerden biri imalelerin m›sralarda karfl›l›kl› olarak yap›lm›fl olmas›d›r.

Örnekler

Cevr ü cefâs› cânuma lutf u vefâ yeter

Derd ü belâs› gönlüme zevk u safâ yeter

Ahmed Pafla

Beytin düz yaz›yla dil içi çevirisi

“Sevgilinin eziyeti bana lütuf ve vefa olarak yeter. Onun derdi ve belas› gönlüme

zevk ve safa olarak yeter.”

Hüsn _ ile sana öykinemez çün gül-i ra’nâ

Hüzn _ ile bana benzeyemez bülbül-i fleydâ

Beytin düz yaz›yla dil içi çevirisi

“‹ki renkli, güzel ve parlak gül nas›l güzellikte sana öykünemezse, ç›lg›n bir

âfl›k olan bülbül de hüzün konusunda bana benzeyemez.”

4. Zihâf: Ölçü gere¤i Arapça ve Farsça hecelerdeki uzun ünlüleri k›sa ünlü;

medli heceleri de bir kapal› hece de¤erine düflürmektir.

Bu tan›mdan da anlafl›laca¤› gibi zihaf›n bir türü Arapça ve Farsça kelimelerdeki

uzun ünlülerin k›sa ünlü de¤erine düflürülmesidir. Bu zihaf›n en çok karfl›lafl›lan

türüdür. Bu tür zihâflar metnin edebî de¤erini düflürür.

Örnekler

K›l tefâhur kim senün hem var men tek âfl›kun

Leyli’nün Mecnûn’› fiîrîn’ün eger Ferhâd’› var

Bakî

Fuzulî


4. Ünite - Eski Türk Edebiyat›nda Ölçü: Aruzla ‹lgili Temel Kurallar, Terimler ve Vezin Bulma Usulü

Beytin düz yaz›yla dil içi çevirisi

“Leylâ’n›n Mecnun’u, fiirin’in Ferhad’› varsa, sen de benim gibi bir âfl›¤›n oldu-

¤u için övün.”

Aç›klama: “Leylâ ile Mecnun” ve “Ferhâd ile fiirin” Do¤u edebiyatlar›nda iki

aflk hikâyesinin kahramanlar›d›r.

Beytin ikinci m›sra›ndaki “Leylî” Arapça bir sözcüktür ve aruza göre de¤eri iki

kapal› hece (- -)dir. Kelimenin beytin vezniyle uyumlu hâle gelebilmesi için ikinci

hecenin aç›k olmas› gerekir. Bu nedenle Leylî’nin ikinci hecesindeki “î” sesi vezin

gere¤i k›salt›larak “i”de¤erine düflürülmüfl; bu ifllem sonucunda kelimenin aruza

göre ses de¤eri bir kapal› bir aç›k hece (- .) olmufltur.

Afla¤›daki beyitte de “sâkî” ve “Nâ’ilî” sözcüklerinin sonundaki “î” ünlüsünün

zihafla k›sa ünlü de¤erine düflürüldü¤ü görülmektedir:

Bir câm sun ey sâki-i meclis bize yoksa

Hûn-› ciger-i Nâ’ili-i zâra ne minnet

Nâ’ilî

Beytin düz yaz›yla dil içi çevirisi

“Ey meclisin içki sunan güzeli, bize bir kadeh sun. ‹nleyen, eziyet çeken Nailî’nin

ci¤er kan›na ne minnet!”

“Bakî”, “Emrî”, “Fuzulî” gibi sonu uzun ünlü ile biten mahlaslar›n, ayr›ca sonunda

nisbet “î”si bulunan sözcüklerdeki “î”lerin fliirde ço¤u zaman aç›k hece de¤erinde

kullan›lm›fl olmas› flairlerin bunu bir kusur olarak kabul etmediklerini gösterir:

Örnek

Bâkiye âb-› vaslun irmez ise

Âtefl-i hecr ile yanar kül olur

Bakî

Zihâf›n bir baflka türü de vezin gere¤i bir kapal› bir aç›k hece de¤erindeki medli

heceleri tek kapal› hece de¤erinde kullanmakt›r.

Örnek

Didi gördüm ol habîbin anesi

Bir aceb nur kim günefl pervânesi

Süleyman Çelebi

Beytin düz yaz›yla dil içi çevirisi

“O sevgili peygamberin annesi, ‘güneflin pervanesi oldu¤u bir nur gördüm’,

dedi.”

Beyitteki Arapça “nûr” kelimesi aruza göre bir kapal› bir aç›k (- .) hece de¤erinde

medli bir hecedir. Beyitte vezin gere¤i zihafl›; yani, tek kapal› hece de¤erinde

kullan›lm›flt›r.

5. Tahfîf (=kasr): Vezin gere¤i fleddeli bir harfi fleddesiz okumak demektir. Bu

yola daha çok “hadd”, “hatt”, “hakk”, “dürr” gibi sonu çift ünsüzle biten tek heceli

kelimeler terkibe girdi¤inde vezin gere¤i baflvurulur.

Örnek

Çemende sun’-› Hak› gerçi her varak söyler

Senün belî¤dür ammâ beyânun ey bülbül

Münif Pafla

“Tahfîf”in as›l anlam›

“hafifletme, yükünü

azaltma, kolaylaflt›rma;

“kasr”›n as›l anlam› ise

“k›sa olmak, k›sa

kesmek”tir.

107


108

Eski Türk Edebiyat›na Girifl: Biçim ve Ölçü

Beytin düz yaz›yla dil içi çevirisi

“Ba¤ ve bahçede her yaprak gerçi Hakk’›n sanat›n› söylemekte, O’na delâlet etmektedir.

Ama ey bülbül, senin beyan›n aç›k, ifaden ve üslubun beli¤dir.”

Beyitte asl› “Hakk”olan kelime vezin gere¤i fleddesiz kullan›larak tahfif edilmifltir.

Ayr›ca “mâh”›n, “meh”; “flâh”›n “fleh”; “gâh”›n “geh”; “hîç”in “hiç” yap›lmas› gibi

baz› Farsça kelimelerde uzun ünlülerin k›salt›lmas›na da tahfîf denir.

“‹stanbul”un “Sitanbul”, “Eflâtun”un “Felâtun”, “‹skender”in “Sikender”e dönüfltürülmesi

de flairlerin baz› sözleri vezinle uyumlu hâle getirmek için baflvurduklar›

yollardand›r:

Örnek

Bu flehr-i Sitanbûl ki bî-misl ü bahâdur

Bir sengine yek-pâre Acem mülki fedâdur

Nedîm

Beytin düz yaz›yla dil içi çevirisi

Bu benzersiz paha biçilmez ‹stanbul flehrinin bir tafl›na bütün ‹ran ülkesi fedad›r.

6. Tefldîd: fieddesiz bir harfi ölçü gere¤i fleddeli olarak kullanmakt›r: “Per”in

“perr”; “ümîd”in “ümmîd”yap›lmas› gibi.

Örnek

Dâg-› siyehler ile cism-i nizâr u zerdi

Bir bâl ü perri yanm›fl pervânedür sanurlar

Beytin düz yaz›yla dil içi çevirisi

“Kararan yaralar ile zay›flam›fl, sararm›fl âfl›¤›n bedenini, (mumun etraf›nda dönen)

kolu kanad› yanm›fl kelebek san›rlar.”

Türkçe kelimelerde ünlü düflmesi

Baz› birleflik kelimelerde ya birinci sözcü¤ün son ya da ikincinin ilk ünlüsünün

düfltü¤ü görülür: “N’için (


4. Ünite - Eski Türk Edebiyat›nda Ölçü: Aruzla ‹lgili Temel Kurallar, Terimler ve Vezin Bulma Usulü

Beytin düz yaz›yla dil içi çevirisi

Gam, dert mektebinde senin boyunu ansam ne olur. Çünkü ey boyuyla serviyi

and›ran güzel, okuma ö¤renmeye (sevgilinin güzel boyunu and›ran) elif harfiyle

bafllan›r.”

Afla¤›da dört farkl› kelime grubu, hemen yanlar›nda da bu kelime gruplar›n›n SIRA S‹ZDE as›l ses de-

¤erleri de¤il, aruza göre olmas› gereken ses de¤erleri verilmifltir. Bu kelime gruplar›n› olmas›

gereken ses de¤erleriyle uyumlu hâle getirerek yapt›¤›n›z ifllemlerin s›ras›yla edebi-

DÜfiÜNEL‹M

yat terimi olarak adlar›n› yaz›n›z.

1. gülmek ister= - . - -; 2. fânî dünyâ= - . - -; 3. bafla gelmifl= SORU-

. - -; 4. âb

yeter= - . - ; 5. fleker almak = - . - -

Aruzla ‹lgili Di¤er Baz› Terimler

1. Tef’ile: Aruz vezinlerini oluflturan sekiz ana kelime vard›r. Tef’ile veya cüz’

SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE

ad› verilen bu kelimeler flunlard›r: fe’ûlün, fâ’ilün, mefâ’îlün, müstef’ilün, fâ’ilâtün,

müfâ’aletün, mütefâ’ilün, mef’ûlâtü. Aruz vezinlerindeki aç›k ve kapal› heceler

sistemini sembolize etmek için kullan›lm›fl olan bu kelimeler AMAÇLARIMIZ Arapça gramer ku-

AMAÇLARIMIZ

rallar›na göre fe-a-le ( ) üçlü kökünden türetilmifltir. Bu tef’ilelerin

say›s›

birtak›m de¤iflikliklerle 41’e kadar ulafl›r ve meydana getirdikleri 16 vezin, as›l vezinleri

oluflturur. Bu vezinlere bahr denir. Di¤er vezinler bu as›l K ‹ bahirlerden T A P do¤-

K ‹ T A P

mufllard›r. Bahirler kendilerini oluflturan kelimelerin hareke veya sükûnlar›na göre

befl grupta toplanm›fl ve her gruba dâ’ire ad› verilmifltir. Bu dairelerin bir k›sm›

Türk edebiyat›nda fazla ilgi görmemifl; bir k›sm› ise hiç kullan›lmam›flt›r.

TELEV‹ZYON

TELEV‹ZYON

2. Taktî’: Aruzda, bir m›sra› yaz›lm›fl oldu¤u veznin cüz’ (=parça)lerine ay›r- Taktî’in as›l anlam› “kesmek,

parçalamak, parçalara

makt›r. Taktî’ fliirin veznini bulmay› ve bulunan vezne göre fliiri âhenkli olarak bölmek”tir.

okumay› sa¤lar. M›sralar taktî’ edilirken fliirin yaz›l›fl› de¤il, okunuflu esas al›n›r;

‹NTERNET ‹NTERNET

birbirlerine vasledilen kelimelerin vasledildi¤i flekle dikkat edilir; yani, kelimelerin

m›sra’a girmeden önceki hâlleri de¤il, m›sra içinde vezne göre ald›klar› flekil esas

al›n›r. Bunun için taktî’ edilecek m›srada vasl, imâle, zihâf, medd, tahfîf ve tefldîd

gibi vezin gere¤i yap›lm›fl ses de¤iflikliklerinin olup olmad›¤›na dikkat edilir.

Kelimeler, bittikleri yerden de¤il, cüzlerin ya da tef’ilelerin ayr›ld›¤› yerden parçalanabilir.

Örnek

Nâlemi zem/zeme-i mür/g-i seherden / soras›n

Derd-mend ol/du¤um› has/te ci¤erden / soras›n

Fuzulî

Beytin Ölçüsü: fe’ilâtün fe’ilâtün fe’ilâtün fe’ilün

D‹KKAT

Beytin düz yaz›yla dil içi çevirisi

“Feryad›m› seher vakti öten kuflun (bülbülün) ötüflünden, na¤melerinden sormal›s›n,

ne kadar dertli oldu¤umu hasta yürekten sormal›s›n.”

Bir fliiri aruza uygun, âhenkli okuyabilmek için taktî’inin bilinmesi lâz›md›r.

Cüz’ bitimlerinde abart›ya kaçmadan gerçeklefltirilen hafif duraksamalar vezne

âhenk katar.

3. Sekt-i melîh: mef’ûlü mefâ’ilün fe’ûlün ( _ _ . / . _ . _ / . _ _ ) vezninin

mef’ûlün fâ’ilün fe’ûlün ( _ _ _ / _ . _ / . _ _ ) flekline dönüflmesine denir.

2

SORU

D‹KKAT

109

SIRA S‹ZDE

DÜfiÜNEL‹M

Sekt-i melîh “güzel kesme,

güzel durma”anlam›nda bir

sözdür.


110

Eski Türk Edebiyat›na Girifl: Biçim ve Ölçü

Sensin hâ/lâ tenüm/de cânum

Gözde nû/rum ciger/de kanum

Bin y›ll›k/ yol harâ/be-i gam

Anun ö/tesi serâ/y-› mâtem

Fuzulî

Gâlib

Aruz ‹fllemlerine Örnekler

1. Vas›l: Gül _ açar her/ten-i hâkî/de gerçi gül/bün-i tîrün

Velî hâk-i / ten-i zerdüm/de açdu¤› / olur ra’nâ

Emrî

Beytin düz yaz›yla dil içi çevirisi

“Her (âfl›¤›n) topraktan yarat›lm›fl bedeninde gül fidan›n› and›ran kirpik oklar›n

gül gibi yaralar açar. Fakat benim sararm›fl bedenimde açt›¤› yaralar (d›fl› sar›, içi

k›rm›z› gülü and›r›r) daha bir güzel olur.”

Emrî’nin bu beytinde bir vas›l vard›r. Bu vasl›, vezin gere¤i yap›lm›fl bir ifllem

olmaktan çok Türk dilinin ses yap›s›na ba¤lamak daha do¤ru olur.

• Vasl-› Ayn: Cihân› tutd› bu keyfiyyet _ ‘aflk-pîçân vefl

Yeflerdi neflve-i nev-rûz ile der ü dîvâr

fieyh Gâlib

Beytin düz yaz›yla dil içi çevirisi

“Bu hâl bütün dünyay› kaplad›; kap›, duvar, her yer, bahar neflesi ile sarmafl›k

gibi yemyeflil oldu.”

Beyitte koyu olarak dizilmifl; ayr›ca vasl iflareti ile de gösterilmifl olan sesler aras›nda

vasl-› ayn vard›r. Ünsüz bir sesle biten hece, yine ünsüz bir ses olan “ayn”la

bafllayan heceye, hecenin bafl›nda “ayn”yokmufl gibi kabul edilerek, vasledilmifltir.

2. ‹mâle: Eline ald› çevgân›n› zülf-i anber-efflânun

Melâhat tûp›n› kapd› ser-i zülf-i perîflânun

Emrî

Beytin düz yaz›yla dil içi çevirisi

“Güzel kokulu saç›n çevgân›n› eline ald›. Güzellik topunu da¤›n›k saç›n›n ucu

kapt›.”

Beyitte koyu harflerle dizilen hecelerde imale vard›r. Bu imalelerden Farsça terkip

“-i”leri ile “eline”nin “i”sinde yap›lan imaleler önemli âhenk kusurlar›ndan olmasa

da “e” sesinde yap›lan imale önemli bir aruz kusurudur.

3. Zihaf: Bîfle-i gam flîriyüz deflt-i mahabbet beklerüz

Ya’ni âhû-çeflmler sayd›na f›rsat beklerüz

Emrî

Beytin düz yaz›yla dil içi çevirisi

“Gam orman›n›n arslanlar›y›z. Aflk ve muhabbet çölünü gözlüyoruz. Yani ceylan

gözlüleri avlamak için f›rsat bekiyoruz.”

Beyitte, iki kapal› heceden oluflan Arapça “ya’nî” sözünün ikinci hecesindeki

uzun “î” sesi ölçü gere¤i k›sa ünlü de¤erine düflürülerek zihâf yap›lm›flt›r.

4. Med: Yatt›k bülend servlerin gölgesinde flâd

Dehrin bu hâyuhûyuna mecbûl-i handeyiz

Yahya Kemal


4. Ünite - Eski Türk Edebiyat›nda Ölçü: Aruzla ‹lgili Temel Kurallar, Terimler ve Vezin Bulma Usulü

Beytin düz yaz›yla dil içi çevirisi

“Yüksek servilerin gölgesinde mutlu bir hâlde yatt›k. Dünyan›n bu hayhuyuna

gülmeye yatk›n yarat›lm›fl›z.”

Beytin ilk m›sra›nda on iki, ikinci m›sra›nda da on dört hece vard›r. ‹lk m›sradaki

bülendin ikinci hecesinin ve servin medli, yani bir kapal› bir aç›k hece de-

¤erinde okunmas›yla iki m›sradaki hece say›lar› eflit hâle gelmekte ve ölçü sa¤lanmaktad›r.

5. Tefldîd: ‹ki k›sm eylemifl küfr ile îman yeddi iklîmi

Anun hükmindedür ba’z› vü ba’z› kâfiristandur

Fuzulî

Beytin düz yaz›yla dil içi çevirisi

“Küfür ile iman yedi iklimi iki k›sma ay›rm›fl. Bir k›sm› iman›n hükmü alt›ndad›r;

bir k›sm› da kâfir ülkesidir.”

Bu beyitteki “yedi”sözcü¤ü vezin gere¤i tefldîd edilerek “yeddi” hâline getirilmifl

ve kelimenin iki aç›k hece olan ses de¤eri bir kapal› bir aç›k hece olmufltur.

6. Tahfîf: Bir hüsn dahi ba¤lad› hatdan “izâr-› yâr

Etrâf-› b⤠hûb olur olsa benefflezâr

Beytin düz yaz›yla dil içi çevirisi

“Ba¤›n çevresi menekflelik oldu¤unda nas›l güzel olursa, yarin yana¤› da hat

(=ergenlik tüyleri) gelince daha da güzel oldu”.

Beyitte vezin gere¤i asl› fleddeli olan hatt sözcü¤ünün son “t”si düflürülerek

tahfîf yap›lm›flt›r.

“‹mâle” ve “zihâf” terimlerini tan›mlayarak bu iki aruz ifllemi aras›ndaki SIRA S‹ZDE fark› belirtiniz.

Vezin Bulma Usulü

DÜfiÜNEL‹M

Aruz fliirde aç›k (=k›sa) ve kapal› (=uzun) olarak nitelenen hecelerin önceden belirlenmifl

bir düzen içerisinde tekrarlanmas› esas›na dayanan bir fliir ölçüsü oldu-

DÜfiÜNEL‹M

¤una göre bir fliirin veznini bulmak için,

SORU

SORU

1. Önce fliirin m›sralar›ndaki hecelerin aruza göre ses de¤erleri belirlenmeli; yani,

hangi hecenin kapal› (=uzun), hangi hecenin aç›k (=k›sa) hece oldu¤u tespit

D‹KKAT

edilmelidir. Bu ifllem yap›l›rken kapal› hecelerin k›sa bir çizgi (-), aç›k hecelerin

nokta (.) ve vas›l yap›lan hecelerin de alttan düz bir çizgi ile ( _ ) gösterildi¤i unu-

D‹KKAT

tulmamal›d›r:

SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE

Örnek

Bir çok gidenin her biri memnûn ki yerinden

- - . . - - . . - - - . - -

Bir çok seneler geçti dönen yok seferinden

- - . . - - . . - - . . - -

Yahya Kemal

AMAÇLARIMIZ

K ‹ T A P

TELEV‹ZYON

TELEV‹ZYON

2. Vezin en az iki m›srada, yani beyitte aranmal›, sonra iflaretlenen beytin alt ve

üst m›sralar›ndaki aç›k ve kapal› hecelerin ayn› düzen içinde alt alta s›ralanm›fl

olup olmad›¤›na dikkat edilmelidir. Bu arada içinde medli hece bulunmayan beyitlerde

her iki m›sradaki hece say›s›n›n birbirine eflit olmas› ‹NTERNET gerekti¤i unutulma-

‹NTERNET

mal›d›r. Örnek olarak yukar›daki beytin m›sralar›ndaki hece say›s› birbirine eflittir;

3

111

SIRA S‹ZDE

AMAÇLARIMIZ

K ‹ T A P


112

Eski Türk Edebiyat›na Girifl: Biçim ve Ölçü

dolay›s›yla bu m›sralarda medli hece bulunma ihtimali de yoktur. M›sralar›ndaki

hece say›s› birbirine eflit olmayan beyitlerde ise medli hece bulunma ihtimali yüksektir.

3. E¤er beytin m›sralar›ndaki heceler birbirine eflit say›daysa ve her iki m›sradaki

aç›k ve kapal› heceler ayn› düzen içinde alt alta s›ralanm›flsa, elde edilen bu

heceler afla¤›da alfabetik s›rayla verilmifl olan vezin listesiyle karfl›laflt›r›lmal› ve

listeden bu hece sistemiyle uygun vezin bulunmal› ve beytin tef’ileleri belirlenmelidir.

4. E¤er beytin iki m›sra›ndaki aç›k ve kapal› hecelerin s›ralan›fl› ve hece say›s›nda

uyumsuzluk görülürse,

a) Öncelikle bu uyumsuzlu¤un m›sra›n hangi hece ya da hecelerinde oldu¤u

belirlenmeli, bunu yapmak için de birinci ve ikinci m›sradaki heceler tek tek karfl›laflt›r›larak

kontrol edilmelidir:

Örnek

Art›k demir almak günü gelmiflse zamândan

- - . - - - . . - - . . - -

Mechûle giden bir gemi kalkar bu limandan

- - . . - - . . - - . . - -

Yahya Kemal

Yahya Kemal’in “Sessiz Gemi” adl› fliirinden al›nan bu beytin iki m›sra› aras›nda

bir uyumsuzluk vard›r. Bu uyumsuzluk birinci m›sradaki hecelerin “kapal›, kapal›,

aç›k, kapal› . . .” düzeninde; ikinci m›sradaki hecelerin de “kapal›, kapal›,

aç›k, aç›k . . .” düzeninde s›ralanmas›ndan; yani, m›sralar›n dördüncü hecelerinden

birinin kapal›, di¤erinin aç›k hece olmas›ndan kaynaklanmaktad›r.

b) M›sralar aras›ndaki uyumsuz heceler belirlendikten sonra da birinci m›sra›

ikinci m›sra ile ya da ikinci m›sra› birinci m›sra ile uyumlu hâle getirmenin yollar›

aranmal›d›r. Burada yard›mc› olacak anahtarlar “imâle”, “zihâf”, “vasl” ve “med”dir.

Yukar›daki beytin m›sralar› aras›ndaki uyumsuzlu¤u gidermek için “mir” hecesinin

son sesi olan “r”yi sesliyle bafllayan “almak” sözünün ilk hecesine vasletmek

ve “demir almak”› “demir _ almak (=demi ralmak)” hâline getirmek gerekmektedir.

M›sralar›n geri kalan k›s›mlar›nda ise uyumsuzluk yoktur.

c) Beytin m›sralar›ndaki hece say›s› ve nitelikleri birbirine eflit hâle getirildikten

sonra daha önce kullanm›fl oldu¤umuz vezin listesiyle karfl›laflt›r›lmal› ve beytin

vezni ile tef’ileleri belirlenmelidir.

Baz› önemli uyar›lar

1. M›sra bafl›ndaki fe’ilâtün cüz’ü (= . . - -), fâ’ilâtün (= - . - -); m›sra sonundaki

fe’ilün (= . . -) cüz’ü de fa’lün (= - -)’e dönüflebilir.

2. M›sralar›n son heceleri her zaman kapal› hece kabul edilir.

3. Arapça kelimelerdeki ay›n ve hemze ünsüz seslerdir. Bu sesler bugün yaz›da

gösterilmemekte; çevriyaz›da bu iki ünsüz sesi göstermek için ya özel iflaretler ya da

kesme iflareti kullan›lmaktad›r. Bu nedenle ay›n ve hemze seslerinin yer ald›¤› kelimelerin

Osmanl› dönemindeki orijinal yaz›mlar› esas al›nmal› ve bu seslerle biten hecelerin

kapal› hece oldu¤u unutulmamal›d›r. Örnek: rü’yet (= - -), ma’lûm (= - - .).

Türk fiiirinde Kullan›lan Vezinler

Bu ünitede Türk fliirinde kullan›lm›fl olan aruz vezinlerinin biri alfabetik s›raya göre;

di¤eri de tef’ilelerinin tekrarlan›p tekrarlanmad›¤› göz önünde bulundurularak


4. Ünite - Eski Türk Edebiyat›nda Ölçü: Aruzla ‹lgili Temel Kurallar, Terimler ve Vezin Bulma Usulü

düzenlenmifl iki listesi verilecektir. Bir sonraki ünitede de bu vezinlerin aruz bahirlerine

göre haz›rlanm›fl baflka bir listesini bulacaks›n›z.

Alfabetik S›raya Göre Aruz Vezinleri

1. fâ’ilâtün fâ’ilâtün fâ’ilâtün fâ’ilün - . - - / - . - - / - . - - / - . -

2. fâ’ilâtün fâ’ilâtün fâ’ilün - . - - / - . - - / - . -

3. fe’ilâtü fâ’ilâtün fe’ilâtü fâ’ilâtün . . - . / - . - - / . . - . / - . - -

(mütefâ’ilün fe’ûlün mütefâ’ilün fe’ûlün) (. . - . - /. - - / . . - . - /. - -)

4. fe’ilâtün fe’ilâtün fe’ilâtün fe’ilün . . - - / . . - - / . . - - / . . -

5. fe’ilâtün fe’ilâtün fe’ilün . . - - / . . - - / . . -

6. fe’ilâtün mefâ’ilün fe’ilün . . - - / . - . - / . . -

7. fe’ûlün fe’ûlün fe’ûlün fe’ûl . - - / . - - / . - - / . -

8. mefâ’ilün fe’ilâtün mefâ’ilün fe’ilün . - . - / . . - - / . - . - / . . -

9. mefâ’îlün mefâ’îlün fe’ûlün . - - - / . - - - / . - -

10. mefâ’îlün mefâ’îlün mefâîülün mefâ’îlün . - - - / . - - - / . - - - / . - - -

11. mef’ûlü fâ’ilâtü mefâ’îlü fâ’ilün - - . / - . - . / . - - . / - . -

12. mef’ûlü fâ’ilâtün mef’ûlü fâ’ilâtün - - . / - . - - / - - . / - . - -

(müstef’ilün fe’ûlün müstef’ilün fe’ûlün) (- - . -/. - -/- - . -/ . - -)

13. mef’ûlü mefâ’îlü mefâ’îlü fe’ûlün - - . / . - - . /. - - . / . - -

14. mef’ûlü mefâ’ilün fe’ûlün - - . / . - . - / . - -

(mef’ûlün fâ’ilün fe’ûlün) - - - / - . - / . - -

15. mef’ûlü mefâ’îlün mef’ûlü mefâ’îlün - - . / . SIRA - - - / S‹ZDE - - . / . - - -

16. müfte’ilün fâ’ilün müfte’ilün fâ’ilün - . . - / - . - / - . . - / - . -

17. müfte’ilün mefâ’ilün müfte’ilün mefâ’ilün

18. müfte’ilün müfte’ilün fâ’ilün

- . . - / . DÜfiÜNEL‹M - . - / - . . - / . - . -

- . . - / - . . - / - . -

19. müstef’ilâtün müstef’ilâtün

20. müstef’ilün müstef’ilün müstef’ilün müstef’ilün

- - . - - / - - . - -

SORU

- - . - / - - . - / - - . - / - - . -

3 ve 12. s›radaki vezin kal›plar› farkl› flekilde de taktî’ edilebilirler. Bu D‹KKAT vezinlerin hemen

alt›nda ayraç içerisinde gösterilen vezinler bu kal›plar›n farkl› taktî’leridir. Ayr›ca 14. s›-

D‹KKAT

radaki vezinde bazen ilk tef’ilenin son aç›k hecesiyle ikinci tef’ilenin ilk aç›k hecesi birle-

SIRA S‹ZDE

flerek tek kapal› hece hâline gelir ve vezin mef’ûlün fâ’ilün fe’ûlün flekline dönüflebilir. Bu-

SIRA S‹ZDE

na aruzda sekt-i melîh denir.

Türk fliirinde en çok kullan›lm›fl olan kal›plar flunlard›r:

1. fâ’ilâtün fâ’ilâtün fâ’ilâtün fâ’ilün

AMAÇLARIMIZ AMAÇLARIMIZ

2. fe’ilâtün fe’ilâtün fe’ilâtün fe’ilün

3. mef’ûlü fâ’ilâtü mefâ’îlü fâ’ilün

4. mefâ’îlün mefâ’îlün mefâ’îlün mefâ’îlün

K ‹ T A P

K ‹ T A P

5. mef’ûlü mefâ’îlü mefâ’îlü fe’ûlün

6. mefâ’ilün fe’ilâtün mefâ’ilün fe’ilün

7. mefâ’îlün mefâ’îlün fe’ûlün

TELEV‹ZYON

TELEV‹ZYON

Cüzlerine Göre Aruz Vezinleri

Afla¤›daki vezinler Türk edebiyat›nda en çok kullan›lm›fl olan aruz vezinleridir. Bu

vezinler, Türk edebiyat›nda hangi kal›plar›n kullan›ld›¤› hakk›nda genel bir çerçeve

çizmek ve bu ölçünün nas›l iflledi¤ini göstermek için yeterlidir. Divan fliirinde

daha az kullan›lan vezinler ise, örnekleriyle birlikte bir sonraki ünitede ait olduklar›

bahirlere göre düzenlenmifl olarak verilecektir. Burada bir sonraki ünitede ve-

SORU

113

SIRA S‹ZDE

DÜfiÜNEL‹M

‹NTERNET ‹NTERNET


114

Eski Türk Edebiyat›na Girifl: Biçim ve Ölçü

rilecek listeyle karfl›laflt›rma yap›labilmesi için her veznin hangi bahirden oldu¤u

da ayraç içinde gösterilmifltir. Ö¤renmeyi kolaylaflt›rmak amac›yla bu bölümde verilen

örneklerin ço¤u Türkçenin aruzla uyum sa¤lam›fl oldu¤u ve aruz kusurlar›n›n

en az düzeye indi¤i son dönem flairlerinden al›nm›flt›r.

A. Bütün cüzleri tekrarlanan kal›plar

1. mefâ’îlün mefâ’îlün mefâ’îlün mefâ’îlün (Hezec)

Ne irfând›r / veren ahlâ/ ka yükseklik / ne vicdând›r

Fazîlet his/si insânlar/da Allah kor/kusundand›r

M. Âkif

2. müstef’ilün müstef’ilün müstef’ilün müstef’ilün (Recez)

Sâd›k m› ol/maz kendine / bir flâir-i / mâhir demek

Vicdânî-i / hofl-meflrebin / âsâr› cem/iyyetlidir

Mecmû’a-i / efl’âr›n› / bir kerre ted/ kîk eyleyin

‹smi perî/flând›r fakat / efkâr› cem/’iyyetlidir

Muallim Naci

3. müstef’ilâtün müstef’ilâtün (Recez)

Her yer karanl›k / pür-nûr o mevki

Ma¤rib mi yoksa / makber mi yâ Rab

Abdülhak Hamid

• Bu veznin mütekarib bahrine göre taktî’i fa’lün fe’ûlün fa’lün fe’ûlün’dür.

B. Sonuncusu d›fl›ndaki cüzlerin tekrarland›¤› kal›plar

1. mefâ’îlün mefâ’îlün fe’ûlün (Hezec)

Bu mülkün far/k› yok bir teng/-nâdan

Niçün nûr in/miyor art›k / semâdan

Yahya Kemal

2. fâ’ilâtün fâ’ilâtün fâ’ilâtün fâ’ilün (Remel)

Çok bilen gör/düm ben _ aslâ / görmedim hâl/den sezen

Ben senin Mec/nûnunum çöl/lerde gölgem/dir gezen

Öyle bir mes/tim ki hofl gör / tutmuyor ak/l›m düzen

Âfl›k›m bil/sen nas›l sev/dim nas›l sev/dim nas›l

Bekir S›tk› Erdo¤an

3. fâ’ilâtün fâ’ilâtün fâ’ilün (Remel)

Âh eden kim/dir bu sâ’at / kuytuda

Sustu bülbül/ler h›yâbân / uykuda

fiimdi ay bir / serv-i sîmîn/dir suda

Esme ey bâd / esme cânân / uykuda

Faruk Nafiz

4. fe’ilâtün fe’ilâtün fe’ilâtün fe’ilün (Remel)

Korkma! Sönmez / bu flafaklar/da yüzen al / sancak

Sönmeden yur/dumun _ üstün/de tüten en / son _ ocak

O benim mil/letimin y›l / d›z›d›r par / layacak

O benimdir / o benim mil/letimindir / ancak

M. Âkif


4. Ünite - Eski Türk Edebiyat›nda Ölçü: Aruzla ‹lgili Temel Kurallar, Terimler ve Vezin Bulma Usulü

5. fe’ilâtün fe’ilâtün fe’ilün (Remel)

Bu emel gur/betinin yok/tur ucu

Dâimâ yol/lar _ uzar kal/b _ üzülür

Ömrü olduk/ça yürür her / yolcu

Varmadan men/zile bir yer/de ölür

Yahya Kemal

6. müfte’ilün müfte’ilün fâ’ilün (Serî)

Ninni de¤il / dinledi¤in / velvele

Kükreyerek / akmada müs/takbele

Bir ebedî / sel ki zamân/d›r ad›

Haydi kat›l / sen de o cofl/kun sele

Mehmed Âkif

7. fe’ûlün fe’ûlün fe’ûlün fe’ûl (Mütekârib)

Safâya / sak›n has/r-› nefs ey/leme

Ki hep zev/k _ için gel/medik â/leme

Abdülhak Hamid

C. Cüzleri ikifler ikifler tekrarlanan kal›plar

1. mef’ûlü mefâ’îlün mef’ûlü mefâ’îlün (Hezec)

Ahbâb› / tutar sand›m / birkaç ge/cecik mâtem

Bakt›m ki / giden gitmifl / dünyâda/kiler hurrem

Devrân yi/ne ol devrân /âlem yi/ne ol âlem

Recaizade M. Ekrem

2. müfte’ilün mefâ’ilün müfte’ilün mefâ’ilün (Recez)

Bafluma ol / hümâ benim / salmad› sâ/ye n’eyleyim

Bilmedi kad/r-i zülfini /verdi hevâ/ye n’eyleyim

fieyh Gâlib

3. müfte’ilün fâ’ilün müfte’ilün fâ’ilün (Münserih)

Yâr yolun / da bu kim / hasret _ ile / cân verir

Hak yoluna / ol kifli / zevk _ ile kur / bân verir

4. mef’ûlü fâ’ilâtün mef’ûlü fâ’ilâtün

Zatî

Her kûfle/sinde dehrin / nâm-› be/ka-nisâr›n

fiâyeste/dir denilse / âlem se/nin mezâr›n

Abdülhak Hamid

115


116

Eski Türk Edebiyat›na Girifl: Biçim ve Ölçü

• Bu veznin muzâri bahrine göre taktî’i müstef’ilün fe’ûlün müstef’ilün

fe’ûlündür.

5. fe’ilâtü fâ’ilâtün fe’ilâtü fâ’ilâtün (Kâmil)

Yine zevra/k-› derûnum / k›r›l›p ke/nâre düfltü

Dayan›r m› / flîfledir bu / reh-i seng/sâre düfltü

fieyh Gâlib

• Bu veznin remel bahrine göre taktî’i mütefâ’ilün fe’ûlün mütefâ’ilün

fe’ûlündür.

D. Cüzleri farkl› kal›plar

1. mef’ûlü mefâ’îlü mefâ’îlü fe’ûlün (Hezec)

Gülmezse / yüzün bahçe/lerin kalbi / kan a¤lar

Güllerle / dolar görse / gülerken se / ni da¤lar

Faruk Nafiz

2. mef’ûlü mefâ’ilün fe’ûlün (Hezec)

Kandilli / yüzerken _ uy/kularda

Mehtâb› / sürükledik / sularda

Mevsim so/nu öyle bir / zamân ki

Gâib bir / mûsikiy/di sanki*

Gitmifl kay/bolmufluz / uzakta*

Rûyâ so/na ermeden / flafakta

Yahya Kemal

* ‹flaretli m›sralarda sekt-i melîh vard›r.

3. mef’ûlü fâ’ilâtü mefâ’îlü fâ’ilün (Muzârî)

Gönlüm di/lim kan›m ve / mizâc›mla / sizdenim

Dünyâ ve / âhirette / vatandaflla/r›m benim

Yahya Kemal

4. mefâ’ilün fe’ilâtün mefâ’ilün fe’ilün (Müctes)

Çok _ insan _ an/layamaz es/ki mûsikî/mizden

Ve ondan _ an/lamayan bir / fley _ anlamaz / bizden

Yahya Kemal

5. fe’ilâtün mefâ’ilün fe’ilün (Hafîf)

Ta Budin’den / Irak’a M›s/r’a kadar

Fethedilmifl / uzak diyâr/lardan

Vatan _ üstün/de hür esen /rüzgâr

Ses götürmüfl / bütün bahâr/lardan

Yahya Kemal

E. Rübâ’î vezinleri

Rüba’î hakk›nda 4. ünitede bilgi verilmiflti. Burada Türk fliirinde çok kullan›lm›fl

olan rüba’î vezinleri verilmekle yetinilecektir.

1. mef’ûlü mefâ’ilün mefâ’îlü fa’ûl

2. mef’ûlü mefâ’îlü mefâ’îlü fa’ûl

3. mef’ûlü mefâ’ilün mefâ’îlün fâ’

4. mef’ûlü mefâ’îlü mefâ’îlün fâ’


4. Ünite - Eski Türk Edebiyat›nda Ölçü: Aruzla ‹lgili Temel Kurallar, Terimler ve Vezin Bulma Usulü

Örnek

Dünyâda ne ikbâl ne servet dileriz

Hattâ ne de ukbâda sa’âdet dileriz

Aflk›n gül açan bülbül öten vaktinde

Yârânla tarab yâr ile vuslat dileriz

Yahya Kemal

• Rübainin 1, 2 ve 4. m›sralar›n›n vezni mef’ûlü mefâ’îlü mefâ’îlü fa’ûl; 3. m›s-

SORU

ra›n›n vezni de mef’ûlü mefâ’îlü mefâ’îlün fâ’ d›r.

Rübâ’înin her m›sra›nda rüba’î vezinlerinden olmak flart›yla farkl› bir D‹KKAT veznin kullan›lm›fl

olabilece¤ini unutmay›n›z.

Baz› önemli uyar›lar

SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE

1. Birinci ve üçüncü gruptaki vezinlerle yaz›lm›fl baz› fliirlerde ikinci tef’ilenin

bitti¤i yerde bir iç kafiye bulunur ve bu fliirler iç kafiyelerin AMAÇLARIMIZ bulundu¤u yer-

AMAÇLARIMIZ

den ikiye ayr›labilirler. Burada musammat gazel ve kasidelerin, bu iki gruptaki

vezinlerle yaz›lm›fl olduklar› burada hat›rlanmal›d›r.

2. Türk flairleri daha çok kapal› hecelerin yo¤un oldu¤u vezinleri K ‹ T A Ptercih

etmifllerdir.

Aruzda kapal› hecelerin çoklu¤u ritmin yavafllamas›n›, aç›k hecelerin

çoklu¤u ise h›zlanmas›n› sa¤lar.

K ‹ T A P

3. Aruzda m›sra sonlar›ndaki hecelerin her zaman kapal› TELEV‹ZYON hece olarak kabul

edildi¤i ve m›sra bafllar›ndaki fe’ilâtün cüzlerinin fâ’ilâtün, m›sra sonlar›ndaki

fe’ilün cüzlerinin de fa’lün flekline dönüflebilece¤i unutulmamal›d›r.

TELEV‹ZYON

4. Zaman zaman fliirde tema ile vezin iliflkisi üzerinde durulmuflsa da böyle bir

‹NTERNET

iliflkinin varl›¤› kesin olarak kan›tlanamam›flt›r. Ayn› vezinle yaz›lm›fl fliirlerde

birbirinden çok farkl› temalar›n ifllendi¤i görülmektedir.

‹NTERNET

Örnekler

Afla¤›daki örnekler yukar›daki grupland›rmalara göre s›ralanm›flt›r. Gruplar

içindeki vezinlerin s›ras›nda da ayn› yol izlenmifltir.

A) Bütün cüzlerin tekrarland›¤› vezinler

Dedem koynunda yatt›kça benimsin ey güzel toprak,

Neler yapm›fl bu millet, en yak›n târîhe bir sor, bak

Süleyman Nazîf

Bîgâne gibi kaçma gel kardaflcu¤umsun sen benüm

Ko her ne dirse disün el kardaflcu¤umsun sen benüm

Hayretî

Allâhu ekber Allâhu ekber

Bir samt-i ulvî gûyâ tabî’at

Hâmûfl hâmûfl eyler ibâdet

Tevfik Fikret

B) Sonuncusu d›fl›ndaki cüzlerin tekrarland›¤› vezinler

Bir zamânlar biz de millet hem nas›l milletmifliz

Gelmifliz dünyâya milliyyet nedir ö¤retmifliz

SIRA S‹ZDE

DÜfiÜNEL‹M

SORU

D‹KKAT

117

SIRA S‹ZDE

DÜfiÜNEL‹M


118

Eski Türk Edebiyat›na Girifl: Biçim ve Ölçü

Kapkaranl›kken bütün âfâk› insâniyyetin

Yarm›fl›z edvâr-› fetretten kalan yeldâlar›

Mehmed Âkif

Sakladukça kendisin ol meh-lika

Her tarafdan old› bin s›r rû-nümâ

Esrâr Dede

Allah ad›n zikridelüm evvelâ

Vâcib oldur cümle iflde her kula

Süleyman Çelebi

Hangi sözlerle ninem gönlünü açm›flsa bana

Ben o sözlerle gönül vermedeyim sevgilime

Sözlerim ninni kadar duygulu olmak yarafl›r

Ba¤l›d›r çünkü dilim gönlüme gönlüm dilime

Faruk N. Çaml›bel

‹nsan âlemde hayâl etti¤i müddetçe yaflar

Yahya Kemal

Sana dün bir tepeden bakt›m azîz ‹stanbul

Görmedim gezmedi¤im sevmedi¤im hiç bir yer

Yahya Kemal

Ey bu topraklar için topra¤a düflmüfl asker

Gökten ecdâd inerek öpse o pâk aln› de¤er

Mehmed Âkif

Yumuflak bafll› isem kim dedi uysal koyunum

Kesilir belki fakat çekme¤e gelmez boyunum

Mehmed Âkif

San›r›m ismini kufllar heceler

Seni söyler bana da¤lar dereler

Su ça¤›ldar kuzular k›rda meler

Seni söyler bana da¤lar dereler

Yahya Kemal

Balkan’›n üstünde s›zan her p›nar

Bir yarad›r durmaz içinden kanar

Hangi tafl›n kalbini deflsen mezâr

Gör ne mübârek yer u¤urlar ola

Mehmed Âkif

Küçük muttarid muhteriz darbeler

Kafeslerde camlarda pür-ihtizâz

Tevfik Fikret


4. Ünite - Eski Türk Edebiyat›nda Ölçü: Aruzla ‹lgili Temel Kurallar, Terimler ve Vezin Bulma Usulü

Da¤›lm›fl hazân-dîde tüller gibi

Uçuflmakta sessizce huffâfleler

Giderler gelirler san örmekteler

Nücûm-› kederle zalâm-› flebi

Ahmed Haflim

C) Cüzleri ikifler ikifler tekrarlanan vezinler

Âfl›kda keder neyler gam halk-› cihânundur

Koyma kadehi elden söz pîr-i mugânundur

fieyh Gâlib

Aflk ile kendiden gider âfl›ka bir nidâ gelür

Yaz›s› yok kitâb okur âlim olur ç›ka gelür

Yahya Bey

Yâr bizüm ile yine gör ki ne âl eyledi

Tâ ki yaflum kan ola yana¤um› al eyledi

Kad› Burhaneddin

Rüsvâlar›ndan ol meh saymaz meni Fuzûlî

Dîvâne olmayam m› dünyâda yok m› ârum

Fuzulî

O zamân ki bezm-i cânda böliflildi kâle-i kâm

Bize hisse-i mahabbet dil-i pâre pâre düfldi

fieyh Gâlib

D. Cüzleri farkl› vezinler

Bin atl› ak›nlarda çocuklar gibi flendik

Bin atl› o gün dev gibi bir orduyu yendik

Yahya Kemal

Sâhipsiz olan memleketin batmas› hakt›r

Sen sâhip olursan bu vatan batmayacakt›r

Mehmed Âkif

Târîhi tekerrür diye ta’rîf ediyorlar

Hîç ibret al›nsayd› tekerrür mü ederdi

Mehmed Âkif

Zulmün topu var güllesi var kal’as› varsa

Hakk›n da bükülmez kolu dönmez yüzü vard›r

Göz yumma güneflten, ne kadar nûru kararsa

Sönmez ebedî, her gecenin gündüzü vard›r

Tevfik Fikret

‹stanbul’un öyledir bahâr›

Bir aflk oluverdi âflinâl›k

Yahya Kemal

119


120

Eski Türk Edebiyat›na Girifl: Biçim ve Ölçü

Ülfet belâl› fley fakat uzlet s›k›nt›l›

Bilmem nas›l geçirmeliyim son befl on y›l›

Yahya Kemal

‹crâ-y› hakk içün geçer âdem hükûmete

Hakdan ziyâde hükmini icrâya sa’y ider

Nam›k Kemal

Elbet de¤il nasîbi mezellet kad›nl›¤›n

Elbet sefîl olursa kad›n alçal›r befler

Tevfik Fikret

Zevki kederde mihneti râhatda görmiflüz

Âyînedür biribirine subh u flâmumuz

fieyh Gâlib

Kenâr-› Dicle’de bir kurt afl›rsa bir koyunu

Gelir de adl-i ‹lâhî sorar Ömer’den onu

Mehmed Âkif

A¤›r a¤›r ç›kacaks›n bu merdivenlerden,

Eteklerinde günefl rengi bir y›¤›n yaprak,

Ve bir zamân bakacaks›n semâya a¤layarak

. . .

Ahmet Haflim

Dönülmez akflam›n ufkunday›z. Vakit çok geç;

Bu son fas›ld›r ey ömrüm, nas›l geçersen geç

Yahya Kemal

Virmeyeler iki cihâna seni

Olur ise bir yana iki cihan

Yahya

Nice sevdâl›larla sevgililer

Aflk› yollarda böyle beklediler

Nice sevdâl›lar da var ki diler

Akflam olsun bu kuytu yollarda

Yahya Kemal

Ey flâh-› cihân bu çarh u eyvân kimün

Îcâd kimün bu lutf u ihsân kimün

Adl eyler isen dahi ben olmam me’yûs

‹syân benümse afv u gufrân kimün

fieyh Gâlib


4. Ünite - Eski Türk Edebiyat›nda Ölçü: Aruzla ‹lgili Temel Kurallar, Terimler SORU ve Vezin Bulma Usulü

Zülfün ki târ-› eflk-i firâvâna sarmaflur

Sünbüldür ol ki riflte-i bârâna sarmaflur

Bâkî

SIRA S‹ZDE

DÜfiÜNEL‹M

D‹KKAT

SIRA S‹ZDE

beytinin veznini bularak, beyti vezinle uyumlu hâle getirmek için yapt›¤›n›z aruz

ifllemlerini belirtiniz.

SORU

Aruz hakk›nda daha genifl bilgi için M. A. Yekta Saraç’›n Klâsik Edebiyat K D‹KKAT ‹ T ABilgisi: P Biçim-

Ölçü-Kafiye (‹stanbul: Gökkubbe Yay›nlar› 2010) adl› kitab›na baflvurabilirsiniz.

SORU121

D‹KKAT

SIRA S‹ZDE

SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE

DÜfiÜNEL‹M

DÜfiÜNEL‹M

AMAÇLARIMIZ

AMAÇLARIMIZ

SORU

K D‹KKAT ‹ T A P

SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE

TELEV‹ZYON

TELEV‹ZYON

AMAÇLARIMIZ

K ‹ T A P

TELEV‹ZYON

AMAÇLARIMIZ

K ‹ T A P

TELEV‹ZYON

‹NTERNET ‹NTERNET

4

SIRA S‹ZDE

DÜfiÜNEL‹M

‹NTERNET ‹NTERNET


122

Özet

A MAÇ

1

Eski Türk Edebiyat›na Girifl: Biçim ve Ölçü

Aruz vezninin fliirdeki ifllevini aç›klayabilmek.

Aruz vezni, aç›k (=k›sa) ve kapal› (=uzun) olarak

nitelenen hecelerin aruz kuramc›lar› taraf›ndan

önceden belirlenmifl bir düzen içerisinde tekrarlanmas›

esas›na dayanan bir fliir ölçüsüdür. Dolay›s›yla

fliirdeki ifllevi de ahengi sa¤lamakt›r.

A MAÇ

A MAÇ 3

2

Aruz vezniyle ilgili terimleri tan›mlayabilmek.

Aruz vezniyle ilgili terimleri üç grupta toplamak

mümkündür. Bunlarda ilk gruptakiler “aruza göre

hece türleri”ile ilgili olanlard›r. Aruza göre üç

çeflit hece vard›r: 1. Aç›k ya da k›sa hece, 2.

uzun ya da kapal› hece, 3. medli hece ya da

bir buçuk hece. 1. Aç›k ya da k›sa hece sonu

k›sa ünlü ile biten hecelerle tek k›sa ünlüden ibaret

heceler; 2. Kapal› ya da uzun hece sonu ünsüz

ya da uzun ünlü ile biten hecelerdir. 3. Medli

ya da bir buçuk hece ise bir uzun ünlü ve bir

ünsüzden oluflan; bir ünsüz, bir uzun ünlü ve bir

ünsüzden; bir k›sa ünlü ve iki ünsüzden; bir ünsüz,

bir k›sa ünlü ve iki ünsüzden oluflan hecelerdir.

‹kinci gruptakiler “aruz ifllemleri” ile ilgili

olan vasl, imâle, med, zihâf, tahfîf ve tefldîd

terimleridir. Vasl sonu ünsüzle biten bir sözü,

aç›k hece elde etmek ya da bir kapal› bir aç›k

hece de¤erinden tek kapal› hece de¤erine düflürmek

için ünlüyle bafllayan bir sonraki söze

ba¤lamak; imâle (=imâle-i maksûre) ölçü gere¤i

k›sa ünlüyle biten ya da tek k›sa ünlüden ibaret

bir aç›k ya da k›sa heceyi, uzun ünlü; yani, yapay

olarak uzun ya da kapal› hece de¤erine yükseltmek;

medd (=imâle-i memdûde), birleflik hecelerin

as›l de¤erlerinden biraz daha uzun okunmas›;

tahfîf (=kasr) vezin gere¤i fleddeli bir harfi

fleddesiz okumak; tefldîd de fleddesiz bir harfi

ölçü gere¤i fleddeli olarak kullanmakt›r. Üçüncü

gruptaki terimler tef’ile, taktî’, bahr ve sekt-i

melîhtir. Tef’ile aruz vezinlerini oluflturan sekiz

ana sözcü¤e denir: Bunlar fe’ûlün, fâ’ilün, mefâ’îlün,

müstef’ilün, fâ’ilâtün, müfâ’aletün, mütefâ’ilün,

mef’ûlâtüdür. Bu tef’ilelerin say›s› bir

tak›m de¤iflikliklerle 41’e kadar ulafl›r ve meydana

getirdikleri 16 vezin, as›l vezinleri oluflturur.

Bu vezinlere bahr denir. Di¤er vezinler bu as›l

bahirlerden do¤mufllard›r. Taktî’ aruzda, bir m›sra›

yaz›lm›fl oldu¤u veznin cüz’ (=tef’ile)lerine

ay›rmakt›r. Taktî’ fliirin yaz›ld›¤› vezni bulmay›

ve bulunan vezne göre fliiri âhenkli olarak okumay›

sa¤lar. Sekt-i melîh ise, mef’ûlü mefâ’ilün

fe’ûlün ( _ _ . / . _ . _ / . _ _ ) vezninin mef’ûlün

fâ’ilün fe’ûlün ( _ _ _ / _ . _ / . _ _ ) flekline dönüflmesine

denir.

Aruzla yaz›lm›fl fliirlerin vezinlerini bulabilmek.

Aruzla yaz›lm›fl bir fliirin veznini bulabilmek için

önce m›sralar›n ses de¤erlerini tespit etmek; yani,

hangi hecenin kapal› (=uzun), hangi hecenin

aç›k (=k›sa), hangi hecenin medli hece oldu¤unu

belirlemek gerekir. Bu ifllem yap›l›rken kapal›

hecelerin k›sa bir çizgi (-), aç›k hecelerin nokta

(.) ve vas›l yap›lan hecelerin de alttan düz bir

çizgi ile ( _ ) gösterildi¤i unutulmamal›d›r. Vezin

en az iki m›srada aranmal›; sonra ses de¤erleri

belirlenen beytin birinci ve ikinci m›sralar›ndaki

hecelerin ayn› düzen içinde alt alta s›ralanm›fl

olup olmad›¤›na dikkat edilmelidir. Bu arada içinde

medli hece bulunmayan beyitlerde her iki

m›sradaki hece say›s›n›n birbirine eflit olmas› gerekti¤i

unutulmamal›d›r. E¤er m›sralardaki hecelerin

say›s› birbirine eflitse, aç›k ve kapal› heceler

de ayn› düzen içinde alt alta s›ralanm›flsa elde

edilen bu heceler alfabetik olarak düzenlenmifl

olan vezin listesiyle karfl›laflt›r›lmal› ve bu listeden

beytin vezni bulunmal›d›r. E¤er beytin iki

m›sra› aras›nda aç›k ve kapal› hecelerin s›ralan›fl›

ve hece say›s›nda bir uyumsuzluk görülürse;

önce bu uyumsuzlu¤un hangi hece ya da hecelerde

oldu¤u belirlenmeli, bunun için de birinci

ve ikinci m›sradaki heceler tek tek karfl›laflt›r›larak

kontrol edilmelidir. M›sralar aras›ndaki uyumsuz

heceler belirlendikten sonra da birinci m›sra›

ikinci m›sra ile ya da ikinci m›sra› birinci m›sra

ile uyumlu hâle getirmenin yollar› aranmal›d›r.

Burada yard›mc› olacak anahtarlar “imâle”, “zihâf”,

“vasl” ve “med”dir. Beytin m›sralar›ndaki

hece say›s› ve nitelikleri birbirine eflit hâle getirildikten

sonra yap›lacak ifl alfabetik olarak düzenlenmifl

vezin listesinden beytin veznini bulmak

ve tef’ilelerini belirlemektir.


4. Ünite - Eski Türk Edebiyat›nda Ölçü: Aruzla ‹lgili Temel Kurallar, Terimler ve Vezin Bulma Usulü

Kendimizi S›nayal›m

1. Aruzda vezin gere¤i uzun bir ünlünün k›sa ünlü de-

¤erine, medli bir hecenin de tek kapal› hece de¤erine

düflürülmesine ne ad verilir?

a. imale

b. tahfîf

c. taktî’

d. zihâf

e. med

2. “aflk”, “mektûb”, “serâb”, “sanavber”, “gül-berg”

Yukar›daki befl sözcük Arapça ve Farsçadan Osmanl›

Türkçesine geçmifltir. Bu sözcüklerin aruza göre ses de-

¤erleri hangi seçenekte do¤ru olarak gösterilmifltir?

a. . - / - . -/ . - . / . - . - / - - .

b. - . / - - . / . - . / . - - / - - .

c. - . / . - - / - - . / - - . / . - -

d. - . / - . - / . - . / . - - / - - .

e. - . / - - . / - . - / . - - / - - .

3. Afla¤›dakilerden hangisi bir aruz terimidir?

a. terbî’

b. teflhîs

c. tahlîl

d. taktî’

e. ta’rîz

4. Aruzda bir m›sra› yaz›lm›fl oldu¤u veznin cüz’

(tef’ile)lerine ay›rmaya ne ad verilir?

a. tefldîd

b. tahfîf

c. terbî’

d. taktî’

e. tesdîs

5. Bir devlet içün çerha temennâdan usanduk

Bir vasl içün a¤yâra müdârâdan usanduk

Beytin vezni afla¤›dakilerden hangisidir?

a. mef’ûlü fâ’ilâtü mefâ’îlü fâ’ilün

b. mef’ûlü mefâ’îlü mefâ’îlü fe’ûlün

c. müstef’ilün müstef’ilün fe’ûlün

d. mefâ’ilün fe’ilâtün mefâ’ilün fe’ûlün

e. fe’ilâtün fe’ilâtün fe’ilâtün fe’ilün

Nâbî

6. Bülbüller öter güller açar flâd gönül yok

Hiç böyleli¤in görmemifliz fasl-› bahâr›n

fieyhülislâm Yahya

Yukar›daki beytin aruz veznine uygun olarak okunabilmesi

için yap›lmas› gereken aruz ifllemleri hangi seçenekte

s›ras›yla verilmifltir?

a. med-vasl-med

b. imâle-vasl-zihaf

c. vasl-vasl-med

d. zihâf-zihâf-vasl

e. vasl-vasl-zihâf

123

7. Yârin ki her tebessümü da¤ üstü b⤠olur

Destinde câm-› neflve semâvî çer⤠olur

Yahya Kemal

Yukar›daki beytin her m›sra’› kaç tef’ileden oluflmaktad›r?

a. 3

b. 6

c. 5

d. 2

e. 4

8. “flevk-i tamâm”, “nâle-i âtefl-feflan”, “bâd-› sabâ”,

“flevk-i flûrîde”

Yukar›da verilen Farsça isim ve s›fat tamlamalar›n›n

aruza göre ses de¤erleri hangi seçenekte s›ras›yla ve

do¤ru olarak gösterilmifltir?

a. - . . -. / - . . - - . - / - . . - / - . - - .

b. - . . - / - . . - - . - / - - . - / - - - . .

c. - . . - / - . . - - - - / - . - - / - . . - .

d. - . . - / - - . - - - - / - . . - / - - . .

e. . . - - / - . . - - . - / - - . - / - . - -

9. Gördüm ol meh dûfl›na bir flâl at›p lâhûrdan

Gül yanaklar üstüne yaflmak tutunmufl nûrdan

Yahya Kemal

Yukar›daki beytin üçüncü tef’ilesinin vezni afla¤›dakilerden

hangisidir?

a. fe’ilâtün

b. fâ’ilâtün

c. mefâ’ilün

d. fa’lün

e. fe’ilün

10. Rü’yâ gibi bir yazd› yaratt›n hevesinle

Her ân›n› her rengini her fl’irini hazdan

Hâlâ duruyor bahçeler en tatl› sesinle

Bir gün bir uzak hât›ra özlersen o yazdan

Yahya Kemal

Yukar›daki dörtlü¤ün vezni hangi seçenekte do¤ru olarak

verilmifltir?

a. mef’ûlü fâ’ilâtü mefâ’îlü fâ’ilün

b. mef’ûlü mefâ’ilün fe’ûlün

c. mef’ûlü mefâ’îlü mefâ’îlü fe’ûlün

d. mef’ûlü mefâ’ilün mef’ûlü mefâ’ilün

e. mef’ûlü fâ’ilâtün mef’ûlü fâ’ilâtün


124

Eski Türk Edebiyat›na Girifl: Biçim ve Ölçü

Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› S›ra Sizde Yan›t Anahtar›

1. d Yan›t›n›z do¤ru de¤ilse, “Zihaf” bafll›kl› bölümü

tekrar okuyunuz.

2. b Yan›t›n›z do¤ru de¤ilse, “Aruzla ‹lgili Kurallar

ve Terimler” bölümünden “Aruz ifllemleri” konusunu

tekrar okuyunuz.

3. d Yan›t›n›z do¤ru de¤ilse, “Aruzla ‹lgili Di¤er Baz›

Terimler” bölümünü tekrar okuyunuz.

4. d Yan›t›n›z do¤ru de¤ilse, “Aruzla ‹lgili Kurallar

ve Terimler” bölümünü tekrar okuyunuz.

5. b Yan›t›n›z do¤ru de¤ilse, “Vezin Bulma Usulü”

bölümünü tekrar okuyunuz

6. c Yan›t›n›z do¤ru de¤ilse, “Aruzla ‹lgili Kurallar

ve Terimler” bölümünden “Aruz ifllemleri”konusunu

tekrar okuyunuz.

7. e Yan›t›n›z do¤ru de¤ilse, “Aruzla ‹lgili Di¤er Baz›

Terimler” bölümünü tekrar okuyunuz.

8. a Yan›t›n›z do¤ru de¤ilse, “Aruzla ‹lgili Di¤er Baz›

Terimler” bölümünü tekrar okuyunuz.

9. b Yan›t›n›z do¤ru de¤ilse, “Aruzla ‹lgili Di¤er Baz›

Terimler” bölümünü tekrar okuyunuz.

10. c Yan›t›n›z do¤ru de¤ilse, “Vezin Bulma Usulü”

bölümünü tekrar okuyunuz.

S›ra Sizde 1

âvâz: - - . ; kelebek: . . -; geleceksin: . . - -, reflk; - . ;

âftâb: - . - .; berg: - . ; iklîm: - - . : kitâb: . - . ; seng: -

. ; bâ¤: - . ; bahr: - . ; bahâr: . - . ; beklemifltim: - . - -

S›ra Sizde 2

1. gülme kister; 2. fâni dünyâ; 3. bafla gelmifl; 4. ab yeter;

5. flekke ralmak: 1. vasl; 2. zihaf, 3. imâle, 4. zihaf,

5. tefldîd ve vasl.

S›ra Sizde 3

‹mâlenin imâle-i maksûre ve imâle-i memdûde ya

da med ad› verilen iki türü vard›r. ‹male-i maksûre

aruzda ölçü gere¤i k›sa ünlüyle biten ya da tek k›sa ünlüden

ibaret bir aç›k ya da k›sa heceyi, uzun ünlü; yani,

yapay olarak uzun ya da kapal› hece de¤erine yükseltmek;

imâle-i memdûde ya da medd ise bileflik heceleri

as›l de¤erlerinden biraz daha uzun okumakt›r.

Zihâf imalede yap›lan›n tersidir. Ölçü gere¤i Arapça ve

Farsça hecelerdeki uzun ünlülerin k›sa ünlü de¤erine;

medli hecelerin de bir kapal› hece de¤erine düflürmektir.

Zihafla imale aras›ndaki fark, biriyle yap›lan ifllemin

di¤erinin tersi olmas›d›r.

S›ra Sizde 4

Beytin hecelerinin ses de¤erleri “- - . / - . - . / . - - . / - .

-”dir. Bu hecelerin uyumlu oldu¤u vezin mef’ûlü fâ’ilâtü

mefâ’îlü fâ’ilündür. Beyti vezinle uyumlu hâle getirmek

için yap›lacak tek ifllem ikinci m›sradaki “Sünbüldür

ol”u “Sünbüldü rol” okumak; yani, bu iki sözcük

aras›nda vas›l yapmakt›r.


4. Ünite - Eski Türk Edebiyat›nda Ölçü: Aruzla ‹lgili Temel Kurallar, Terimler ve Vezin Bulma Usulü

Yararlan›lan ve Baflvurulabilecek

Kaynak

Saraç, M. A. Yekta (2010). Klâsik Edebiyat Bilgisi: Biçim-Ölçü-Kafiye.

‹stanbul: Gökkubbe Yay›nlar›.E

125


5ESK‹ TÜRK EDEB‹YATINA G‹R‹fi: B‹Ç‹M VE ÖLÇÜ

Amaçlar›m›z




Bu üniteyi tamamlad›ktan sonra;

Türk fliirinde kullan›lan aruz kal›plar›n›n bahirlerini saptayabilecek,

Divan fliiri kafiye sistemini tan›yacak ve tan›mlayabilecek,

Kafiye kusurlar›n› belirleyebileceksiniz.

Anahtar Kavramlar

• Bahir

• Hezec

• Recez

• Remel

• Münserih

• Muzâri’

• Müctes

• Serî’

• Hafîf

• Mütekārib

• Kâmil

• Ahreb

‹çerik Haritas›

Eski Türk Edebiyat›na

Girifl: Biçim ve Ölçü

Eski Türk

Edebiyat›nda Ölçü

(II) ve Kafiye

• Ahrem

• Kafiye

• Mücerred kafiye

• Mürekkeb kafiye

• Mürdef kafiye

• Mukayyed kafiye

• ‹ltizâm

• Mü’esses kafiye

• Revî

• Ridf

• Kayd

• Te’sîs

• Dahîl

• Redîf

• Müreddef

• Kâfiye-i flâygân

• Cinasl› kafiye

• Kâfiye-i gayr-›

ma’mûle

• Zû-kâfiyeteyn

• Zü’l-kavâfî

• Tarsî’

G‹R‹fi

ESK‹ TÜRK EDEB‹YATINDA ÖLÇÜ

(II)

• D‹VAN fi‹‹R‹NDE KAF‹YE


Eski Türk Edebiyat›nda

Ölçü (II) ve Kafiye

G‹R‹fi

Bir önceki ünitede Türk edebiyat›nda s›k kullan›lan vezinlerin biri alfabetik s›ras›,

di¤eri de cüz(=tef’ile)lerinin tekrarlanm›fl olup olmad›¤› göz önünde bulundurularak

düzenlenmifl iki ayr› listesi verilmiflti. Bu ünitede de söz konusu iki listede yer

alan vezinlerin aruz bahirlerine göre grupland›r›lm›fl farkl› bir listesi ve bu vezinlerle

yaz›lm›fl fliirlerden örnekler verilecek daha sonra Divan fliirinde kafiye konusuna

geçilecektir.

ESK‹ TÜRK EDEB‹YATINDA ÖLÇÜ (II)

Türk Edebiyat›nda Aruz Bahirleri

1. Hezec bahri

Çok kullan›lanlar

1. mefâ’îlün mefâ’îlün mefâ’îlün mefâ’îlün

Ne dehrün bendesi ne flâh-› âlî-flân›yuz cânâ

Esîrün olal› mülk-i gamun sultân›yuz cânâ

Nev’î

2. mefâ’îlün mefâ’îlün fe’ûlün

Hayâlün âfl›ka eglence besdür

Visâlün istemek zâ’id hevesdür

Bakî

3. mef’ûlü mefâ’îlün mef’ûlü mefâ’îlün

Dünyâya gelen durmaz dünyâ ne aceb yerdür

Ukbâya giden gelmez ukbâ ne aceb yerdür

Ruhî

4. mef’ûlü mefâ’îlü mefâ’îlü fe’ûlün

Güller k›zar›r flerm ile ol gonca gülünce

Sünbül ham olur reflk ile kâkül bükülünce

F›tnat Han›m

5. mef’ûlü mefâ’ilün fe’ûlün

Uflflâka iflün cefâdur ey dost

Kaddün elif-i belâdur ey dost

Revanî

Aç›klama: Bu vezin bazen mef’ûlün fâ’ilün fe’ûlün fleklini de al›r (sekt-i melîh).


128

Eski Türk Edebiyat›na Girifl: Biçim ve Ölçü

Az kullan›lanlar

6. mefâ’îlün mefâ’îlün

Yamand›r hecr ile hâlim

Bana yâr olmad›n gitdin

Nedür cürmüm be-hey zâlim

Bana yâr olmad›n gitdin

Nâ’ilî

Aç›klama: Bu bahirdeki birinci veznin murabba fleklidir.

7. mef’ûlü mefâ’îlün

Hak flerleri hayr eyler

Zannetme ki gayr eyler

Ârif an› seyr eyler

Allah görelim n’eyler

N’eylerse güzel eyler

Hakk›

Aç›klama: Bu bahirdeki üçüncü veznin murabba fleklidir.

8. mefâ’îlü fe’ûlün mefâ’îlü fe’ûlün

Kan› gözleri bâdâm kan› serv-i gül-endâm

Kan› yâr-i dil-ârâm ki olmad› bana râm

Kad› Burhaneddin

9. mef’ûlü mefâ’îlü fe’ûlün

Yârin duda¤›ndan getirilmifl

Bir katre alevdir bu karanfil

Ahmed Haflim

2. Recez bahri

Çok kullan›lanlar

1. müstef’ilün müstef’ilün müstef’ilün müstef’ilün

‹ki cihânun cân›s›n sen câna s›hhat yaraflur

Cûd u kerem bürhân›s›n bürhâna s›hhat yaraflur

Ahmed Pafla

2. müstef’ilün fe’ûlün müstef’ilün fe’ûlün

Zülfi kimi aya¤›n koymaz öpem nigârum

Yohdur anun yan›nda bir k›lca i’tibârum

Fuzulî

Aç›klama: Bu veznin muzari bahrine göre taktî’i mef’ûlü fâ’ilâtün mef’ûlü

fâ’ilâtün’dür.

3. müstef’ilâtün müstef’ilâtün

Gencînen olsam vîrân idersin

Âyînen olsam hayrân idersin

Gâlib

4. müfte’ilün mefâ’ilün müfte’ilün mefâ’ilün

Hüsn-i taleble k›l gönül ruhsat-› vasl ise murâd

Lutf-› su’âli bilmeyen gam-zede-i cevâb olur

Mezakî


Az kullan›lanlar

5. müstef’ilün müstef’ilün

Leflker yürüsün saf saf

Her yana itsünler mesâf

Olmak gerek sîne-flikâf

Olsun k›l›çlar bî-g›lâf

Muhibbî

Aç›klama: Bu bahirdeki birinci veznin murabba fleklidir.

6. müfte’ilün müfte’ilün müfte’ilün müfte’ilün

Gizli gel ey yâr buyur ey fleh-i muhtâr buyur

Çünki hep agyâr uyur bu gice tekrâr buyur

Hakk›

3. Remel bahri

Çok kullan›lanlar

1. fâ’ilâtün fâ’ilâtün fâ’ilâtün fâ’ilün

Âfliyân-› mürg-i dil zülf-i perîflânundadur

Kande olsam ey perî gönlüm senün yanundadur

Fuzulî

2. fâ’ilâtün fâ’ilâtün fâ’ilün

Bu cihânda kimse bâkî kalmad›

Ol gidenler sonra bunda gelmedi

Mihrî Hatun

3. fe’ilâtün fe’ilâtün fe’ilâtün fe’ilün

Devr iderken gice meclisde flarâb-› gül-fâm

Der-i mey-hâneye mühr urd› gelüp mâh-› s›yâm

Vâs›f

Ehl-i aflkun dil-i hûnînin ad›n gül kod›lar

Bâ¤-› kûyunda benüm adum› bülbül kod›lar

‹smetî

Neflve-i câm-› mahabbetle gönül cûfl eyler

Çekilen derd ü gam› cümle ferâmûfl eyler

F›tnat

Aç›klama: Veznin ilk tef’ilesi fâ’ilâtün, son tef’ilesi fa’lün olabilir.

4. fe’ilâtün fe’ilâtün fe’ilün

Amelüm yok durur Allâh’a yarar

Âh yok bir iflüm ol flâha yarar

Muradî

Aç›klama: Veznin ilk tef’ilesi fâ’ilâtün, son tef’ilesi fa’lün olabilir.

Az kullan›lanlar

5. fâ’ilâtün fâ’ilâtün fâ’ilâtün fâ’ilâtün

Ey nefes bîhûde geçme cân-› âtefl-meskenümden

Ra’fle-rîz-i flu’le-i âh ol nesîm-i flîvenümden

Fehîm

5. Ünite - Eski Türk Edebiyat›nda Ölçü (II) ve Kafiye

129


130

Eski Türk Edebiyat›na Girifl: Biçim ve Ölçü

6. fâ’ilâtün fâ’ilâtün

Âfl›kam bir dil-rübâya

Bir cevân-› bî-vefâya

Tâkatüm yokdur cefâya

Rahm idün ben mübtelâya

Fâz›l

Aç›klama: Ayn› bahirdeki beflinci veznin murabba fleklidir.

7. fe’ilâtün fe’ilâtün fe’ilâtün fe’ilâtün

Sitemün gerçi yamandur onu terk eyleme bi’llâh

Ki tegāfül sitemünden dahi elbette beterdür

Fuzulî

Aç›klama: Bu veznin ilk tef’ilesi fâ’ilâtün olabilir.

8. fe’ilâtü fâ’ilâtün fe’ilâtü fâ’ilâtün

O güzel güzel edâlar o nigâh-› mest ü haste

O yaman yaman belâlar ider ehl-i aflk› beste

Fâz›l

Aç›klama: Bu veznin kâmil bahrindeki taktî’i mütefâ’ilün fe’ûlün mütefâ’ilün

fe’ûlün’dür.

4. Münserih bahri

Çok kullan›lan

1. müfte’ilün fâ’ilün müfte’ilün fâ’ilün

Gözde gezer çizginüp katre-i eflküm müdâm

Katre-i eflküm kimi çerhde seyyâre yoh

Fuzulî

Az kullan›lan

2. müfte’ilün fâ’ilün

Ey sanem-i cân-fezâ

V’ey gül-i bâg-› edâ

Bülbül-i sahn-› vefâ

Sa¤ olas›n dâ’imâ

fieref Han›m

Aç›klama: Bir önceki veznin murabba fleklidir.

5. Muzâri bahri

Çok kullan›lanlar

1. mef’ûlü fâ’ilâtün mef’ûlü fâ’ilâtün

Aflkun od›na ey dil yanarsa cân-› fleydâ

Her bir avuç külinden bir bülbül ola peydâ

fieyhülislam Yahya

Aç›klama: Bu veznin recez bahrine göre taktî’i müstef’ilün fe’ûlün müstef’ilün

fe’ûlün’dür.

2. mef’ûlü fâ’ilâtü mefâ’îlü fâ’ilün

Gelmez o flûh meclise agyâr gelmese

‹ster ki arz-› hâle bile ruhsat olmasun

Nedîm


Az kullan›lan

3. mef’ûlü fâ’ilâtün

Bir fâz›l-› yegâne

Allâme-i zemâne

Üstâd-› bî-behâne

Buld› makām-› a’lâ

Fatîn

Aç›klama: Bu bahirdeki birinci veznin murabba fleklidir.

6. Müctes Bahri

Çok kullan›lan

1. mefâ’ilün fe’ilâtün mefâ’ilün fe’ilün

Hevâ-y› aflka uyup kûy-› yâre dek giderüz

Nesîm-i subha refîküz bahâre dek giderüz

Nâ’ilî

Az kullan›lan

2. mefâ’ilün fe’ilâtün mefâ’ilün fe’ilâtün

Gönül hevâya uyup ârzû-y› gurbete düflmifl

Reh-i safâ diyerek hârzâr-› hayrete düflmifl

Neflâtî

7. Serî bahri

Çok kullan›lan

1. müfte’ilün müfte’ilün fâ’ilün

Ahde vefâ eylemedün öyle mi

Terk-i cefâ eylemedün öyle mi

Ahmed Pafla

5. Ünite - Eski Türk Edebiyat›nda Ölçü (II) ve Kafiye

Az kullan›lanlar

2. müfte’ilün müfte’ilün müfte’ilâtün

Âfl›k olan yâr yol›na yane gerekdür

Yanabilicek bu yola ya ne gerekdür

Kad› Burhaneddin

3. mefâ’ilün mefâ’ilün mefâ’ilün mefâ’ilün

Yiyin efendiler yiyin bu hân-› ifltihâ sizin

Doyunca t›ks›r›nca çatlay›ncaya kadar yiyin

Tevfik Fikret

4. mefâ’ilün mefâ’ilün

Çoban kaval çalar onun

Hayât› flâ’irânedir

Güler perîsi tarlan›n

Bu bir güzel terânedir

Tevfik Fikret

Aç›klama: Bir önceki veznin murabba fleklidir.

131


132

Eski Türk Edebiyat›na Girifl: Biçim ve Ölçü

8. Hafîf bahri

1. fe’ilâtün mefâ’ilün fe’ilün

Bu gice hayli mihnetüm vardur

Çarh elinden flikâyetüm vardur

Ruhî

Gel berü sôfîyâ ki mest olalum

Mest-i câm-› mey-i elest olalum

Nesîmî

Aç›klama: Veznin ilk tef’ilesi fâ’ilâtün, son tef’ilesi fa’lün olabilir.

9. Mütekarib bahri

Çok kullan›lan

1. fe’ûlün fe’ûlün fe’ûlün fe’ûl

Gözümden akan yafl m›dur kan m›dur

Lebün yâd›na la’l ü mercân m›dur

Avnî

Az kullan›lan

2. fe’ûlün fe’ûlün fe’ûlün fe’ûlün

Ferâgat güzel sevmeden tevbe meyden

Zihî re’y-i bât›l zihî fikr-i fâsid

10. Kâmil bahri

Bakî

Çok kullan›lan

1. mütefâ’ilün fe’ûlün mütefâ’ilün fe’ûlün

Tutalum ki va’d-i vuslat sebeb-i neflât olurm›fl

Dil-i zâr› küflte eyler gam-› intizâr dirler

Mezâkî

Aç›klama: Bu veznin remel bahrine göre taktî’i fe’ilâtü fâ’ilâtün fe’ilâtü

fâ’ilâtün’dür.

Az kullan›lan

2. mütefâ’ilün mütefâ’ilün mütefâ’ilün mütefâ’ilün

Yeter ey felek bu cefâ yitür men-i zâre serv-i revânum›

Meh-i tal’atiyle münevver it dil ü dîde-i nigerânum›

Fuzulî

3. mütefâ’ilün mütefâ’ilün

Yak›fl›kl›d›r seviyor cihân

An› ben de pek severim inan

Benim olsa bârî flu kahramân

Olamaz ne çâre niflânl›d›r

Muallim Naci

Aç›klama: Bir önceki veznin murabba fleklidir.

11. Ahreb ve ahrem kal›plar›

Ahreb ve ahrem kal›plar› hezec bahrinden ç›kar›lm›flt›r. Bu vezinlerden

mef’ûlü ile bafllayanlar ahreb, mef’ûlünle bafllayanlar ise ahrem kal›plar›


olarak adland›r›l›rlar. Bunlar rübâ’î vezinleridir. Rübâ’îde ayn› gruptan olmak

flart›yla her m›sra farkl› bir vezinle yaz›lm›fl olabilir.

Çok kullan›lanlar

1. mef’ûlü mefâ’ilün mefâ’îlü fe’ûl

2. mef’ûlü mefâ’îlü mefâ’îlü fe’ûl

3. mef’ûlü mefâ’ilün mefâ’îlün fâ’

4. mef’ûlü mefâ’îlü mefâ’îlün fâ’

Hofl ol ki çekem dem-i ecel bâde-i nâb

Sermest yatam kabrde tâ rûz-› hisâb

Gavgâ-y› k›yâmetde duram mest ü harâb

Ne fikr-i hisâb ola ne idrâk-i azâb

Fuzulî

Aç›klama: Birinci m›sra›n vezni 1. s›radaki; 2, 3 ve 4. m›sralar›n vezni de 2.

s›radaki vezindir.

Yok dehrde bir muvâf›k-› tab’ harîf

Kim sohbeti dil-güflâ ola tab’› zarîf

Feryâd ki nâ-cins musâhibler ile

Bî-fâ’ide zâyi’ old› evkât-› flerîf

Fuzulî

Aç›klama: 1, 2 ve 4. m›sralar›n vezni 1. s›radaki; 3. m›sra›n vezni de 2. s›radaki

vezindir.

Az kullan›lanlar

1.mef’ûlü mefâ’îlün mef’ûlün fâ’

2.mef’ûlü mefâ’îlün mef’ûlü fe’ûl

3.mef’ûlün fâ’ilün mefâ’îlün fâ’

4.mef’ûlün fâ’ilün mefâ’îlü fa’ûl

Örnekler

Afla¤›daki beyitler vezin bulma al›flt›rmalar› yapman›z için verilmifltir. Bu örnekler

vezin listesindeki s›raya göre de¤il, birinci m›sralar›n›n ilk harflerine göre alfabetik

olarak s›ralanm›flt›r.

Akflam yine akflam yine akflam

Göllerde bu dem bir kam›fl olsam

Ahmet Haflim

Aflkum› yazmak istesem noktas› bir kitâb olur

fievkum› söylesem eger zerresi âfitâb olur

Bana bir tenhâca yer olsa firâvân a¤lasam

Eyle kim yaflum kurusa kalmasa kan a¤lasam

Bât›l isteyü hakdan ayr›ldum

Boynuz umdum kulakdan ayr›ldum

fieyhî

5. Ünite - Eski Türk Edebiyat›nda Ölçü (II) ve Kafiye

Nev’î

Emrî

133


134

Eski Türk Edebiyat›na Girifl: Biçim ve Ölçü

Bir samt-i ulvî kalb-i tabî’at

Bir samt-i nâlân rûh-› avâlim

Etmekde zikr-i Hallâk’› dâ’im

Etmekte ra’flân ra’flân ibâdet

Tevfik Fikret

Bu flehr-i Sitanbûl ki bî-misl ü bahâdur

Bir sengine yek-pâre Acem mülki fedâdur

Nedîm

Bülbül kitâb›n alm›fl ele pendi bu ki dir

Hofldur piyâle bir sanem-i gül-izâr ile

Bakî

Cân virsem ölmege fleb-i fürkatde tan degül

Ölmek bu dirlige göre uyhu gibi gelür

Emrî

Dîdede âb baflta hâk elde hevâ gönülde nâr

Derdümüzün devâs› yok bulmad› kimse çâremüz

Emrî

Ecel tutmufl elinde bir ulu câm

Ki ol câmun içi tolu serencâm

fieyyad Hamza

Eger haflr olmaz isem ol k›yâmet-kad nigârumla

Gezem mahflerde gögsüm dögerek seng-i mezârumla

Emrî

Emriyâ öldi dime Mecnûn’a

Gam-› Leyliyle itdi terk-i diyâr

Emrî

Etvâr-› çerhe uy Mevlevî ol

Seyrân idersin devrân edersin

fieyh Gâlib

Ey her maraz ilâc›na hükm eyleyen tabîb

Bîmâr-› derd-i ›flk olanun yok m› çâresi

Fuzulî

Ey rahmeti bol pâdiflâh cürmüm ile geldüm sana

Ben iflledüm hadsüz günâh cürmüm ile geldüm sana

Kuddusî

Fuzûlî bafl›na ol serv sâye sald› bu gün

Ulüvv-i rif’at ile yitmez âfitâb sana

Fuzulî

Gam-› hecrdür ki artar eseriyle aflk zevki

Galat eylemifl Fuzûlî ki visâle tâlib olm›fl

Fuzulî

Gamunla ülfetümüz var sürûr› n’eyleyelüm

Safâ-y› hât›rumuz yok huzûr› n’eyleyelüm

Nâ’ilî

Gel d›raht üzre nazar eyle hazân yapra¤›na

Zer-niflân itdi flecer üstine kudret eli san

Emrî

Gönline kat› gelüp bu bî-dâd

Yumflak yumflak didi ki sayyâd

Fuzulî


5. Ünite - Eski Türk Edebiyat›nda Ölçü (II) ve Kafiye

Halk içinde mu’teber bir nesne yok devlet gibi

Olmaya devlet cihânda bir nefes s›hhat gibi

Muhibbî

Hâne-i a¤yârdan ç›kd› çün ol meh bî-nikāb

Eyle sandum do¤d› ma¤rib menzilinden âfitâb

Emrî

Helâk oldum nedür cânâ bu fürkatler cüdâl›klar

N’olayd› olmayayd› tâ ezelden âflinâl›klar

Emrî

Hûrflîde baksa gözleri halk›n tola gelür

Zîrâ görünce hât›ra ol meh-likā gelür

Bakî

Hüsrev-i âleme yok minnetümüz

Öyle bir flâh-› kerîmün kuluyuz

Es’ad Dede

Mu’îni zâlimin dünyâda erbâb-› denâ’etdir

Köpekdir zevk alan sayyâd-› bî-insâfa hizmetten

Nam›k Kemal

O gül-endâm bir âl flala bürünsün yürüsün

Uc› gönlüm gibi ard›nca sürünsün yürüsün

Enderunlu Faz›l

Perîflan-hâlün oldum sormadun hâl-i perîflânum

Gamundan derde düfldüm k›lmadun tedbîr-i dermânum

Ne dirsen rûzgârum beyle mi geçsün güzel hanum

Gözüm cânum efendim sevdügüm devletlü sultânum

Fuzûlî

Saçma ey göz eflkden gönlümdeki odlare su

Kim bu denlü dutuflan odlare k›lmaz çâre su

Fuzulî

Sald› gönül illerine âfeti

Kurd› göz ›rma¤›na ota¤›n›

fieyh Gâlib

Seni koyup dil ü cân gayr›ya mâyil mi olur

Gökde hurflîde iren zerreye kāyil mi olur

Emrî

Sevdüm seni ben cândan cânum seven ölsün mi

Ayr›l›mazam senden cânum seven ölsün mi

Ahmed-i Dâî

Sormak ayb olmazsa sultânum su’âlümdür benüm

Kang› âfl›kdur senün gönlünde gönlün kimdedür

fieyh Gâlib

Terâne eylese bülbül çemende güftârum

Gelüp öninde zemîn-bûs iderdi âb-› zülâl

Bakî

Saçar bezme nûr› döker rezme nâr›

O tâc-› murassa’ o tî¤-i mücevher

Bakî

135


136

SIRA S‹ZDE

DÜfiÜNEL‹M

SORU

D‹KKAT

1

Eski Türk Edebiyat›na Girifl: Biçim ve Ölçü

Vefâ ummaz cefâdan yüz çevürmez Bâkî âfl›kdur

Niyâz itmek ana cânâ yaraflur sana isti¤nâ

Bakî

Yârsuz bu cihânda n’eylersin

Güli yok gülsitânda n’eylersin

Emrî

Yine zevrak-› SIRA derûnum S‹ZDE k›r›lup kenâre düfldi

Tayanur m› flîfledür bu reh-i sengsâre düfldi

fieyh Gâlib

DÜfiÜNEL‹M

beytinin veznini bulunuz, buldu¤unuz veznin aruzun hangi bahrine ait oldu¤unu belirleyiniz

ve veznin baflka bahre göre taktî edilip edilemeyece¤ini araflt›r›n›z.

SORU

D‹VAN fi‹‹R‹NDE KAF‹YE

Girifl

D‹KKAT

Kafiye aruz vezniyle birlikte Divan fliirinin iki aslî âhenk unsurundan biridir. K›sa-

SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE

ca en az iki m›sra sonundaki ses tekrar› olarak tan›mlanabilecek olan kafiye,

redifsiz manzumelerde m›sra ya da beyit sonlar›ndaki, redifli manzumelerde de

AMAÇLARIMIZ

rediften hemen

AMAÇLARIMIZ

önceki ses ya da seslerin tekrar›ndan do¤an âhenktir. Kafiyenin

kullan›m s›kl›¤›n› ya da düzenini naz›m biçimleri belirler.

Klâsik dönem Türk fliirinde kullan›lan kafiye sistemi aruz vezni gibi Arap fliirin-

K ‹ T A P

den Fars fliirine K ‹ T oradan A P da Türk edebiyat›na geçmifltir. Bu âhenk sisteminde kafiye

tek bir ünsüz ya da uzun ünlü(=revî)nün tekrar›ndan ya da birden fazla ses benzeflmesinden

meydana gelmifl olmas› mümkündür. Tek bir sesin tekrar›yla meyda-

TELEV‹ZYON na gelen kafiyelere TELEV‹ZYON mücerred kafiye, birden fazla sesin tekrar›yla elde edilen kafiyelere

de mürekkeb kafiye denir. Mürekkeb kafiyenin mürdef, mukayyed ve

mü’esses olmak üzere üç türü vard›r. Bu adland›rmada ridf, kayd, te’sîs ve dahîl

adlar› verilen kafiye harfleri esas al›nm›flt›r.

‹NTERNET Divan fliirinde ‹NTERNET dokuz kafiye harfi vard›r. Bu harfler içinde as›l kafiye harfi revîdir.

Geri kalan sekiz harfin dördü revîden önce, dördü de revîden sonra kullan›lm›fl

olabilir. Revîden önce gelebilecek kafiye harflerine ridf, kayd, te’sîs ve dahîl;

revîden sonra gelebilecek kafiye harflerine de baflkaca adlar verilmifltir. Ridf,

revîden hemen önce gelen bir uzun ünlü (=â, û, î), kayd da revîden önceki harekesiz

bir ünsüzdür. Te’sîs ise, revî ile aralar›nda bir harekeli ünsüz bulunan eliftir.

Ridf ve revî ile yap›lm›fl kafiyeye mürdef; kayd ve revî ile yap›lm›fl kafiyeye mukayyed;

te’sîs, dahîl ve revî ile yap›lm›fl kafiyeye de mü’esses kafiye denir. Burada

her kafiyede ridf ve kayddan yaln›zca birinin bulunabilece¤i; dahîlin ise ba¤›ms›z

bir kafiye harfi olmad›¤›, ancak mü’esses bir kafiyede te’sîs ile birlikte kullan›labilece¤i

unutulmamal›d›r. ‹flte mürekkeb kafiye ad› alt›nda toplanan mürdef, mukayyed

ve mü’esses kafiyeler ridf, kayd, te’sîs ve dahîl ad› verilen bu dört kafiye harfinin

meydana getirdikleri kafiye türleridir. Mürdef “ridfli”, mukayyed “kaydl›”,

mü’esses de “te’sîsli” demektir.

Redîf ise, fliirde bulunmas› flart olmamakla birlikte Divan flairlerinin oldukça s›k

kulland›klar› bir âhenk unsurudur. Redîfi “revîden sonra gelen ve aynen tekrarlanan

ses veya seslerin tamam›” olarak tan›mlamak mümkündür. Redîfli manzumelere

müreddef denir.


5. Ünite - Eski Türk Edebiyat›nda Ölçü (II) ve Kafiye

Divan fliirinde kafiyenin birbirinden tamamen farkl› kelimelerin aslî ya da aslî

de¤erindeki son ses ya da seslerinden elde edilmifl olmas› flartt›r. Bu kafiye anlay›fl›nda

ayn› ses ya da seslerin kafiye olarak kullan›lmas› önemli bir âhenk kusuru

olarak kabul edilmifltir. “Mahrec(=ç›k›fl noktas›)i” yak›n ünsüzlerle, SIRA S‹ZDE farkl› k›sa ya da

SIRA S‹ZDE

uzun ünlülerin birbirine kafiye yap›lmas› da bu kafiye sistemindeki önemli âhenk

kusurlar›ndand›r. Özellikle kaside gibi uzun manzumelerde kafiye bulmay› oldukça

güçlefltiren bu kurallar flairlerin fliirde anlam bütünlü¤ü içerisinde DÜfiÜNEL‹M kullanabile-

DÜfiÜNEL‹M

cekleri kafiyeleri bulmakta büyük güçlükler çekmelerine sebep olmufl, bu güçlükler

de onlar›n aruzda oldu¤u gibi kafiye bulmak için birtak›m kural SORU d›fl› yöntemle-

SORU

re baflvurmalar›na, bunun sonucunda da fliirde kusurlu kafiyeler kullanmalar›na

yol açm›flt›r. Edebiyat elefltirmenlerince pek hofl karfl›lanmamakla birlikte, zorun-

D‹KKAT

D‹KKAT

luluk hâlinde izin de verilebilen bu yöntemlerin hepsine birden Divan fliiri kafiye

anlay›fl›nda “kafiye kusurlar› (=uyûb-› kafiye)” ad› verilmifltir. “Kafiyenin adland›-

SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE

r›lm›fl kusurlar› (=uyûb-› mülakkaba-i kâfiye)” ve “kafiyenin adland›r›lmam›fl

kusurlar› (=uyûb-› gayr-i mülakkaba-i kâfiye)” olarak ikiye ayr›lan bu kafiye kusurlar›n›n

bir fliirde mevcut olup olmamas›, Divan fliirinde o fliirin kafiye bak›m›ndan

AMAÇLARIMIZ

de¤erini belirleyen en önemli ölçütlerdendir.

Türk fliirinde kullan›lan di¤er kafiye türleri için Yeni Türk Edebiyat›na K ‹ TGirifl A P adl› kitab›n›z›n

7. ve Halk Edebiyat›na Girifl adl› kitab›n›z›n 3. ünitesine baflvurabilirsiniz.

Kafiye ‹le ‹lgili Baz› Terimler ve Temel Kurallar

AMAÇLARIMIZ

TELEV‹ZYON

TELEV‹ZYON

Kafiyenin temel anlam› bafl›n arkas› ya da ensedir. Bu temel anlamdan “bir fleyin

sonu, arkas›” anlam› türemifl, kelime daha sonra terimleflerek beytin sonu anlam›n›

kazanm›flt›r. Kafiyeyi “kafv” ve “kufüv” mastar›ndan türetenler ise bu söz-

‹NTERNET ‹NTERNET

cük kökünün “bir nesnenin di¤er bir nesne ard›nca gelmesi, SIRA o nesnenin S‹ZDE sonunda

SIRA S‹ZDE

bulunmas›, ona tabi olmas›” temel anlam›ndan hareket etmifller ve kafiyenin de fliirde

birbirini izledi¤i için bu ad› ald›¤›n› söylemifllerdir. Bir fliir terimi olarak kafi-

DÜfiÜNEL‹M

DÜfiÜNEL‹M

ye, m›sralar›n sonu ya da sonu kabul edilen yerlerde, kendisi ya da anlam›

farkl› kelimelerdeki belli bir sesin (bu sesi gösteren hareke ve sükûn

bak›m›ndan ayn› harfin) tekrar›ndan do¤an âhenk demektir. SORU

SORU

Günümüz alfabesinde tek harfle gösterilen baz› yak›n sesler Arap harfli D‹KKAT Osmanl› Türkçesi

D‹KKAT

alfabesinde birden fazla harfle gösterilir. Örnek olarak söz konusu alfabede üç ayr› sesin

karfl›l›¤› olan üç farkl› sesi gösteren üç ayr› harf oldu-

SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE

¤u hâlde bu sesler bugün kulland›¤›m›z alfabede yaln›zca “h” ile karfl›lanmaktad›r. Divan

fliiri kafiye anlay›fl›na göre bugün tek harfle karfl›lanan bu üç ayr› ses birbirine kafiye yap›lamaz.

Bir kafiyede “ha” kullan›lm›flsa di¤erlerinde de “ha”, “h›” AMAÇLARIMIZ kullan›lm›flsa di¤erle-

AMAÇLARIMIZ

rinde de “h›”, “he” kullan›lm›flsa di¤erlerinde de “he” kullan›lmak zorundad›r.

Bu seslerin

kafiye yap›lmas› önemli bir kafiye kusuru olan “ikfâ”y› meydana getirir. Ayr›ca kafiyelerde

kullan›lan k›sa ünlü(=hareke)lerin de birbiriyle uyumlu olmas› K ‹ gerekir. T A P

K ‹ T A P

Divan fliirinde kafiyeyi revî harfinin tekrar› meydana getirir. Dolay›s›yla kafiye,

hem revî harfinin bulundu¤u kelime hem de revî anlamlar›na TELEV‹ZYON gelen bir terimdir.

TELEV‹ZYON

Revînin as›l anlam› “devenin yükünün ba¤land›¤› ip”tir. ‹p ile devenin yükü ba¤land›¤›

gibi beyit de revî ile ba¤lan›r, bir bütünlük kazan›r. Revî redifsiz kafiyelerde

m›sra ve beyit sonunda, redifli kafiyelerde de m›sra ortas›nda, hatta m›sra›n ilk

‹NTERNET ‹NTERNET

kelimesinde olabilir. Bu durum kafiye tan›m›ndaki “...veya sonu kabul edilen yer-

137

K ‹ T A P


138

Eski Türk Edebiyat›na Girifl: Biçim ve Ölçü

lerde” ifadesinin gerekçesidir. Kafiyeden sonra tekrarlanan her bak›mdan birbirinin

ayn› ek ve sözcüklerin bütününe redîf denir.

Redîf revîden sonra gelen anlam ve ifllev bak›m›ndan ayn› ek, sözcük ya da

sözcük grubudur. Sözcük ya da sözcük grubu hâlindeki redifler fliiri belli bir düflünce

etraf›nda toplar, ortak bir zemine oturtur ve ona bütünlük kazand›r›r. Redifler

bazen tek kelimeden, bazen de bir kelime grubundan meydana gelmifl olabilir.

Redîfin bazen m›sra›n büyük bir bölümüne yay›ld›¤› da görülür. Böyle durumlarda

redîf âhenk bak›m›ndan metne kafiyeden daha fazla katk› sa¤lar. Redif ilk bak›flta

flair için bir kolayl›k olarak görülebilirse de asl›nda baflar›l› fliir ile baflar›s›z fliiri

belirleyen ölçütlerden biri olarak kabul edilmektedir. Redîfli manzumelere müreddef

denir. Redif, Divan fliiri ve halk fliirindeki önemini yeni fliir anlay›fl›yla birlikte

tamamen kaybetmifltir.

Kafiye Sözcüklerinde Farkl›l›k

Kafiye tan›mlar›nda revînin farkl› sözcüklerin son sesi olmas› gerekti¤i özellikle

vurgulan›r. Bu farkl›l›k üç flekilde olur:

1. Anlamlar› ayr› farkl› kelimeler olmas›

Çözdi saç açd› bafl tû¤ u alem

Bükdi bel dökdi yafl tî¤ u kalem

‹bni Kemal

Beyitteki “alem” ve “kalem” sözde ve anlamda farkl› sözcüklerdir.

Beytin düz yaz›yla dil içi çevirisi

“Tu¤” saç›n› çözdü, “alem (=bayrak, sancak)” bafl›n› açt›, k›l›ç belini büktü,

kalem de göz yafl› döktü.”

2. Ayn› anlamda farkl› kelimeler olmas›

Sözünle dâ’imâ ratbü’l-lisân›m

Sözünden kalmasun hâlî zebân›m

Beyitte kafiyeyi oluflturan “lisân” ve “zebân” efl anlaml› iki farkl› sözcüktür.

Beytin düz yaz›yla dil içi çevirisi

“Senin sözünü dilimden düflürmüyorum. Dilim seni anmaktan hiç bofl kalmas›n.”

3. Kelimelerin efl sesli olmas›

Var m› bir câriyede böyle behâ

Mümkin olmaz buna takdîr-i behâ

Beyitteki ilk “behâ” Arapça “güzellik”, di¤eri de Farsça “paha, k›ymet” anlam›ndad›r.

Beytin düz yaz›yla dil içi çevirisi

“Hiçbir k›zda böyle bir güzellik var m›? Bunun de¤erini biçmek mümkün olmaz.”

Kafiye Harfleri

Divan fliirinde ridf, kayd, te’sîs, dahîl, revî, vasl, hurûc, mezîd ve nâ’ire adlar›

verilen dokuz kafiye harfi kullan›lm›flt›r. Kafiyede bu harflerden dördü as›l kafiye

harfi olan revîden önce, dördü de sonra bulunur. Ridf, kayd, te’sîs ve dahîl,

revîden önceki kafiye harfleridir. Revîden sonra gelen harflere ise s›ras›yla vasl,

hurûc, mezîd ve nâ’ire denir.


5. Ünite - Eski Türk Edebiyat›nda Ölçü (II) ve Kafiye

1. Revî: Kafiyeyi meydana getiren as›l harftir. Divan fliirinde bir manzumenin

kafiyeli (=mukaffâ) kabul edilebilmesi için revînin manzumenin naz›m fleklinin

belirledi¤i s›kl›kta m›sra sonlar›nda tekrarlanm›fl olmas› gerekir: “...flöhret”

ve “...sûret” ile “...isti¤nâ” ve “...bâlâ”da oldu¤u gibi. Bu sözcükler kafiye

olarak kullan›ld›klar›nda “t”ler ile “â”lar revî olur.

Revînin kafiyeyi oluflturan sözcüklerin aslî ya da aslî de¤erindeki son ses ya

da sesleri olmas› gerekir. Buna göre revî üç durumda bulunabilir:

a) Kafiyenin son aslî harfi olur: “...âzâd” ile “...sayyâd”daki “d”ler gibi.

b) Kafiyenin son aslî harfi olmasa da art›k ek oldu¤u fark edilemeyecek

kadar as›l sözcü¤e kaynaflm›fl olur: “...cünbifl” ve “...nümâyifl”teki “fl”ler gibi.

“Cünbifl”in son aslî harfi “be”, “nümâyifl”inki de de “ye”dir. Bu iki sözcü¤ün

sonundakk “fl›n ”lar sözcüklerin aslî de¤il, ekleme harfleridir.

c) Zorlamayla kelimenin son aslî harfi olarak kabul edilmifllerdir.

Dediler mevsim-i sermâda ç›kar m› evden

Heves-i sayd ile hîç olmayan âdem kevden

Beytin düz yaz›yla dil içi çevirisi

“Dediler ki hiç ahmak, al›k olmayan kimse k›fl vakti av sevdas›na düflüp evden

ç›kar m›?”

Bu beyitte “evden”in son aslî harfi “vav”, “kevden(=bön, ahmak)”inki de

“nun”dur. Bu tür kafiyeler genellikle kafiye sözcüklerinden birinin ek almas›yla

meydana gelirler. Ancak bu yolla elde edilen kafiyeler Divan fliiri kafiye

anlay›fl›na göre kusurlu kabul edilirler. Revi harekeli olup olmamas›

aç›s›ndan ikiye ayr›l›r:

a) Harekesiz revi: “...bahâr” ve “...ezhâr”daki “re”ler gibi.

b) Harekeli revi: “...kemâle” ve “...hayâle” kafiyelerindeki “lâm ”

gibi.

2. Te’sîs: Revî ile aras›nda harekeli bir ünsüz (=dahîl) olan eliftir: “...zâhir” ve

“...mâhir”deki elifler gibi. Kafiyede te’sîsin tekrar› flart olmamakla birlikte kafiyeden

beklenen ahengi tam olarak elde edebilmek için tekrar›nda yarar görülmüfltür.

Türk ve ‹ran flairlerinin aksine, Arap flairlerinin te’sîsin tekrar›na

önem verdikleri görülmektedir. Te’sîsli kafiyelere kāfiye-i müe’ssese denir.

3. Dahîl: Te’sîs ile revî aras›ndaki harftir: “...musâdif” ve “...ârif”teki “dal” ve

“re” harfleri gibi. Örnekte de oldu¤u gibi dahîl farkl› harfler olabilirse de bu

harflerin harekelerinin aynen tekrar› gerekir. Ancak “...kâtibe” ve “...mükâtebe”de

oldu¤u gibi revî harekeli ise dahîlin harekesinin farkl› olmas›na izin

verilmifltir. Dahîl ba¤›ms›z bir kafiye harfi de¤ildir; ancak mü’esses bir kafiyede

te’sîs ile birlikte bulunabilir.

4. Ridf: Revîden önceki “elif (=â)”, “vâv (=û)”, “ye (=î)” harfleridir. “...mu’tâd”

ve “âbâd”daki “elif”ler, “...bî-çûn” ve “...memnûn”daki “vâv”lar ve “...zarîf”

ve “...latîf”teki “ye”ler gibi. Kafiyede ridf “elif”se bu elife “ridf-i elifî”, “vav”sa

“ridf-i vâvî”, “ye” ise “ridf-i yâyî” denir. Ridfin kafiyede aynen tekrar› gerekir.

Tekrarlanmamas› kafiye kusurlar›ndand›r. Ridfli kafiyelere kāfiye-i mürdefe

denir.

139


140

Nesirdeki iltizâm hakk›nda

8. ünitede bilgi verilecektir.

Cinâs ve türleri hakk›nda 8.

ünitede bilgi verilecektir.

SIRA S‹ZDE

DÜfiÜNEL‹M

SORU

D‹KKAT

2

Eski Türk Edebiyat›na Girifl: Biçim ve Ölçü

5. Kayd: Revîden önce gelen ve kendisinden sonra k›sa ünlü (=hareke) bulunmayan

sakin sessizdir: “...derd” ve “...merd”deki “r”ler ile “...ayb” ve

“...gayb”daki “ye (=y)”ler gibi. Kafiyede kayd›n tekrarlanmamas› bir kusur

olarak kabul edilmemifl; ancak elde edilmek istenen ahengin tam olarak

gerçekleflebilmesi için bu sesin tekrar›nda yarar görülmüfltür. Bir kafiyedeki

kayd farkl› olacaksa bunlar›n mahreçleri yak›n sesler olmas› gerekir: “...bahr”

ve “...flehr”deki “h”ler gibi. Kaydl› kafiyelere kāfiye-i mukayyede denir.

Aç›klama: “Bahr”deki “h” eski yaz›da “ha ”, “flehr”deki ise “güzel he

” dir.

Kafiye Türleri

Harflerine Göre Kafiye Türleri

A) Ka - fiye-i mücerrede: Sadece revînin tekrar›ndan meydana gelen kafiyelerdir:

“...ser” ve “...seher” ile “...gül” ve “...bülbül”de oldu¤u gibi. Bu tür kafiyelerde

revî harekesizse, bu iki örnekte oldu¤u gibi tevcîhin tekrar› gerekir.

B) Ka - fiye-i mürekkebe: Birden fazla ses benzeflmesinden meydana gelen

kafiyelerdir. Mürekkeb kafiyede revî d›fl›nda ridf, kayd ve te’sîs ad› verilen

kafiye harflerinden biri de tekrarlan›r: “...selâm” ve “...intikām”; “...meyl” ve

“...seyl”; “...terâne” ve “...kemterâne”; “...mâhir” ve ...tâhir”de oldu¤u gibi.

Kâfiye-i mürekkebe bu tür kafiyelerde kullan›lan harflerin türüne göre

kendi içinde kāfiye-i mürdefe, kāfiye-i mukayyede ve kāfiye-i mü’essese

olmak üzere üçe ayr›lm›flt›r.

a) Kāfiye-i mürdefe (=mürdef kafiye): Revîden önce ridf (=â, û, î) bulunan

kafiyelerdir: “...cihân” ve “...niflân”, “...sürûr” ve “...huzûr”, “...sîr” ve

“...tîr”de oldu¤u gibi.

b) Kāfiye-i mukayyede (=mukayyed kafiye): Revî ve kayddan meydana

gelen kafiyelerdir: “...mest” ve “...elest”te oldu¤u gibi.

c) Kāfiye-i mü’essese (=mü’esses kafiye): Revîden önce dahîl ondan önce

de te’sîs bulunan kafiyelerdir: “...kerâmet” ve “...iflâret”te oldu¤u gibi.

‹ltizâm: Revînin birden fazla olmas›d›r. Buna lüzûm mâ-lâ yelzem de denir:

“...haseb” ve “...neseb” deki “b” ve “s”ler, “...zafer” ve “...nefer” deki

“f” ve “r”ler gibi. ‹ltizâm nesirde de yap›l›r.

Cinasl› kafiye: Osmanl› döneminde yaz›lm›fl kafiye risalelerinde böyle bir

kafiye türüne yer verilmemekle birlikte Cinasl› kelimelerle yap›lan kafiyeye

günümüzde cinasl› kafiye ad› verilir. Bu tür kafiyeler daha çok mürekkeb cinasla

yap›l›rlar:

Gelince va’d-i visâle bahâneler söyler

O flâh-› kiflver-i hüsn ü bahâ neler söyler

fieyh Gâlib

Beytin düz yaz›yla dil içi çevirisi

“O güzellik ülkesinin padiflah› s›ra vuslat sözü vermeye gelince o sözü vermemek

için türlü türlü bahaneler söyler.”

Beyitte “bahâne” ile “bahâ ne” aras›nda cinas vard›r.

Mücerred ve SIRA mürekkeb S‹ZDE kafiyeleri tan›mlayarak bu türlerin kafiye harfleriyle iliflkisini

aç›klamaya çal›fl›n›z.

DÜfiÜNEL‹M

SORU

D‹KKAT


Kafiyenin Birden Fazla Olmas›

Baz› fliirlerde m›sra sonundaki kafiye d›fl›nda, birbirine paralel olarak yap›lm›fl iç kafiyeler

de bulunur. ‹ki kafiyeli fliirlere zû-kāfiyeteyn (=iki kafiyeli) denir. Bu iki kafiye

hemen arka arkaya olabilece¤i gibi aralar›nda baflka kelimeler de bulunabilir.

Örnek

Âlem esîr-i dest-i mefliyyet degil midir

Âdem zebûn-› pençe-i kudret degil midir

Beytin düz yaz›yla dil içi çevirisi

“Bütün âlem kaderin elinde esir de¤il midir? ‹nsan kudret pençesine boyun e¤mifl

de¤il midir?”

Bu beyitte koyu harflerle dizilmifl olan iki kafiye aras›na baflka kelimeler de girmifltir.

‹kiden fazla kafiyesi olan fliire zü’l-kavâfî (=çok kafiyeli) ad› verilmifltir. Birden

fazla kafiyesi olan fliirlerin m›sra sonundaki kafiyesine kāfiye-i asliyye (=as›l

kafiye), di¤er kafiyelerine ise kāfiye-i mülhaka (=ek kafiye) denir.

Tarsî’: M›sra sonlar›ndaki kafiyelerden önce, iki m›srada paralel olarak yer alan

ayn› vezindeki kelimelerin birbiriyle kafiyeli olmas›d›r. Bir söz sanat› olarak da kabul

edilen tarsî’ nesirde de yap›l›r. Tarsî’ yap›lan beyit ya da cümlelere murassa’

denir. Murassa beyitler ayn› zamanda zü’l-kavâfî beyitlerdir; ancak tarsî’de kelimelerin

ayn› vezinde olmas› flart› bulundu¤undan her zü’l-kavâfî beyit murassa’ de¤ildir.

Afla¤›da ikili gruplar hâlinde verilen sözcüklerin kendi aralar›nda kafiye SIRA oluflturmalar› S‹ZDE hâlinde

meydana gelecek kafiyelerin kafiye harflerine göre türlerini belirleyerek her türde

kullan›lan kafiye harfleri hakk›nda bilgi veriniz.

DÜfiÜNEL‹M

“bî-vefâ”-“dil-güflâ”, “harâb”-“âfitâb”, “sohbet”-“iflret”, “kâmil”- “câhil”, “pîr”-“zencîr”,

“pest”-“flikest”, “nûr”-“billûr”

SORU

Kafiye Kusurlar›

5. Ünite - Eski Türk Edebiyat›nda Ölçü (II) ve Kafiye

Tarsî’ ve seci hakk›nda 8.

ünitede bilgi verilecektir.

SORU

Kafiyede ayn› sözcük ya da eklerin tekrâr›n›n ve mahreci yak›n ünsüzlerle, farkl›

D‹KKAT

k›sa ve uzun ünlülerin birbirine kafiye yap›lmas›n›n Divan fliirinde önemli âhenk

D‹KKAT

kusurlar›ndan kabul edildi¤ini daha önce belirtmifltik. Kafiye ile ilgili kaynaklarda

SIRA S‹ZDE

bu kusurlar “uyûb-› kāfiye (=kafiye kusurlar›)” ad› alt›nda toplanm›flt›r.

SIRA S‹ZDE

Kafiye kusurlar›:

a) Kafiyede ridfin (reviden önceki uzun ünlülerin farkl› AMAÇLARIMIZ olmas›: “...mâr” ve

AMAÇLARIMIZ

“...mûr”da oldu¤u gibi.


b) Kafiyede k›sa ünlülerin farkl› olmas›d›r: “...derd” ve “...dürd” ile “...gül”

ve “...gil”de oldu¤u gibi.

K ‹ T A P

K ‹ T A P

c) Revînin farkl› olmas›d›r. Bir kafiye kusuru olmakla birlikte bu farkl›l›kta

kafiyeyi oluflturan seslerin ç›k›fl yerlerinin yak›n olmas› flart› vard›r: “...sabâh”

ile “...sipâh” örne¤inde oldu¤u gibi. Bunun Arapça, TELEV‹ZYON Farsça kelimeler

aras›nda yap›lm›fl örneklerine s›k rastlan›r: “...tarab” ve “...çep” ile “...hep”

ve “...mekteb”de oldu¤u gibi. En çok rastlanan ikfâ çeflidi “b” ile “p” aras›nda

yap›land›r. Yaz›l›flta imlâ birli¤ini korumak için imlây› de¤ifltirmek de bu

TELEV‹ZYON

gruba girer. Örnek olarak “...flem’-i cân›n” ve “...görmemifl ‹NTERNET niflân›n” aras›nda

“...flem’-i cân›n”daki “n” asl›nda “geniz n”si, “...görmemifl niflân›n”daki

ise “nun” oldu¤u için böyle bir kafiye kusuru vard›r.

‹NTERNET

3

141

SIRA S‹ZDE

DÜfiÜNEL‹M


142

Eski Türk Edebiyat›na Girifl: Biçim ve Ölçü

Aç›klama: “Sabâh”›n son harfi “ha ”, “sipâh”›nki ise “güzel he ”dir.

d) fiiirde ayn› kafiyenin tekrarlanmas›; iki türü vard›r:

Kafiye tekrar›n›n aç›kça belli oldu¤u örnekler: “...âlem-gîr” ve “...cihân-gîr”

ile “...tâbân” ve “...d›rahflân”daki Farsça “-gîr” ve “-ân” ekleri ile “...gelen”

ve “...giden”deki Türkçe “-an, -en” ekleri gibi. Kafiye tekrar› bir kusur olmakla

birlikte gazelde nadir de olsa görülür. Kasidede ise tekrarlanan kafiyeler

aras›nda en az yedi beyit bulunmas› gerekir.

Kafiye-i fiâygân

Kāfiye-i flâygân (=kāfiye-i flâyegân), Farsça hem ço¤ul hem de fiilden s›fat

yapan ek olan “-ân” ile yap›lan kafiyelere denir. Asl›nda bir tür îtâd›r. Bu

iki ekle yap›lan kafiyeler flaire kafiye bulmakta kolayl›k sa¤lad›¤› için flâyegân

(=bol, çok, müptezel) olarak nitelenmifllerdir. Bu tür kafiyelerin îtâ olarak

de¤erlendirilmemesi için gazelde birden fazla yap›lmam›fl olmas›, kasidede

de aralar›nda en az yedi beyit bulunmas› gerekir. Baz› yazarlar Farsça

ve Türkçe eklerle yap›lan bütün kafiyeleri ayn› yolla elde edilmifl kafiyelerden

kabul ederek kafiye-i flâygân tan›m›n› geniflletmifllerdir.

Örnek

Cem’ old› bezm-i sohbete yârân birer birer

Câm ald› dest-i iflrete rindân birer birer

Nâbî

Aç›klama: Beyitteki “yârân” ile “rindân” sonlar›na Farsça ço¤ul eki “-ân”

getirilerek kâfiye yap›lm›flt›r.

Kafiye tekrar›n›n aç›k olmad›¤›, daha zor anlafl›ld›¤› örnekler: “...sîmîn” ve

“...zerrîn”de oldu¤u gibi. Bu kafiyelerde Farsça “-în” eki tekrarlanmaktaysa da

bu tekrar îtâ-y› celîdeki gibi aç›k de¤ildir.

e) Revî harfinin bir yerde harekeli, bir yerde sakin olmas›: “...âb-› aflk” ve “...

flâb aflk”ta oldu¤u gibi. Revî harfi olan “b”, ilk kafiyede harekeli, ikincisinde

ise harekesizdir.

Kafiye ‹le ‹lgili Baz› Uyar›lar

Kafiye ile ilgili kurallar farkl› bak›fl aç›lar›yla yap›lm›fl tasnifler içine serpifltirilmifl

bir hâlde bulunduklar› için bu kurallar› burada toplu hâlde özetliyoruz:

1. Kafiye harfi ya harekeli ya da harekesizdir. Harekeliyse bu harekenin tekrar›

gerekir.

2. Revînin kafiye yap›lan kelimenin son aslî ya da aslî hükmündeki harfi olmas›,

yani ek olmamas› gerekir. Bu kurala uymayan kafiyeler kusurlu kabul

edilir: “...biz” ve “...evliyiz”de oldu¤u gibi.

3. Revîden önce harekeli bir ünsüz (=dahîl), bu ünsüzden önce de bir elif

(=te’sîs) bulundu¤u zaman, bu elifin fliir boyunca tekrar› flart de¤ilse de kafiyeden

beklenen ahengi tam olarak elde edebilmek için bu elifin tekrar›nda

yarar görülmüfltür: “...nâkil” ve “...kâbil”de oldu¤u gibi.

4. Kafiyede harekesiz (=mukayyed) revîden önce bir ünsüz (=dahîl) ve ondan

önce de elif (=te’sîs) varsa, bu ünsüzün harekesinin aynen tekrar› gerekir:

“...musâdif” ve “ârif...”te oldu¤u gibi.

5. Harekeli (=mutlak) revîden önce bir ünsüz (=dahîl) ve ondan önce de elif

(=te’sîs) varsa, bu ünsüzün harekesi farkl› olabilir: “...kâtibe” ve “...mükâtebe”de

oldu¤u gibi.


5. Ünite - Eski Türk Edebiyat›nda Ölçü (II) ve Kafiye

6. Revîden önce bir uzun ünlü (=ridf) varsa bunun kafiyede aynen tekrar› gerekir:

“...flarâb” ve “...harâb”, “...flûr” ve “...sûr”, “...zarîf” ve “latîf”te oldu¤u

gibi. Bu tür kafiyelerde uzun ünlülerin farkl› olmas› bir kafiye kusurudur:

“...mûr” ve “...mîr”de oldu¤u gibi.

7. Revîden önce harekesiz bir ünsüz (=kayd) varsa bu ünsüzün tekrarlanmas›

tercih edilir: “...mihr” ve “...sipihr”de oldu¤u gibi. E¤er tekrarlanamazsa

tekrarlanan harflerin birbirine yak›n sesleri gösteren harfler olmas› gerekir:

“...bahr” ve “...flehr”deki gibi. Revî sakin (=mukayyed) oldu¤unda bir

kusur olarak kabul edilen bu harf farkl›l›¤›n›, harekeli (=mutlak) oldu¤unda

kusur olarak görmeyenler de vard›r.

Aç›klama: “Bahr”deki “h” eski yaz›da “ha ”, “flehr”deki ise “güzel he

”dir.

8. Revîden sonra gelen bütün harfler ve harekeleri (=redîf) aynen tekrarlanm›fl

olmal›d›r.

9. Farsça ço¤ul ve s›fat-fiil (=s›fat-› müflebbehe) eki olan “-ân”la yap›lm›fl kafiyeleri

gazelde birden fazla, kasidede de yedi beyitten az ara ile tekrarlamak

kurallara göre kusurdur.

10. Gazelde kafiyenin aynen tekrar› büyük kusurdur. Kasidede ise tekrarlanan

kafiyeler aras›nda en az yedi beyitlik bir ara bulunmal›d›r.

11. Kurallara göre Farsça olsun Türkçe olsun gazelde ayn› ek ile birden fazla

kafiye yap›lmas› kusurdur: “...âlem-gîr” ve “...cihân-gîr” ile “...gel-en” ve

“gid-en”de oldu¤u gibi. Kasidede bu yolla yap›lm›fl kafiyeler birden fazlaysa

aralar›nda en az yedi beyit bulunmal›d›r.

12. Kafiyeyi meydana getiren sözcüklerden biri Farsça terkip hâlinde, di¤eri

de terkipsizse, bu tür kafiyeler de kusurlu kafiyelerdir: “...âb-› aflk” ve “flâb

aflk”taki gibi.

Bir gazelin kafiyeleri “cân”, “d›rahtân”, “giryân”, “uryân”, “bürrân”, SIRA “handân”, S‹ZDE“yeksân”

ve

“d›rahflân”d›r. Bu kafiyelerden “d›rahtân”›n sonundaki “-ân” eki Farsça ço¤ul; “giryân”,

“bürrân”, “handân” ve “d›rahflân”›n sonundaki “-ân”lar da Farsça s›fat-fiil ekleridir. Bu

DÜfiÜNEL‹M

kafiyeleri kafiye kusurlar› aç›s›ndan de¤erlendiriniz.

Örnekler

I. Kāfiye-i mücerrede

SORU

SORU

Örnek beyitlerdeki k›sa ünlü ve revîler koyu harflerle gösterilmifltir.

D‹KKAT

Ölme gönül firâk ile Îsî-nefes gelür

D‹KKAT

Yanma ci¤er figân ile feryâd-res gelür

SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE

***

Rûz u fleb hamd eyle her bir ni’mete bin kerre tâ

Hamd ü flükrün sâyesinde ni’met itsün sende câ

***

Bir somun ekmek içün gitme le’îme egme ser

AMAÇLARIMIZ AMAÇLARIMIZ

Dâmen-i sa’ye yap›fl elbet bulurs›n sîm ü zer

***

Almak istersen e¤er ders-i edeb

K ‹ T A P

K ‹ T A P

Ehl-i fazlun sohbetin eyle taleb

***

Olmak istersen e¤er esrâr-› ilme muttali’

TELEV‹ZYON

TELEV‹ZYON

Ehl-i fazlun meclisinde dâ’imâ ol müstemi’

Aç›klama: Beyitte revî “ayn”d›r.

***

‹NTERNET ‹NTERNET

3

143

SIRA S‹ZDE

DÜfiÜNEL‹M


144

Eski Türk Edebiyat›na Girifl: Biçim ve Ölçü

R›zkun› tahsîl içün sa’y eyle sen sarf it emek

Çünki deryâlar bile ât›llara virmez semek

***

Olanlar tâlib-i râh-› hakîkat

Alurlar cümle eflyâdan nasîhat

***

Mübtenîdür flübhesüz bin hikmete her bir hades

Çeflm-i dikkatle nazar k›l görme bir fley’i abes

***

Dilersen kavlin olsun gayri akvâle müreccah

Uzun lâf itme dikkat it sözün olsun münakkah

***

Umûr-› memleket kâmillere olsa muhavvel

Olur elbette devlet iflleri gâyet mükemmel

***

Umma ihsân itdügün âdemden aslâ bir kerem

Çok teflekkür it eger çekmez isen andan elem

II. Kāfiye-i mürekkebe

1. Kāfiye-i mürdefe

a) Elif(=â)li mürdefler

Örnek beyitlerdeki ridf ve revîler koyu harflerle gösterilmifltir.

Vakt olur kim en küçük bir iltifât

Hall ider da’vây› kalmaz müflkilât

***

Eger olmaz ise bir evde inâs

Bozulur mahv olur o evde esâs

***

Ehl-i kibre mukterin olma sak›n verme selâm

‹ctinâb it dâ’imâ hod-bîn ile itme kelâm

***

Kolaydur eylemek ma’sûm› nâlân

Çal›fl it merd isen mazlûm› flâdân

***

Cevr-i dehrün muktezâs›yla giderse mâl ü câh

Dâmen-i sabra yap›fl beyhûde itme âh u vâh

***

Böyledür kā’ide beyne’l-ahbâb

Aran›lmaz konuflurken elkab

***

Devâm itmez zemânun hükmi bisyâr

Gelür bir gün güler elbette gam-hâr

***

Çal›fl taltîfe halk› dikkat it olma dil-âzâr

Buna âlem dinür bir gün kalurs›n sen de nâ-çâr

***

Kim ki âdildür ider zulm eylemekden ihtirâz

Kesb ider dünyâda vü ukbâda haylî imtiyâz

***


Merd isen urma flütûmunla kulûb-› nâsa dâ¤

Bed-zebân olma sak›n menfûr olursun hem-çü zâ¤

***

Dü-tâ olm›fl olan pîri görüp sen itme istihfâf

Du’âs›n alma¤a sa’y it elin öp eyle isti’fâf

b) Vav(=û)l› mürdefler

Örnek beyitlerdeki ridf ve revîler koyu harflerle gösterilmifltir.

Her dem gözümden ifligüne seyl-i hûn gider

Sabr u karâr dilden ü cândan sükûn gider

***

Ne bâr-› kahr ile gam çek ne lutfa mesrûr ol

Ne vuslat eyle taleb yârdan ne mehcûr ol

***

Olam dirsen iki dünyâda mer¤ûb

Hevâya uyma nefse olma ma¤lûb

***

Uyup ikbâl-i dehre olma ma¤rûr

Çal›fl mukbil iken it halk› mesrûr

***

Eski bir darb-› meseldür eyle sen bu kavli gûfl

Âb-› hayvân olsa da nâ-dân elinden itme nûfl

***

Hak görüp hak belleyüp bir kâr› eylersen flürû’

Mültemesler hât›riyçün itme sen andan rücû’

Aç›klama: Beytin revîleri “ayn”d›r.

c) Ye(=î)li mürdefler

Örnek beyitlerdeki ridf ve revîler koyu harflerle gösterilmifltir.

Çocu¤un vakt-i sabâvetde idersen te’dîb

Sonra sen râhat idersin seni itmez ta’zîb

***

Mâl-i dünyâya sak›n olma harîs

Çünki gitmez kabre illâ bir kamîs

***

‹dersen âheri bir zenbe tahrîk

‹dersin nefsüni ol zenbe teflrîk

***

Lutf ile a’dâs›na gālib gelür ekser halîm

Önce leyyin sözle da’vet itdi Fir’avn’› Kelîm

***

Gazaba gālib olup her kim iderse teskîn

Gelecek flerden ider nefsini elbette emîn

5. Ünite - Eski Türk Edebiyat›nda Ölçü (II) ve Kafiye

2. Kafiye-i mukayyede

Örnek beyitlerdeki kayd ve revîler koyu harflerle gösterilmifltir.

145


146

Eski Türk Edebiyat›na Girifl: Biçim ve Ölçü

Bu gice leflker-i hâb ile hayli ceng old›

Fezâ-y› dîde sipâh-› siriflke teng old›

***

Kabiliyyet olmay›nca neylesün insâna ders

Kabiliyyetsiz olanlar derk ider her fley’i ters

***

Akçasuz kalsan sana dar gelmifl olsa rûy-› arz

‹steme bir kimseden bir fley sak›n sen alma karz

***

Bir mürüvvet sâhibi bir fley sana eylerse bahfl

Hem teflekkür eyle hem de lutf›n› it kalbe nakfl

***

Kâmil olmakl›kda en evvelki flart

Eylemekdür lây›k›yla nefsi zabt

***

Cidde sa’y it olmasun kârunda haflv

Âdemi berbâd ider çün lehv ü la¤v

3. Kafiye-i mü’essese

Örnek beyitlerdeki te’sîs, dahîl, dahîlin harekesi ve revîler koyu harflerle gösterilmifltir.

Sak›n nâ-dâna izhâr eyleme esrâr› ey dânâ

Sükût it nezd-i câhilde hamûfl ol sen kitâb-âsâ

***

Zemân oldukca tahsîle müsâ’id

An› fevt itme tahsîl it fevâ’id

Aç›klama: ‹lk m›srada dahîl “ayn”, ikinci m›srada “hemze”dir.

***

Hudâ’nun hikmeti her fley’de zâhir

Fakat ekser kifli derkinde kas›r

***

Yetîmi lutf-› ihsânunla eylersen nüvâzifl

Verür Rezzâk-› âlem r›zk›na pek çok küflâyifl

***

H›yânet ehlini korkakl›¤›ndan bil sen ey ârif

Meseldür çünki derler her olan hâ’in olur hâ’if

Aç›klama: ‹kinci m›srada dahîl hemzedir.

***

Sen e¤er cümle umûrunda olursan sâd›k

Seni mes’ûd ider elbette Cenâb-› Hâl›k

***

Cihândur bu degül bir âdeme âher müflâkil

Kimi kās›r kimi kâmil olur misl-i enâmil

***

Aflkun yol›nda cân heves eyler ticârete

Hûnî gözün gözetmifl an› geldi garete

***

Bir söz dedi cânân ki kerâmet var içinde

Dün giceye dâ’ir bir iflâret var içinde


5. Ünite - Eski Türk Edebiyat›nda Ölçü (II) ve Kafiye

Zü’l-kavâfî

Her gün hayâl-i çihre-i dilberden a¤lar›n

Her dün melâl-i turre-i dilberden a¤lar›n

Emrî

Aç›klama: Beyit zü’l-kavâfî ve murassad›r. Birinci m›sradaki “...gün hayâl-i

çihre...” ile ikinci m›sradaki “...dün melâl-i turre...” ibarelerindeki sözcükler

hem birbiriyle kafiyeli hem de ayn› vezindedirler. Beytin “...dilberden

a¤lar›n” k›sm› ise rediftir.

Cinasl› kafiye

Yârün bizümle kibri nedür kînesi neden

Yâ Rab n’olayd› gitseydi ol kîne sîneden

Aç›klama: Beyitteki kafiye mürdef ve cinasl› kafiyedir. Birinci m›sradaki ...esi neden

ile ...e sîneden aras›nda mürekkeb cinas vard›r. Bu kafiyede nler revî, -

denler de rediftir.

147


148

Özet

A MAÇ

1

A MAÇ

2

Eski Türk Edebiyat›na Girifl: Biçim ve Ölçü

Türk fliirinde kullan›lan aruz kal›plar›n›n bahirlerini

saptayabilmek.

Türk edebiyat›nda s›k kullan›lan aruz vezinleri,

rübâ’î vezinleri de dahil olmak üzere on bahirde

toplanm›flt›r. Bu bahirler hezec, recez, remel,

münserih, muzâri, müctes, serî’, hafîf, mütekārib

ve kâmil ad› verilen bahirleridir. Rubâ’î

vezinleri olan ahreb ve ahrem kal›plar› ise recez

bahrinden ç›kar›lm›flt›r. Türk fliirinde en çok

mef’ûlü, mefâ’îlün ve mefâ’îlü tef’ileleriyle bafllayan

hezec bahrindeki 9 vezin; müstef’ilün,

müfte’ilün ve müstef’ilâtün tef’ileleriyle bafllayan

recez bahrindeki 6 vezin; fâ’ilâtün, fe’ilâtün

ve fe’ilâtü tef’ileleriyle bafllayan remel bahrindeki

8 vezin; müfte’ilün tef’ilesiyle bafllayan

münserih bahrindeki 2 vezin; mef’ûlü tef’ilesiyle

bafllayan muzâri bahrindeki 3 vezin; mefâ’ilün

tef’ilesiyle bafllayan müctes bahrindeki 2 vezin;

müfte’ilün ve mefâ’ilün tef’ileleriyle bafllayan serî’

bahrindeki 4 vezin; fe’ilâtün tef’ilesiyle bafllayan

hafif bahrindeki 1 vezin; fe’ûlün tef’ilesiyle

bafllayan mütekārib bahrindeki 2 vezin; mütefâ’ilün

tef’ilesiyle bafllayan kâmil bahrindeki 3

vezin; ahreb kal›plar›ndan 6 vezin ve ahrem

kal›plar›ndan 2 vezin kullan›lm›flt›r.

Divan fliiri kafiye sistemini tan›mak ve tan›mlayabilmek.

Kafiye aruz vezniyle birlikte Divan fliirinde ahengi

sa¤layan iki aslî unsurdan biridir. “Redifsiz fliirlerde

m›sra ya da beyit sonlar›ndaki, redifli fliirlerde

de rediften hemen önceki ses ya da seslerin

tekrar›ndan do¤an âhenk” olarak tan›mlanabilir.

Bu sistemde kafiyenin tek bir ünsüz ya da

uzun ünlünün tekrar›ndan da birden fazla ses

benzeflmesinden de elde edilmifl olmas› mümkündür.

Divan fliirinde tek bir sesin tekrar›ndan

meydana gelen kafiyelere mücerred kafiye, birden

fazla sesin tekrar›yla elde edilen kafiyelere

de mürekkeb kafiye ad› verilir. Mürekkeb kafiyenin,

kullan›lan kafiye harflerine göre belirlenmifl

mürdef, mukayyed ve mü’esses kafiye ad›

verilen üç türü vard›r. Kafiye harfleri te’sîs, kayd,

ridf, dahîl, revî, vasl, hurûc, mezîd ve nâ’ire

adlar› verilen dokuz harftir. Bu harfler içinde as›l

kafiye harfi revîdir. Revî d›fl›ndaki sekiz harfin

dördü revîden önce, dördü de sonra kullan›labilir.

Revîden önceki harfler ridf, kayd, te’sîs ve

dahîldir. Ridf, revîden hemen önce gelen bir

uzun ünlü (=â, û, î); kayd revîden önceki hare-

A MAÇ

3

kesiz ünsüz; te’sîs de revî ile aralar›nda bir harekeli

ünsüz (=dahîl) bulunan eliftir. Ridf ve revî

ile yap›lm›fl kafiyeye mürdef; kayd ve revî ile

yap›lm›fl kafiyelere mukayyed; te’sîs, dahîl ve

revî ile yap›lm›fl kafiyelere de mü’esses kafiye

denir. Mürdef “ridfli”, mukayyed “kaydl›