26.06.2013 Views

Monografia ChŚPWiK

  • No tags were found...

You also want an ePaper? Increase the reach of your titles

YUMPU automatically turns print PDFs into web optimized ePapers that Google loves.

Zdjęcie z początku XX w. przedstawia dzisiejszy<br />

staw Policyjny. Fotograf uwiecznił<br />

tworzenie się stawu, w rozlewisku widać<br />

jeszcze płoty dzielące działki.<br />

Wodociągi i kanalizacja<br />

18<br />

pływowym obszarze zlewni Bytomki, a w części środkowo-wschodniej ― zbiorniki<br />

wodne w bezodpływowym obniżeniu Rawy. Na uwagę zasługują również stawy na<br />

obszarze Wojewódzkiego Parku Kultury i Wypoczynku. Część powierzchniowych<br />

zbiorników wodnych została zagospodarowana i pełni funkcje rekreacyjne.<br />

Jeśli chodzi o Świętochłowice, stwierdzić należy istnienie szeregu zbiorników powierzchniowych<br />

pochodzenia antropogenicznego, utworzonych w zagłębieniach<br />

powstałych wskutek osiadania terenu w wyniku działalności górniczej. Większość<br />

z nich ma charakter bezodpływowy. Do większych zaliczyć można stawy: Kalina,<br />

Marcin, Wąwóz, Zacisze, Szwajcer, Wojskowy i Skałka.<br />

Niektóre ze zbiorników, jak np. Foryśka czy Wąwóz, zawierające niezłą jakość wód,<br />

są wykorzystywane w celach rekreacyjnych.<br />

Całkiem odmiennie scharakteryzować można świętochłowicki staw Kalina, który<br />

jest źródłem uciążliwego fetoru i stanowi zagrożenie dla zdrowia mieszkańców pobliskich<br />

osiedli mieszkaniowych.<br />

Do początku lat 70. XX w. był on względnie czysty, jednak w latach następnych stał<br />

się odbiornikiem zanieczyszczeń, które przedostają się do niego z pobliskiej hałdy<br />

odpadów poprodukcyjnych niegdysiejszych zakładów koksochemicznych, początki<br />

których sięgają XIX w. Trudno więc obecnie ustalić nawet skład odpadów. Na<br />

pewno staw ten skażony jest fenolami i innymi substancjami smołopochodnymi,<br />

pochodzącymi z procesu technologicznego zlikwidowanych już zakładów koksochemicznych.<br />

Tak więc na dnie stawu spoczywa gruba warstwa toksycznego osadu<br />

złożonego z różnych substancji chemicznych ― do dzisiaj nie rozpoznanych ― oraz<br />

odpadów przemysłowych.<br />

Wobec braku wiarygodnych, aktualnych danych, dotyczących poziomu i źródeł<br />

skażenia stawu, nie udało się opracować odpowiednich planów jego rewitalizacji.<br />

W 1993 r. istniejące jeszcze wówczas Zakłady Chemiczne Hajduki, wespół z Rejonowym<br />

Przedsiębiorstwem Wodociągów i Kanalizacji w Chorzowie, podjęły działania<br />

mające na celu oczyścić wody stawu. Wykonano wówczas specjalną instalację, która<br />

miała nadmiar wody ze stawu odprowadzać odrębnym kolektorem do Oczyszczalni<br />

Ścieków Klimzowiec, gdzie były poddawane oczyszczeniu.<br />

Nie dało to jednak szybkiego, w miarę pełnego i trwałego efektu, więc w ramach<br />

projektu funduszu spójności nr 2003/PL/16/P/PE/044 o nazwie „Zaopatrzenie w<br />

wodę i oczyszczanie ścieków w Chorzowie-Świętochłowicach” opracowano Studium<br />

stawu Kalina.<br />

Wykonana w jego ramach ― przez konsorcjum firm: Przedsiębiorstwo Geologiczne<br />

Sp. z o.o. (Kielce) i Hydrogeotechnika Sp. z o.o. (Kielce) ― dokumentacja przekazana<br />

została do dalszej realizacji Urzędowi Miasta Świętochłowice, właścicielowi tego<br />

terenu. Gmina była więc inwestorem prac związanych z rewitalizacją i ochroną sta-<br />

wu w ramach zadania inwestycyjnego współfinansowanego ze środków Funduszu<br />

Spójności pn. „Oczyszczenie i zabezpieczenie przed wtórną degradacją stawu Kalina<br />

oraz rewitalizacja terenu przyległego”.<br />

Jeśli chodzi o wody płynące, to (jak już wcześniej wspomniano) znaczna część pierwotnych<br />

cieków wodnych na obszarze Chorzowa obecnie już nie istnieje. Wpływ<br />

na ich zanik miało przede wszystkim górnictwo oraz mająca mu służyć Główna Kluczowa<br />

Sztolnia Dziedziczna.<br />

Tak jak w Chropaczowie przekierunkowano spływ ścieków do zlewni Wisły za pomocą<br />

pomp tak Główna Kluczowa Sztolnia Dziedziczna pokonała dział wodny pomiędzy<br />

Wisłą i Odrą siłą grawitacji, tocząc wodę pod powierzchnią ziemi. Pisząc<br />

o stosunkach wodnych na terenie Chorzowa i Świętochłowic, trzeba kilka słów poświęcić<br />

tej niezwykłej budowli inżynieryjnej.<br />

Główna Kluczowa Sztolnia Dziedziczna<br />

Śląskie władze górnicze pod koniec XVIII w. podjęły decyzję o budowie Głównej<br />

Kluczowej Sztolni Dziedzicznej (Haupt-schlusselerbstollen).<br />

Ta unikalna podziemna budowla inżynierska powstała z inicjatywy i pod nadzorem<br />

Friedricha W. von Redena oraz Johna Baildona. Ten śmiały pomysł miał na celu<br />

stworzenie kanału odprowadzającego dołowe wody kopalniane oraz wykorzystanie<br />

ich nurtu do spławu węgla, wydobywanego w kopalniach Król i Królowa Luiza<br />

w Zabrzu, do Gliwic i dalej Kanałem Kłodnickim i Odrą do Prus. Zaczęto od wykonania<br />

odnogi Kanału Kłodnickiego z Gliwic do kopalni Królowa Luiza. Po ukończeniu<br />

prac Sztolnia miała 14,25 km długości; różnica poziomów między portem załadunkowym<br />

w szybie Krug w kopalni Król a wylotem w Zabrzu, w dolinie rzeki Bytomki<br />

na wysokości 231,4 m n.p.m., wynosiła 12,35 m.<br />

W ten sposób Główna Kluczowa Sztolnia Dziedziczna pokonywała dział wodny<br />

dzielący zlewnię Wisły od zlewni Odry.<br />

O wiele mniejsze od zakładanego było jej znaczenie gospodarcze. W ciągu 65 lat<br />

jej budowy (do 1863 r.) na powierzchni powstały liczne drogi, pojawiła się kolej, tak<br />

więc jej funkcja transportowa straciła rację bytu. W końcu XIX w. przestała z niej<br />

korzystać kopalnia Król, a w okresie międzywojennym ― kopalnia Luiza.<br />

Sztolnia wydrążona jest na średniej głębokości 38 m, nic więc dziwnego, że jej<br />

wpływ na stosunki wodne był ogromny.<br />

Na całość przedsięwzięcia związanego z budową kanału od Chorzowa do Koźla<br />

składały się trzy zadania:<br />

― Kanał Kłodnicki, łączący Gliwice z Koźlem, wykonany w latach 1792–1806,<br />

― Kanał Sztolniowy, łączący Gliwice z kopalnią Królowa Luiza w Zabrzu, skąd dostarczano<br />

węgiel do Królewskiej Odlewni Żelaza w Gliwicach. Kanał wykonano<br />

w latach 1801–1806.<br />

― Główna Kluczowa Sztolnia Dziedziczna wykonana pomiędzy kopalnią Król<br />

w Chorzowie a kopalnią Królowa Luiza w Zabrzu, w latach 1799–1863.<br />

Projekt zbudowania zakładów i infrastruktury technicznej powierzono do opracowania<br />

Johnowi Baildonowi, który jako młody i zdolny inżynier w hucie Carron<br />

Ironworks w rejonie Larbert w Szkocji został polecony przez angielskiego budowniczego<br />

kanałów i pochylni Johna Smeatona. Angielski przemysł był wówczas najbardziej<br />

rozwinięty i nowoczesny w Europie.<br />

Budowę rozpoczęto 23 czerwca 1799 r., a jej uroczyste poświęcenie nastąpiło 10 października<br />

1800 r. Całość prac związanych z budową Sztolni, jak i Kanału Gliwickiego<br />

zakończono 6 października 1863 r. Na początku zatrudniano do budowy chłopów<br />

pańszczyźnianych, którzy na czas zatrudnienia byli zwalniani ze swoich rolniczych obowiązków.<br />

Ogrom tej inwestycji wymagał zaangażowania tysięcy robotników. W poemacie<br />

„Stary kościół Miechowski” ks. Norbert Bończyk tak napisał o budowie: (...) gdy<br />

budowano od Gliwic do Koźla kanały, pod batami urzędnych jęczał powiat cały (...).<br />

Długość Sztolni w części podziemnej wynosiła 14,2 km, jej głównym zadaniem było<br />

odwadnianie kopalń Królowa Luiza oraz Król. W związku z zejściem eksploatacji<br />

w Chorzowie i Świętochłowicach<br />

19<br />

Rozkład stężeń fenolu w wodach gruntowych<br />

na obszarze hałdy i stawu Kalina (1991 r.).<br />

Staw Kalina na pozór wygląda jako oaza<br />

przyrody. Przy niskim stanie wód staje<br />

się jednak niezwykle dokuczliwy.

Hooray! Your file is uploaded and ready to be published.

Saved successfully!

Ooh no, something went wrong!