Tarnowskie Góry. Przyroda

Tarnowskie Góry 

Przyroda

Henryk kościelny 

SebaStian roSenbaum 



Wydano na zlecenie Referatu Promocji i Informacji 

oraz Wydziału Ochrony Środowiska 

Urzędu Miejskiego w Tarnowskich Górach, 

ze środków Gminnego Funduszu 

Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej 

i Wojewódzkiego Funduszu 

Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej 

w Katowicach 

www.tarnowskiegory.pl 

Fotografie i opisy zdjęć: Henryk Kościelny 

Teksty: Sebastian Rosenbaum 

Projekt okładki: Bogusław Nikonowicz 

Skład: Monika Rosenbaum 

Druk: Drukpol s.j. Tarnowskie Góry 

www.drukujemy.pl 

Fotografie archiwalne ze zbiorów Beaty i Jacka Kalke 

Tarnowskie Góry 2007



Wstęp 

„W mroku przeszłości”, pisał w 1927 r. 

Jan Nowak, „pokrywały naszą ziemię 

gęste lasy i rozległe bagna (...) Z pierwotnych 

siedzib wyruszały wyprawy na dzikie 

zwierzęta (...) do lasów i borów, gdzie 

niedźwiedzie i wilki jeszcze były nieograniczonymi 

panami gąszczu, gdzie bobry 

gnieździły się niezliczenie w swych domkach 

fantastycznych, gdzie skrzętne pszczoły nagromadziły 

zapasy miodu...” Skłonnemu 

do fantazjowania kronikarzowi 

tarnogórskiemu tym razem można 

dać wiarę. Istotnie bowiem, obszar dzisiejszych 

Tarnowskich Gór, jak i dalszej okolicy, pierwotnie 

porastały gęste lasy. Ponad trzy stulecia przed 

Nowakiem, w 1612 r., pisał o tym Walenty Roździeński 

w „Officina Ferraria”: „Przed stem lat tam 

nie było nic jeno las goły, / Od którego okolne wsi przezwisk 

dostały; / Który prawie w środku stał między temi wsiami, 

/ Leszczyn, tarnin wyrosły, wielkimi sosnami”. Lasy 

wówczas były nie tylko większe obszarowo, ale 

także bogatsze gatunkowo: obok typowych i dziś 

lasów sosnowych, występowały też buczyny, grądy 

(lipy, dęby, graby), a w dolinach rzek – łęgi 

(jesiony i olchy). Jednak już w średniowieczu te 

potężne bory były mocno przetrzebione: szereg 

wsi, tworzących się zwykle nad licznymi jeszcze 

wtedy ciekami wodnymi, zagarniał coraz większy 

obszar leśny pod pola uprawne, łąki i pastwiska. 

Od początków XIII w. w dokumentach poczynają 

pojawiać się nazwy tych osad: Repty, Ptakowice, 

Tarnowice, Opatowice, Rybna, Stolarzowice, Bobrowniki, 

Piekary i in. Jednak trzebienie lasów 

miało i inną przyczynę. Otóż elementem geologicznej 

budowy podtarnogórskiego krajobrazu są 

dolomity kruszconośne, bogate w złoża ołowiu 

i cynku. Już w średniowieczu na wychodniach tej 

skały rozpoczęto intensywną eksploatację górniczą, 

której jednym z głównych punktów w XII 

i XIII w. była Srebrna Góra (Strzebnica, Silberberg, 

347 m n.p.m.), położona na gruntach 

Rept. Wzgórze częściowo ogołocono z buków 

i jodeł, a ich miejsca zajęły prymitywne kopalnie 

odkrywkowe. Podobnie było na dwóch innych 

wzniesieniach – Suchej Górze (352 m n.p.m.) 

oraz Cipiorze (340 m n.p.m.). Lasy wycinano, 

by otworzyć miejsce dla bicia szybów, ale też aby 

pozyskać surowiec dla kopalń. W XVI w., jak wynika 

z „Ordunku Gornego”, pieczę nad lasami 

sprawował specjalny urzędnik zwany forstmistrzem 

(leśniczym), którego celem było baczenie „aby dla 

gor [tj. kopalń] drzewo chowane było”. Areał lasów 

topniał, wciąż jednak stanowiły one wyrazisty element 

krajobrazu bliżej i dalej Tarnowskich Gór. 

Z końcem XVIII w. podróżujący po Górnym Śląsku 

pedagog wrocławski Johann Gottlieb Schummel 

pisał: „Od Lublińca aż do Tworoga ciągnął się niemal 

nieprzerwanie las. (...) Nużącą monotonię zmniejszyły jego 

niezmierzone głębie; cień drzew chronił mnie przed słońcem, 

które jeszcze o godzinie 4 mocno przypiekało; śpiew ptaków 

towarzyszył mi w drodze”. Czas płynął, a fascynująca 

siła podtarnogórskich lasów wciąż dawała o sobie 

znać. Pisarz Karl Franz Mainka wspominał 

dzieciństwo w latach 70. XIX w., którego areną 

były sąsiadujące z rodzinnym miastem lasy. Wraz 

z rówieśnikami podejmował codzienne wędrówki 

na Srebrną Górę, znów porośniętą drzewami, 

gdzie pił „soki z brzóz o dziwnym smaku”, a jesienią 

zbierał orzechy laskowe. Wędrował do lasów za 

Sowicami i Czarną Hutą, by zbierać grzyby, czernicę, 

borówki i jeżyny; do lasów koło Pniowca czy 

Wymysłowa, gdzie spotkać można było przysiół- 


6 Tarnowskie Góry 

ki „leśnych ludzi” - wyrobników produkujących 

gonty, węgiel drzewny i sadzę. W swoich lirykach 

Mainka nazywał Segiet „moich stron prawdziwą perłą” 

i „najbardziej kochanym miejscem”. 

Górnictwo doprowadziło nie tylko do wycinki 

drzewostanu. Pozostawiło po sobie szereg głębokich 

zmian w naturalnym krajobrazie Tarnowskich 

Gór. Powstałe formy antropogeniczne 

również zresztą ulegały przekształceniom. Przykładem 

mogą być warpie (zwane też pinami), czyli 

pozostałości kopalnictwa rudnego. Składają się 

one z dwóch elementów: niskich, lejowatych hałd, 

pośrodku których znajdują się doły – zagłębienia 

po dawnych szybach. Najstarsze piny, z XVI- 

XVIII w., zachowały się do dziś w trzech punktach 

miasta: koło Sowic, między kolonią robotniczą 

Szczęść Boże a Nowymi Reptami i między 

Bobrownikami a Piekarami Rudnymi. Natomiast 

pokaźne obszary warpii w rejonie Srebrnej Góry, 

Bobrownik i Rept pochodzą głównie z XIX w. 

i związane są z wydobyciem prowadzonym przez 

państwową kopalnię „Friedrich”. Ale w przeszłości 

piny obejmowały obszar wielokrotnie większy. 

Zwiedzając pod koniec XVIII w. okolice Tarnowskich 

Gór i Szarleja, ks. Johann Friedrich 

Zöllner, pisarz oświeceniowy z Berlina, zauważał, 

że poszczególne szyby leżą tak blisko siebie, iż 

krajobraz wydaje się być pokryty ogromną ilością 

gigantycznych kretowisk. Po ustaniu eksploatacji 

hałdy niwelowano i zajmowano pod pola uprawne 

lub zieleńce. Przykładem obszaru proweniencji 

pogórniczej jest Park Segiecki koło Rept Śl. oraz 

zespół przyrodniczo-krajobrazowy „Doły Piekarskie”, 

zlokalizowany na wyrobiskach działającej 

na przełomie XIX i XX w. kopalni 

żelaza i dolomitu. Jednak najbardziej 

malowniczymi formami antropogenicznymi 

są pozostałości dawnych 

kamieniołomów, czynnych nierzadko 

jeszcze kilkanaście lat temu, skupione 

w południowej i zachodniej części 

Tarnowskich Gór. To dawne wyrobiska 

kamieniołomów i dolomitołomów 

„Bobrowniki”, „Blachówka”, „Rudne 

Piekary”, „Sucha Góra” i in., będących 

własnością lokalnych przedsiębiorców 

(np. rodziny Cohnów), ale też należących do potężnych 

zakładów, np. „Friedenshütte” z Bytomia, 

czy „Laurahütte” z Siemianowic. O ile piny obecnie 

trudno wypatrzyć, o tyle pozostałości kopalnictwa 

skalnego tworzą potężne, chciałoby się rzec 

monumentalne formy, o ogromnej atrakcyjności, 

nie tylko wizualnej. Wreszcie trzecia, bodaj najbardziej 

znana pozostałość ingerencji człowieka 

w porządek natury – podziemia tarnogórsko-bytomskie, 

czyli ogromna sieć chodników dawnych 

kopalń kruszcowych, szybów, komór i sztolni. 

Potężny system wyrobisk pogórniczych mierzy 

ok. 300 km długości, w drobnej części tylko 

udostępniony jest ruchowi turystycznemu, dzięki 

otwartej w 1958 r. Sztolni Czarnego Pstrąga 

oraz istniejącej od 1976 r. Kopalni Zabytkowej 

Rud Srebronośnych, którą, co warto odnotować, 

odwiedziło dotąd prawie 1,8 mln turystów. 

Niezwykłość podziemi nie tkwi wyłącznie w ich 

rozmachu. Są one obecnie, dzięki specyficznemu 

mikroklimatowi, rezerwuarem cennych gatunków 

fauny, pośród których naczelne miejsce zajmują 

zimujące tu nietoperze. Liczna, kilkunastotysięczna 

ich populacja, reprezentuje aż dziesięć 

gatunków tych ssaków. 

Ślady dawnej eksploatacji to nie jedyne antropogenicznie 

ukształtowane fragmenty środowiska 

naturalnego w rejonie miasta. Ingerencję człowieka 

odnaleźć można w charakterze drzewostanu. 

Sadzone od początków XIX w. lasy zdominowane 

były przez monokultury drzew iglastych (gł. sośniny), 

co doprowadziło do daleko idącej zmiany 

szaty roślinnej. Dopiero w ostatnich latach sadzi 

się inne gatunki drzew. Także stosunki wodne ule-

gły daleko idącym przemianom. Sieć 

cieków wodnych była niegdyś o wiele 

gęstsza. Kopalnictwo spowodowało zanik 

wielu drobniejszych rzeczek i potoków 

oraz zmniejszenie poziomu wód 

w większych ciekach. Szczególne spustoszenie 

poczyniło wydrążenie potężnej 

„Tiefer Friedrich Stollen”, wielokilometrowej 

sztolni kopalni „Friedrich”. 

Rozpoczęte w 1821 r. prace ciągnęły 

się przez kolejne dziesięciolecia, doprowadzając 

do daleko idącego obniżenia 

poziomu wód. Przepływy dwóch głównych 

rzek tarnogórskich Stoły i Dramy, w wieku XX 

były o połowę mniejsze niż z końcem XVIII w. 

Zanikła niemal zupełnie niezwykle prężnie rozwijająca 

się w XVII i XVIII w. gospodarka stawowa. 

Wraz z rozwojem nowożytnego górnictwa pod 

koniec XVIII w. rozpoczął się też proces regulowania 

biegu rzek, pozostający nie bez skutków dla 

nadrzecznych ekosystemów. 

Cywilizacja i natura pozostają więc w ciągłej interakcji, 

raz przybierającej formy konfliktu, kiedy 

indziej pokojowego współistnienia. Przestrzeń 

miasta, bastion cywilizacji, ukształtowana w jaskrawej 

opozycji do przyrody, przyjmuje także 

elementy swojej oponentki, natury. Przykładem 

- zazielenianie Tarnowskich Gór. Oglądając dom 

Rudolpha von Carnalla, namalowany na filiżance 

słynnego Carnall-Service z 1844 r., widać przylegający 

do budynku spory, otoczony murem ogród. 

To czas dominacji zieleni prywatnej, czasem założonej 

z dużym rozmachem, jak ogród-park 

Opitza przy Górze Redena. Ale już wkrótce zieleń 

opuści przestrzeń intymną, przenosząc się 

w obszar publiczny miasta. Pierwsze dwa założenia 

typu parkowego, udostępnione do publicznego 

użytku, stworzone zostały przez zakłady pracy 

jako miejsca wypoczynku dla robotników. To Park 

Górniczy z lat 20. XIX w. przy szybie „Rudolphine” 

koło Bobrownik, tam, gdzie wydobyto 

pierwsze rudy kruszcowe w 1784 r., oraz współczesny 

mu Park Hutniczy w Strzybnicy. Powstały 

one poza ówczesnymi granicami miasta. Pierwsze 

publicznie dostępne oazy zieleni w ścisłym 

tarnogórskim centrum miały skromne rozmiary: 

były to skwery i zieleńce, z których dwa największe 

założono przy starostwie powiatowym i przy 

dworcu kolejowym. Dopiero w 1903 r. przy szosie 

do Starych Tarnowic stworzono pierwszy park 

z prawdziwego zdarzenia – Promenadę, czyli Park 

Miejski, efekt współdziałania władz komunalnych 

i kościelnych Tarnowskich Gór. Pierwotnie mierzył 

11,5 ha, rozrósł się potem do 22 ha. Tworząc 

go zachowano specyficzne ukształtowanie terenu: 

np. pozostawiono pogórnicze warpie, a na jednej 

z nich ustawiono nawet charakterystyczną altankę 

widokową. Starano się urozmaicać otoczenie: 

prócz drzew, krzewów i kwiatów park zdobiły 

głazy narzutowe, altanki, kioski, a także pomnik 

twórcy górnośląskiego górnictwa hr. Redena oraz 

jego „zleceniodawcy” - króla Fryderyka II. Obok 

Promenady otwarto korty, boisko i tor łyżwiarski. 

Z czasem pojawiły się kolejne parki: Redena przy 

ul. Opolskiej, Strzelecki na Blaszynie („Małpi 

Gaj”), oo. kamilianów na Galgenbergu. Parki, 

często niezwykle bogate i oryginalne, zakładano 

też poza miastem, zwykle z inicjatywy lokalnej 

szlachty i arystokracji, przy jej rezydencjach, pałacach 

i dworkach: na Karłuszowcu, w Rybnej, Reptach, 

Nakle, Świerklańcu, Brynku, Ptakowicach, 

Kopaninie, Kamieńcu, Zielonej i dalej – w Łubiu 

czy Koszęcinie. Niektóre siedziby szlacheckie 

miały specjalny charakter – jako pałacyki myśliwskie 

służyły jednej z największych namiętności 

warstw wyższych: polowaniom. 

Obszary zieleni urządzonej świadczą o docenieniu 

obecności przyrody w pobliżu ludzkich siedzib. 

Stąd tylko krok do uregulowanej prawnie ochrony 

przyrody. Już w 1916 r. powstał taki obszar w Se- 

Przyroda 

7


giecie, w 1953 r. przekształcony w pełnoprawny 

leśny rezerwat „Segiet”. Jest to jedyny rezerwat 

w mieście, ale istnieją też dwa zespoły przyrodniczo-krajobrazowe: 

„Park w Reptach i dolina rzeki 

Dramy” (2002 r.) i „Doły Piekarskie” (2006 r.). 

Te trzy obszary to łącznie ponad 285 hektarów. 

Projektowane są kolejne tereny chronione: rezerwat 

„Oles” koło Tłuczykątu, zespoły przyrodniczo-krajobrazowe 

w Strzybnicy, Pniowcu 

i Boruszowicach. Pokaźna jest liczba miejskich 

pomników przyrody: 123, na ogół to cenne gatunki 

drzew, głównie dęby, ale także buki, leszczyny 

tureckie, jesiony, klony czy lipy drobnolistne, jak 

w „Parku Kunszt”. Waloryzacja przyrodnicza Tarnowskich 

Gór z 1996 r. wymienia 49 powierzchni 

przyrodniczo cennych w obrębie granic miasta, 

którego terytorium, co warto podkreślić, aż w 40 

proc. stanowią lasy. A zieleń urządzona obejmuje 

obecnie ok. 200 hektarów. 

Tak więc przyroda (zarówno fauna, jak i flora) 

Tarnowskich Gór i okolicy ulegały w minionych 

stuleciach daleko idącym przekształceniom. Pośród 

wszystkich tych zmian pozostały jednak 

i punkty stałe. Przede wszystkim położenie geograficzne, 

determinujące dwoistość krajobrazu: 

płaskiego i lesistego na północy, przynależnego 

do Niziny Śląskiej (obszar Obniżenia Małej Panwi 

z Lasowicami, Sowicami, Piaseczną, Pniowcem 

i Strzybnicą) oraz pagórkowatego, zdominowanego 

przez pola uprawne i formy antropogeniczne 

na południu, będącego częścią Wyżyny Śląskiej 

(centrum, Bobrowniki, Piekary Rudne, Stare 

Tarnowice, Rybna – położone na Garbie Tarno- 

górskim, Repty – na Wyżynie Katowickiej). 

Konstansem jest budowa geologiczna, 

w której również w pewnym 

stopniu zaobserwować można opozycję 

północ-południe. W pierwszej części 

przeważają luźne piaski, przemieszane 

ze żwirami i glinami, z rzadka obecne 

też na południu, gdzie jednak dominantą 

są wapienie, dolomity i twarde 

piaskowce. Typowe gleby południa to 

rędziny i gleby brunatne, na północy – 

gleby bielicowe i brunatne bielicowane. 

Jeszcze inna granica przecina obszar 

miasta i okolic: to dział wodny dorzeczy Odry 

i Wisły. Większość (ok. 95 proc.) tarnogórskich 

cieków, z dwoma największymi Dramą i Stołą na 

czele, niesie swoje wody do Odry, tylko potok Segiet 

łączy się z wodami płynącymi do Wisły. 

Zamieszczone w niniejszym albumie zdjęcia 

Henryka Kościelnego, owoc cierpliwości i pasji, 

wizualizują tarnogórską przyrodę z wyjątkową 

intensywnością. Fotograf rejestruje elementy statyczne 

krajobrazu: kolumnady drzew, rozlewiska 

rzek, płachty łąk i pasma pól. Jednocześnie na to 

stabilne tło nakłada element dynamiczny – wyjątkowej 

urody portrety okolicznej fauny, na czele 

z najchętniej bodaj fotografowanym ptactwem. 

Album ma układ tematyczny, składa się z kilku 

części, zespolonych wspólnym mianownikiem: 

las, pola i łąki, nad wodą, parki, ptaki. Zdjęcia nie 

tworzą suchej dokumentacji „walorów przyrodniczych” 

miasta i okolicy, ale raczej subiektywny 

przewodnik po świecie tarnogórskiej przyrody. 

Ilustracje: 

str. 5: Tarnowskie Góry ok. 1700 r. Na pierwszym 

planie szyby i hałdy. Rys. Paul Knötel, ok. 1900 r. 

str. 6: Altanka widokowa na warpii w Parku Miejskim. 

Zdj. po 1903 r. 

str. 7: Alejka w Parku Miejskim, z lewej głazy narzutowe 

i tablica z wierszem Hildebrandta. 

Zdj. po 1903 r. 

str. 8: Park Hencklów von Donnersmarcków w Reptach 

Śl. W tle pałac z 1898 r. Zdj. początek XX w.

Ilustracja u góry: Fragment typowego boru w Lasach Tarnogórsko-Lublinieckich. 

Ilustracja na następnych stronach: Starodrzew bukowy w Zespole Przyrodniczo-Krajobrazowym „Park w Reptach i dolina rzeki 

Dramy”. 

W lesie 

Tereny zalesione to pokaźna część Tarnowskich Gór: aż 35-40 proc. całej powierzchni miasta, 

co na tle innych miejscowości silnie uprzemysłowionego regionu jest rzadkością. Ale lasy 

tarnogórskie i okoliczne nie tworzą jednolitej grupy na całym obszarze, przeciwnie, cechuje 

je daleko idące zróżnicowanie. Tak więc lasy w mieście i okolicy podzielić można na dwie 

główne grupy. Na północy występuje kompleks borów sosnowych, należący do Lasów Lubliniecko-Świerklanieckich. 

Dominuje w nich sosna zwyczajna, z domieszkami różnych gatunków 

brzóz i świerka pospolitego, częstszego na obszarach bardziej wilgotnych. Tu i ówdzie 

pojawiają się bory mieszane, gdzie obok sosen spotkać też można dęby i osikę. Rzadkością na 

tym obszarze są liściaste grądy, z dębami, lipami, jaworem i grabem (np. w okolicy Lasowic). 

Jeszcze rzadsze są rosnące na terenach podmokłych łęgi z olszą i brzozą oraz olsy porzeczkowe. 

W poszyciu przeważają różne gatunki borówki, wrzosy, trzcinnik, skrzyp, kruszyna, 

żurawina, orlica i in. Obszary zalesione przetykane są zbiorowiskami nieleśnymi: łąkami, bagnami, 

torfowiskami, wrzosowiskami. Przewaga sosny jest skutkiem gospodarki nastawionej 

na pozyskiwanie drewna. Taka polityka leśna, w połączeniu z melioracjami cieków, doprowadziła 

do zubożenia lasów. 


9

10 Tarnowskie Góry


11


Dzięcioł duży - samiczka w dziupli lęgowej. 

Zupełnie inny jest typ zalesienia na południu miasta. Przede wszystkim lasów jest tu o wiele 

mniej, ustąpiły one pod naporem gospodarki rolnej. Stąd przewaga pól uprawnych, łąk oraz terenów 

zabudowanych. Pozostałością dawnych lasów są buczyny w Parku Repeckim, wyjątkowe 

na Górnym Śląsku, i w Lesie Segieckim. Na Segiecie występują też, na ogół młodsze, drzewostany 

sosnowe i świerkowe, łączące się z lasami: Stolarzowickim, Ptakowskim, Miechowicko- 

Rokitnickim i Miejską Dąbrową. Na stokach dawnych wyrobisk na Suchej Górze rośnie z kolei 

młody las zbliżony do grądu, z grabem, brzozą, klonem, jaworem i lipą. 

Rozległe lasy okoliczne, w przeszłości należące do kilku zaledwie rodów magnackich (Hencklów 

von Donnersmarcków linii siemianowickiej i świerklanieckiej, zu Hohenlohe-Ingelfingenów 

z Koszęcina) sprzyjały łowom, zamieszkiwały je bowiem w wielkich ilościach dziki, 

sarny i jelenie. Łosie i niedźwiedzie wytrzebiono do XVIII w., podobnie wilki, a jednego 

z ostatnich rysiów ubito w 1903 r. koło Zielonej. Czterokrotnie przyjeżdżał na polowania 

w okoliczne lasy cesarz Wilhelm II, zapalony myśliwy. Ściągała tu szlachta z różnych stron. 

W 1909 r. u barona von Fürstenberga w Kopaninie koło Miedar gościł Gustav hr. von Ballestrem 

spod Kluczborka. Przyjechał, by przysłuchiwać się tokowaniom cietrzewi, ale odwiedziny 

skończyły się dlań tragicznie: zginął w wypadku automobilowym w Reptach Śl., jednym 

z pierwszych takich wypadków koło Tarnowskich Gór. 

Ssaki, których 42 gatunki występują obecnie w granicach miasta, to przede wszystkim sarna 

(ok. 400 sztuk), jeleń europejski (ok. 50-70), daniel (wsiedlony przed kilkoma laty), dzik 

(ok. 50-60), rzadkie są gronostaj, borsuk, wydra. Jako osobniki wędrowne pojawiają się też 

łosie (2-3 sztuki), a nawet wilki, których wadery z młodymi pojawiły się w latach 90. XX w. 

w lasach między Tarnowskimi Górami a Lublińcem. Inne drapieżniki to lis, jenot, kuna leśna 

i domowa oraz łasica i tchórz. Występują też mniejsze ssaki: zające, piżmaki, wiewiórki, 

orzesznice, jeże, krety, karczowniki, ryjówki i nornice. Na polach przy Reptach Śl. żyje 

chomik europejski, a w podziemiach hibernuje dziesięć gatunków nietoperzy. Bardzo licznie 

reprezentowane są ptaki (por. dalej), a z niższych kręgowców – 18 gatunków płazów i gadów, 

z których część znajduje się pod ochroną, jak np. grzebiuszka ziemna, rzekotka drzewna, ropucha, 

traszka, zaskroniec, gniewosz plamisty, żmija zygzakowata i in.

Ilustracja u góry: Buczyna w rezerwacie Segiet. 

Ilustracja na następnej stronie: Największym dzięciołem w naszych lasach jest dzięcioł czarny. Na zdjęciu samiczka 

karmiąca pisklęta w Lesie Segieckim.


Las dębowo grabowy (grąd)w dzielnicy Rybna. 

Kilkudniowe pisklęta krogulca. Gniazdo w lesie koło Pniowca.

Ilustracja u góry: Jastrząb większy, krewniak krogulca. Oba gatunki najczęściej można obserwować w północnej części miasta. 

Ilustracja u dołu: Bór sosnowy świeży w porannej mgle. 

Ilustracja na następnej stronie: Dzięcioł zielonosiwy – samczyk. Gatunek preferujący lasy liściaste i mieszane. 



17


Ilustracja u góry: Słonka – nieliczny 

mieszkaniec podmokłych borów 

i olsów północnej części miasta. 

Ilustracja z lewej: Samiczka gąsiorka 

na gnieździe. Miejsca lęgów wybiera 

w gęstych zaroślach. Gatunek nieliczny 

w naszym mieście. 

Ilustracja na następnej stronie: Gąsiorek 

- samczyk, upierzeniem wyraźnie 

różni się od samiczki. Taką różnicę 

nazywamy dymorfizmem płciowym.


19

Myszołów zwyczajny, to nasz najliczniejszy skrzydlaty drapieżnik.

Ilustracja u góry: Myszołowy w okresie 

przelotów oraz w zimie odwiedzają 

składowiska odpadów w poszukiwaniu 

pokarmu. 

Ilustracja z prawej: Kowalik w swojej 

typowej pozie. 


21


Ilustracja u góry: Lelek, zamieszkuje poręby i uprawy leśne. Jest gatunkiem aktywnym głównie nocą. 

Ilustracja u dołu: Młode sowy włochatki po wylocie z dziupli ukrywają się w gęstych młodnikach. 

Ilustracja na poprzedniej stronie: Z pięciu gatunków sów występujących na terenie Tarnowskich Gór, włochatka należy 

do najrzadszych. 


23

Ilustracja u góry: Dzwońce w rywalizacji o pokarm. 

Ilustracja u dołu: Sikora uboga należy do rzadziej stwierdzanych w obrębie miasta. 

Ilustracja na następnej stronie: Świt w borze świerkowym w Lasowicach. 



25


Ilustracja u góry: Sójka jest 

w naszych lasach najpospolitszym 

przedstawicielem 

krukowatych. 

Ilustracja z lewej: Sikorę 

czubatkę można spotkać 

głównie w lasach sosnowoświerkowych.

Z sześciu gatunków sikor, które gniazdują w dziuplach i budkach lęgowych, bogatka jest najpospolitsza.

Świstunka leśna (u góry) i rudzik (u dołu) są mieszkańcami lasów i borów mieszanych. 


Ilustracja u góry: Samiec czyżyka żerujący na szyszkach 

olszy. Do lęgów wybiera lasy z dużą domieszką świerka. 

Ilustracja z prawej: Samiczka czyżyka różni się od samczyka 

nieco skromniejszym ubarwieniem. 

Ilustracja na następnych stronach: Jeleń łania z cielakiem. 


29



31


Ilustracje u góry i z prawej: Dudki na 

miejsce lęgu wybierają zazwyczaj 

dziuple, budki lęgowe lub zakamarki 

w starych budynkach. 

Ilustracja na poprzedniej stronie: Dudek, 

w niektórych rejonach zwany „hupkiem”, 

to jeden z naszych najpiękniejszych 

ptaków lęgowych. 

Na zdj. ptak z pokarmem dla 

piskląt. 


33

Ilustracja u góry: Wiosenny grąd w Zespole Przyrodniczo-Krajobrazowym „Park w Reptach i dolina rzeki Dramy”. 

Ilustracja na następnej stronie: Pajęczyny pokryte poranną rosą.


35


Ilustracja z prawej: Cenny starodrzew dębowy 

w dzielnicy Rybna – planowany do 

objęcia ochroną prawną. 

Ilustracja u dołu: Łosie często zapuszczają 

się daleko od swoich stałych ostoi. Na 

zdjęciu młody samiec (byk). 

Ilustracja na poprzedniej stronie: Sarna – koziołek. 

Sarny można spotkać w wielu 

środowiskach, najczęściej jednak w polnoleśnych. 


37

Ilustracja u góry: Samica jelenia (łania), w jesiennej szacie. 

Ilustracja u dołu: Daniel – łania na leśnej polanie. 

Ilustracja na następnej stronie: Jeleń samiec (byk) – z porożem w scypule. Największe zwierzę tutejszych lasów. 



39

Samce daniela noszą na głowie piękne rozłożyste poroże. To rzadki ssak w naszych lasach. 

Warchlak. Młode dziki przychodzą na świat wczesną wiosną, locha ma w miocie zwykle do 8 młodych. 


Orzesznica to mały gryzoń preferujący lasy liściaste i mieszane. Zimę przesypia w dziuplach. 

Lisa każdy zna, nie każdy jednak widział go w naturze.


Ilustracja u góry: Liczydło górskie, to bardzo rzadka roślina, na terenie miasta występuje tylko na jednym stanowisku. 

Na zdjęciu z jagodowymi owocami. 

Ilustracja u dołu: Owocujący wawrzynek wilczełyko. 

Ilustracja na poprzedniej stronie: Lilia złotogłów. Roślina chroniona, na terenie miasta rośnie tylko w lesie segieckim. 


43

Ilustracja u góry: Rusałka wierzbowiec jest u nas bardzo rzadkim motylem. 

Ilustracja u dołu: Rohatyniec nosorożec. Owad żerujący w starych drzewach. 

Ilustracja na następnej stronie: Obuwik pospolity. Największy i najpiękniejszy storczyk polskiej flory, występuje tylko na jednym 

stanowisku w południowej części miasta. 



45

Segiecka buczyna w jesiennej scenerii.

Ilustracja z prawej: Opieńki miodowe 

są grzybami jadalnymi. Rosną 

najczęściej na obumarłych pniach 

drzew liściastych i iglastych. 

Ilustracja u dołu: Borowik szlachetny 

to król wśród miejscowych 

grzybów. 


47


Ilustracja z lewej: Muchomor czerwony, 

dość często spotykany silnie 

trujący grzyb. 

Ilustracja u dołu: Popularnymi wśród 

grzybiarzy są dwa gatunki podgrzybków 

- zajączek i podgrzybek 

brunatny. 

Ilustracja na następnej stronie: W końcu 

lata dno lasów iglastych pokrywają 

fioletowe dywany wrzosów.


49



51

Ilustracja u góry: Potrzeszcz. Ptak, którego nazwa związana jest z jego śpiewem, składającym się z trzeszczących dźwięków. 

Ilustracja na poprzednich stronach: Krajobraz rolniczy Rept Śląskich. Widok na Osiedle Fazos.

Kruk jest inteligentnym i bardzo ostrożnym ptakiem, który gniazduje głównie w północnej, lesistej części miasta. 

W polu i na łące 

O ile charakter krajobrazu północy Tarnowskich Gór, mówiąc z dużym uproszczeniem, 

determinują przede wszystkim lasy, o tyle w części środkowej i południowej dominantą są 

agrocenozy, obszary użytkowane przez człowieka, jak pastwiska, pola uprawne, sady oraz 

łąki, murawy i tereny zabudowane. Część z nich zlokalizowana jest na dawnych hałdach 

i warpiach, co dodaje im specyficznego kolorytu. W 2000 r. na takim pogórniczym obszarze 

opracowano ścieżkę dydaktyczną, wiodącą od dawnej kolonii robotniczej Lazarówka do Parku 

Repeckiego. Siedem pól obserwacyjnych zlokalizowanych na polach uprawnych, łąkach, hałdach, 

ugorach, dawnych wyrobiskach, w korycie rzek i gliniance umożliwia zaobserwowanie 

zaskakująco atrakcyjnych przyrodniczych enklaw, o bardzo bogatej faunie i florze. 


53


Ilustracja u góry: Bażant kogut. To duży kolorowy ptak, który nie jest naszym rodzimym gatunkiem. Został 

sprowadzony do Europy z Azji w XIV wieku i dobrze się tu zaaklimatyzował. 

Ilustracja na poprzedniej stronie: Jarzębatka jest największą z naszych pokrzewek. 

Ziemie uprawne i inne agrocenozy to w przeważającej liczbie drobne gospodarstwa o swoistej, 

ciekawej biocenozie. Pola, na ogół zbóż, rzepaku i roślin okopowych, położone są naprzemiennie 

z rozległymi łąkami kośnymi, suchymi i wilgotnymi, z pastwiskami i ugorami. 

Wzdłuż miedz, oddzielających te pasma gruntów, rosną ciągi krzewów, np. jeżyn, kępy dziurawca 

i wrzosu. Polne drogi biegną szpalerami drzew, pośrodku pól wyrastają remizy i pojedyncze 

drzewa i krzewy – jesion, wierzba, bez czarny, jarzębina, olsza i in. Ciepłolubne 

murawy to domena barwnie kwitnących roślin: dzwonka, chabru, macierzanki. Ogółem flora 

tarnogórska obejmuje ponad 500 gatunków roślin naczyniowych, w tym ponad trzydzieści 

gatunków podlegających ochronie prawnej. 

Na łąkach napotkać można płytkie sadzawki i oczka wodne, czasami pogórniczej proweniencji, 

jak glinianki, z których najbardziej znany jest Staw Cegielnia. Liczne cieki, wokół 

których grupuje się specyficzna roślinność, np. skupiska osik, olch i wierzb, przecinają te tereny. 

To także rezerwuar wielu gatunków zwierząt, szczególnie ptactwa: skowronków, kosów, 

świergotek, cierniówek, trznadli, pliszek, bażantów i wielu innych. Natomiast coraz trudniej 

dziś spotkać niegdyś niezwykle popularne zające szaraki. 


Ilustracja u góry: Pokrzewka cierniówka, występuje na styku pól, łąk i nieużytków. Gniazduje w gęstych krzakach. 

Ilustracja u dołu: Świt nad łąkami w dolinie Dramy. 

Ilustracja na następnej stronie: Pliszka żółta – samczyk. Pomimo jaskrawego, żółtego ubarwienia, doskonale się maskuje na ukwieconej 

łące. 



57


Ilustracja u góry: Warpie (piny), 

to pagórkowate, pofałdowane 

powierzchnie poprzemysłowe, 

związane z górnictwem rud srebra, 

ołowiu i cynku oraz dolomitu. 

Na zdjęciu warpie w okolicach 

Rept Śl. 

Ilustracja z lewej: Zając szarak. 

Kiedyś bardzo pospolity, obecnie 

coraz rzadszy. 

Ilustracja na następnej stronie: 

Samotna grusza wśród kwitnącego 

rzepaku.


59

Ilustracja z prawej: Świt na łące. 

Ilustracja u dołu: Zachód słońca na starotarnowickich 

polach. 

Ilustracja na poprzedniej stronie: Maki polne. 


61


Ilustracja z lewej: Na wilgotnych łąkach koło 

Pniowca i Rybnej rosną chronione storczyki 

szerokolistne. 

Ilustracja u dołu: Dzwonek rozpierzchły, 

występuje najczęściej na suchych łąkach 

i obrzeżach leśnych.

Świt na leśnym stawie Wymysłów, koło Pniowca-Tłuczykątu. 

Nad wodą 

Pod Srebrną Górą (347 m n.p.m.) zaczynają bieg dwie najważniejsze tarnogórskie rzeki. 

Stoła (nazwa od niem. Stollen, sztolnia) płynie od źródeł na północ, w Lasowicach skręca na 

zachód, by w Potępie ujść do Małej Panwi, będącej obok Brynicy największą rzeką w dalszej 

okolicy Tarnowskich Gór. Niegdyś wody Stoły były o wiele zasobniejsze, a zasilały je nie 

tylko zwykłe dopływy (jak Pniowiec i Woda Graniczna), ale i trzy sztolnie. Druga rzeka to 

Drama, która płynie przez Repty Śl., Zbrosławice, Kamieniec, by w Dzierżnie Dolnym wpaść 

do Kłodnicy. Obie rzeki należą do zlewiska Odry, odprowadzając do niej ok. 95 proc. wód 

tarnogórskich. Tylko niewielki potok Segiet, przez Szarlejkę i Brynicę, oddaje wody Wiśle. 


63


Ilustracja u góry: Wiszące gniazdo remiza, powszechnie uznawane za jedno z najdoskonalszych, 

zwykle budowane jest na wierzbie, brzozie lub topoli. Samczyk buduje 

dwa lub trzy gniazda, z których samiczka wybiera jedno i w nim składa 4-6 jajek. 

Ilustracja na następnej stronie: Trzciniak. Jego nazwa doskonale wskazuje środowisko, 

w którym żyje. 

Koryta cieków regulowano już od XVIII w. Nawet najmniejsze potoki leśne przekształcono 

w rowy melioracyjne, niektóre zamieniono w kanały ściekowe. Znacznie zanieczyszczona 

jest Stoła, rzeka całkowicie skanalizowana, na niektórych odcinkach nawet obetonowana. Na 

terenie Czarnej Huty w jej sąsiedztwie ciągną się odpady poprzemysłowe. Mimo iż nad wieloma 

ciekami degradacji uległo naturalne środowisko przyrodnicze, wciąż pozostało sporo 

odcinków o warunkach zbliżonych do naturalnych. Można tu napotkać zagrożone gatunki 

zwierząt: ptaka samotnika czy wydrę. Doliny rzek to miejsca występowania szczególnych 

gleb: mułowych, torfowych, murszowych. Resztki torfowisk i rozlewisk występują np. w zachowanym 

fragmencie starorzecza Wody Granicznej, koło Tworoga, Boruszowic i Strzybnicy. 

Najwięcej bagien występuje z kolei na Małej Panwi. W dolinach rzecznych przetrwały także 

oczka wodne z szuwarami i stawy z rzadką rośliną – grążelem. Specyficzne zbiorniki wodne 

– glinianki – powstały na terenie dawnych wyrobisk. Natomiast największe akweny występują 

w znacznej odległości od tarnogórskiego centrum. To Zbiornik Kozłowa Góra (Jezioro 

Świerklaniec), Jezioro Chechło-Nakło, dwa zbiorniki w Zielonej i stawy w Połomii. Łącznie 

powierzchnia wody tych akwenów wynosi ponad 750 ha.


65

Ilustracja u góry: Ważki w locie godowym. 

Ilustracja u dołu: Żurawie wydają głosy zwane klangorem. W duecie wydaje je tylko para lęgowa. 

Ilustracja na następnej stronie: Rzekotka drzewna jest jedynym płazem, który potrafi wspinać się po pionowych, 

gładkich powierzchniach. Spotykana jest w okolicach Pniowca, Rybnej, Rept i Bobrownik. 


Letni zmierzch nad Potokiem Pniowieckim. 

Jesienny świt nad rzeką Graniczna Woda. 


Rzeka Stoła w zimowej scenerii.



71

Ilustracja u góry: Świtezianka dziewica. Żyje nad brzegami rzek i stawów. 

Ilustracja u dołu: Uregulowany odcinek rzeki Woda Graniczna. W jej dolinie występują naturalne olsy i łęgi. 

Ilustracja na poprzednich stronach: Gęś gęgawa, zalatuje do nas tylko w okresie jesiennych i wiosennych przelotów. 


Zimorodek, barwny klejnocik wśród ptaków. Właściwie powinno się go nazywać ziemiorodkiem, gdyż lęgnie się w głębokich 

norkach ziemnych, które drąży w nadrzecznych skarpach.


Ilustracja z lewej i na następnej stronie: Rosiczka okrągłolistna jest rośliną 

owadożerną. Podlega całkowitej ochronie. Na zdjęciu obok widoczne 

są kleiste kropelki służące do łapania owadów. 

Ilustracja u dołu: Knieć błotna, powszechnie nazywana kaczeńcem. 

Rośnie na terenach podmokłych. Obecnie coraz rzadsza.


75

Czapla siwa, na terenie miasta spotykana tylko na przelotach. 

Kaczka krzyżówka. U nas najpospolitsza z rodziny kaczek. Na zdjęciu jej młode. 


Staw (zalew) w Pniowcu. Miejsce sobotnio-niedzielnego wypoczynku. 

Łabędź niemy z pisklętami. Bardzo rzadko lęgnie się na stawie Siwcowe w Pniowcu. 


77

Najlepszy śpiewak wśród ptaków – słowik rdzawy.

Najsympatyczniejszy mieszkaniec parku – wiewiórka. 

W parku 

Parki w Tarnowskich Górach powstawały z inicjatywy władz miejskich, organizacji społecznych 

i szlachty. W ścisłym centrum władze komunalne urządziły w 1903 r. Park Miejski 

o pokaźnej powierzchni 22 ha. Założony został na terenie po eksploatacji rud żelaza, z zachowaniem 

charakterystycznych warpii. Posiada mieszany drzewostan, złożony z 50 gatunków 

drzew i krzewów rodzimych i obcych, np. lip, dębów, buków, grabów, brzóz, klonów, jaworów, 

świerków i sosen. Inne parki i zieleńce w mieście związane były z organizacjami społecznymi 

(np. Park Strzelecki na Blaszynie) lub z zakładami pracy (kopalnia i huta „Friedrich”). 


79

Ilustracja u góry: Alejka w Parku Miejskim. 

Ilustracja na następnej stronie: Sikora modraszka. Liczebnie dorównuje bogatce. Ptak parków, lasów i ogrodów. 


Na peryferiach miasta i w sąsiednich wioskach (po 1945 r. w dużej mierze inkorporowanych 

w granice Tarnowskich Gór) powstały prywatne założenia parkowe, własność lokalnej szlachty 

i magnaterii. Do tej grupy zaliczają się parki w Rybnej i Karłuszowcu, jednak największym 

i najbardziej wartościowym z nich jest mierzący 152,5 ha Park Repecki. Ten dawny zwierzyniec 

świerklanieckiej linii rodu Henckel von Donnersmarck od 1893 r. przekształcany był 

w park angielski. Otaczał on duży pałac z 1898 r., obecnie nieistniejący (wyburzany stopniowo 

po 1966 r.). Na miejscu pałacu powstało Górnośląskie Centrum Rehabilitacji „Repty”. 

Pośród prawie 300 gatunków występujących w parku roślin znaleźć można również drzewa 

obcego pochodzenia, jak np. choina kanadyjska, sosna wejmutka, daglezja zielona, klon japoński 

i pensylwański oraz tulipanowiec amerykański. 

W podtarnogórskim regionie napotkać można kilkanaście innych założeń parkowych o charakterze 

dworskim i pałacowym. Tylko niekiedy ich rozmiary i wartość porównywalne są 

z Reptami Śl. Tak jest przede wszystkim w przypadku Brynka (o wiele mniejsza powierzchnia 

– 46 ha) i Świerklańca (154 ha). Mniejszy, bo mierzący 18,3 ha, jest sąsiadujący ze świerklanieckim 

park w Nakle Śl. Wszystkie cztery kompleksy parkowe były niegdyś własnością 

różnych gałęzi rodu Henckel von Donnersmarck. Godnym odnotowania jest również park 

pałacowy w Kamieńcu Śl., położony kilkanaście kilometrów od Tarnowskich Gór.


81

Ilustracja u góry: Park Kunszt - pomnik przyrody z wiekowymi lipami w dzielnicy Bobrowniki. 

Ilustracja u dołu: Buczyna jesienna w Parku Repty. 

Ilustracja na następnej stronie: Pomnikowe dęby w Parku Pałacowym w Rybnej. 



Ilustracja u góry: Grzywacz, potocznie nazywany 

dzikim gołębiem, obecnie gniazduje 

także w zieleni miejskiej. 

Ilustracja z lewej: Samczyki wilgi należą do 

naszych najbarwniejszych ptaków. 

Ilustracja na następnej stronie: Stare dęby 

w parkach i lasach są ulubionym siedliskiem 

dzięcioła średniego.


85

Zięba jest jednym z najliczniejszych ptaków lęgowych. Na zdjęciu samiec zięby. 

Jeż europejski, owadożerny mieszkaniec naszych parków i ogrodów. 


Ilustracja u góry: Jaskółka dymówka gniazduje najczęściej w oborach, stajniach i zabudowaniach gospodarskich. Jest zatem 

dobrym przykładem synatropizacji ptaków. 

Ilustracja na następnej stronie: Wróbel domowy, od bardzo dawna zasiedla ludzkie siedziby. 

Ptaki blisko nas 

Jak cała okoliczna przyroda, tak i populacja ptaków uległa w toku dziejów daleko idącym 

zmianom. W XVII w. pojawiły się nieznane wcześniej bażanty. W 1873 r. zanotowano fakt 

odstrzelenia orła przedniego w tarnogórskich lasach. W początkach XIX w. wyginęły ostatnie 

głuszce, zaniknęły też puchacz i kraska. Z początkiem XX w. zaczęto rejestrować gniazda bocianie. 

Najstarsze gniazda w mieście znajdowały się na lipie J. Świętka w Piasecznej (1936 r.) 

i na olszy P. Kozioła w Lasowicach (1938 r.). W chwili obecnej występują w mieście dwa 

gniazda bociana białego: na słupie elektrycznym w Rybnej i na olszy w Strzybnicy. 


87


Ilustracja u góry: Pisklęta kopciuszka domagające się pożywienia. Ptaki założyły gniazdo w karmniku na balkonie bloku 

w Strzybnicy. 

Ilustracja na następnych stronach: Sroki coraz częściej zakładają swoje gniazda w Tarnowskich Górach. Na zdjęciu podloty 

wkrótce po opuszczeniu gniazda. 

W Tarnowskich Górach odnotowano obecność 124 gatunków ptaków. Dziesięć z nich znajduje 

się w Polskiej Czerwonej Księdze Zwierząt - rejestrze zagrożonych gatunków. Obecne 

w mieście ptaki podzielić można z grubsza na dwie główne grupy: lęgowe i te, które w okolicy 

goszczą jedynie przelotem. Ptaki lęgowe liczą 112 gatunków (duża ich część zagrożona jest 

wyginięciem na obszarze miasta), do których należą: żuraw (1 para, nie w każdym roku), 

brodziec samotny (6-8 par), gołąb siniak (5-7 par, głównie w repeckim parku i Segiecie), 

sowa włochatka (1 para), zimorodek (1-2 pary), dudek (2-3 pary), dzięcioł zielonosiwy 

(8-10 par), dzięcioł zielony (3-5 par), dzięcioł czarny, świergotek polny (3-5 par), słowik 

rdzawy (4-7 par), remiz (2-3 pary), krzyżodziób świerkowy (3-6 par), dziwonia (1- 2 pary) 

i ortolan (3-5 par), gnieżdżący się w południowo-zachodniej części miasta. Kolejnych dwanaście 

ptasich gatunków, obecnych na omawianym terytorium, to ptaki przelotne, jak np. 

czapla biała, orlik krzykliwy, rybołów, sokół wędrowny, orzeł bielik, cietrzew i bocian czarny. 


89



91

Ilustracja u góry: Wykarmienie gromady piskląt bociana białego wymaga od obu rodziców znacznego wysiłku. Na zdjęciu gniazdo 

zlokalizowane na olszy w Strzybnicy. 

Ilustracja u dołu: Sowa uszata wiosną zamieszkuje remizy, parki i brzegi lasów, w okresie zimowym częściej pojawia się 

w okolicach ludzkich siedzib. 

Ilustracja na następnej stronie: Samiec makolągwy. Makolągwy gniazdują w krzewach iglastych i żywopłotach, w ogrodach i na 

działkach. 



93

W centrum miasta zakłada gniazda do 80 par gawronów. Jesienią stada tych ptaków żerują na okolicznych polach. 

Około pół wieku temu kosy zasiedliły śródmieście Tarnowskich Gór. Na zdjęciu samiec kosa. 


Osobliwości przyrody Żywej i nieożywionej 

W Tarnowskich Górach napotkać można wiele oryginalnych form przyrodniczych, zwykle 

antropogenicznych, jak np. pozostałości po eksploatacji górniczej. Obok hałd i podziemnych 

chodników zaliczają się do nich też dawne kamienio- i dolomitołomy. Kamieniołom w dzielnicy 

Bobrowniki (ilustracja u góry), zwany „wielkim kanionem tarnogórskim”, od niedawna 

wchodzi w skład sieci Natura 2000 „Podziemia Tarnogórsko-Bytomskie” (najnowszej formy 

ochrony przyrody). Tarnogórskie „Dolomity” stanowią unikatowe środowisko przyrodniczo-krajobrazowe, 

gniazduje tu m. in. sokół pustułka. 


95

Ilustracja u góry: Potężny kasztan jadalny, rosnący w ogrodzie plebanii kościoła św. Mikołaja w Reptach Śl. jest najstarszym 

okazem tego gatunku w Europie. Jego wiek szacuje się na około 270 lat. 

Ilustracja na następnej stronie: Jeden z najstarszych buków rosnących w Parku w Reptach – pomnik przyrody.


Ilustracja u góry: Hałda popłuczkowa w Bobrownikach 

Śl. 

Ilustracja z lewej: Doły Piekarskie, tereny byłej kopalni 

odkrywkowej żeleziaka brunatnego.

Literatura pomocnicza 

Belik K., Kościelny H., 2005: Rozmieszczenie i liczebność włochatki Aegolius funereus w Lasach Lublinieckich. 

Chrońmy Przyrodę Ojczystą 2. Kraków. 

Bula R., 1998: 45 lat rezerwatu Segiet. Przyroda Górnego Śląska 12. CDPGŚl. Katowice. 

Cabała St., 1990: Zróżnicowanie i rozmieszczenie zbiorowisk leśnych na Wyżynie Śląskiej. Uniwersytet Śląski. 

Katowice. 

Cabała St., 1994: Walory botaniczne projektowanego kompleksu przyrodniczo – krajobrazowego w Reptach koło Tarnowskich 

Gór. WBiOŚ. WNoZ UŚ. Katowice – Sosnowiec. 

Celiński F., Włoch W., 1998: Ostoje leśne w Starych Reptach. Urząd Miejski Tarnowskie Góry. 

Cempulik P., Kościelny H. (red.) 1996: Waloryzacja przyrodnicza miasta Tarnowskie Góry. PTPP pro Natura. 

Bytom. 

Cempulik P. (red.) 1999: Przyroda na Górnym Śląsku, jak zachować jej najcenniejsze wartości. Tarnowskie Góry. 

PTPP Pro Natura. Wrocław. 

Cempulik P. (red.) 2000: Ścieżka dydaktyczna po Garbie Tarnogórskim. Pogórnicze łąki i Park w Reptach Śląskich. 

Tarnowskie Góry. PTPP Pro Natura. Wrocław. 

Cierlik G. (red.) 2002: Natura 2000 – Europejska sieć ekologiczna. Propozycje z Województwa Śląskiego. Przyroda 

Górnego Śląska 28. CDPGŚl. Katowice 

Dyrcz A., Grabiński W., Stawarczyk T., Witkowski J., 1991: Ptaki Śląska – monografia faunistyczna. 

Wrocław. 

Głowaciński Z. (red.) 2001: Polska czerwona księga zwierząt. PWRiL. Warszawa. 

Gromadzki M., Dyrcz A., Głowaciński Z., Wieloch M., 1994: Ostoje ptaków w Polsce. Biblioteka Monitoringu 

Środowiska. Gdańsk. 

Kłyś G., 2001: Podróże do wnętrza ziemi. Podziemia Bytomsko – Tarnogórskie. Przyroda Górnego Śląska 26. 

CDPGŚl. Katowice. 

Kondracki J., 2000: Geografia regionalna Polski. PWN, Warszawa. 

Kościelny H., Belik K., 2001: Ptaki Nadleśnictwa Świerklaniec. Tarnowskie Góry. 

Kościelny H., Belik K., 2003: Ptaki Nadleśnictwa Brynek. Tarnowskie Góry. 

Kościelny H., Belik K.,2006: Ptaki Lasów Lublinieckich I. Przegląd gatunków – rozmieszczenie i liczebność. 

Chrońmy Przyrodę Ojczystą 3. Kraków. 

Kościelny H., Belik K., 2006: Ptaki Lasów Lublinieckich II. Wyniki i podsumowanie. Chrońmy Przyrodę 

Ojczystą 6. Kraków. 

Kościelny H., 2006: Skarby Przyrody Powiatu Tarnogórskiego. Tarnowskie Góry. 

Kościelny H., 2006: Żurawie w lublinieckich lasach. Przyroda Polska 4. Warszawa. 

Kościelny H., 2006: Rzadki lokator cudzych dziupli - włochatka. Przyroda Polska 7. Warszawa. 

Kucia W., Wroński M., Hadaś T., 1994: Tarnowskie Góry i okolice. Przewodnik. PTTK. Tarnowskie Góry. 

Pax F., 1925: Wirbeltierfauna von Schlesien. Berlin. 

Tomiałojć L., Stawarczyk T. 2003: Awifauna Polski. Rozmieszczenie, liczebność i zmiany. PTPP „pro Natura” 

Wrocław. 

Zarzycki K., Wojewoda W., Heinrich Z., 1992: Lista roślin zagrożonych w Polsce. IB. PAN. Kraków.

Literatura wykorzystana w tekstach (wybór) 

Publikacje: 

Stanisław Cabała, Jacek Gorczyca, Aleksander Herczek, Barbara Tokarska-Guzik, Adam Rostański, 

Stanisław Wika, Opracowanie przyrodnicze gmin Świerklaniec, Tarnowskie Góry, Miasteczko Śląskie na północ od 

drogi Brynek-Tarnowskie Góry-Świerklaniec-Siewierz, Katowice 1995 [mps] 

Florian Celiński, Wiesław Włoch, Projektowany Zespół Przyrodniczo-Krajobrazowy „Ostoje leśne w Starych 

Reptach”, Tarnowskie Góry 1998. 

Piotr Cempulik, Jan Holeksa, Krystyna Holeksa, Jacek Betleja, Henryk Kościelny, Katarzyna Nowak, 

Waldemar Żyła, Waloryzacja przyrodnicza miasta Tarnowskie Góry, Bytom 1996 [mps] 

Piotr Cempulik, Tadeusz B. Hadaś, Krystyna Holeksa, Joanna Kasperek, Grzegorz Kłys, Dorota 

Szulc-Guziak, Przyroda na Górnym Śląsku. Jak zachować jej najcenniejsze wartości? Tarnowskie Góry, 

Krzeszowice 1999. 

Piotr Cempulik, Małgorzata Piszczek, Marian Piszczek, Roland Dobosz, Ścieżka dydaktyczna po Garbie 

Tarnogórskim. Pogórnicze łąki i park w Reptach Śląskich, [Krzeszowice] 2000. 

Tadeusz B. Hadaś, Przyroda i jej przemiany w dziejach Tarnowskich Gór, w: Jan Drabina (red.), Historia Tarnowskich 

Gór, Tarnowskie Góry 2000. 

Henryk Kościelny, Skarby przyrody powiatu tarnogórskiego, Tarnowskie Góry 2006. 

Natura 2000. Podziemia tarnogórsko-bytomskie [folder informacyjny Wydziału Ochrony Środowiska Urzędu 

Miejskiego w Tarnowskich Górach] 

Internet: 

http://www.tarnowskiegory.pl [przyroda] 

Dokumenty: 

Rozporządzenie nr 46/02 Wojewody Śląskiego z dn. 11 lipca 2002 r. w sprawie uznania za zespół przyrodniczo-krajobrazowy 

wielkoprzestrzennej kompozycji krajobrazowej zlokalizowanej na terenie gmin Tarnowskie Góry i Zbrosławice 

[„Park w Reptach i dolina rzeki Dramy”]. 

Uchwała Rady Miejskiej w Tarnowskich Górach z dn. 2 grudnia 2004 r. w sprawie uznania za pomnik przyrody skupiska 

tworów przyrody żywej na terenie m. Tarnowskie Góry [„Park Kunszt”]. 

Uchwała Rady Miejskiej w Tarnowskich Górach z dn. 4 października 2006 r. w sprawie ustanowienia Zespołu Przyrodniczo-Krajobrazowego 

„Doły Piekarskie” jako pozostałości naturalnego ekosystemu na terenie gm. Tarnowskie Góry. 

Dane liczbowe dotyczące gatunków fauny i flory na terenie miasta zebrał Henryk Kościelny.

Urząd Miejski 

w Tarnowskich Górach 

www.tarnowskiegory.pl

Tarnowskie Góry. Przyroda

Transform your PDFs into Flipbooks and boost your revenue!

Delete template?

Save as template ?