Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu Parafia p.w. Ğw ...

parafiamodrze.pl

Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu Parafia p.w. Ğw ...

Uniwersytet im. Adama Mickiewicza

w Poznaniu

Wydzia Pedagogiczno- Artystyczny

w Kaliszu

Parafia p.w. w. Idziego w Modrzu,

jako instytucja i jej wpyw na ycie spoeczne

parafian w wietle gazety „Wiadomoci Parafjalne

parafji moderskiej”

w latach 1929-1934 i dzi.

Marta Ciesielska

Nr albumu 313386

Praca magisterska napisana

pod kierunkiem prof. UAM dr hab. Jaromira Jeszke

Kalisz 2010


Owiadczenie

Ja niej podpisana Marta Ciesielska studentka Ochrony Dóbr Kultury

na Wydziale Pedagogiczno Artystycznym w Kaliszu Uniwersytetu

im. Adama Mickiewicza w Poznaniu owiadczam, e przedkadan prac

magistersk pod tytuem

Parafia p.w. w. Idziego w Modrzu,

jako instytucja i jej wpyw na ycie spoeczne

parafian w wietle gazety „Wiadomoci Parafialne

parafji Moderskiej”

w latach 1929-1934 i dzi.

napisaam samodzielnie. Oznacza to, e przy pisaniu pracy, poza

niezbdnymi konsultacjami, nie korzystaam z pomocy innych osób,

a w szczególnoci nie zlecaam opracowania rozprawy lub jej czci innym

osobom, ani nie odpisywaam tej rozprawy lub jej czci od innych osób.

Skadajc niniejsze owiadczenie, jestem wiadoma, e w przypadku

ujawnienia naruszenia ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych

praca magisterska moe by uniewaniona, nawet po przeprowadzeniu

obrony.

Kalisz, dnia ………………. …………………………………….

podpis

2


Serdeczne podzikowania dla

Pana prof. UAM dr hab. Jaromira Jeszke

za yczliwo, cenne rady

i liczne wskazówki merytoryczne udzielone

w trakcie pisania niniejszej pracy.

"Zawsze bd szlachetny.

Bd do pomocy gotowy.”

Johann Wolfgang Goethe

3


„Czowiek jest wielki nie przez to, co ma,

Pragn zoy serdeczne podzikowanie

Ksidzu Henrykowi Rynkiewiczowi

za pomoc udzielon mi w trakcie pisania pracy,

nie przez to, kim jest

lecz przez to,

Czym dzieli si z innymi”

udostpnion dokumentacj oraz za yczliwo i wyrozumiao.

Jan Pawe II

Szcz Boe!

4


Wstp

Albert Einstein powiedzia „Nie traktujcie studiów jako obowizku,

lecz jako godn pozazdroszczenia okazj poznania wyzwalajcej mocy

pikna w dziedzinie ducha. Nie tylko uraduje to wasze serca, ale i przyniesie

poytek spoeczestwu, któremu bdziecie póniej suy.”. Chciaabym,

eby praca magisterska, której napisanie sprawio mi ogromn przyjemno,

przyniosa poytek spoeczestwu i pokazaa, e czas spdzony na studiach

nie by czasem straconym.

Wybór tematu nie by przypadkowy. Wielokrotnie odwiedzaam

parafi p.w. w. Idziego w Modrzu i zachwycio mnie jej pikno

oraz specyficzne- jak dla mnie- relacje midzyludzkie. Pomimo wdziku,

parafii na jej temat powstao bardzo mao publikacji. Gównym ródem

inspiracji do powstania pracy okazay si udostpnione przez ks. proboszcza

teczki z „Wiadomociami Parafjalnymi parafji moderskiej” z lat 1929-34.

Wraz z przegldaniem gazet rodziy si pytania: jaki wpyw na ycie

spoeczne parafian mia koció w latach 1929-1934, a jaki wpyw ma dzi?

Na jakie aspekty ycia spoecznego Koció mia wpyw, a na jakie nie mia

wpywu? Jak reagowali ludzie na próby rozbudowy kocioa? Jaki obraz

parafian prezentuj owe stare gazety? Czy reklamy pojawiajce si w gazety

mogy mie wpyw na mieszkaców? Na jakich zasadach funkcjonuje

parafia jako instytucja dzi? Jak rol odgrywaa i odgrywa posta patrona

parafii? Jaki obraz proboszcza wyania si z „Wiadomoci Parafjalnych

parafji moderskiej”?

Nadrzdnym celem pracy byo zaprezentowanie wpywu parafii na

ycie spoeczne mieszkaców dawniej i dzi.

Pierwszy rozdzia dotyczy parafii p.w. w. Idziego w Modrzu.

Z kilkustronicowego tekstu dowiadujemy si o usytuowaniu wsi i historii jej

powstania, a take poznajemy histori powstania parafii. Wspominam krótko

o patronie parafii- zainteresowani tym tematem mog znale wiele

interesujcych publikacji o w. Idzim. Uwaam, e rozdzia ten powinien

5


y znacznie obszerniejszy, jednak zbyt maa ilo róde nie pozwala na

jego rozszerzenie. Próby dotarcia do materiaów znajdujcych si w

Archiwum Archidiecezjalnym w Poznaniu nie powiody si ze wzgldu na

remont, który przeprowadzano w instytucji. W rozdziale umieszczono

tumaczenia fragmentów Kodeksu Dyplomatycznego Wielkopolski

dotyczcych Modrza. Kilkakrotnie spotykaam si ze wzmiankami o tym

dokumencie, jednak nigdzie nie znalazam tumaczenia.

Drugi rozdzia w do obszerny sposób traktuje o parafii jako

instytucji publicznej i jej wpywie na ycie spoeczne mieszkaców na

przeomie XX i XXI wieku. Rozdzia wyjania podstawowe pojcia, które

pojawiaj si wielokrotnie w pracy. Prezentuje modelowy sposób

funkcjonowania parafii i jej codzienn rzeczywisto. Rozdzia stanowi dla

mnie ogromne wyzwanie. Przebrnicie przez materiay dotyczce zasad

funkcjonowania parafii jako instytucji, usystematyzowanie zdobytej wiedzy

i przelanie jej na papier, zajo sporo czasu. Nieco atwiejsze okazao si

przedstawienie ycia codziennego parafian i wpywu parafii na ycie

spoeczne mieszkaców w dzisiejszych czasach.

Kolejny, a zarazem najobszerniejszy, rozdzia powiciam yciu

spoecznemu mieszkaców parafii ukazanemu w „Wiadomociach

Parafjalnych parfji moderskiej”. Opracowywanie materiau do trzeciego

rozdziau zajo zdecydowanie najwicej czasu. Rozdzia ten traktuje o

rónych aspektach ycia spoecznego mieszkaców parafii

zaprezentowanego na kartach „Wiadomoci Parafjalnych parafji

moderskiej”. W pierwszym podrozdziale poruszane s kwestie zdrowia,

higieny, wychowania dzieci, kultury itp. Drugi podrozdzia zawiera

informacje dotyczce rozbudowy kocioa i tego, jakie reakcje wywoywa

ten fakt wród mieszkaców parafii. Ostatnia cz prezentuje reklamy i ich

wpyw na ycie parafian.

Przygotowujc si do pisania pracy przeprowadziam krytyczn

analiz literatury i róde, która staa si dla mnie podstaw do zredagowania

czci teoretycznej, jak i odpowiedzi na pytania badawcze. Bardzo owocna

6


okazaa si analiza dokumentacji: kodeksu, statutów, akt budowy. Wywiad

otwarty pozwoli zaprezentowa w obszerny sposób problematyk ycia

spoecznego parafii w dzisiejszych czasach.

Pragn podkreli, e najcenniejszym ródem okazay si

„Wiadomoci Parafjalne parafji moderskiej”. Zdaj sobie spraw, e owo

ródo prezentuje tylko jeden punkt widzenia parafii- widzianej z

perspektywy proboszcza i ludzi, którzy go popierali. Uzupenieniem do

treci „Wiadomoci Parafjalnych parafji Moderskie”j jest gazeta „Ilustracja

Poznaska i Nowiny Sportowe”.

Baz wyjciow do pozyskiwania wiedzy na temat historii wsi

Modrze sta si Sownik Krajoznawczy Wielkopolski wydany pod redakcj

Wodzimierza ckiego. Kodeks Dyplomatyczny Wielkopolski tom I,

Kronika Parafialna, Bolesaw III Krzywousty- Maleczyskiego, Dzieje

Archidiecezji Poznaskiej: Archidiecezja Poznaska w granicach

historycznych i jej ustrój to kolejne pozycje, które pomogy mi rozszerzy

zagadnienia zwizane z tematem moderskiej parafii. Dzieje parafii zostay

zawarte w ksice ks. Bobra p. t. Kult w. Idziego w Polsce w wietle

wezwa kocioów. Interesujcym i przeomowym momentem byo odkrycie

Akt budowy otarza gównego 1948-1949, które zawieraj nie tylko szkice

otarza, ale równie korespondencj ksidza, kurii i artystów, którzy

uczestniczyli w tworzeniu tego dziea. Dopenieniem do tematyki w.

Idziego bya ksika Wspomnienie witych na kady dzie roku.

Martyrologium Henryka Frosa.

Niebywale przydatnym ródem okaza si Kodeks Prawa

Kanonicznego, który pozwoli na prezentacje modelowych sposobów

funkcjonowania parafii. Dopenieniem do owych informacji stay si Statuty

Archidiecezjalnego Synodu Poznaskiego 1968, Synod Archidiecezji

Poznaskiej 2004-2008 tom II Statuty, Dokumenty z Poznaskiego Synodu

Archidiecezjalnego 1992-1993 oraz Rocznik Archidiecezji Poznaskiej na

rok tysiclecia 1968. W przypadku powyszych publikacji trudno

doszukiwa si subiektywnych myli czy odczu ich autorów.

7


Wiedz na temat dzisiejszego funkcjonowania parafii i wpywu na

ycie parafian czerpaam z Kroniki Parafialnej, Dekretu Nominacyjnego,

wywiadu przeprowadzonego z ksidzem proboszczem Henrykiem

Rynkiewiczem i wasnych obserwacji, które poczyniam podczas czstego

przebywania na terenie parafii. Kwesti wyjanienia podstawowych poj

rozwizaa Ilustrowana encyklopedia dla modziey. Bóg. Czowiek. wiat.

Sporód wielu ksiek na temat reklamy wybraam dwie pozycje.

Pierwsz z nich jest ksika Jerzego Bralczyka Jzyk na sprzeda- ksik,

któr powinien przeczyta kady twórca i odbiorca reklamy, druga to Aby

wpado w oko…,Agnieszki Janiak- Jasiskiej, która porusza problematyk

reklamy na pocztku XX wieku.

8


Rozdzia 1 . Parafia p.w. witego Idziego w Modrzu

1.1. Pooenie geograficzne

Wie Modrze pooona jest 8 km na poudniowy zachód od

Stszewa, na Pojezierzu Poznaskim. Zabudowa wsi rozciga si na osi

koció-dwór. W pónocnej czci wsi znajduje si neobarokowy

koció z 1936 roku p.w. witego Idziego. Eklektyczny paac z 1878 roku

zamyka o zabudowy od strony poudniowej. Wokó paacu rozpociera si

park krajobrazowy z I poowy XIX wieku o powierzchni 2,3 ha. W parku,

drzewa pomniki: platan o obwodzie 470 cm, wierzby 490cm i 330 cm. Na

terenie dawnego folwarku pozostaoci po gorzelni z 1870 roku. 1

1 Wielkopolska. Sownik krajoznawczy, pod. red. W. ckiego, Pozna 2002, str. 212

9


1.2. Historia wsi i parafii p.w. w. Idziego w Modrzu

Najstarsza wzmianka o Modrzu pochodzi z dokumentu ksicia

wielkopolskiego Przemysa I z 1246 roku. Dokument ten zawiera

informacje o benedyktynach lubiskich. 2

„Premisl dux Polonie 1246 Dec. 21, in Moder; protestatur, abbatem

de Lubin concessisse camerariis suis de Dambize ius piscandi cum parvo

reti in lacu de Mociszki; incolis vero villarum Dambize et Motholovici,

eidem lacui adiacentium interdicit, ne aliquem fructum in lacu praedicto

violenter sibi addicant” 3 Przemys, ksi Polski 1246,21 grudnia w Modrze;

Uroczycie owiadcza, e opat z Lubinia przyzna swoim komornikom z

Dambize prawo do poowu ryb w maej sieci w jeziorze Mociszki. Za

mieszkacom, ssiadujcych z tym jeziorem wsi Dambize i Motholovici,

zabrania, aby gwatem przywaszczali sobie cokolwiek z owoców,

znajdujcych si we wspomnianym jeziorze. 4

Jedenacie lat póniej Ksi Przemys I wyda w Modrzu kolejny

dokument, tym razem dotyczcy cystersów z opactwa w Paradyu. 5

„Premisl dux Polonie 1257 s. d. in Moder; declarat, se monasterium

Parady, quod amplissimis munit privilegiis, ob commutationem hereditatis

Pamitkowo defensurum. Premisl dux Polonie 1257 s. d., in Moder;

declarat, se monasterium Parady ob commutationem hereditatis

Pamitkowo defensurum, bona etiam omnia et hereditates ipsius iure

Theutonico locari concedit, easque amplissimis privilegiis mu”it” 6 Przemys,

ksi Polski 1257 bez podania dnia; oznajmia ,e przed zmian dziedzictwa

dóbr Pamitkowo obroni klasztor Parady, który zabezpieczony jest

najznamienitszymi (wyjtkowymi) przywilejami. Przemys, ksi Polski

1257 bez podania dnia; oznajmia, e przed zmian dziedzictwa dóbr

2 S. Bober, Kult w. Idziego w Polsce w wietle wezwa kocioów, Opole 2004, str. 133.

3 Kodeks Dyplomatyczny Wielkopolski, t. I, nr 256.

4 Zespó Tumaczy Kwaniewscy, Ewa Nejman

5 Bober, op. cit., str. 133.

6 Kodeks Dyplomatyczny Wielkopolski, t. I, nr 350, 351.

10


Pamitkowo obroni klasztor Parady, który zabezpieczony jest

najznamienitszymi( wyjtkowymi) przywilejami, wyraa take zgod ,aby

jego wszelki majtek i dobra ziemski, zgodnie z prawem (mój przypis:

zgodnie z prawem dziedzictwa ziemskiego) zostay ulokowane w Gównym

Miecie i zabezpiecza je (*mój przypis: te dobra ziemskie)

najznamienitszymi ( wyjtkowymi) przywilejami. 7

W Modrzu w 1265 roku zmara ksiniczka Elbieta, córka Henryka

Pobonego, ona Przemysa I- szcztki jej spoczy w katedrze

poznaskiej. 8

Najstarsza wzmianka dotyczca kocioa w Modrzu pochodzi z 1298

roku z dokumentu biskupa Andrzeja Szymonowicza, w którym dokonuje

podziau diecezji poznaskiej na archidiakonaty. 9

Z braku odpowiednich róde trudno ustali, kto i kiedy ufundowa

pierwszy koció p.w. w. Idziego w Modrzu.

Z Rocznika Archidiecezji Poznaskiej dowiadujemy si, e „koció

parafialny fundowany prawdopodobnie ju w XI w., na pewno przed 1298,

znajdowa si pod patronatem królewskim.” 10 Autor ksiki pod tytuem

Bolesaw III Krzywousty wskazuje dat powstanie pierwszej wityni na lata

1102-1138, czyli w epoce Bolesawa III Krzywoustego. 11 W Dziejach

Archidiecezji Poznaskiej umieszczono rok 1086 jako dat powstania

pierwszego kocioa, za za fundatora uznano Wadysawa Hermana 12

Przypuszcza si, e pierwsza witynia bya drewniana. Dziki

staraniom proboszczów: Antoniego Niemojewskiego, Jerzego Chudzickiego

i Jana Lerskiego w II poowie XVIII wieku wzniesiono w Modrzu koció

7 Zespó Tumaczy Kwaniewscy, Ewa Nejman

8 Krótka historia parafii Modrze[w:] Kronika Parafialna, str. 1; Bober, op.cit., str. 133

9 Bober, op. cit., str. 133.

10 Rocznik Poznaskiej na rok tysiclecia 1968, Pozna 1968 Archidiecezji, str. 418.

11 K. Maleczyski, Bolesaw III Krzywousty, Wrocaw 1975, str. 263, przyp. 70.

12 J. Nowacki, Dzieje Archidiecezji Poznaskiej: Archidiecezja Poznaska w granicach

historycznych i jej ustrój , t. 2, Pozna 1964, str. 367.

11


murowany. W 1936 roku koció rozbudowano dziki staraniom

ówczesnego proboszcza ks. Czesawa Sroki. 13

Po zakoczeniu II wojny wiatowej przystpiono do prac zwizanych

z postawieniem nowego otarza gównego w dobudowanej (w 1936 roku)

czci kocioa. Otarz gówny zosta ustawiony na czoowej cianie nawy

kocioa, prezbiterium jest przedueniem nawy- bez wyranego

oddzielenia. Otarz dzieli si na dwie czci. Pierwsza z nich- liturgiczna- to

otarz ze stopniami, wolnostojcy z moliwoci swobodnego obejcia

wokó otarza. Druga cz- nastawa otarzowa, nadbudowana zostaa na

paszczynie ciany. Dolna cz ciany, z istniejcymi wejciami do

zakrystii jest kompozycyjnie wczona do otarza. Zastosowano równie

rzeby figuralne- Chrystusa Ukrzyowanego z Matka Bo i w. Janem

w zwieczeniu otarza oraz postacie dwóch w. Biskupów na konsolach nad

wejciami do zakrystii. 14 Jeeli chodzi o materiay to do wykonania

konstrukcji wewntrznej oboenia cian, drzwi, czci liturgicznej

i nastawy otarza planowano wykorzysta zdrow sosn. Dbina miaa

znale si w listwach, ramach, paskorzebach i ornamentyce. W rzebach

figuralnych zdecydowano si zastosowa polichromi olejn. 15 Cakowity

koszt wzniesienia otarza to 1.844.025 z- milion osiemset czterdzieci

cztery tysice dwadziecia pi zotych. 16

13 Rocznik Archidiecezji Poznaskiej na rok tysiclecia 1968, Pozna 1968, str. 418.

14 Opis techniczny i lepy kosztorys na budow otarza gównego. Sytuacja., [w:] Akta budowy

otarza gównego 1948-1949, str. 2

15 Opis techniczny i lepy kosztorys na budow otarza gównego. Materiay., [w:] Akta budowy

otarza gównego 1948-1949, str. 2

16 Warsztaty stolarsko- rzebiarskie, [w:] Akta budowy otarza gównego 1948-1949, str. 13

12


Ilustracja 1 Szkic otarza gównego zaprojektowanego przez Klemensa Wasiewicza. Akta

budowy otarza gównego 1948-1949

13


3 marca 1949 roku w Modrzu podpisano umow pomidzy ks.

Czesawem Srok, a artyst malarzem z Poznania- Kazimierzem

Kociaskim w sprawie namalowania obrazu w. Idziego do otarza

gównego. Obraz mia zosta namalowany farbami olejnymi artystycznymi

na pótnie. 17 Swoj opini na temat obrazu wyrazia Kuria Metropolitalna

„ Ujcie obrazu kompozycyjnie i kolorystycznie bardzo sabe; nadawaby si

ew., przy pewnych poprawkach, na mae obrazki, ale trudno go

zakwalifikowa do wielkiego otarza. Brak patosu ugodzenia strzay w.

Idziego. Poza królewiczem na pierwszym planie teatralnie naturalistyczne

dwa piony, witego i dbu, który w swym rysunku zbyt wiernie towarzyszy

konturowi postaci witego; kompozycje da si poprawi, trudniejsza

sprawa z kolorytem, który w dalszym planie jest do przyjcia, lecz w

pierwszym planie jest zupenie niesharmonizowany (ziele) i pstry.

Niezrozumiay jest motyw biskupiej mitry w rkach anioów.” 18 Ostatecznie

obraz zosta przyjty przez ks. proboszcza, Kuri Metropolitaln oraz

architekta wntrz „z wynikiem b. dobrym”. 19

Podczas uroczystoci odpustowej ku czci w. Idziego 1 IX 1968 roku

dokonano powiecenia nowo pomalowanego kocioa. Atmosfer tamtej

uroczystoci doskonale oddaj sowa Arcybiskupa Metropolity

Poznaskiego Antoniego Baraniaka: „ Parafia p.w. w. Idziego Opata w

Modrzu-sigajca przeszoci XI wieku- jest jednym z najstarszych

wiadków rozwoju chrzecijastwa na polskiej ziemi. Wiara zakorzeniona

przed wiekami w sercach ludzkich tamtejszych okolic trwa do dnia

dzisiejszego, przeywajc peen rozkwit. Byem zbudowany przejawami

ycia religijnego i szczerym przywizaniem wiernych do Kocioa Boego.

Oby te silne tradycje religijne, ywe i kwitnce w parafii Odrzaskiej,

zespolone z posoborowym nurtem odnowy przemieniy wiee owoce wiary

i stay si umocnieniem dla dzisiejszego pokolenia.

17 Umowa, [w:] Akta budowy otarza gównego 1948-1949, str. 19

18 Kuria Metropolitalna, [w:] Akta budowy otarza gównego 1948-1949, str. 20

19 Kuria Metropolitalna, [w:] Akta budowy otarza gównego 1948-1949, str. 23

14


Na wierno witym tradycjom minionych wieków i na zbawienne

przyjcie natchnie ducha odnowy- parafii w. Idziego w Modrzuserdecznie

bogosawi.” 20

17 VI 1983 roku w Modrzu mia miejsce zjazd ksiy wywiconych

w 1956 roku. Wród goci znalaz si równie ks. Kardyna Józef Glemp,

kursowy kolega ówczesnego proboszcza Wincentego Sobkowskiego. 21

Dziki staraniom obecnego proboszcza ks. Henryka Rynkiewicza

odmalowano koció wewntrz i czciowo otynkowano elewacj.

W samym kociele mona znale kilka cennych dóbr kultury: relikwiarz

w. Jakuba w stylu regencji, obraz „Wskrzeszenie Piotrowina” z koca

XVIII wieku, krucyfiks z II poowy XVII wieku, chrzcielnica pónogotycka

z 1521 roku. 22

Na zewntrz kocioa moemy zobaczy w cianie epitafium Józefy

z Potockich Kwileckiej z drugiego maestwa generaowej Mojaczewskiej

z roku 1821. Uwag przykuwa równie figura w. Jana Nepomucena na

wysokim cokole z XVIII wieku. 23

20

Kronika Parafialna, str. 5

21

Kronika Parafialna, str. 26

22

Rocznik Archidiecezji Poznaskiej na rok tysiclecia 1968, Pozna 1968, str. 418

23 Rocznik Archidiecezji Poznaskiej na rok tysiclecia 1968, Pozna 1968, str. 418

15


1.3. Posta w. Idziego-patrona parafii w Modrzu

Koció katolicki w liturgii obchodzi wspomnienie w. Idziego

pierwszego wrzenia.

w. Idzi wiód najprawdopodobniej swój pustelniczy ywot

w poudniowej Francji w ówczesnej Septymanii. Dziki hojnoci króla

Wizygotów Wamby otrzyma ziemi, na której zaoy opactwo. Jaki czas

póniej opactwo przybrao jego imi. Znaczenie opactwa zdecydowanie

wzroso, kiedy znalazo si na szlaku wiodcym do Compostelli. 24

w. Idzi w ikonografii przedstawiany jest w opackim stroju

z pastoraem i mitr, w towarzystwie ani. 25

Dlaczego z ani? Otó, jak gosi legenda, podczas polowania

i pogoni za ani król Wizygotów dotar do jaskini w. Idziego, w której

schowaa si ania. Psy nie chciay wej do groty, wic myliwy strzeli

z uku na olep, ranic pustelnika. Odtd widywano witego w

towarzystwie ani. 26

w. Idzi uwaany jest za patrona: podróników, pielgrzymów,

kupców i handlarzy koni, rycerzy, krzyaków, uczników, rybaków,

myliwych, rolników, szlifierzy, pasterzy, ogrodników, grzeszników

i pokutników, rannych i chorych, ebraków i kalek, ubogich, matek

karmicych i maych dzieci, rodzin wielodzietnych i maestw

bezdzietnych. Czczony jest take jako opiekun rolin uprawnych, byda,

lasów. Ludzie modl si do w. Idziego, gdy choruj na raka, epilepsj,

choroby nerwowe i umysowe. 27

w. Idzi by ju dobrze znany w redniowiecznej Polsce.

Powszechnie uwaa si, e jego kult rozpowszechni si po narodzinach

Bolesawa Krzywoustego. Objawiao si to zarówno zwikszon liczb

24 H. Fros, Wspomnienie witych na kady dzie roku. Martyrologium., Kraków 1992, str. 175

25 Bober, op. cit., str. 51

26 Strona internetowa stan na dzie 1 V 2009 www.sanktuarium-idziego.pl/historia.php

27 Bober, op. cit., str. 51

16


wiernych modlcych si do Niego, licznymi darami wysyanymi do opactwa

we Francji, jak i fundowaniem kocioów pod Jego wezwaniem. 28

28 Bober, op. cit., str. 51

17


Rozdzia 2 . Parafia jako instytucja-modelowe zasady jej

funkcjonowania, codzienna rzeczywisto i wpyw na ycie

spoeczne mieszkaców parafii.

2.1. Parafia, proboszcz, wikariusz-wyjanienie podstawowych

poj

Parafia, z aciskiego parochia- okrg, obwód, obszar,

to najmniejsza terytorialnie jednostka kocioa lokalnego. Swoimi

korzeniami siga czasów, gdy kapanów Kocioa biskupiego wysyano do

sprawowania eucharystii do przylegajcych miast lub wsi. Z biegiem czasu

ksia ci osiedlali si w tych miejscowociach i tak powstaway parafie. 29

Sie parafii w Polsce zacza rozwija si w X wieku. Na przeomie

XV i XVI wieku w naszym kraju funkcjonowao ok. 6 tysicy parafii.

Gównym zadaniem duszpasterstwa byo i jest sprawowanie eucharystii oraz

innych sakramentów. Dziaalno parafii obejmowaa wszystkie grupy

spoeczne, do jej zada zaliczano take pomoc potrzebujcym. Od pocztku

parafie speniay funkcj edukacyjn, to w nich powstaway pierwsze szkoy

parafialne. W czasach zaborów proboszczowie stawali si krzewicielami

patriotyzmu, a parafie ostoj polskoci. Ksia nauczali religii po polsku,

rozpowszechniali piewniki i modlitewniki w ojczystym jzyku,

organizowali przedstawienia teatralne, propagowali dziaa literatury

polskiej. W dzisiejszych czasach parafie staraj si szerzy kultur,

organizujc festiwale organowe, festiwale muzyki sakralnej czy widowiska

religijne. 30

Pasterzem parafii pod wadz biskupa diecezjalnego jest proboszcz.

Zostaje powoany do suenia Bogu, nauczania i kierowania wspólnot

parafialn. 31 Proboszcz najczciej sprawuje piecze nad jedn parafi.

Zdarza si, e z powodu maej iloci ksiy lub innej sytuacji, mog zosta

29 Bóg. Czowiek. wiat. Ilustrowana encyklopedia dla modziey., Ksigarnia w. Jacka, Katowice

1991, str. 199

30

Tame, str. 200

31 Kodeks Prawa Kanonicznego, PALLOTTINUM 1984, kan. 519, str. 237

18


mu przydzielone ssiednie parafie. 32 Proboszcz przewanie jest mianowany

na czas nieokrelony. Jeeli dekret Konferencji Episkopatu pozwala, to

biskup diecezjalny moe mianowa proboszcza na czas okrelony. 33 Jednym

z obowizków proboszcza jest rezydowanie w domu parafialnym

znajdujcym si blisko kocioa. 34 Proboszcz- w zaatwianiu wszystkich

czynnoci prawnych- reprezentuje swoj parafi zgodnie z przepisami

prawa. 35 Wraz z objciem parafii na barki proboszcza spadaj nowe

obowizki, które mona podzieli na tzw. „wane” i „szczególne”. Do

obowizków wanych proboszcza mona zaliczy: „roztropne zarzdzanie

dobrami materialnymi, które s mu powierzone jako rzdcy parafii, troska

o konserwacje i zabezpieczenie kocioa i budynków parafialnych (…) oraz

ich ubezpieczenie, rzetelne prowadzenie ksig parafialnych, dbao

o porzdek i czysto na terenie stanowicym wasno parafii, w tym na

cmentarzu parafialnym.” 36 Obowizki szczególne posiadaj bardziej

niematerialny wymiar, a naley do nich: „objcie pastersk trosk

wszystkich wiernych w powierzonej parafii, modlitwa i sprawowanie mszy

w., zapoznawanie parafian ze Sowem Boym i zapewnienie im atwego

dostpu do sakramentów witych, organizowanie kultu religijnego,

szczególna troska o chorych, duchowo zaniedbanych, nieszczliwych,

sabych w wierze i ozibych religijnie, organizowanie dzie miosierdzia,

angaowanie parafian do pracy apostolskiej.” 37

Do pomocy proboszczowi duej parafii biskup diecezjalny moe

przydzieli jednego lub kilku wikariuszy. 38 Wikariuszem moe zosta

kandydat, który posiada wicenie prezbiteriatu. 39 Wikariusz o swoich

32 Kodeks Prawa Kanonicznego, PALLOTTINUM 1984, kan. 526, str. 239

33 Tame, kan. 522, str. 239

34 Tame, kan.533, str. 243

35 Tame, kan. 532, str. 243

36 Synod Archidiecezji Poznaskiej 2004-2008, Tom II Statuty, Pozna 2008, § 97.2.a,b,c,d, str. 26

37 Tame,§ 97.1.a,b,c,d, e, f, g , str. 26

38 Kodeks Prawa Kanonicznego, PALLOTTINUM 1984, kan. 545 § 1, str. 249

39 Tame, kan. 546, str. 251

19


prawach i obowizkach moe przeczyta w kodeksie prawa kanonicznego,

w statutach diecezjalnych, a take pimie biskupa diecezjalnego. Na

szczególn uwag zasuguj duszpasterskie polecenia proboszcza danej

parafii. 40 Do gównych obowizków wikarego, poza posug duszpastersk,

naley sumienne nauczanie religii w szkole. W celu awansu zawodowego

ksidz katecheta ma obowizek rozwija swoje umiejtnoci. 41 Warto

wiedzie o tym, e w myl przepisów wikary ma prawo do odnowionego

i umeblowanego mieszkania oraz posików na probostwie. Wikariusz za

wykonywan prac powinien otrzymywa godziwe wynagrodzenie. 42

Przeniesienia wikariuszy to normalna kolej rzeczy. Przyjo si,

e neoprezbiterów przenosi si po dwóch latach, a starszych wikariuszy po

piciu latach. Decyzje o przeniesieniu podejmuje biskup diecezjalny. 43

40 Kodeks Prawa Kanonicznego, PALLOTTINUM 1984, kan. 548 § 1, str. 251

41 Synod Archidiecezji Poznaskiej 2004-2008, Tom II Statuty, Pozna 2008, § 122, str. 31

42 Tame, § 124, 127, 128, str. 32

43 Tame, § 130, str. 33

20


2.2. Parafia jako instytucja i jej podstawowe zasady dziaania dzisiaj

Parafia jak kada instytucja publiczna powinna posiada

pomieszczenie, w którym bdzie rezydowa. Administracji parafii suy

biuro parafialne. 44 Biuro parafialne powinno znajdowa si w oddzielnym

pomieszczeniu, na które skadaaby si poczekalnia i pokój do

przeprowadzania rozmów. 45 Godziny otwarcia biura naley dostosowa do

rytmu dnia parafian. Dopuszczalne s godziny dopoudniowe jak

i wieczorne. 46 W pomieszczeniu powinno znajdowa si Pismo w.,

Kodeks Prawa Kanonicznego, dokumenty Soboru Watykaskiego II,

uchway II Synodu Plenarnego i Synodu Archidiecezji Poznaskiej 2004-

2008, roczniki „Miesicznika Kocielnego Archidiecezji Poznaskiej”. Nie

moe zabrakn symbolu chrzecijastwa- krzya, portretu obecnego Ojca

witego oraz portretu panujcego Arcybiskupa Poznaskiego. 47

W biurze parafialnym powinny znajdowa si dokumenty

wytworzone przez parafi. W tym przypadku dokumentacj stanowi ksigi

parafialne. Zaliczamy do nich ksig ochrzczonych, bierzmowanych,

zmarych, maestw i kartotek parafialn. 48 Ksigi te musz posiada

duplikaty, które proboszcz- do poowy lutego nastpnego roku- jest

zobowizany przekaza do Archiwum Archidiecezjalnego. 49 Na pókach

powinna znale si ksiga ogosze parafialnych, zapowiedzi

przedlubnych, ksiga zawiadcze o zawartych lubach konkordatowych,

ksiga dzieci pierwszo-komunijnych, chorych, ksiga inwentarzowa,

kasowa i wymienianek rocznych. Dobrze byoby, gdyby znalazby si

równie protokoy ze spotka Parafialnej Rady Duszpasterskiej, Parafialnej

44 Poznaski Synod Archidiecezjalny 1992-1993. Dokumenty., Sekretariat Synodu Archidiecezji

Poznaskiej, Pozna 1993, § 29, str. 263

45 Synod Archidiecezji Poznaskiej 2004-2008, Tom II Statuty, Pozna 2008, §842, str. 181

46 Tame, §843, str. 181

47 Tame, § 844, str. 181

48 Statuty Archidiecezjalnego Synodu Poznaskiego 1968, Pozna 1972, § 1040, str. 289

49 Synod Archidiecezji Poznaskiej 2004-2008, Tom II Statuty, Pozna 2008, §842, str. 181

21


Rady Ekonomicznej, wizytacji biskupich i dziekaskich oraz wszelkiej

korespondencji urzdowej. 50

W kancelarii parafialnej powinny znale si dwie piecztki(okrga i

poduna), którymi bd opatrzone dokumenty wystawione przez biuro

parafialne. 51 Wszelkie dokumenty i zawiadczenia, oprócz okrgej

piecztki powinny zawiera podpis proboszcza, wikarego lub innej osoby

duchownej wyznaczonej przez proboszcza. 52 Piecz poduna powinna

zawiera tre: „ Parafia rzymskokatolicka pw. ……….. w ………..Przy

miejscowoci naley umieci kod pocztowy. Na pieczci podunej zaraz

po kodzie pocztowym, umieszcza si nazw siedziby parafii (w

mianowniku) oraz nr regon.” 53 „Piecz okrga winna w swej rodkowej

czci zawiera krzy, wizerunek lub symbol witego patrona, ewentualnie

inny symbol charakteryzujcy parafi i na obrzeach napis nastpujcej

treci: Parafia rzymskokatolicka pw. …………, oraz nazw miejscowoci(w

mianowniku).” 54

Parafia eby sprawnie funkcjonowa, potrzebuje nie tylko

wzorowego pasterza, ale równie osób, które pomog proboszczowi. Do

osób tych zaliczamy tzw. wieckich pracowników kocielnych. „wieckim

pracownikiem kocielnym jest kada osoba wiecka wiadczca na rzecz

kocielnych instytucji prac lub usugi na podstawie trwaego stosunku

prawnego nawizanego ze wzgldu na jej przynaleno do Kocioa oraz

wysokie kwalifikacje moralne i zawodowe dajce rkojmi prawidowego

funkcjonowania w strukturze Kocioa.” 55 wieckim pracownikiem przy

danej parafii moe by kocielny, organista, grabarz. Umowa zawarta

w myl obowizujcych przepisów prawa pomidzy proboszczem

a pracownikiem wieckim zobowizuje tego drugiego do wiadczenia pracy

50 Statuty Archidiecezjalnego Synodu Poznaskiego 1968, Pozna 1972, § 1040, str. 289

51 Tame, § 1043, str. 290

52 Synod Archidiecezji Poznaskiej 2004-2008, Tom II Statuty, Pozna 2008, § 851, str. 182

53 Tame, § 852, str. 182

54 Tame, § 852, str. 182

55 Tame, § 862, str. 184

22


lub usug na rzecz instytucji kocielnej. 56 Wraz z podpisaniem umowy

pracownik nabywa prawa jak i obowizki. Do praw wieckiego pracownika

kocielnego nale midzy innymi:

- godziwe wynagrodzenie, chyba e pracuje on bezpatnie,

-opieka ze strony osoby duchownej w trudnych chwilach ycia,

-mieszkanie subowe. 57

Kady pracownik przez t sam umow zobowizany jest do:

-prowadzenia prawdziwego ycia chrzecijaskiego,

-bycia wolnym od naogów,

-sumiennego wykonywania powierzonej mu pracy,

-przestrzegania statusów i regulaminów obowizujcych w danej instytucji,

-przestrzegania prawa i obowizujcej umowy o prace. 58

56 Synod Archidiecezji Poznaskiej 2004-2008, Tom II Statuty, Pozna 2008, § 864, str. 184

57 Tame, § 867a, b, d, str. 185

58 Tame, §865 a, c , d, i, j, str. 185

23


2.3. Parafia p.w. w. Idziego w Modrzu i jej codzienno

Parafia p.w. w. Idziego w Modrzu liczya w dniu 9 lutego 2010 roku

1750 dusz. 59 Obecny proboszcz ks. mgr Henryk Rynkiewicz zarzdza

parafi od 15 listopada 1998 roku. 60 Parafia p.w. w. Idziego w Modrzu jest

najstarsz i najwiksz parafi w Dekanacie Stszewskim. W jej skad

wchodz nastpujce wioski: Wronczyn, Zaparcin, Srocko Mae Wie,

Srocko Mae PGR, Zadory, Roszkowo, Drodyce, ydowo, Smtówko,

Twardowo i Modrze. 61 W dni powszednie, tj. od wtorku do pitku, msze

wite odprawiane s o godzinie 18 00 , w sobot we Wronczynie o godzinie

16 30 - w czasie zimowy o 17 30 - w okresie letnim, w Modrzu o 18 00 -

w okresie zimowy o 19 00 - w czasie letnim. Biuro parafialne w dni

powszednie tj. od wtorku do pitku jest czynne godzin przed i godzin po

wieczornej mszy witej. Ze wzgldu na rozlego parafii kancelaria

parafialna jest równie czynna po kadej niedzielnej mszy witej, które

odprawiane s o 7 30 , 9 00 , 11 00 . 62

Przekraczajc przedsionek probostwa, wchodzimy do pierwszego

z dwóch pomieszcze biura parafialnego. W pierwszym pomieszczeniu

znajduje si biurko, na którym stoi krzy i komputer-potrzebny midzy

innymi do wypisywania rónych zawiadcze. Nad biurkiem wisi portret

Ojca witego Benedykta XVI i póka z Pismem w., Kodeksem Prawa

Kanonicznego, dokumentami Soboru Watykaskiego II, uchwaami II

Synodu Plenarnego i Synodu Archidiecezji Poznaskiej 2004-2008, roczniki

Miesicznika Kocielnego Archidiecezji Poznaskiej. Stoi równie szafa

z najpotrzebniejszymi i najmodszymi ksigami parafialnymi. W szafce tej

znajduj si równie komunikanty, hostie i oleje krzyma witego.

Oczekujcy na swoj kolej parafianie mog spocz na dwóch piknych

59 Wywiad z ks. Henrykiem Rynkiewiczem przeprowadzony w dniu 9 lutego 2010 roku w Modrzu,

str. 1- do wgldu u autorki pracy. [cyt. dalej Wywiad…]

60 Dekret Nominacyjny z dnia 26 padziernika 1998 roku, Pozna, L.dz. 7956/98

61 Wywiad…, str. 2

62 Tame, str. 5

24


fotelach. W drugim pomieszczeniu ksidz przeprowadza rozmowy

z interesantami. Pokój ten ma ju nieco bardziej wiecki charakter, ale

w dwóch biblioteczkach mona znale interesujce ksiki o tematyce

religijnej i wieckiej. Naley wspomnie o czterech piecztkach bdcych

urzdowym znakiem parafii. Pierwsza jest wspóczesn piecztk, dwie

kolejne to pieczcie zabytkowe. Pierwsza z zabytkowych pieczci suy do

odbijania na laku. Druga zabytkowa piecztka posiada w centralnym

miejscu krzy. 63 Tu przed witami wielkanocnymi powstaa wspóczesna

piecztka z podobnymi motywami jak zabytkowa piecztka do laku.

Proboszczowi byoby trudno samemu zajmowa si wszystkim

w parafii, dlatego w Modrzu trzy osoby wieckie, w ramach wolontariatu,

pomagaj ks. proboszczowi. Do osób tych nale: organista, kocielny i pani

odpowiedzialna za porzdek w kociele. Jeeli chodzi o stron duchown,

to w parafii dziaa Parafialna Rada Duszpasterska. W sprawach

ekonomicznych wspiera ksidza Parafialna Rada Ekonomiczna.

63 Wywiad…, str. 5

25


Ilustracja 2 Wspóczesna piecztka parafii

Ilustracja 3 Odbicie pieczci do laku

Ilustracja 4 Nowa piecztka z postaci w. Idziego

Ilustracja 5 Zabytkowa piecztka z czasów zaborów

26


2.4. Wpyw parafii p.w. w. Idziego w Modrzu na ycie spoeczne

mieszkaców parafii na przeomie XX i XXI wieku.

Na pocztku chciaabym ucili datowanie, którego uyam w tytule

tego podrozdziau. Bd zajmowaa si okresem od przybycia do parafii

obecnego ks. proboszcza, tj. od 15 listopada 1998 roku, do roku obecnego

2010.

Jak ju wczeniej wspomniaam parafia moderska jest najwiksz

pod wzgldem terytorialnym parafi w dekanacie stszewskim. Mieci

si na pograniczu dwóch powiatów: poznaskiego i kociaskiego oraz

na pograniczu dwóch gmin: Stszew i Czempi. 64 Poowa mieszkaców

parafii zajmuje si rolnictwem. Pozostali pracuj we wasnych zakadach,

bd dojedaj do pobliskich miejscowoci. Istnieje te pewna grupa

parafian, w wikszoci modych osób, które pracuj za granic. 65

Z 1750 dusz regularnie na msze wite w niedziele i wita przybywa

50-60% mieszkaców parafii. Osoby nieuczszczajce na msze wite

najczciej tumacz swoj nieobecno zmczeniem po caotygodniowej

pracy. 66

Nie dziwi mnie fakt, e obecny proboszcz mia problemy

z nawizaniem kontaktu z parafianami. O kondycji caej parafii wiadczy

stan kocioa i probostwa: „Parafia bya w bardzo kiepskiej kondycji.

Koció i probostwo wymagay remontu. Koció wewntrz i na zewntrz

wyglda fatalnie, a probostwo jeszcze gorzej. Obejcie wokó probostwa

porastay dziko rosnce akacje, poród których pitrzyy si góry mieci.”

Parafianie byli bardzo nieufni wobec nowego proboszcza. Momentem

przeomowym okazay si pierwsze odwiedziny duszpasterskie. Proboszcz

64 Wywiad…, str. 1

65 Tame, str. 3

66 Tame, str. 1

27


musia na nowo sporzdzi kartotek parafialn, co pomogo mu pozna

bliej swoich parafian. 67

Z biegiem lat mieszkacy parafii zaczli ufa swojemu

proboszczowi. Przejawem tego jest uczestnictwo parafian w pielgrzymkach.

Pocztkowo na pielgrzymki zapisywao si dwanacie do szesnastu osób,

teraz w dniu zapisów wszystkie miejsca s zajte. 68 Obserwujc ludzi

uczestniczcych w pielgrzymkach dostrzegam zmian w ich mentalnoci.

O ile na pierwszej pielgrzymce do Czstochowy, Wadowic, Krakowa ludzie

zachowywali wobec ksidza dystans, tak podczas ostatniej pielgrzymki na

Mazury i do Wilna wykazywali si ogromn otwartoci. Pielgrzymki maj

zarówno wymiar duchowny, który ujawnia si w odprawianych mszach

witych, wspólnych piewach, ale take wiecki, przejawiajcy si

w wieczornych grach w bingo. Uwaam, e organizacja pielgrzymek

wpyna pozytywnie na integracj mieszkaców parafii. Podczas wyjazdów

zanika podzia na „ludzi z Modrza” i reszt, który mona zauway podczas

obserwacji ycia spoecznego. Uderzajcy jest podzia mieszkaców

samego Modrza na ludzi sprzed kanaku, zza kanaku, z PGR-u czy ludzi ze

wsi. Podzia najbardziej uwidacznia si podczas pogrzebów. Kiedy umiera

osoba „ze wsi”, na pogrzeb id jedynie ssiedzi, bardzo rzadko pojawia si

kto n. p. „z PGR-u”. Podczas rónych rozmów z mieszkacami mona

odczu, e ludzie „ze wsi” czuj si lepsi ni ludzie „z PGR-u”. Zazdro

jest zjawiskiem towarzyszcym ludzkiej egzystencji, ale wanie ten jeden

z siedmiu grzechów gównych odczuwa si wkraczajc w wiat moderskiej

parafii. Pierwszy raz spotkaam si z a tak odczuwaln zazdroci

midzyludzk. W obrbie parafii wielu ludzi nie rozmawia ze sob, bo na

przykad ssiad kupi sobie nowy traktor. Wydaje mi si, e taka niech

ludzi wynika ze zbyt duej iloci powiza rodzinnych i chci rywalizacji.

ycie spoeczne parafii skada si nie tylko ze wspólnych wyjazdów

na pielgrzymki. Na terenie parafii funkcjonuje pi krgów biblijnych.

67 Wywiad…,str. 1

68 Tame, str. 2

28


Spotkania s szans na rozwinicie swojej wiedzy z zakresu religii, a take

pozwalaj na oderwanie si trudów ycia codziennego. W parafii dziaa

równie osiem ró ywego Róaca. 69 Analizujc ilo i pe osób

uczestniczcych w spotkaniach, miao mona stwierdzi, e kobiety s

aktywniejsz czci wspólnoty parafialnej.

Jeden z poprzedników obecnego proboszcza, eby dotrze do

wiernych, stworzy gazetk parafialn- o niej samej w kolejnym rozdziale,

a ks. Henryk Rynkiewicz sta si inicjatorem zaoenia na wiey kocielnej

nadajnika internetowego. 70 Uwaam, e wietnym narzdziem komunikacji

z parafianami jest strona internetowa www.parafiamodrze.prv.pl. Znajduj

si na niej stae elementy tj. historia i galeria, znajdziemy take link kryjcy

w sobie ogoszenia parafialne, link z aktualnociami w formie fotoreportay.

Minusem tej inicjatywy jest dostp do Internetu, jego zasig, obejmuje tylko

poow parafii. Myl jednak, e sama idea strony internetowej wpyna na

rozwój caej parafii. Omielam si nazwa proboszcza swoistym

prekursorem Internetu w parafii Modrze. Prowadzenie strony internetowej

to owoc wspópracy ksidza, który przyznaje si, e nie zna jzyka HTML,

z dwoma ministrantami Mateuszem Koniecznym i Piotrem Góreckim.

Niezwykle budujcym zjawiskiem jest zaangaowanie

poszczególnych wiosek w przygotowania do uroczystoci zakoczenia

Oktawy Boego Ciaa. Co roku uroczysto ta odbywa si w innej wiosce-

zwyczaj ten zosta zainicjowany przez obecnego proboszcza. Mieszkacy

wioski wykonuj pi otarzy i przyozdabiaj tras procesji, wspólne

przygotowania doskonale wpywaj na integracje mieszkaców. 71 Pierwsza

uroczysto zakoczenia Oktawy Boego Ciaa miaa miejsce w Zadorach

w Roku Jubileuszowym 2000. 72 Parafianie bardzo hojnie wspieraj

wszystkie remonty przeprowadzane w wityni. Dziki ich ofiarnoci

69 Wywiad…, str. 2

70 Tame, str. 3

71 Tame, str. 5

72 Kronika Parafialna, str. 73

29


pomalowano wntrze kocioa, wymieniono (w starej czci kocioa)

i zamontowano nowe witrae, czciowo otynkowano wityni na

zewntrz. W najbliszym czasie maj zacz rozbrzmiewa na wiey

kocielnej nowe dzwony elektroniczne. 73

Bardzo wanym wydarzeniem w yciu kulturalnym parafii jest

coroczny Przegld Kold Dekanatu Stszewskiego. Przegld Kold polega

na prezentacji wybranych kold lub pastoraek w dowolnym stylu. Idea trwa

nieprzerwanie od czternastu lat, pomimo mierci inicjatora, poprzedniego

proboszcza ks. Wincentego Sobkowskiego. W Przegldzie Kold mog

wzi udzia dzieci i modzie. Z roku na rok poziom artystyczny przegldu

jest coraz wyszy. 74

Istotnym epizodem w yciu wspólnoty parafialnej w 2005 roku byy

Misje wite z okazji 500-lecia nadania odpustu ku czci w. Idziego przez

papiea Juliusza II. 75 Pokosiem misji sta si Apel Jasnogórski, odbywajcy

si w sobot po pierwszym pitku miesica. Apele o przerónej tematyce

maj skoni uczestnika do refleksji nad wartociami ycia. 76 Owocem misji

jest równie modlitwa róacowa przed kad msz wit.

Wspópraca parafii i zespou folklorystycznego „Modrzanki”

pokazuje, e dobrze moe wspódziaa ze sob organizacja wiecka

i parafia. „Modrzanki” swoim piewem uwietniaj uroczysto odpustow

ku czci w. Idziego, doynki parafialne. W roku 2001we Wronczynie i 2002

w Modrzu odbyy si gówne obchody Gminnych Doynek. 77 Takie

wyrónienie Parafii wiadczy wedug mnie o dobrej wspópracy z wadzami

gminy. Poprawnie ukadaj si stosunki pomidzy parafi a Gminnym

Orodkiem Pomocy Spoecznej i Zespoem Szkolno- Przedszkolnym

73 Wywiad…, str. 2

74 Kronika Parafialna, str. 68, 85, 86, 99, 100, 115, 128, 141, 158, 170.

75 Tame, str. 152, 153.

76 Wywiad…, str. 4.

77 Kronika Parafialna, str. 74, 108, 109

30


w Modrzu. Ksidz proboszcz jest zapraszany na uroczystoci z okazji na

przykad Dnia Seniora, Dnia Babci i Dziadka. 78

Zasmucajc spraw jest brak zaangaowania dzieci i modziey

w ycie wspólnoty parafialnej. Gównym czynnikiem niesprzyjajcym

wspólnej integracji jest fakt, e dzieci ucz si w piciu rónych szkoach,

w wikszoci przypadków poza miejscami zamieszkania. Trudno jest

znale dogodn por dla wszystkich. Najwiksz aktywno dzieci wida

podczas Pierwszych Pitków Miesica, kiedy prowadz oywione dyskusje

w trakcie kazania na temat czytania z Pisma witego. Modzie ma

aktywno tumaczy tym, e musi dojeda do szkó do Poznania czy

Grodziska Wielkopolskiego.

Przykrym faktem jest , e a 1/3 parafian yje wg wasnych zasad

i ideaów. W wikszoci s to osoby mode, które yj bez lubu, czy maj

tylko lub cywilny, nie uczestnicz w niedzielnych mszach witych, nie

wspominajc ju o uczestnictwie w yciu parafii. 79

Myl, e idealnym podsumowaniem zjawiska braku

zaangaowania w ycie parafii i wpywu parafii na ycie spoeczne

mieszkaców bd sowa ksidza proboszcza: „Przyczyn jest wiele. Myl,

e jednym z czynników jest dzisiejsze liberalne podejcie do wszystkich

spraw, take i parafii. Kolejn przyczyna jest brak pogbionej wiary.

Jednym z elementów jest ludzkie lenistwo. Innym zjawiskiem jest pogo za

wartociami materialnymi i brak hierarchii wartoci. Ludzie nie wiedz co

jest wane lub mniej wane. Czsto yj chwil obecn.” 80

78 Wywiad…, str. 4

79 Tame, str. 1

80 Tame, str. 3

31


Rozdzia 3 . Wpyw parafii p.w. w. Idziego w Modrzu na

ycie spoeczne parafian w wietle gazety „Wiadomoci

Parafjalne parafji moderskiej” w latach 1929-1934.

3.1. ycie spoeczne mieszkaców parafii p.w. w. Idziego w Modrzu w

wietle gazety „Wiadomoci Parafjalne parafji moderskiej”

Uwaam, e warto na pocztku pozna adresata, cele i twórców

gazety, która bya dla mnie gównym ródem informacji o yciu

spoecznym parafian moderskich. Gazeta kierowana bya do parafian

rozlegej parafii moderskiej. Gównymi zaoeniami wydawców gazety byo

umocnienie i zblienie poszczególnych czonków wspólnoty parafialnej.

Gazeta miaa równie wzbudzi wiksz gorliwo wród wiernych oraz

porusza i analizowa potrzeby parafii. 81 Od momentu ukazania si gazety,

tj. 1 lutego 1929 roku, do 15 marca 1931 roku redaktorem i wydawc by ks.

proboszcz Franciszek Dzierzkiewicz. 82 Na przestrzeni lat dwukrotnie

zmieniali si redaktorzy. Pierwszym z nich by ks. Ignacy Walczewski z

Komornik. 83 Nastpnie, od 15 padziernika 1931 roku redaktorem zosta ks.

Nikodem Nowaczyski równie z Komornik. 84 Po odejciu ks.

Dzierzkiewicza wydawc zosta ks. Klemens Malinowski. 85 Ostatnim z

wydawców by ks. proboszcz Czesaw Sroka. 86 Ostatni numer gazety zosta

wydany 15 grudnia 1934 roku. Niestety nie udao mi si ustali, dlaczego

filar prasy katolickiej w Modrzu przesta by wydawany. Nie ma informacji

na temat nawet w samej gazecie.

81 Drodzy Parafianie, [w:] Wiadomoci Parafjalne parafji moderskiej, 1 luty 1929, nr 1, str. 1 [cyt.

dalej WPPM]

82

WPPM, 1 kwietnia 1931, nr 7, str. 1

83 Tame, str. 1

84 Wydawca, [w:] WPPM, 15 padziernika 1931, nr 20, str. 1

85 Wydawca, [w:] WPPM, 1 grudnia 1933, nr 23, str. 1

86 Wydawca, [w:] WPPM, 1 padziernika 1934, nr 19, str. 1

32


Po analizie gównego róda mojej pracy stwierdzam, e parafia

odgrywaa ogromn rol w yciu spoecznym swoich mieszkaców. Wpyw

parafii jako instytucji mona dostrzec w wielu dziedzinach ycia wspólnoty

parafialnej. Mnogo tematów poruszanych na amach gazety parafialnej

wiadczy o autorytecie kocioa w latach 1929-1934. Na potwierdzenie

swoich racji chciabym zaprezentowa szereg wydarze opisanych

w gazecie.

O wpywie parafii na ycie spoeczne mieszkaców wiadczy ilo

stowarzysze i organizacji niepolitycznych o chrzecijaskich korzeniach.

Poród nich mona wymieni: Stowarzyszenie Modziey Polskiej,

Stowarzyszenie Modych Polek, ywy Róaniec Matek, ywy Róaniec

Ojców, ywy Róaniec Panien, ywy Róaniec Modzieców, Papieskie

Dzieo Rozkrzewiania Wiary, 87 Papieskie Dzieo witego Dziecictwa Pana

Jezusa, 88 Katolickie Towarzystwo Robotników Polskich, 89 Panie

Miosierdzia, 90 Kóko Rolnicze, Towarzystwo Przemysowców, Polskie

Koo Chóru Kocielnego, 91 III Zakon witego Franciszka, 92

Stowarzyszenie Kobiet Katolickich, 93 Bractwo Wstrzemiliwoci Dzieci. 94

Ogromna ilo organizacji o charakterze chrzecijaskim i ich

dziaalno na rzecz spoeczestwa parafii zostaa uwieczniona na kartach

gazety parafialnej. Dwie gówne organizacje tj. Stowarzyszenie Modziey

Polskiej i Stowarzyszenie Modych Polek wpyway swoj dziaalnoci na

rozwój ycia kulturalnego parafii. Na przestrzeni lat, w których ukazywaa

si gazeta parafialna, podawano przeróne komunikaty dotyczce

87

Porzdek naboestw I zebra bractw i stow. parafialnych, [w:] WPPM, 1 kwietnia 1929, nr 5,

str. 5

88

Kalendarzyk zebra bractw I stowarzysze parafialnych, [w:] WPPM, 15 luty 1930, nr 4, str. 5

89 Porzdek naboestw I zebra bractw i stow. parafialnych, [w:] WPPM, 1 marca 1931, nr 5, str.

5

90

Dobra propozycja, [w:] WPPM, 1 czerwca 1932, nr 11, str. 6

91 Z Kat. Towarzystwa Robotników P., [w:] WPPM, 15 kwietnia 1931, nr 8, str. 6

92 Komunikaty, [w:] WPPM, 15 wrzenia 1931, nr 18, str. 5

93 Radosny fakt, [w:] WPPM, 15 luty 1933, nr 4, str. 6

94 Porzdek naboestw I kalendarzyk zebra, [w:]WPPM, 15 stycznia 1934, nr 2, str. 5

33


wystawianych sztuk, organizowanych wieczornic, wycieczek, pielgrzymek.

Zdarzao si, e dochód z jakiej sztuki przekazywano na przykad na

upominki gwiazdowe dla najbiedniejszych dzieci. 95 Dochód ze sztuki pod

tytuem Chopi arystokraci zosta przeznaczony na zakup sprztu do

wicze dla S.M.P. 96 Na przestrzeni lat wystawiono nastpujce sztuki:

Figiel w puapce, X-ty Pawilon, Ludowe Jaseka, Od chaty do chaty,

Fatalna szafa, Orlta znad Wisy, Genowefa, Chaty za wsi, Mczestwo

w. Agnieszki, Próba generalna. Kade wane wito pastwowe i kocielne

byo obchodzone mniej lub bardziej uroczyci.

S.M.P. z Modrza w okrgu Poznaskim wiodo prym wród innych

stowarzysze. To wanie w Modrzu odbyo si szkolenie kadr S.M.P.

Podczas zlotu druhowie i druhny wiczyli prac w zastpach, zbiórki,

sposoby prowadzenia ksig i bibliotekoznawstwa. 97 Owocem wytonej

pracy S.M.P. bya Okrgowa Wystawa Przysposobienia Rolniczego.

Modrze otrzymao nagrody za wychów kurczt, upraw kukurydzy

i cebuli. 98 Znaczce wydarzenia z ycia moderskich stowarzysze

odnotowywano na amach prasy poznaskiej m. in. doroczne wito

patrona w. Stanisawa Kostki 99 , 10-lecie Stowarzyszenia Modych Polek

w Modrzu, 25lecie istnienia Katolickiego Towarzystwa Robotników

Polskich 100 , rekolekcje dla modziey eskiej 101 , a nawet moment

wrczenia dyplomu honorowego patrona S.M.P. ks. Dzierzkiewiczowi. 102

W parafii oprócz wasnej gazety- zachcano do kupna czasopism

o tematyce religijnej tj. „Przewodnika Katolickiego”, „Posaca Serca

95

Gwiazdka dla biednej dziatwy, [w:] WPPM, 15 luty 1930, nr 4, str. 5

96

WPPM, 15 kwietnia 1930, nr 8, str. 5

97

Szkolenie naszych kadr przodowników w S.M.P., [w:] WPPM, 1 luty 1934, nr 3, str. 4

98

Wspaniay obchód wieta Modziey I setnej rocznicy Powstania Listopadowego, [w:] WPPM, 1

stycznia 1931, nr 1, str. 5

99

Ilustracja Poznaska i Nowiny Sportowe, 22 grudnia 1931, nr 50, str. 6 [cyt. dalej ILiNS]

100 ILiNS, 23 sierpnia 1932, nr 34, str. 8

101 ILiNS, 23 luty 1932, nr 8, str.6

102 ILiNS, 25 sierpnia 1931, nr 34, str. 8

34


Jezusowego” czy „Rycerza Niepokalanej”. 103 Ju po roku wydawania

„Wiadomoci Parafjalnych Parafji Moderskiej” gazeta cieszya si sporym

gronem czytelników. Wród parafian zrodzio si wiksze zrozumienie

ycia religijnego i jego potrzeb, a take zwikszya si ich ofiarno na

budow kocioa. 104 W niedziele i wita, po sumie dziaa Biblioteka

Stowarzysze Modziey Polskiej. 105 W ramach biblioteki parafialnej

dziaaa Biblioteka Misyjna. Czasopisma o tematyce misyjnej cieszyy si

ogromny zainteresowaniem. Najmniejsz grup czytelników stanowili

mczyni i modziecy. 106 Nasuwa si wniosek, e podobnie jak

wspóczenie- równie w latach 1929-1934 kobiety stanowiy aktywniejsz

cz wspólnoty parafialnej.

Co roku tu przed okresem Wielkiego Postu ukazyway si w gazecie

przepisy wielkopostne dla parafian. Obowizywa zakaz spoywania potraw

misnych i rosou w pitki i soboty. Tylko w niedziele mona byo zje

nie- co wicej, gdy w pozostae dni obowizywa tylko jeden posiek do

syta. Mleko, maso, jaja, smalec bez skwarek to produkty, których mona

byo uywa w okresie Wielkiego Postu. Powysze przepisy obowizyway

osoby od 21 do 60 roku ycia, z wyjtkiem ludzi yjcych w ubóstwie,

chorych, ciko pracujcych. 107

Oprócz wstrzemiliwoci od pokarmów misnych w czasie

Wielkiego Postu wan kwesti bya spowied wielkopostna. Naley

speni pi warunków, eby przey waciwie ten wyjtkowy sakrament

pojednania si z Bogiem. Ksidz Dzierzkiewicz wskazywa swoim

„owieczkom” waciwy sposób spowiadania si. Otó naley poda

dokadn liczb grzechów miertelnych, nastpnie naley dokadnie

sprecyzowa swój grzech tzn. „co innego jest skrzywdzi kogo na zotego,

a co innego na sto zotych, co innego jest skrzywdzi bogatego gospodarza,

103 WPPM, 1 marca 1933, nr 5, str. 5

104 Drodzy Parafianie, [w:] WPPM, 1 luty 1930, nr 3, str. 5

105 Komunikaty, [w:] WPPM, 1 luty 1929, nr 1, str. 5

106 Bibljoteka misyjna, [w:] WPPM,15 padziernika 1929, nr 18, str. 5

107 Przepisy wielkopostne, [w:] WPPM, 15 luty 1929, nr 2, str. 3

35


a co innego ubog wdow, dlatego te trzeba zawsze odda, co si wzio

i komu si wzio.” 108 eby móc przystpi do spowiedzi i komunii witej

w innym kociele naleao uzyska pisemn zgod proboszcza, a nastpnie

okaza si podpisan kartk, e odbyo si owe sakramenty w innej

parafii. 109

Bardzo wanym elementem funkcjonowania spoeczestwa bya

rodzina. Fakt ten zostaje równie podkrelony w gazecie parafialnej.

Rodzina to nic innego jak najmniejsza komórka spoeczna. Ojciec to

odpowiednik króla czy prezydenta, matka peni funkcj rodacy, ministra,

dzieci- przekadajc na jzyk wiecki- to obywatele. Pomidzy maonkami

powinna panowa zgoda, a wszyscy powinni miowa si w Bogu. 110

Rodzice ponosz odpowiedzialno za wychowanie swoich dzieci.

Ówczesny proboszcz podkrela, jak wanym zadaniem jest wychowanie

dzieci. Pastwo dba o swoich modych obywateli, kapani ksztatuj

sumienia dzieci, ale tak naprawd rodzice mog zdziaa najwicej. To

wanie rodzice przed Bogiem i spoeczestwem odpowiedz za

wychowanie swoich dzieci. Dobitnie podkrelony zosta fakt, e skoro

rodzice narzekaj na wasne dzieci to le je wychowali i s sami sobie

winni. 111 Ze zachowanie dzieci i modziey: wyzwiska, ordynarne

odpowiedzi, obelgi, obracanie si plecami do przechodzcych dorosych, nie

zdejmowanie czapek to wina rodziców. Dzieci i modzie takim

zachowaniem przynosz hab rodzicom i pastwu. 112 Przykadów na

haniebne zachowanie nie brakowao równie w samej parafii moderskiej. 27

czerwca 1929 miao miejsce wamanie do kocioa. Niepenosprawny

intelektualnie chopiec z Modrza skrad burs ze srebrny naczyniem do

108 Jak wyznawa swoje grzechy?, [w:] WPPM, 15 marca 1929, nr 4, str. 3

109 Porzdek naboestw I zebra bractw i stow. parafialnych, [w:] WPPM, 1 marca 1929, nr 3, str.

5

110

ycie rodzinne, [w:] WPPM, 15 maja 1929, nr 8, str. 2-3

111 Znaczenie wychowania, [w:] WPPM, 1 marca 1929, nr 3, str. 6

112 Modzie winna by uprzejma dla starszych, [w:] WPPM, 15 sierpnia 1929, nr 14, str. 3-4

36


lejów i paten do chorych. Uczciwi rodzice zwrócili skradzione rzeczy. 113

Rok wczeniej w padzierniku, modziecy napastowali, obrzucali botem

i kamieniami wiernych powracajcych z naboestwa róacowego.

Modzie dostaa ostrzeenie od proboszcza, e gdyby incydent powtórzy

si, to zostan oni wytropieni, a ich postpowanie zostanie napitnowane na

amach gazety i podczas kazania. 114 Uwaam, e pomimo prawie stu lat od

tamtych wydarze, s one jak najbardziej aktualne i dowodz, e w kwestii

zasad tak naprawd nie ma podziau na czas obecny i „inne czasy”.

Bardzo interesujc spraw okazaa si propozycja, jak zaj mae

dziecko w trakcie naboestwa. Myl, e porada ta nie stracia nic na

swojej aktualnoci. Otó, aby zaj mae dziecko w kociele, naley „kupi

may notesik, albo te uszy zeszycik i oprawi go w okadk ceratow,

wycit z okadki starego zeszytu szkolnego. W kadym domu znajdzie si

take zapewne spora ilo obrazków witych. Oto zgromadmy je

i przejrzyjmy starannie.(…) Obrazki te nietrudno bdzie mona dobra do

wielkoci notesiku, czy zeszyciku(…). Na wierzchu za ksieczki najlepiej

nalepi wykrojony z kolorowego papieru krzyyk.” 115 Swoj trosk ksidz

redaktor otacza równie dzieci nienarodzone „Biedni rodzice, którzy dla

wasnego dziecka najbardziej krwioerczym staj si katem.

Najpotworniejsze bowiem zbrodnie bledn wobec tej jednej jedynej

potwornoci, jak jest pozbawienie jednej istoty duszy niemiertelnej.” 116

Jako przykad wielkiego ma dziaajcego na rzecz rodziny zaprezentowa

posta Mussoliniego, który przeciwstawia si blunierstwu, pijastwu

i niemoralnemu yciu, a take „przeciwko dobrowolnemu ograniczaniu

rodzin.” 117 Walka o zdrowie dzieci nie bya obca duszpasterzowi.

miertelno wród dzieci bya zjawiskiem powszechnym. Zjawisko to byo

wynikiem niewiedzy matek na temat tego jak powinno zajmowa si

113 Wamanie, [w:] WPPM, 1 sierpnia 1929, nr 13, str. 5

114 WPPM, 1 padziernika 1929, nr 17, str. 5

115 Tame, str. 6

116 Rodzicom pod uwag, [w:] WPPM, 15 luty 1929, nr 2, str. 6

117 Tame, str. 6

37


dziemi. Nie znay zasad prawidowego odywiania si. Nie przestrzegano

zasad, e nie naleny pali papierosów i pi alkoholu w obecnoci dzieci no

i brak higieny. 118

Kwestia higieny wród mieszkaców parafii pozostawiaa zapewne

wiele do yczenia, skoro sam proboszcz za porednictwem gazety zwróci

uwag na ten problem. Pisa, e parafianie nie zwracaj uwagi na brudn

odzie i bielizn, zapach potu, plamy na odziey. Brud i kurz w domach to

codzienno mieszkaców wsi. Wedug proboszcza kobieta powinna by

odpowiedzialna za higien, ale najpierw powinna zadba o siebie. 119 Ks.

Dzierzkiewicz wskaza jak naley dba o siebie: „Drodzy czytelnicy!

Pamitajmy o czystoci ciaa i nie szczdmy na wodzie i mydle! Kto moe

niechaj kpie si przynajmniej raz w tygodniu kto nie ma tej moliwoci, ten

niech jaknajczciej myje cae ciao gruntownie(…) nie bój si wody, bo to

najwiksze dobrodziejstwo, dane nam przez Stwórc. Kadego wieczoru myj

nogi, szczególnie latem. Nie pozwólcie pooy si dzieciom do óka

z nieumytymi nogami. (…) Kilka razy na dzie, oprócz rana i wieczoru,

pucz usta i gardo i umyj sobie zby.” 120 Higiena higien, ale có pocz,

kiedy kto zemdleje? Odpowied na to pytanie znaleli czytelnicy

„Wiadomoci Parafjalnych parafji moderskiej” 15 lipca 1934 roku. Otó

naleao pooy delikwenta na wznak, z nogami wyej ni gowa. Spryska

mu twarz zimn wod, natrze wod koloska lub octem. Jeli powysze

zabiegi nie przyniosyby zamierzonego rezultatu, pooy zimny okad na

serce. 121

Jako dobry duszpasterz ks. Dzierzkiewicz zadba równie

o dziewczta mieszkajce na terenie swojej parafii. Ostrzega dziewczta

i ich rodziców przed negatywnymi skutkami wyjazdu do miast w

charakterze suby domowej. Bardzo czsto mode kobiety byy

118 Jak naley dba o zdrowie dzieci?, [w:] WPPM, 15 czerwca 1929, nr 10, str. 6

119 Szanujcie zdrowie Wasze!, [w:] WPPM, 1 maja 1931, nr 9, str. 4

120 Szanujcie zdrowie Wasze!, [w:] WPPM 1 kwietnia 1931, nr 7, str. 4

121 Jak ratowa osob, która zemdlaa, [w:] WPPM, 15 lipca 1934 roku, nr 14, str. 6

38


wyzyskiwane jako prostytutki przed czym ostrzegay poznaskie gazety.

122 Ogromny nacisk ks. Dzierzkiewicz kad na kobiec moralno, która

przejawiaa si na przykad w modzie, niegodny strój by przejawem

wyrafinowanej rozpusty i zepsucia. Moda, która zacza panowa w tamtych

czasach, nie przystawaaby nawet kobiecie lekkich obyczajów, pracujcej na

ulicy. Nowoczesne stroje przemieniay kobiet anioa w kobiet diaba.

W zwizku z nasileniem si pogaskiej i gorszcej mody kobiecej,

Episkopat Polski wyda nakaz, jak winien wyglda strój, w którym mona

wej do kocioa „Suknia moe mie pod szyj tylko lekkie wycicie,-

rkawy powinny siga conajmniej do okci- suknia spuszcza si winna

poniej kolan i by tak szeroka, aby umoliwiaa swobodne i przyzwoite

klkanie.” 123

Na pocztku XX wieku walczono z alkoholizmem, który ju wtedy

by jednym z gównych problemów spoecznych. Dlatego co roku na

pocztku lutego wspominano w moderskim dwutygodniku o propagowaniu

trzewoci. Alkohol by zatrut studni, która niszczya ciao i ducha. 124

Apelowano do mczyzn o nie picie denaturatu, gdy jego spoywaniu byo

wykroczeniem przeciwko pitemu przykazaniu. Pijcy dopiero na ou

mierci rozumia swój bd. Oburzajcym mnie faktem byo obcianie

ony alkoholika win za picie ma. 125 Zwracano si do kobiet, aby

powstrzymay pijastwo. Alkohol stawa si przyczyn biedy i ndzy.

Alkoholicy przez swoje zachowanie tracili niejednokrotnie majtki, rodziny,

przyjació i wolno. 126 Pomimo upywu lat problem ten nie zmniejszy si.

Alkoholizm sta si przyczyn upadku wielu ludzi. Ponadczasowe wydaj

si zote myli umieszczone w jednym z numerów czasopisma parafialnego

„Od wódki- rozum krótki, od wina- tga mina, od piwa- gowa si kiwa, od

122 Przestroga dla dziewczt wiejskich, [w:] WPPM 15 padziernika 1929, nr 18, str.6

123 Ej, te mody, [w:] WPPM, 15 czerwca 1929, nr 10, str. 2

124 Zatruta studnia, [w:] WPPM, 1 luty 1930, nr 3, str. 1

125 Ostrzeenie przed uywaniem denaturatu, [w:] WPPM 1 kwietnia 1930, nr 7, str. 4

126 Skd bieda i ndza, [w:] WPPM, 1 luty 1931, nr 3, str. 3

39


wody- czek zdrów i mody. Co prac zdobyte, to trunkiem pozbyte. Alkohol

jest najlepszym pracodawc- dla lekarzy, sdów i biur opieki spoecznej”. 127

Alkohol towarzyszy „zabawom letnim”. Podczas imprez

plenerowych modzie ogarniaa dzika dza swawoli. W trakcie spotka

trwajcych ca noc pito alkohol, taczono bezwstydne i niemoralne tace,

czsto dochodzio do bójek, a nawet morderstw, a wszystko to odbywao si

bez nadzoru dorosych. Do haniebnego czynu doszo na zabawie we

Wronczynie, na której zabito modego czowieka. 128 Proboszcz zamieci

siedem przykaza, jak powinny wyglda zabawy: „1) Zabaw nie powinno

si adn miar przeciga do nocy, lecz koczy z zachodem soca.

Wójtostwa nie powinny udziela zezwole na zabawy trwa majce do nocy.

2) Czuwa naley nad tem, by modzie nie miaa okazji ani na zabawie ani

z okazji zabawy do pijastwa. Pijanych i znanych zawadiaków na zabaw

nie naley wpuszcza. Na jednej z zabawa spostrzeono, e modzie

wymyka si czsto do pobliskiego gocica rzekomo po „papierosy”,

w rzeczywistoci stwierdzono przytem raczya si w gocicu wódk. 3)

Rodzice nie powinni nie tylko córek swoich ale w ogóle dzieci swoich

puszcza bez opieki na zabaw. Maj oni wity obowizek towarzyszy

dzieciom na zabaw. Obecno rodziców zapobiega niejednemu wybrykowi.

4) Gdzie doszo do krwi rozlewu, tam naley na caa okolic na duszy

przecig czasu n. p. na przecig jednego lub dwu lat w ogóle nie udziela

pozwole na urzdzenie zabaw. 5) Zabaw nie powinno si urzdza czsto.

Gdzie wicej towarzystw, tam powinny one wspóln zabaw urzdzi. 6)

Zabaw nie naley urzdza w uroczystoci odpustowe i inne, jak 1-wsza

Komunia w. 7) Powysze warunki powinny znale zastosowanie przy

urzdzaniu Doynków i t. zw. wieców poniwnych. adn miar nie

urzdza ich w soboty.” 129 Zgodna z powyszymi wskazówkami okazaa

si zabawa urzdzona w lesie proboszczowskim. Miaa ona charakter

127 Zote myli, [w:] WPPM, 1 luty 1931, nr 3, str. 4

128 Zbrodnia, [w:] WPPM, 1 czerwca 1929, nr 9. str. 5

129 Grone niebezpieczestwo, [w:] WPPM, 1 czerwca 1929, nr 9. str. 3,6

40


kulturalno- owiatowy. Druhowie stowarzysze z parafii bawili si

skromnie i zgodnie. 130

Bieda i trudne czasy, które dotkny parafi Modersk, byy skutkiem

nielicznego uczestnictwa parafian w Dniach Krzyowych. eby odwróci

gniew Boski wypadaoby, aby przynajmniej dwie osoby z kadego domu

uczestniczyy w obrzdach. 131 Dni Krzyowe poprzedzaj

Wniebowstpienie Paskie. Ju w roku 468 biskupi nakazali uroczyste

procesje bagalne o niedowiadczanie ludu klskami. W trakcie procesji

powicano krzye, które stawiano na polach. 132

Wiara w „cioty”, „mdrych”, odwiedzanie wróki 133 , zabawa w „List

z nieba” czy „acuszek Matki Boej” 134 to zabobony, które pojawiy si

w yciu spoecznoci moderskiej. Fakt ten nie umkn ks.

Dzierzkiewiczowi, który po raz kolejny chcia wpyn na swoich parafian.

Grzmia na amach prasy, e zabobony s wobec rozumu niedorzeczne,

a wobec Boga grzeszne. Niewaciwe zachowanie wynika z braku wiary, a

nie braku wiedzy. Przykadem odszczepieca jest Al. Kaczmarek ze

Stryjkówka, który wystpi ze wspólnoty parafialnej. Odszczepieniec

pochodzi z Wonik, dziki temu jego zachowanie nie okryo wstydem

parafii. Czowiek ten gosi „heretyckie brednie”. W zwizku ze zym

postpowaniem, parafia nie ma obowizku jego i jego rodziny pochowa na

cmentarzu, nawet na niepowieconej ziemi. 135 Dyskusyjn kwesti

z dzisiejszej perspektywy by pochówek osoby, która popenia

samobójstwo lub zgina w pojedynku. Zarówno Kodeks Prawa

Kanonicznego jak i ks. Dzierzkiewicz nawoywa do chowania takiej osoby

za potem cmentarza na nie powiconej ziemi. Ksidz proboszcz

kategorycznie zabrania dbania o groby owych zmarych. Uwaa, e mogiy

130 Z ycia Stowarzyszenia Modziey Polskiej, [w:] WPPM, 15 sierpnia 1930, nr 16, str. 5

131 Dni Krzyowe, [w:] WPPM, 15 maja 1930, nr 10, str. 5

132 Dni Krzyowe, [w:] WPPM, 1 maja 1929, nr 7, str. 6

133 Co o zabobonach, „ciotach” I „mdrych”, [w:] WPPM, 1 kwietnia 1931, nr 7, str. 3

134 Niedorzeczny zabobon, [w:] WPPM, 1 marca 1931, nr 5, str. 4

135 Odszczepieniec, [w:] WPPM, 1 maja 1929, nr 7, str. 5

41


te powinny powoli si zapada i znikn, wraz z ich znikniciem powinno

zapomnie si o zmarych. 136

Wynioso i pitnowanie bdów innych ludzi to najbardziej

wyraziste cechy osobowoci ksidza Dzierzkiewicz. Jednak na uwag

zasuguj dwa pomiertne wspomnienia parafian, które prezentuj nieco

bardziej yczliw stron duszpasterza oraz pokazuj wspólnocie wiernych,

jak naley y „W czwartek b. m. zoono na nowy cmentarz do grobu

zwoki p. Wawrzyca Tomczaka, gospodarza z Twardowa. Prawo jego

charakteru, udzia czynny w yciu stowarzysze, roztropne sowa i wiate

rady na zebraniach, pobono i przywizanie wielkie do wiary przodków

i kocioa w., gorca mio ojczyzny, wzorowe wychowanie wszystkich

dzieci zjednay mu nietylko w naszej parafji, ale i poza jej granicami ogólny

szacunek i uznanie. Osobno wspomnie naley jego wielk hojno dla

kocioa naszego i dobra publicznego, o czem wiadczy jego ostatni czyn.

Na kilka godzin przed mierci zoy jeszcze 100 z. ofiary na misje Polskie

w Afryce. Spocz obok zwok ony p. Elbiety z Bródków, któr Bóg 6

kwartaów wczeniej do Siebie powoa, matrony, penej cnót

chrzecijaskich. Cze ich pamici- nich im Bóg askawy da wiato

wiekuist!” 137

„Dnia 11-go maja zgasa u Sióstr w. Wincentego a Paulo w Kocianie p.

Franciszka Janiakówna z Drodyc, parafjanka nasza. Zawsze cicha

i skromna, niezwykle dla kadego serdeczna ju w dziecicych latach

pielgnowaa z wielk troskliwoci i mioci matk sw, cik przez

dugie lata zoon chorob. Tu, przy ou boleci poznaa warto dobrego

ycia i nauczya si ceni i kocha krzy, cierpienie i umartwienie oraz

dy do cnotliwoci i doskonaoci. Dlatego jej czyste serce gardzio

zabawami, strojami, uciechami, jednem sowem wszytskiem tem, za czem

uganiaj si dzisiaj wielkie rzesze jej towarzyszek i wspósióstr, a jednem jej

pragnieniem byo wstpi do klasztoru i odda si cakowicie Panu Bogu.

136 Jeszcze o naszych cmentarzach, [w:] WPPM, 1 wrzenia 1931, nr 17, str. 6

137 Wspomnienie pomiertne, [w:] WPPM, 1 luty 1929, nr 1, str. 5

42


Czekay j wielkie trudnoci przy osigniciu celu. Bóg dozwoli, e

wszystkie pokonaa. Stojc ju na progu spenienia swych pragnie i bdc

u Sióstr w Kocianie, zapad niestety nagle na niebezpieczn chorob,

w czasie której bezustannie tylko jedno wyraa yczenie, aby j Bóg askawy

zabra do siebie. Bóg wysucha jej prob i powoa jej czyst, niewinn

dusz do chway swojej. Niechaj spoczywa w pokoju wiecznym. A jej mode,

cnotliwe i zacne ycie niechaj si stanie przykadem i wzorem wszystkich dla

jej rówienic i towarzyszek u których czsto treci i jedynem marzeniem

pustego i jaowego serca s sukienki wedle najnowszej, cho obraajcej

Boga, mody i zmysowe zabawy!” 138

Parafia jako instytucja wskazywaa parafianom równie jak opcje

polityczn, któr powinni wybra. Subtelnie upominaa, e s partie dobre,

ale s te partie pene obudy. 139 Nawoywano do licznego udziau

w wyborach i wybrania pomidzy dobrem a zem. Zabraniano druhom

i druhnom agitacji na terenie stowarzysze pod grob wydalenia. 140

Sprawy polityczne miay wpyw na gazet, gdy z powodu wyborów

zamknito drukarni, w której drukowano czasopismo. 141

Powiew wieoci wniós zarówno w sam parafi jak i gazet ks.

Klemens Malinowski, który obj piecze nad wszystkim po odejciu ks.

Dzierzkiewicza. Po raz pierwszy na amach gazety pojawia si idea wizyty

duszpasterskiej- koldy. Gównym celem koldy byo poznanie osobicie

kadego z parafian. Udao mi si ustali, e fakt koldowania duszpasterza

nie by zjawiskiem cakowicie nowym „(…) bo to zapewne dziesitek lat

min lub mija, odkd z okazji koldy stopa ksidza gocia w domach

naszych.” 142 Po raz pierwszy pojawia si statystyka parafii za rok 1933.

Moemy si z niej- miedzy innymi- dowiedzie, e najliczniejsz grup

z organizacji kocielnych i katolickich by ywy Róaniec Matek, najmniej

138 Wspomnienie pomiertne, [w:] WPPM,1 lipca 1929, nr 11, str. 5

139 W owczej skórze, [w:] WPPM, 15 lipca 1930, nr 14, str. 1

140 S.M.P. a wybory, [w:] WPPM, 15 padziernika 1930, nr 20, str. 4

141 Uwiadomienie, [w:] WPPM, 1 grudnia 1930, nr 22-23, str. 4

142 Rozbudowa naszej wityni, [w:] WPPM, 1maja 1929, nr 7, str.5

43


liczne byo Stowarzyszenie Modych Polek. Jeeli chodzi o pras katolick

to najwikszym powodzeniem cieszyy si „Wiadomoci Parafjalne parafji

moderskiej”, drugi by „Przewodnik Katolicki”, na kocu znajdowa si

„Posaniec Serca Jezusowego”. 143 Ks. Malinowski zapocztkowa równie

ide „Skrzynki zapyta”. Parafianie mogli wrzuca do skrzynki

umieszczonej na drzwiach probostwa krótkie, rzeczowe pytania, które miay

rozwin ich wiedz, a nie zaspokoi ciekawo. 144 Idea ta cieszya si

zainteresowaniem, parafianie pytali m. in. o to co znacz litery D.O.M. na

nagrobkach; czy kapan, który odprawia trzy msze dziennie trzy razy

komunikuje. Korespondencyjny Kurs Staszica, propagowany przez

ówczesnego zarzdc, mia poszerzy wiedz na temat rolnictwa. 145 Wraz

z nowy Patronem(ks. Malinowskim) Katolickie Stowarzyszenie Modziey

(dawniej S.M.P) zorganizowao wycieczk rowerow do Poznania,

Kostrzyna, Swarzdza, Czerleja i Pobiedzisk. Po drodze zwiedzano zakady

„Ostoi”, Drukarni Polsk Zakadów w. Wojciecha, Goplan, fabryk

papieru „Malta”. 146 W listopadzie 1934 roku otwarto w Modrzu

Towarzystwo Czytelni Ludowych, którego zadaniem byo szerzenie owiaty

wród mieszkaców Modrza. 147

Przegldajc strona po stronie „Wiadomoci Parafjalne parafji

moderskiej” znalazam artyku, który podsumuje powyszy podrozdzia jak

i moje przemylenia.

„Czsto sysze mona takie zdanie: dawniej byo lepiej! Chwal

ludzie przeszo i z lkiem patrz w przyszo.

Tak dzieje si wród pracobiorców i pracodawców, inteligentów,

ludzi wyksztaconych czy uczciwych prostaczków. Wszdzie spotykasz

143

Statystyka parafji za rok 1933, [w:] WPPM, 15 luty 1934, nr 4, str. 5

144

Tame, str. 6

145

Kurs Staszica, [w:] WPPM, 1 czerwca 1934, nr 11, str. 6

146

Wycieczka okrgowa K.S.M. Okrgu Podpoznaskiego, [w:] WPPM, 15 sierpnia 1934, nr 16,

str. 4

147

Zaoenie Towarzystwa Czytelni Ludowych w Modrzu, [w:] WPPM, 15 listopada 1934, nr 22,

str.6

44


narzekania, e dawniej lepiej byo ludziom a dzisiaj coraz gorzej. Dochody

sabe, wydatki due i jako trudno zwiza koniec z kocem.

Zachodzi wic pytanie, czy skargi na czasy obecne w porównaniu

z dawniejszymi s uzasadnione? Otó stwierdzi naley z caa

bezwzgldnoci, e niezawsze susznie wychwalamy rzekome dobre na

przykad przedwojenne czasy.

Aby dowie, e czasy przedwojenne nie byy lepsze, trzeba dobrze

zna ówczesne ycie i wnikn w nie gbiej. (…) Olbrzymia jednak

wikszo musiaaby raczej powiedzie, e w czasach obecnych wszystkie

stany spoeczestwa przekroczyy dawn stop yciow. Przytocz cho

kilka tylko przykadów.

(…) Wspomn chociaby, jak w owych lepszych czasach jadano

ciemny chleb. Zamiast mki uywano do wypieku w wielu domach ziarna na

pó pokruszonego w domowych t. zw: „arnach”. Odgos krconego mynka

rcznego syszao si codziennie w kilku miejscach. Do przemiau na myn

niewiele dawano, bo mynarz odciga za przemia t. zw: „miark” czego

wielu odda nie mogo lub dla oszczdnoci nie chciao.

Dzisiaj- w ciszych czasach, „arnach” poszy w zapomnienie i nie

krci si na nich nawet ziarn do tuczenia wi. Zrobi to dzisiaj mynarz

i starczy dla niego na zapat gotówk czy te ow „miark”. Chleba

ciemnego ju prawie nikby na wsi si nie doszuka, chyba wyjtkowych

wypadkach.

(…) Gdy córka zamonego gospodarza kupia sobie nowe poczochy,

w tej chwili cae stopy zostay obszyte szmat z starego ubrania. Poczochy

musiay powiem wytrzyma na dugi czas.

Dzisiaj nietylko córka owego gospodarza, lecz suca sysze nie

chce o innej poczoszce, jak tylko jedwabnej. Nikt si nie pyta, jak dugo

ona wytrzyma lub ile kosztuje cerowanie. Dawniej cerowanie zastpia jako

tasza a trwalsza „ata”. Bardzo wiele monaby uwagi powici take

innym czciom garderoby i sposobowi gospodarowania w dobie kryzysu.

45


Take w domach wielkich i zamonych nie byo tego zbytki, bo kady

liczy si z „groszem”. Dzisiaj, cho czasy cikie, ycie pynie szeroko.

Musz by pikne urzdzenia i zbytki ju nietylko u wacicieli, lecz nawet

„rzdzcych”, a gdzie starczy grosza powinno, tam go brak.

Rzecz nie lepiej przedstawia si w miastach. Z jednej strony ndza

wyglda z kadego naronika a z drugiej strony znów mkn co

najpikniejsze limuzyny a w nich sypi si pudry i lej róne pachnida.

Z jednej strony kosztowne wycieczki i wywczasy a z drugiej niedobory

w dochodach i ewtl. dugi. Czasem stary ojciec godny i odziany w achmany

wyciga rk po jamun a z drugiej syn wytwornie ubrany

i w rkawiczkach w dni upalne, aby nie spali sobie „rczek”. Córka znów

uchodzi za wielk dam i róne szminki z niej a kapi.

Gdy to wszystko si zway i policzy te liczne parki, siedzce

w kawiarniach lub krcce si po dancingach i tacówkach, trzeba

mimowolni si utwierdzi w tem, e jest wiele ludzi, którym stanowczo idzie

za dobrze. Nie wzdychajmy zbyt za dawnemi czasami, bo i dawniej nie lepiej

si dziao. Kopoty byy, s i pozostan. Wszystkie jednak stany winny

wróci do skromniejszej stopy yciowej a tem samem cho odrobin uatwi

si yciem tem, którym naprawd bardzo jest ciko. Pod tym wzgldem

w jednym szeregu stan winni- bez rónicy-wszyscy.” 148

148 Dawniej a dzi, [w:] WPPM, 15 luty 1933, nr 4, str.1,2

46


3.2. Rozbudowa Kocioa

Ogromny wpyw na ycie mieszkaców parafii moderskiej mia fakt

rozbudowy wityni. Koció parafialny wzniesiony w 1784 roku by ju

zbyt may dla powikszajcej si parafii. W 1858 roku, w czasach kiedy

parafi zarzdza ks. Karol Ofierzyski, pojawia si informacja, e koció

jest zbyt may i w wiksze wita czy zim panuje w Domu Boym tok.

Kolejni proboszczowie, czyli ks. Józef Aman, ks. Stanisaw Krakowski,

próbowali powikszy wityni. Pierwszemu z nich mier uniemoliwia

realizacj planów, drugi dobudowa do poudniowej ciany kocioa ma

kaplic. Kaplica okazaa si zym pomysem, bo nie do, e nie rozwizaa

problemu ciasnoty to w dodatku oszpecia wygld kocioa wewntrz i na

zewntrz. Dziki staraniom ksidza Dzierzkiewicz, przy porozumieniu

z Panem Patronem (Józefem Hutten-Czapskim) powsta w 1913 roku

projekt rozbudowy wityni. 149

Ilustracja 6 Projekt kocioa z 1913 roku. WPPM, 15 luty, 1929, nr 2, str. 5

Nowy koció zaprojektowa architekt z Poznania K. Ruciski.

Architekt zastosowa si do wskazówek ks. Arcybiskupa Stablewskiego.

Nowy projekt przewidywa powikszenie powierzchni kocioa z 220 m 2 na

370 m 2 oraz zmiany architektoniczne, które nadayby caej budowli

neobarokowy styl. Projekt zawiera równie dobudow wiey, na wyrane

149 Rozbudowa naszej wityni, [w:] WPPM, 15 luty 1929, nr 2, str.5

47


yczenie parafian. W projekcie- po modyfikacji- umieszczono przebudow

sklepienia. Cakowity koszt rozbudowy kocioa wyniósby 110500 z

z czego

1

/3 kosztów musiaaby ponie parafia. Projekt zosta

zaakceptowany przez Patrona kocioa jak i ówczesny dozór kocielny.

Niestety wybuch wojny przerwa realizacj projektu. 150

Zaprezentowanie projektu w gazecie parafialnej wywoao burz

wród parafian. Wielu z nich nadesao listy z wasnymi opiniami

i yczeniami co do rozbudowy kocioa. 151 W pierwszym z nich moemy

przeczyta „(…)Gdymy podczas wojny byli w Francji i Belgji, tomy

podziwiali nawet po wsiach wspaniae, przepikne witynie. Wówczas to

w piersi naszej powtarzao jakoby uczucie zazdroci, e nasz koció

w Modrzu nie taki. Widocznie tam ni grosza, ni ofiar nie szczdzono,

a kady zamony czy biedny niós szczodrze dla Boga w ofierze to, co mia

najmilszego. (…) Postaramy si o to, Ksie Proboszczu, by wspólnym

wysikiem naszm stan w Modrzu pikny, a wspaniay Dom Boy jako

trway pomnik naszej ofiarnoci i szczodroci, za które przysze pokolenia

nasze nas sawi „ a nie czasem z sknerstwa naszego szydzi albo za nas

wstydzi si bd”” 152 Drugi z listów zawiera propozycj wybudowania

cakowicie nowego kocioa. Pomys ten wielu parafianom przypad do

gustu jednak nie znalaz cakowitego i jednomylnego poparcia wród

mieszkaców parafii. 153

Konieczno rozbudowy kocioa odczu Ksidz Biskup Walenty

Dymek, kiedy ze wzgldu na z aur bierzmowanie musiao odby si

w kociele, a nie na zewntrz, jak pierwotnie zakadano. Koczc swoj

wizyt duszpastersk w parafii rzek: „Nie dugo do Was przyjad, abykonsekrowa

powikszony koció.” 154

150 Rozbudowa naszej wityni, [w:] WPPM, 1marzec 1929, nr 3, str.5

151 Rozbudowa naszej wityni, [w:] WPPM, 15 kwietnia 1929, nr 6, str.5

152 Rozbudowa naszej wityni, [w:] WPPM, 1 maja 1929, nr7, str.5

153 Rozbudowa naszej wityni, [w:] WPPM, 15 maja 1929, nr 2, str.5

154 Cyt. za Wiadomoci Parafjalne Parafji Moderskiej, 1 czerwca 1930, nr11, str.5

48


Przez ponad rok na amach „Wiadomoci Parafjalnych parafji

moderskiej” poza listami ofiarodawców na rozbudow kocioa nie

pojawiay si informacje o modernizacji wityni.

W kocu zaprezentowano dwa nowe projekty. Pierwszy z nich

zakada dobudowanie- po obu stronach- kaplic o powierzchni 90 m 2 kada.

Kaplice te miayby rozpoczyna si przy Gównym Otarzu, w miejscu

gdzie zaczynay si ówczesne zakrystie. Przy wejciu do kocioa

wznosiaby si trzydziestometrowa wiea. Od strony wschodniej projekt

zakada dobudowanie nowej zakrystii. Cay projekt powikszyby koció

o 185 m 2 . Projekt ten zosta jednak odrzucony, gdy kaplice okaza si zbyt

due- zaburzyyby proporcje pomidzy dugoci, a szerokoci. Po drugie

projekt ten okaza si zbyt kosztowny. 155

Ilustracja 7 Dwa projekty kocioa z 1929 roku. WPPM, 15 lipca 1930, nr 14, str. 5

Drugi ze szkiców odbiega od dotychczas przedstawionych. Architekt

wyszed z zaoenia, e fasada kocioa z wie powinna znajdowa si

w najbardziej widocznym miejscu, które pozwalaoby na swobodne

podziwianie obiektu. Ze wzgldu na to, e koció w Modrzu z trzech stron

by otoczony budynkami, fasada ta powinna znale si od strony pónocnej

tj. od Strykowa. 156 Jednak i ten projekt kocioa odrzucono. Zbyt wysoki

155 Rozbudowa naszej wityni, [w:] WPPM, 1 lipca 1930, nr 13, str.5

156 Rozbudowa naszej wityni, [w:] WPPM, 15 lipca 1930, nr 14, str.5

49


koszt rozbudowy i zachwianie symetrycznego ukadu nie spodobay si

Radzie Parafialnej i ówczesnemu Dozorowi Kocielnemu. 157

Cakowicie nowy projekt zakada koció na planie krzya

stworzonego z nawy i bocznych kaplic. Szkic uwzgldnia rozebranie

starych murów kosztem nowych. Planowano dobudowa now kaplic

naprzeciwko ówczesnego prezbiterium oraz dwa nowe przsa, które

miayby przeduy wityni. 158 Dziki owym przebudowom nawa gówna

z miejscami dla wiernych zwikszyaby si z 247 m 2 na 440 m 2 . 159

Ilustracja 8 Ostatni z projektów kocioa. WPPM, 15 maja 1931, nr 10, str. 5

Powyszy projekt by ostatnim jaki zaprezentowano parafianom. Po

odejciu ksidza Dzierzkiewicza idea rozbudowy kocioa podupada. Opisy

kocioa z tegp czasu wiadczyy o nadszarpniciu jego stanu przez zb

157 Rozbudowa naszej wityni, [w:] WPPM, 15 stycznia 1931, nr 2, str.5

158 Rozbudowa naszej wityni, [w:] WPPM, 1 czerwca 1931, nr 11, str.5

159 Rozbudowa naszej wityni, [w:] WPPM, 15 czerwca 1931, nr 12, str.5

50


czasu „Jeli kady koció potrzebuje przyozdobienia, to specjalnie

potrzebuje go koció naszej parafji. Ziele, odrapane ciany przygnbiajce

robi na kadym wraenie. Usun je, cho w czci, moe dekoracja

kocioa. Gdy przybierze si go w ziele i kwiaty zupenie, zda si, inaczej

wyglda i nie wida ju tego bezdennego ubóstwa.” 160

Bardzo dobrze przemylanym zabiegiem okazao si umieszczanie

imion, nazwisk, miejscowoci, kwoty a nawet zawodów ofiarodawców na

amach gazety. Publiczne prezentowanie owych danych wpywao na

liczniejsze i wysze ofiary na rozbudow kocioa. Ludzie, chcc wypa

lepiej ni ich ssiedzi czy znajomi, skadali wiksze datki. Do 15

padziernika 1929 roku zebrano 21779,20 z, 56000 cegie i 6 beczek

z cementem. 161

Moim zdaniem ks. Dzierzkiewicz w niesmaczny sposób przypomnia

o zalegych wpatach na rozbudow kocioa „(…) Przypominam im, e te

dni, w których zobowizali si reszt ofiary zoy, dawno ju miny. Nie

nagliem dotd o uiszczenie dugu, liczc si z trudnem pooeniem,

w jakiem si rolnictwo znalazo, tam wicej, e mnie bardzo wielu prosio,

aby da zwok. Duej jednak czeka nie mona. Dlatego przypominam tym,

co deklaracj podpisali, aby to, do czego si wasnorcznymi podpisami

zobowizali, wypenili do 1 marca.” 162 Sowa ks. proboszcza odebraam

negatywnie. Uwaam, e poprzez uycie zwrotu „bardzo wielu prosio”

stawia siebie niemale w pozycji Boga. Poza tymsdze, e skoro ks.

proboszcz wiedzia, e jest chwilowy kryzys na wsi i ludzie go prosz

o przeduenie terminu to powinien da im troszk czas. By to rok 1930,

a przez trzy nastpne lata nie rozpoczto adnych dziaa w zwizku

z budow kocioa.

160 Przybranie Kocioa, [w:] WPPM 15 marca 1934, nr 6, str.5

161 Rozbudowa naszej wityni, [w:] WPPM, 15 padziernika 1929, nr 18, str.5

162 Rozbudowa naszej wityni, [w:] WPPM, 15 luty 1930, nr 4, str.5

51


3.3. Reklamy i ich wpyw na ycie spoeczne mieszkaców

Reklama swoimi pocztkami siga ju staroytnoci. Graffiti

znalezione w Pompejach nie byy niczym innym ni jedn z form

reklamy. 163 Od wieków gównymi zadaniami reklamy byo przycigniecie

uwagi adresata, zmuszenie go do przyjcia nadawanej informacji,

wzbudzenia zainteresowania, wywoania u adresata poczucia braku

reklamowanego towaru, co w efekcie kocowym miao doprowadzi do

zakupienia owego cuda. 164

W moderskiej gazecie równie pojawiay si reklamy, istotnym

zabiegiem byo miejsce ich umieszczania. Nigdy nie pojawiay si one na

pierwszej stronie, za to czsto pojawiay si na przedostatniej i ostatniej.

Brak reklam na pierwszych stronach móg by wynikiem zasad, jakie

narzuci redaktor. Wanym elementem reklamy by rozmiar. Najwiksze

ogoszenie ukazao si w szesnastym numerze „Wiadomoci Parafjalnych

parafji moderskiej” z 1931 roku. Zajmowao ono ca ostatni stron

numeru i dotyczyo wielkiej loterii.

Ilustracja 9 Reklama wielkiej loterii. WPPM, 15 sierpnia 1931, nr 16, str. 6

163 A. Janiak- Jasiska, Aby wpado w oko…, Warszawa 1998, str. 5

164 J. Bralczyk, Jzyk na sprzeda, Warszawa 1995, str. 12

52


Nie bez znaczenia by rozmiar czcionki. Nie byo w ówczesnych

czasach tylu graficznych moliwoci manipulowania reklam jak dzi.

Podkrelano, wytuszczano, powikszano tekst w zalenoci od upodoba

reklamodawcy. Najczciej eksponowanymi elementami byo nazwisko

waciciela, adres i nazwa sklepu. 165

Ilustracja 10 Reklama zakadu krawieckiego. WPPM, 1 maja 1933, nr 9, str. 6

Ilustracja 11 Reklama zakadu stolarskiego. WPPM, 1 kwietnia 1929, nr 5, str. 3

Interesujcym elementem promocji, ale niestety bardzo rzadko

pojawiajcym si w gazecie parafialnej, by rysunek. Poród wielu numerów

165 A. Janiak- Jasiska, Aby wpado w oko…, Warszawa 1998, str. 37

53


udao mi si znale tylko jedn reklam, która wykorzystaa ten dodatkowy

element.

Ilustracja 12 Reklama sklepu z konfekcj. WPPM, 1 kwietnia 1929, nr 5, str. 6

Do najczciej promowanych przedmiotów naleay towary z brany

metalowej, odzieowej, kosmetycznej. Pojawiay si reklamy zakadu

fotograficznego, banku, zakadu fryzjerskiego, mistrza koodzieja.

Ilustracja 13 Reklama z brany metalowej. WPPM, 15 luty 1931, nr 4, str. 6

54


Ilustracja 14 Reklama z brany odzieowej. WPPM, 15 lipca 1929, nr 12, str. 4

I

l

u

s

t

r

a

c

j

a

1

5

Reklama z brany kosmetycznej. WPPM, 1 padziernika 1930, nr 19, str. 6

55


Ilustracja 16Ogoszenie zakadu fotograficznego. WPPM, 1 stycznia 1932, nr 1, str. 6

Ilustracja 17 Reklama banku. WPPM, 15 padziernika 1930, nr 20, str. 6

56


Ilustracja 18 Ogoszenie o otwarciu zakadu fryzjerskiego. WPPM, 15 sierpnia 1932, nr 16,

str. 6

Ilustracja 19 Reklama usug koodziejskich. WPPM, 15 maja 1932, nr 10, str. 6

57


Uwaam, e reklamy umieszczane w gazecie miay wpyw na ycie

mieszkaców parafii moderskiej. Ludzie mieszkajcy na terenie parafii czuli

si gorsi ni ludzie mieszkajcy w miecie. Bieda i trudne warunki nie

sprzyjay zapewne zakupom, ale ogldanie reklam mogo sprawia im

przyjemno. Pewien presti zapewnia take sam dostp do informacji,

wiedza na temat towarów, usug, mody czy tendencji. Poza tym, marzenia

o posiadaniu którego z produktów mogy mobilizowa ich do wytonej

pracy. Ale z drugiej strony brak funduszy na realizacje marze móg

prowadzi do frustracji, a nastpnie do popadania w uzalenienie

alkoholowe-wiadomo, e by to spory problem w parafii. Wydaj mi si, e

wyprawa do miasta po któr z reklamowanych rzeczy bya ogromnym

wydarzeniem, tym bardziej, e wyprawy do miasta nie byy czym

codziennym. Na pocztku XX wieku do miast jedono gownie za prac.

Warto równie podkreli, e wyprawa w odwitnych strojach i zakup tak

bardzo chcianego produktu dawa poczucie wyszoci nad reszt

mieszkaców. Mona byoby fenomen ludzkiej zawici w Modrzu zrzuci

na barki panujcych dawniej warunków, ale jestem przekonana, e to

zjawisko- o czym wspominaam ju wczeniej- utrzymuje si w tej okolicy

do dnia dzisiejszego.

Uwaam, e parafia czerpaa korzyci z umieszczania reklam. Cho

nie udao mi si dotrze do cennika, jestem przekonana, e umieszczanie

ogosze byo patne. Pienidze z reklam mogy pokrywa koszty

drukowania gazety.

58


Zakoczenie

Po prawie dwu letnim gromadzeniu materiaów i opracowywaniu ich

mog napisa, i praca magisterska na temat „Parafia p.w. w. Idziego w

Modrzu, jako instytucja i jej wpyw na ycie spoeczne parafian w wietle

gazety „Wiadomoci Parafjalne parafji moderskiej” w latach 1929-1934

i dzi” zostaa ukoczona.

Nadrzdnym celem mojej pracy byo zaprezentowanie wpywu

parafii na ycie mieszkaców w latach 1929-1934 i na przeomie XX i XXI

wieku. Uwaam, e cel, który sobie zaoyam, zosta zrealizowany.

Stwierdzam e w latach 1929-34 parafia jako instytucja wywieraa

ogromny wpyw na ycie spoeczne mieszkaców Modrza. Po dokonaniu

analizy róde sdz, e parafia bya kreatorem tej rzeczywistoci.

Wyznaczaa trendy i cieki, którymi powinni poda wierni. Prezentowaa

jak naley dba o higien, jak naley si ubiera i zachowywa wobec

starszych. Tematy polityczne nie byy obce ówczesnemu proboszczowi.

Koció by dla ludzi centrum ycia kulturalnego. Wokó niego gromadzili

si, witowali. Koció pokazywa parafianom jak y po trudach I wojny

wiatowej, jak odnale si w nowej, ale trudnej rzeczywistoci. Pomimo

ogromnego autorytetu Koció- parafia napotykaa na róne trudnoci. Pit

Achillesow byy dla ksidza proboszcza tzw. „letnie zabawy”. Pomimo

wielokrotnych apeli na amach prasy nie zostay one zaprzestane.

Z zabawami, jak ju wczeniej wspominaam pojawi si problem

spoywania alkoholu i rónych wyskoków modziey. Parafianie, którzy nie

chcieli podporzdkowa si wskazówkom ks. Dzierzkiewicza byli

pitnowani na stronach gazety parafialnej. Pokora ludzi wobec Kocioa

wizaa si z ludzk, niewiedz wielokrotnie nazywan przez róne osoby

zwyk ciemnot.

Ksidz Dzierzkiewicz by niewtpliwie proboszczem z charyzm. By

osob, która nie znosia sprzeciwu. Wydaj mi si, e kocha to, co robi, ale

z drugiej strony prowadzi rzdy dyktatorskie. Liczne zwycistwa

59


organizacji modzieowych wizay si zapewne z elazn rk

prowadzcego. Wielokrotnie mona byo spotka si z potpieniem osób czy

zjawisk, które byy wbrew ideologii ówczesnego proboszcza. Obawiam si,

e gdyby ks. Dzierzkiewicz y na przeomie XX/XXI wieku koció

w Modrzu wieciby pustkami.

Reakcje ludzi na budow kocioa byy róne. Wikszo z nich

wyraaa swoje zadowolenie z powodu powikszenia zbyt ciasnej wityni.

Zdaj sobie spraw, e sowa sprzeciwu nie byy publikowane w gazecie

parafialnej, a na pewno takowe si zdarzay. Przypuszczam, e publikowanie

listy ofiarodawców nie wszystkim si podobao, ale i o tym nie wspomina

gazeta. We wczeniejszym rozdziale podkreliam, e reklamy miay

spenia róne funkcje. Interesujcym zjawiskiem jest fakt, e pocztkowo

umieszczano reklamy tylko firm spoza parafii. Nie co póniej zaczy

pojawia si reklamy miejscowych firm czy rzemielników. Zjawisko moe

wiadczy o zmianie wiatopogldu ludzi i wynikajcego ze zdania sobie

sprawy jak si jest reklama.

W dzisiejszych czasach- pomimo wielu rodków przekazu- trudniej

zarzdza parafi i wpywa na ycie spoeczne jej mieszkaców. Dzi spora

cz spoeczestwa parafii odsuna si od kocioa i kad prób

wskazania waciwej cieki traktuje jako zamach na wolno osobist.

Czste wyjazdy z Modrza do Poznania czy ociennych miast oddalaj ludzi

od swojej macierzystej parafii. Zwaszcza modzie nie czuje wizi z parafi

przez co trudniej dotrze do nich ksidzu proboszczowi. Wiadomo nie od

dzi, e modzi s nadziej na rozwój wsi czy miast. Modrze bdzie miao z

tym coraz wikszy problem, gdy modzie ucieka ze wsi do wikszy miast

i tam si osiedla. Modrze powoli staje si parafi ludzi starszych.

Jeli chodzi o posta patrona parafii, w. Idziego, to nie zauwayam

ani obecnie, ani na amach gazety parafialnej z lat 1929-1934 wanego

wpywu na ycie i funkcjonowanie samej parafii jak i jej mieszkaców.

Uwaga ludzi bya i jest kierowana na witego tylko w dniu uroczystoci

odpustowej przypadajcej na 1 wrzenia. Kult witego w Modrzu,

60


w porównaniu z kultem w. Idziego w Mikorzynie, wypada nie najlepiej. Od

grudnia 2010 roku w pierwsz rod miesica odprawiana jest nowenna do

w. Idziego. Zadziwiajcy jest fakt, e w parafii o tak dugoletniej tradycji

nie ma rozpowszechnionego kultu ku czci patrona. Sdz, e znacznie

wiksz czci otaczana jest Matka Boa Nieustajcej Pomocy. Dowodem na

to s liczne proby i podzikowania do Matki Boej zgromadzone

w specjalnej ksidze.

Mam nadziej, e moja praca stanie si inspiracj do napisania

kolejnej pracy o Modrzu.

61


Aneksy

62


Fotografie

Fotografia 1Widok kocioa p.w. w. Idziego w Modrzu od strony wschodniej- archiwum

parafialne

63


Fotografia 2 Na pierwszym planie tzw. Stary Koció, w tle wiea kocielna. Fot. Przemysaw

Przybylski

Fotografia 3Wntrze kocioa- widok spod chóru- archiwum parafialne

64


Fotografia 4 Barokowy otarz w tzw. starej czci kocioa- archiwum parafialne

65


Fotografia 5 Otarz boczny Najwitszego Serca Pana Jezusa w tzw. starej czci kocioa-

archiwum parafialne

66


Fotografia 6 Otarz boczny Matki Boej Bolesnej w tzw. starej czci kocioa- archiwum

parafialne

Fotografia 7 Otarz gówny projektu Klemensa Wasiewicza. Fot. Przemysaw Przybylski

67


Fotografia 8 Obraz w. Idziego z otarza gównego namalowany przez Kazimierza

Kociaskiego. Fot. Przemysaw Przybylski

68


Fotografia 9 Probostwo- widok z wiey kocielnej- archiwum parafialne

Fotografia 10 Probostwo- widok od strony organistówki- archiwum parafialne

69


Fotografia 11 Pielgrzymi na Górze w. Anny-wrzesie 2007- archiwum parafialne

Fotografia 12Pielgrzymka w Bieszczady- Komacza 2008- archiwum parafialne

70


Fotografia 13 Pielgrzymka Mazury- Wilno 2009, pielgrzymi pod pomnikiem Adama

Mickiewicza w Wilnie- archiwum parafialne

Fotografia 14 wicenie pokarmów w Zadorach- Wielkanoc 2009- archiwum parafialne

71


Fotografia 15 wicenie pokarmów na Smtówku- Wielkanoc 2009- archiwum parafialne

Fotografia 16 Stawianie nowego potu na drugim cmentarzu- archiwum parafialne

72


Fotografia 17 Malowanie potu na pierwszym cmentarzu - archiwum parafialne

Fotografia 18 Zakoczenie Oktawy Boego Ciaa w Zadorach- msza w. - archiwum

parafialne

73


Fotografia 19 Zakoczenie Oktawy Boego Ciaa w Zadorach- procesja - archiwum parafialne

Fotografia 20 Zespó Folklorystyczny „Modrzaki” - archiwum parafialne

74


Fotografia 21 Wiece doynkowe - archiwum parafialne

75


Kwestionariusz wywiadu

Od ilu lat jest Ksidz pasterzem parafii p.w. w. Idziego w Modrzu?

Ile na dzie dzisiejszy osób liczy parafia?

Jaka jest frekwencja na mszach w niedziele?

Jak parafianie tumacz swoj nieobecno na niedzielnych mszach

witych?

Czy na terenie parafii mieszkaj osoby innego wyznania?

W jakiej kondycji zasta Ksidz parafi?

Jak na pocztku postrzega Ksidz swoich parafian, a jak to wyglda dzi?

Jakie wioski wchodz w skad parafii?

Czy na przestrzeni lat zauway Ksidz zmian mentalnoci wród parafian?

Gdzie do tej pory udao si Ksidzu zorganizowa pielgrzymki? Jakie s

plany na przyszo?

Czy w parafii dziaaj jakie stowarzyszenia, grupy modlitewne?

Jak parafianie uczestnicz w yciu parafii?

Czym zajmuj si Ksidza parafianie?

Jak si Ksidzu wydaje z czego moe wynika brak zaangaowania w ycie

parafii?

Jeden z Ksidza poprzedników stworzy gazetk, a co Ksidz jako

duszpasterz robi eby dotrze i zwikszy zaangaowanie wród swoich

parafian?

Czy Ksidz sam prowadzi ta stron?

Co z dziemi i modzie w parafii?

Czy na terenie parafii dziaaj jakie organizacje wieckie, które

wspópracuj z parafi?

Czy w parafii s jakie wane wydarzenia religijne, kulturalne?

Jaki jest porzdek mszy w. w parafii?

Kto pomaga ksidzu w kierowaniu parafi?

Jakimi pieczciami dysponuje parafia?

76


Bibliografia

róda

Akta budowy otarza gównego 1948-1949

Dekret Nominacyjny z dnia 26 padziernika 1998 roku, Pozna, L.dz.

7956/98

Ilustracja Poznaska i Nowiny Sportowe, 25 sierpnia 1931, nr 34

Ilustracja Poznaska i Nowiny Sportowe, 22 grudnia 1931, nr 50

Ilustracja Poznaska i Nowiny Sportowe, 23 luty 1932, nr 8

Ilustracja Poznaska i Nowiny Sportowe, 23 sierpnia 1932, nr 34

Kodeks Dyplomatyczny Wielkopolski, t. I tum. Ewa Nejman

Kodeks Prawa Kanonicznego, PALLOTTINUM 1984

Kronika Parafialna

Poznaski Synod Archidiecezjalny 1992-1993. Dokumenty., Sekretariat

Synodu Archidiecezji Poznaskiej, Pozna 1993

Rocznik Archidiecezji Poznaskiej na rok tysiclecia 1968, Pozna 1968

Statuty Archidiecezjalnego Synodu Poznaskiego 1968, Pozna 1972

Synod Archidiecezji Poznaskiej 2004-2008, Tom II Statuty, Pozna 2008

Wiadomoci Parafjalne Parafji Moderskiej 1 luty 1929-15 grudnia 1934

Wywiad z ks. Henrykiem Rynkiewiczem przeprowadzony w dniu 9 lutego

2010 roku w Modrzu

Opracowania

Bober S., Kult w. Idziego w Polsce w wietle wezwa kocioów, Opole

2004

Bóg. Czowiek. wiat. Ilustrowana encyklopedia dla modziey., Ksigarnia

w. Jacka, Katowice 1991

Bralczyk J., Jzyk na sprzeda, Warszawa 1995,

Fros H., Wspomnienie witych na kady dzie roku. Martyrologium.,

Kraków 1992

Janiak- Jasiska A., Aby wpado w oko…, Warszawa 1998

Maleczyski K., Bolesaw III Krzywousty, Wrocaw 1975

77


Nowacki J., Dzieje Archidiecezji Poznaskiej: Archidiecezja Poznaska w

granicach historycznych i jej ustrój , t. 2, Pozna 1964

Wielkopolska. Sownik krajoznawczy, pod. red. W. ckiego, Pozna 2002

Wilczyski L., Katolickie organizacje modziey mskiej w Wielkopolsce

19860-1939, Toru 2000

Wilczyski L., Mode Polki : Katolickie Stowarzyszenie Modziey eskiej

w Wielkopolsce 1918-1939, Toru 2005

Dokumenty elektroniczne

www.sanktuarium-idziego.pl/historia.php stan na dzie 1 V 2009

78


Spis ilustracji

Ilustracja 1 Szkic otarza gównego zaprojektowanego przez Klemensa

Wasiewicza. Akta budowy otarza gównego 1948-1949 ...................................... 13

Ilustracja 2 Wspóczesna piecztka parafii ............................................................. 26

Ilustracja 3 Odbicie pieczci do laku ...................................................................... 26

Ilustracja 4 Nowa piecztka z postaci w. Idziego ............................................... 26

Ilustracja 5 Zabytkowa piecztka z czasów zaborów ............................................. 26

Ilustracja 6 Projekt kocioa z 1913 roku. WPPM, 15 luty, 1929, nr 2, str. 5 ........ 47

Ilustracja 7 Dwa projekty kocioa z 1929 roku. WPPM, 15 lipca 1930, nr 14, str. 5

................................................................................................................................ 49

Ilustracja 8 Ostatni z projektów kocioa. WPPM, 15 maja 1931, nr 10, str. 5 ...... 50

Ilustracja 9 Reklama wielkiej loterii. WPPM, 15 sierpnia 1931, nr 16, str. 6 ........ 52

Ilustracja 10 Reklama zakadu krawieckiego. WPPM, 1 maja 1933, nr 9, str. 6 ... 53

Ilustracja 11 Reklama zakadu stolarskiego. WPPM, 1 kwietnia 1929, nr 5, str. 3 53

Ilustracja 12 Reklama sklepu z konfekcj. WPPM, 1 kwietnia 1929, nr 5, str. 6 .. 54

Ilustracja 13 Reklama z brany metalowej. WPPM, 15 luty 1931, nr 4, str. 6....... 54

Ilustracja 14 Reklama z brany odzieowej. WPPM, 15 lipca 1929, nr 12, str. 4 . 55

Ilustracja 15 Reklama z brany kosmetycznej. WPPM, 1 padziernika 1930, nr 19,

str. 6 ........................................................................................................................ 55

Ilustracja 16Ogoszenie zakadu fotograficznego. WPPM, 1 stycznia 1932, nr 1,

str. 6 ........................................................................................................................ 56

Ilustracja 17 Reklama banku. WPPM, 15 padziernika 1930, nr 20, str. 6 ............ 56

Ilustracja 18 Ogoszenie o otwarciu zakadu fryzjerskiego. WPPM, 15 sierpnia

1932, nr 16, str. 6 .................................................................................................... 57

Ilustracja 19 Reklama usug koodziejskich. WPPM, 15 maja 1932, nr 10, str. 6 . 57

79


Spis fotografii

Fotografia 1Widok kocioa p.w. w. Idziego w Modrzu od strony wschodniej-

archiwum parafialne ................................................................................................ 63

Fotografia 2 Na pierwszym planie tzw. Stary Koció, w tle wiea kocielna. Fot.

Przemysaw Przybylski ........................................................................................... 64

Fotografia 3Wntrze kocioa- widok spod chóru- archiwum parafialne ............... 64

Fotografia 4 Barokowy otarz w tzw. starej czci kocioa- archiwum parafialne 65

Fotografia 5 Otarz boczny Najwitszego Serca Pana Jezusa w tzw. starej czci

kocioa- archiwum parafialne ................................................................................ 66

Fotografia 6 Otarz boczny Matki Boej Bolesnej w tzw. starej czci kocioa-

archiwum parafialne ................................................................................................ 67

Fotografia 7 Otarz gówny projektu Klemensa Wasiewicza. Fot. Przemysaw

Przybylski ................................................................................................................ 67

Fotografia 8 Obraz w. Idziego z otarza gównego namalowany przez Kazimierza

Kociaskiego. Fot. Przemysaw Przybylski .......................................................... 68

Fotografia 9 Probostwo- widok z wiey kocielnej- archiwum parafialne ............. 69

Fotografia 10 Probostwo- widok od strony organistówki- archiwum parafialne .... 69

Fotografia 11 Pielgrzymi na Górze w. Anny-wrzesie 2007- archiwum parafialne

................................................................................................................................. 70

Fotografia 12Pielgrzymka w Bieszczady- Komacza 2008- archiwum parafialne 70

Fotografia 13 Pielgrzymka Mazury- Wilno 2009, pielgrzymi pod pomnikiem

Adama Mickiewicza w Wilnie- archiwum parafialne ............................................. 71

Fotografia 14 wicenie pokarmów w Zadorach- Wielkanoc 2009- archiwum

parafialne ................................................................................................................. 71

Fotografia 15 wicenie pokarmów na Smtówku- Wielkanoc 2009- archiwum

parafialne ................................................................................................................. 72

Fotografia 16 Stawianie nowego potu na drugim cmentarzu- archiwum parafialne

................................................................................................................................. 72

Fotografia 17 Malowanie potu na pierwszym cmentarzu - archiwum parafialne .. 73

Fotografia 18 Zakoczenie Oktawy Boego Ciaa w Zadorach- msza w. -

archiwum parafialne ................................................................................................ 73

Fotografia 19 Zakoczenie Oktawy Boego Ciaa w Zadorach- procesja -

archiwum parafialne ................................................................................................ 74

Fotografia 20 Zespó Folklorystyczny „Modrzaki” - archiwum parafialne ............ 74

Fotografia 21 Wiece doynkowe - archiwum parafialne ...................................... 75

80


Spis treci

Owiadczenie ............................................................................................................. 2

Wstp ......................................................................................................................... 5

Rozdzia 1 . Parafia p.w. witego Idziego w Modrzu .............................................. 9

1.1. Pooenie geograficzne ................................................................................................ 9

1.2. Historia wsi i parafii p.w. w. Idziego w Modrzu .................................................... 10

1.3. Posta w. Idziego-patrona parafii w Modrzu ......................................................... 16

Rozdzia 2 . Parafia jako instytucja-modelowe zasady jej funkcjonowania,

codzienna rzeczywisto i wpyw na ycie spoeczne mieszkaców parafii. .......... 18

2.1. Parafia, proboszcz, wikariusz-wyjanienie podstawowych poj .......................... 18

2.2. Parafia jako instytucja i jej podstawowe zasady dziaania dzisiaj ....................... 21

2.3. Parafia p.w. w. Idziego w Modrzu i jej codzienno ............................................. 24

Rozdzia 3 . Wpyw parafii p.w. w. Idziego w Modrzu na ycie spoeczne parafian

w wietle gazety „Wiadomoci Parafjalne parafji moderskiej” w latach 1929-

1934. ........................................................................................................................ 32

3.1. ycie spoeczne mieszkaców parafii p.w. w. Idziego w Modrzu w wietle gazety

„Wiadomoci Parafjalne parafji moderskiej” ................................................................ 32

3.2. Rozbudowa Kocioa .................................................................................................. 47

3.3. Reklamy i ich wpyw na ycie spoeczne mieszkaców ........................................... 52

Zakoczenie ............................................................................................................ 59

Aneksy ..................................................................................................................... 62

Fotografie ........................................................................................................................... 63

Kwestionariusz wywiadu ................................................................................................. 76

Bibliografia ........................................................................................................................ 77

róda ................................................................................................................................. 77

Opracowania ..................................................................................................................... 77

Dokumenty elektroniczne ................................................................................................. 78

Spis ilustracji ..................................................................................................................... 79

Spis fotografii .................................................................................................................... 80

81

Similar magazines