29.07.2013 Views

Monografia ChŚPWiK Sp. z o.o.

  • No tags were found...

Create successful ePaper yourself

Turn your PDF publications into a flip-book with our unique Google optimized e-Paper software.

i Kanalizacja<br />

Wodociagi<br />

w Chorzowie<br />

i Świętochłowicach


Autorzy: Grzegorz Grzegorek, Przemysław Nadolski, Jan<br />

Psiuk, Agnieszka Sawoszczuk<br />

Redakcja: Grzegorz Grzegorek, Agnieszka Sawoszczuk<br />

Autorzy zdjęć współczesnych: Grzegorz Grzegorek, Marcin Krzemień, Agnieszka<br />

Sawoszczuk, Barbara Zacny<br />

Dobór ilustracji historycznych: Grzegorz Grzegorek<br />

Pochodzenie zdjęć i ilustracji: Muzeum Miejskie w Świętochłowicach, Archiwum<br />

<strong>ChŚPWiK</strong> sp. z o.o., archiwum UM w Chorzowie,<br />

Miejski Konserwator Zabytków w Świętochłowicach,<br />

Archiwum Państwowe w Katowicach, archiwum<br />

GPW S.A., Biblioteka Śląska, Muzeum w<br />

Chorzowie, archiwum wydawcy, zbiory Jacka Nowaka,<br />

zbiory Jana Psiuka<br />

Tłumaczenie tekstów<br />

z j. niemieckiego: Monika Jeleń, Roksana Szatkowska<br />

Projekt okładki, DTP: Anna Micyk<br />

Korekta: Alicja Jankowska<br />

na zlecenie<br />

Chorzowsko-Świętochłowickiego<br />

Przedsiębiorstwa Wodociągów i Kanalizacji <strong>Sp</strong>. z o.o.<br />

książkę wydało<br />

Wydawnictwo <br />

P A<br />

Grzegorz Grzegorek<br />

ASPiK Katowice, ul. Sokolska 80<br />

tel./fax 32 358 13 53, tel. 609 835 188<br />

mail:wydawnictwo@prasaiksiazka.pl<br />

ISBN 978-83-933665-5-2


i Kanalizacja<br />

Wodociagi<br />

w Chorzowie<br />

i Świętochłowicach


oddał do dyspozycji Królewskiej Huty wodę wypływającą z szybu Freundschaft kopalni<br />

König (Król) położonego w okolicach obecnej ul. Składowej — czyli w miejscu,<br />

gdzie dzisiaj mieści się siedziba Chorzowsko-Świętochłowickiego Przedsiębiorstwa<br />

Wodociągów i Kanalizacji! Był to jednak półśrodek, gdyż szyb po pewnym czasie<br />

musiał znów służyć celom wydobywczym.<br />

Kopalnia Król prowadziła prace mające na celu udostępnienie wody, gdyż sama<br />

cierpiała na jej brak. Ta dostępna była zwapniona i uszkadzała kotły — brak dobrej<br />

wody pitnej był nawet przyczyną strajku załogi. Górnictwo wzięło zatem na siebie<br />

obowiązek doprowadzenia jej do Królewskiej Huty. Wody jednak wciąż brakowało,<br />

a studnie wysychały.<br />

Problemy te potwierdzają zapiski z tego okresu Theophila Bronny, mieszkańca<br />

Świętochłowic, zachowane w Archiwum Państwowym w Katowicach: W 1860<br />

wyschła studnia w Brzezinie, a im bardziej Königsgrube (kopalnia Król) posuwała<br />

się z budową kopalni od szybów (Jakob-, Bahn-, Bismarckschacht) w stronę naszej<br />

miejscowości, tak samo zawiodły, obok 60 studni w samym Königshutte i wokół niej,<br />

także studnie miejscowe, aż w końcu tylko w Dominium, dalej przy Langestrasse<br />

i w końcu u Wyderków na Bergwerkstrasse można było dostać wodę, która płynęła<br />

coraz oszczędniej, racjonowana przez policję i trzymana pod kluczem, reszta narodu<br />

była zdana na wodę z Rawy i ze stawu Schweitzer.<br />

Problem dotyczył więc nie tylko samej Królewskiej Huty, ale wszystkich okolicznych<br />

miejscowości, w tym także Świętochłowic, Zgody, Chropaczowa czy Lipin.<br />

Wkrótce stało się jasne, że rozwiązaniem rosnących kłopotów natury organizacyjnej<br />

czy społecznej jest radykalna zmiana w organizacji tej przestrzeni oraz uregulowanie<br />

stosunków społecznych. <strong>Sp</strong>osobu na pokonanie tych kłopotów w Królewskiej Hucie<br />

dopatrywano się w powstaniu jednego dużego miasta zdolnego podjąć finansowy<br />

trud rozbudowy infrastruktury.<br />

Tak ówczesną sytuację opisał w 1863 r., przemawiając do hrabiego Heinricha von<br />

Itzenplitz (ministra handlu w rządzie kanclerza Ottona von Bismarcka), proboszcz<br />

parafii św. Barbary ks. Edward Deloch: Właśnie zaszliśmy tak daleko, że musimy<br />

kupować wodę. Biedniejsi zasadzają się nocą przy studniach, aby jeden drugiemu<br />

ukraść wodę. Ubezpieczyciele nie chcą więcej przyjmować ubezpieczeń od pożaru (…).<br />

Nie ma tu jeszcze mowy o działalności wodociągowej (pierwszy wodociąg<br />

powstanie dopiero w 1865 r.), a jedynie o dystrybucji wody. To potwierdza, iż<br />

już od 150 lat prowadzona jest na tym terenie działalność usługowa w zakresie<br />

zaspokajania jednej z najważniejszych potrzeb ludzi — dostępu do wody.<br />

17 lipca 1868 r. na mocy aktu erekcyjnego króla pruskiego Wilhelma I przyznano<br />

Królewskiej Hucie prawa miejskie, z datą obowiązywania od 1 maja 1869 r. Nowe<br />

miasto, które dla odróżnienia od Huty Królewskiej i innego miasta o tej nazwie<br />

(Königshütte w Górach Szwarcu) nazwano Königshütte Stadt O/S, czyli Miasto Huta<br />

Królewska na Górnym Śląsku, powstało w wyniku włączenia do Colonia Regia ad<br />

Chorzow (tak pierwotnie zapisano nazwę królewskohuckiej koloni przy dzisiejszej<br />

ul. Kalidego) okolicznych samodzielnych gmin (Szarlociniec, Erdmannswille,<br />

w Chorzowie i Świętochłowicach<br />

9<br />

Rysunek pompy ulicznej o głębokości 35 m,<br />

jednej z wielu na ulicach w połowie XIX w.<br />

Widok Huty Królewskiej na litografii<br />

H.A. Littmanna z 1870 r.


Wodociągi i kanalizacja<br />

Kopalnia Deutschland i huta Falva – I połowa XX w.<br />

Widok na Świętochłowice, Hajduki oraz Królewską<br />

Hutę (w głębi po lewej) od strony Zgody<br />

10<br />

Pniaki), małych osad — jak kolonie na obszarze Średnich i Górnych Łagiewnik (mniej<br />

więcej rejon od ul. 3 Maja, Styczyńskiego do ul. Wolności oraz rejon ul. Bytomskiej<br />

i Pudlerskiej) — oraz Klimzowca i kilku działek ze wsi Chorzów.<br />

Na przełomie XIX i XX w. Królewska Huta należała do najlepiej prosperujących<br />

miast południowo-wschodnich kresów państwa niemieckiego.<br />

Mieszkańcy, oprócz domów, potrzebowali dostępu do wody i sanitariatów. Lokale<br />

nie były wyposażone w kanalizację i inne — dla nas oczywiste — wygody. Pobór<br />

wody, który dotychczas odbywał się poprzez studnie, przestał być wystarczający.<br />

Wzrost postępu technicznego (XIX w. to wiek pary) przyczynił się do tego, że<br />

i w przemyśle zaczęto potrzebować coraz większej ilości wody. Mimo że dla<br />

Huty Królewskiej powstał ogromny zbiornik w okolicach rynku, zwany stawem,<br />

wody wciąż brakowało. Burzyli się górnicy, którzy nie mogli umyć się po szychcie,<br />

a brak dobrej wody do picia był nawet przyczyną strajku w kopalni Król. Poza tym<br />

w Królewskiej Hucie zaczęły pojawiać się inne obiekty potrzebne do funkcjonowania<br />

nowoczesnego miasta. W 1873 r. powstała stacja kolejowa (trzecia w okolicy)<br />

i kolejne szkoły. W 1901 r. wybudowano rzeźnię mającą zaspokoić potrzeby<br />

aprowizacyjne miasta, a obok niej w 1905 r. powstała hala targowa, pierwsza tak<br />

wielka i tak nowoczesna w Europie. Coraz liczniejsze były restauracje i hotele.<br />

Urządzenia wodociągowe i kanalizacyjne wciąż jednak niedomagały. Mimo<br />

że pierwszy (należał do Państwowego Urzędu Górniczego) wodociąg powstał<br />

w 1865 r., to dopiero w maju 1879 r. doszło do uruchomienia w Królewskiej Hucie<br />

miejskiego (należącego do samorządu) zakładu wodociągowego.<br />

W 1908 r. w mieście było 41 publicznych pomp i studzien, bezpośrednio wodę<br />

doprowadzano do nieco ponad 1 100 domów. W Chorzowie istniał wtedy<br />

również gminny wodociąg, Hajduki zaś od 1900 r. połączone były z wodociągiem<br />

katowickim.<br />

Długość sieci wodociągowej rosła szybko i w roku 1913 wynosiła już 43 km, ale sieć<br />

kanalizacyjna była trzykrotnie krótsza.<br />

Tutaj Królewska Huta pozostawała opóźniona w stosunku do sąsiednich miast,<br />

a nawet gminy Łagiewniki, która z początkiem XX w. posiadała kanalizację<br />

ogólnospławną. W Królewskiej Hucie fekalia gromadzono w szambach, niezbyt<br />

regularnie opróżnianych. W 1913 r. tylko co szesnaste mieszkanie posiadało<br />

łazienkę, a co dziesiąte (na 16 tys.) ustęp spłukiwany wodą.<br />

Ten, mimo wszystko, niezły stan sieci wynikał z tego, że istniał popyt na dostawę<br />

wody i odbiór ścieków. Miasto było stosunkowo zasobne, co po części wynikało<br />

z bardzo wysokich podatków, jakie pobierano.<br />

Okres I wojny światowej nieznacznie tylko zahamował rozwój Królewskiej<br />

Huty, w trakcie powstań śląskich nie było tutaj walk, a więc i zniszczeń. Mimo<br />

proniemieckiego wyniku plebiscytu miasto przypadło Polsce. Do tego momentu<br />

utrzymała się nazwa Konigshütte, następnie do powszechnego użytku weszła


Królewska Huta. Polacy używali dla miasta nazwy odwróconej, dla zakładu<br />

metalurgicznego zostawiając Huta Królewska.<br />

1 lipca 1934 r. miasto połączyło się z Chorzowem, sąsiednią gminą wiejską,<br />

przyjmując jej nazwę wraz z kilkuwiekową tradycją oraz tereny i potężne zakłady<br />

przemysłowe, jak Elektrownia, Państwowa Fabryka Związków Azotowych czy<br />

kopalnia Hrabina Laura (później Barbara-Chorzów). Równocześnie w obręb tak<br />

powiększonego miasta weszła gmina Nowe Hajduki będąca osadą robotniczą<br />

powstałą dla pracowników kopalni Król. Obejmowała ona trzy kolonie, które na<br />

mocy postanowienia Wydziału Powiatowego w Bytomiu z 9 listopada 1880 r.<br />

połączono, a dekret cesarski z 18 sierpnia 1882 r. zatwierdził powstanie nowej<br />

samodzielnej gminy.<br />

Całkowicie niezależnie, aż do 1939 r., na południe od Chorzowa (a wcześniej<br />

Królewskiej Huty) rozwijały się przez cztery stulecia Hajduki. Była to początkowo<br />

wieś, powstała ze świętochłowickich dóbr, której początki określa się na ok. 1560 r.<br />

Na mapie z 1736 r. przedstawiona jest jako jeden punkt. Miała ona jednak dwóch<br />

właścicieli, co doprowadziło w konsekwencji do utrwalonego później podziału na<br />

Hajduki Dolne i Górne. Pod koniec XVIII w. były słabo zaludnione, łącznie liczyły 122<br />

mieszkańców.<br />

Ich rozwój był ze sobą powiązany nie tylko wspólnym położeniem nad Rawą, ale<br />

także decyzjami administracyjnymi. W 1840 r. stały się samodzielnymi gminami.<br />

Mieszkało w nich wtedy ok. 600 mieszkańców, których głównym źródłem<br />

utrzymania było rolnictwo. Oprócz tego istniał kamieniołom (zlikwidowany w II<br />

połowie XIX w.), gospodarcze znaczenie miała również Rawa. Posiadaczem jednego<br />

z młynów napędzanych jej wodami był Jan Klimza. Tereny wokół jego własności<br />

nazwano więc Klimzowiec.<br />

Przeprowadzenie przez obydwie gminy linii kolejowej w połowie XIX w. przyczyniło<br />

się do ich burzliwego rozwoju opartego o powstający i rozwijający się przemysł.<br />

Największe znaczenie miało wybudowanie w 1873 r. Huty Bismarcka. Nie można<br />

jednak zapomnieć o powstałej w II połowie XIX w. destylarni smoły, czyli późniejszych<br />

zakładach koksochemicznych, krótko istniała także niewielka kopalnia Kalina.<br />

Hajduki Dolne połączyły się z Hajdukami Górnymi w 1903 r., tworząc gminę Bismarckhütte.<br />

To już była spora miejscowość, wymagająca usług komunalnych.<br />

W 1904 r. powstał pierwszy międzygminny związek „dla zaspokojenia w wodę”<br />

obejmujący ówczesne Świętochłowice i Bismarckhütte. Związek ów w 1909 r. postawił<br />

zbiornik wyrównawczy, czyli stojącą do dzisiaj w pobliżu świętochłowickiego<br />

Urzędu Miejskiego wieżę wodną zapewniającą obydwu gminom dostęp do wody.<br />

Nazwę z Bismarckhütte na Wielkie Hajduki zmieniono w 1922 r.<br />

1 kwietnia 1939 r. włączono Wielkie Hajduki, mające wówczas 3,92 km² powierzchni<br />

i 28 108 mieszkańców, do Chorzowa. Skorygowano przy okazji granice z sąsiednimi<br />

Świętochłowicami, do których włączono wtedy tereny znajdujące po zachodniej<br />

w Chorzowie i Świętochłowicach<br />

Wieża wodna gminnych wodociągów<br />

w Hajdukach i Świętochłowicach<br />

11


Wodociągi i kanalizacja<br />

stronie wiaduktu kolejowego na linii łączącej Chorzów Batory i Chorzów Miasto.<br />

W tym czasie siedzibę obecnego Urzędu Miejskiego w Świętochłowicach, a dawniej<br />

Urzędu Powiatowego, przeniesiono z Wielkich Hajduk do Świętochłowic. Poza<br />

granicami Hajduk znalazły się także nieistniejąca już gazownia oraz stojąca do<br />

dzisiaj, a wybudowana w 1909 r. dla hajduckich wodociągów, wieża ciśnień. W ten<br />

sposób Świętochłowice ponownie splotły swe losy z Hajdukami.<br />

Świętochłowice wzmiankowane są po raz pierwszy 25 maja 1313 r. i — podobnie<br />

jak Chorzów — przez stulecia były wsią. Współczesne miasto powstało na obszarze<br />

dwóch dawnych, obszernych terytorialnie wsi: Świętochłowic i nieodległego Chropaczowa,<br />

wzmiankowanego już w 1295 r.<br />

Tereny dzisiejszych Świętochłowic, podobnie jak Hajduki do XIX w., należały do<br />

parafii w Bytomiu. Mimo że wieś leżała na pradawnym szlaku z Bytomia, poprzez<br />

Mikołów do Cieszyna nie rozwinęła się w znaczniejszą osadę, często zmieniała właścicieli.<br />

Ostatecznie w 1828 r. jej tereny zakupił na własność dziedziczną hrabia Karol<br />

Łazarz Henckel von Donnersmarck.<br />

Swój status Świętochłowice zmieniły dopiero wraz z rozwojem przemysłu.<br />

W 1830 r. powstała huta Falva (od 1936 r. pod nazwą Florian, od XXI w. Zakład Świętochłowice<br />

koncernu Acelor–Mittal), a w 1831 r. kopalnia Deutschland (od 1937 r.<br />

Polska, zlikwidowana pod koniec XX w.). W Świętochłowicach (bez Lipin, Chropaczowa<br />

i Zgody) w 1871 r. żyło 5 200 osób, a w 1910 r. (w dzisiejszych granicach, z sąsiednimi<br />

gminami) 41 tys.<br />

Wieś stała się w XIX w. gminą, która dominowała wśród sąsiednich koloni i osad.<br />

Wpłynęło na to przeprowadzenie w połowie XIX w. linii kolejowej. Warto przypomnieć,<br />

że właśnie tutaj powstała pierwsza stacja kolejowa, wspólna dla Królewskiej<br />

Huty i Hajduk. Również w tym czasie wydzielono ze Świętochłowic m.in. Pniaki<br />

i Szarlociniec, a z Chropaczowa — Lipiny.<br />

12<br />

Przebieg rurociągu zaopatrującego hutę<br />

Zgodę, domy mieszkalne oraz obiekty gminy<br />

(w tym szkołę) na planie z 1896 r.<br />

Fragment mapy wschodniej części Górnego<br />

Śląska. Mapa przedstawia dzisiejsze Chorzów<br />

i Świętochłowice na przełomie XIX i XX w.<br />

Linie czerwone to główne drogi, linie czarne —<br />

koleje państwowe, linie zielone — koleje zakładowe,<br />

linie niebieskie — koleje wąskotorowe.<br />

Wspólny dla obu miast jest jeszcze dworzec<br />

kolejowy w okolicy dzisiejszego<br />

Urzędu Miasta Świętochłowice.<br />

Pokazano usytuowanie pierwszej dla Królewskiej<br />

Huty wieży ciśnień na wodociągu z szybu<br />

Adolfa, w okolicach dzisiejszego osiedla Pod<br />

Arkadami. Widać również Rawę i kanał Suez


w Chorzowie i Świętochłowicach<br />

13


Polewaczka miejska na ul. Szpitalnej<br />

w Świętochłowicach. Rok 1933<br />

Wodociągi i kanalizacja<br />

14<br />

1 stycznia 1929 r. do omawianej gminy włączono, jako dzielnicę, osadę Zgoda,<br />

należącą do tej pory do Nowego Bytomia (czyli dzisiejszej Rudy Śląskiej).<br />

Również Zgodzie początek dał przemysł. W 1838 r. na tym terenie powstała huta<br />

jako zakład przetwórczy dla huty Pokój w Nowym Bytomiu.<br />

Do rangi miasta awansowały Świętochłowice w 1947 r. na mocy ustawy Sejmu<br />

Śląskiego z 10 lipca 1939 r. Kilka lat później — 10 kwietnia 1951 r. — w ich obrębie<br />

znalazły się Lipiny i Chropaczów.<br />

Początek tych pierwszych datuje się na rok 1802. W początkowym okresie ich rozwój<br />

stymulowały karczmy i miejsca postoju dla wozaków jadących z Huty Królewskiej.<br />

Później wpływ na prężność Lipin miała ich lokalizacja. Leżały bowiem na szlaku<br />

komunikacyjnym i transportu produktów z huty drogą Następcy Tronu (dzisiejsze<br />

ulice: 3 Maja w Chorzowie, Chorzowska w Świętochłowicach, Zabrzańska w Rudzie<br />

Śląskiej, Wolności w Zabrzu i Chorzowska w Gliwicach) do Gliwic. Bliskie sąsiedztwo<br />

punktów wydobycia węgla i zakładów produkcyjnych spowodowało powstawanie<br />

tu kopalni (pierwsza w 1823 r.) i huty cynku.<br />

Najdawniejsze źródło wzmiankujące o Chropaczowie pochodzi z 21 sierpnia<br />

1295 r., a więc miejscowość powstała wcześniej niż Świętochłowice i niewiele<br />

lat po Chorzowie, który odnotowany został w 1257 r. Chropaczów, podobnie jak<br />

Świętochłowice, często zmieniał właścicieli. Od końca XVII w. do końca XIX w. było<br />

ich dziesięciu. To niestety nie sprzyjało rozwojowi wsi.<br />

1 kwietnia 1951 r. połączono Lipiny i Chropaczów ze Świętochłowicami, które<br />

istnieją w tym kształcie do dziś.<br />

Rozwój terytorialny i demograficzny Chorzowa i Świętochłowic wymuszał ciągły<br />

rozwój sieci wodociągowej i kanalizacyjnej. Ówczesny przemysł również miał<br />

wyjątkowo duże potrzeby i to on na równi z potrzebami bytowymi determinował<br />

wielkość zużycia wody.<br />

Dzisiejszy kształt miast jest więc wynikiem przemian, jakie zaszły na przestrzeni<br />

wielu lat.


Hydrografia<br />

w Chorzowie i Świętochłowicach<br />

Stosunki wodne i wpływ człowieka na ich zmiany<br />

Rejon Chorzowa i Świętochłowic znajduje się w obrębie Wyżyny Śląsko-Krakowskiej,<br />

w makroregionie Wyżyny Śląskiej, na terenie Górnośląskiego Okręgu Przemysłowego.<br />

Obszar ten obejmuje zbudowany z karbonu i ostańców triasowych<br />

płaskowyż okolic Bytomia, Mikołowa i Katowic. Intensywny rozwój w tym rejonie<br />

górnictwa węglowego, przemysłu i urbanizacji sprawił, że formy terenu, stosunki<br />

wodne, gleby i roślinność uległy prawie całkowitemu przekształceniu.<br />

Obszar Chorzowa i Świętochłowic znajduje się w zasięgu dwóch systemów rzecznych<br />

— dorzecza Wisły oraz dorzecza Odry. Linia wododziałowa I rzędu przebiega<br />

przez północną i południową część Chorzowa. Prawie cały jego obszar (ok. 85%)<br />

leży w dorzeczu Wisły, a jedynie północno-zachodnie i południowe peryferia w dorzeczu<br />

Odry. W przypadku Świętochłowic podział ten przebiega przez centralną<br />

część miasta, oddzielając dorzecza obu rzek. Granice tego działu są niepewne,<br />

z uwagi na gęstą zabudowę miasta i obszary antropogenicznie przekształcone. Północna<br />

część Świętochłowic odwadniana jest przez Strugę Chropaczowską, która<br />

jest dopływem Bytomki, znajdującej się w dorzeczu Odry. Przez południowe rejony<br />

miasta płynie rzeka Rawa, należąca do zlewni Wisły. W przypadku Chorzowa na<br />

dorzecze Wisły składają się zlewnie Rawy oraz Rowu Michałkowickiego, Rowu Siemianowickiego<br />

i niewielki fragment zlewni Rowu Gminnego z Dąbrówki Wielkiej<br />

(bezpośrednie dopływy Brynicy). Zlewnię Odry stanowi sieć strumieni zasilanych<br />

opadami atmosferycznymi i spływających ze Wzgórz Kochłowickich do Kłodnicy<br />

i Kochłówki. W znaczący sposób dorzecze Odry zasilane jest z terenu Chorzowa<br />

kopalnianymi wodami podziemnymi wypompowywanymi przez Pompownię Chorzów<br />

Centralnego Zakładu Odwadniania Kopalń. Charakterystyczną cechą północnej<br />

i północno-zachodniej części Chorzowa jest występowanie rozległych obszarów<br />

bezodpływowych, zajmujących niemal całe znajdujące się w granicach miasta<br />

obszary zlewni Bytomki i Rowu Michałkowickiego oraz znaczny fragment zlewni<br />

Rawy na pograniczu Chorzowa i Świętochłowic.<br />

Sieć hydrograficzna obu miast jest uboga, a dodatkowo bardzo przeobrażona<br />

antropogenicznie. Znaczna część pierwotnych cieków wodnych na tym obszarze<br />

obecnie już nie istnieje. Wpływ na ich zanik miało przede wszystkim górnictwo,<br />

a także rozwinięta sieć kanalizacyjna na silnie zurbanizowanym terenie.<br />

Istniejące cieki, z których najważniejsza jest rzeka Rawa, największy prawobrzeżny dopływ<br />

Brynicy, są z reguły tak zanieczyszczone wskutek odprowadzania do nich ścieków<br />

komunalnych i przemysłowych, że trudno tu mówić o ich naturalnym charakterze.<br />

Do pewnego stopnia zachował go tylko bezimienny ciek wodny płynący od Chorzowa<br />

(Starego) w kierunku północno-wschodnim. Zasila on na swej drodze niewielkie<br />

śródpolne oczko wodne i położony już na terenie Siemianowic Śląskich staw, zwany<br />

Pod Chorzowem.<br />

15


Stawy i zbiorniki<br />

Wodociągi i kanalizacja<br />

Istniejące niegdyś w Chorzowie i Świętochłowicach cieki wodne były podstawą gospodarki<br />

stawowej. Tam, gdzie warunki na to pozwalały, wodę spiętrzano, tworząc<br />

na jednym cieku szereg stawów przeznaczonych do hodowli ryb lub służących do<br />

wytwarzania energii dla młyna. Większość z nich (w dawnych dokumentach zachowało<br />

się kilkanaście ich nazw, m.in.: Żakowiec, Milerzyska, Słupna, Ziołowiec,<br />

Za Kotalą, Za Browarem, Wiktor, Nowy Staw, Jeziorko, Kałuża, Staw w Chorzowie<br />

czy Gramot, Nowy Staw w Świętochłowicach) powstała na lewobrzeżnych, bezimiennych<br />

dopływach Rawy. Z wody gromadzonej w stawach na cieku płynącym<br />

od Chorzowa w kierunku obecnego centrum miasta przez wiele lat korzystała Huta<br />

Królewska. Dziś woda spiętrzana jest jeszcze na strumieniu płynącym od Węzłowca<br />

przez dolinę w Wojewódzkim Parku Kultury i Wypoczynku, który zasila stawy pod<br />

Węzłowcem, w Wesołym Miasteczku oraz kanał w WPKiW.<br />

Powstanie kopalni i innych zakładów przemysłowych miało ogromny wpływ na<br />

ekosystem tych terenów, powodując m.in. zanik wód gruntowych czy obniżanie się<br />

lustra wody w stawach. Dodatkowo rolniczy, pierwotny charakter tych ziem spotęgował<br />

ubytki w lasach, a więc postępowanie niekorzystnych zmian w hydrografii.<br />

W zależności od sposobu eksploatacji terenu różny był stopień oddziaływania na<br />

stosunki wodne. Przede wszystkim dochodziło do znacznego obniżenia poziomu<br />

wód podziemnych, czego konsekwencją był zanik wody w studniach. Wykopywanie<br />

głębszych punktów czerpania wody w dłuższej perspektywie również okazywało<br />

się niewystarczające. Pobierano ją więc ze stawów, potoków czy Rawy. Rychło<br />

jednak wody powierzchniowe również zaczęły zanikać, a te, które jeszcze występowały,<br />

stawały się niezdatne nawet do prac gospodarczych.<br />

Przesuszanie gleby, obniżenie poziomu wód gruntowych oraz zmniejszenie przepływów<br />

w rzekach, a ostatecznie zanikanie źródeł i małych cieków wodnych —<br />

wszystko to dotknęło mieszkańców osad na terenach, które obejmują dzisiejsze<br />

Świętochłowice i Chorzów.<br />

W efekcie współczesna sieć cieków wodnych na terenie obydwu miast jest znikoma,<br />

większość istniejących stawów jest pochodzenia antropogenicznego. Powstają<br />

one przede wszystkim w wyniku działalności kopalni.<br />

Po zakończeniu eksploatacji na powierzchni (np. piasku czy gliny) wyrobiska bardzo<br />

często ulegają zalaniu wodami gruntowymi ― w ten sposób powstają zbiorniki wyrobiskowe.<br />

Inną przyczyną jest obniżanie się gruntu na skutek prowadzonej działalności<br />

wydobywczej pod ziemią. Bardzo poważnym problemem, wynikającym<br />

z tego samego powodu, jest odprowadzanie do rzek z kopalni węgla kamiennego<br />

silnie zasolonych wód dołowych, które zawierają wysokie stężenia chlorków, sodu<br />

i siarczanów. Ich spływanie do cieków powoduje nie tylko degradację ekosystemu,<br />

ale także wzrost korozyjności budowli hydrotechnicznych. Wszystko to powoduje,<br />

że prowadzenie zrównoważonej gospodarki wodno-ściekowej na tym terenie jest<br />

zadaniem niezwykle trudnym.<br />

Niemal wszystkie występujące współcześnie w obydwu miastach zbiorniki wodne<br />

to akweny bezodpływowe powstałe w zapadliskach bądź wyrobiskach. Należą<br />

do nich m.in. stawy na terenie Żabich Dołów i w Dolinie Górnika, stawy Hermann<br />

i Pańskie w Chorzowie Starym (niegdyś prawdopodobnie na cieku wodnym), staw<br />

Amelung.<br />

W granicach Chorzowa występuje kilkadziesiąt zbiorników wód powierzchniowych<br />

pochodzenia antropogenicznego, powstałych na skutek osiadania gruntu<br />

na terenach górniczych bądź w wyrobiskach piasku, gliny czy kamienia. Tworzą<br />

one dwa większe skupiska: w północno-zachodniej części miasta są to stawy<br />

powstałe na bezodpływowym obszarze zlewni Bytomki, a w części środkowowschodniej<br />

— zbiorniki wodne w bezodpływowym obniżeniu Rawy. Na uwagę<br />

zasługują również stawy na terenie Wojewódzkiego Parku Kultury i Wypoczynku.<br />

Część powierzchniowych zbiorników wodnych została zagospodarowana i pełni<br />

funkcje rekreacyjne.<br />

16<br />

Mapa z XVIII w. pokazująca tereny dzisiejszych<br />

Chorzowa i Świętochłowic.<br />

Ciemną zielenią zaznaczono istniejące<br />

wówczas cieki wodne, potoki i rzeczki


w Chorzowie i Świętochłowicach<br />

17


Wodociągi i kanalizacja<br />

Zdjęcie z początku XX w. przedstawia dzisiejszy<br />

staw Milicyjny. Fotograf uwiecznił<br />

jego tworzenie się, w rozlewisku widać<br />

jeszcze płoty dzielące działki<br />

18<br />

Jeśli chodzi o Świętochłowice, stwierdzić należy istnienie szeregu zbiorników powierzchniowych<br />

pochodzenia antropogenicznego, utworzonych w zagłębieniach<br />

powstałych wskutek osiadania terenu w wyniku działalności górniczej. Większość<br />

z nich ma charakter bezodpływowy. Do większych zaliczyć można stawy: Kalina,<br />

Marcin, Wąwóz, Zacisze, Szwajcer, Wojskowy i Skałka.<br />

Niektóre ze zbiorników, jak np. Foryśka czy Wąwóz, zawierające niezłą jakość wód,<br />

są wykorzystywane w celach rekreacyjnych.<br />

Największy ze świętochłowickich stawów to staw Kalina. Do początku lat 70-tych<br />

XX w. był on względnie czysty, jednak w latach następnych stał się odbiornikiem zanieczyszczeń,<br />

które przedostają się do niego z pobliskiej hałdy. Od kilkudziesięciu<br />

lat chorzowskie Zakłady Chemiczne Hajduki gromadziły swoje odpady poprodukcyjne<br />

na hałdzie położonej w okolicy stawu na granicy Chorzowa i Świętochłowic.<br />

W roku 1990 zaprzestano eksploatacji składowiska, a tym samym deponowania na<br />

nim odpadów, takich jak szlamy wapienne po kaustyfikacji sody i produkcji żywicy<br />

WR-40, produkty uboczne rafinacji benzolu i naftalenu oraz odpady z oczyszczania<br />

aparatury, zbiorników i cystern po smole. Odcieki z odpadów oraz wody opadowe<br />

infiltrujące z hałdy do stawu spowodowały jego zanieczyszczenie substancjami węglopochodnymi,<br />

a w szczególności fenolami.<br />

<strong>Sp</strong>ośród wszystkich czynników gospodarczych powodujących przeobrażenia stosunków<br />

wodnych na obszarze obu miast działalność górnicza wywołała największe<br />

i najbardziej różnorodne zmiany. Do połowy XIX w., czyli do początków dynamicznego<br />

rozwoju przemysłu i urbanizacji na tym terenie, prawie wszystkie rzeki prowadziły<br />

czyste wody i znane były z bogactwa w ryby. Do tego okresu nie wprowadzano<br />

do rzek prawie żadnych ścieków przemysłowych. W pierwszych latach<br />

eksploatacji węgla w miarę czyste wody dołowe wraz z rozwojem kopalni ulegały<br />

znacznemu pogorszeniu. Wyeksploatowanie złóż zalegających nad poziomem<br />

wód gruntowych zmusiło górnictwo do budowy długich sztolni odwadniających.<br />

Największą z nich była Główna Kluczowa Sztolnia Dziedziczna.<br />

Główna Kluczowa Sztolnia Dziedziczna<br />

Śląskie władze górnicze pod koniec XVIII w. podjęły decyzję o budowie Głównej<br />

Kluczowej Sztolni Dziedzicznej (Haupt-schlusselerbstollen).<br />

Ta unikalna podziemna budowla inżynierska powstała z inicjatywy i pod nadzorem<br />

Friedricha W. von Redena oraz Johna Baildona. Ten śmiały pomysł miał na celu<br />

stworzenie kanału odprowadzającego dołowe wody kopalniane oraz wykorzystanie<br />

ich nurtu do spławu węgla, wydobywanego w kopalniach Król i Królowa Luiza<br />

w Zabrzu, do Gliwic, dalej Kanałem Kłodnickim i Odrą do Prus. Zaczęto od wykona-


nia odnogi Kanału Kłodnickiego z Gliwic do kopalni Królowa Luiza. Po ukończeniu<br />

prac sztolnia miała 14,25 km długości. Różnica poziomów między portem załadunkowym<br />

w szybie Krüg w kopalni Król a wylotem w Zabrzu, w dolinie rzeki Bytomki<br />

na wysokości 231,4 m n.p.m., wynosiła 12,35 m.<br />

W ten sposób Główna Kluczowa Sztolnia Dziedziczna pokonywała dział wodny rozdzielający<br />

zlewnie Wisły i Odry.<br />

O wiele mniejsze od zakładanego było jej znaczenie gospodarcze. W ciągu 65 lat jej<br />

budowy (do 1863 r.) na powierzchni powstały liczne drogi, pojawiła się kolej, więc<br />

jej funkcja transportowa straciła rację bytu. W końcu XIX w. przestała z niej korzystać<br />

kopalnia Król, a w okresie międzywojennym — kopalnia Luiza.<br />

Sztolnia wydrążona była na średniej głębokości 38 m, nic więc dziwnego, że jej<br />

wpływ na stosunki wodne był ogromny.<br />

Na całość przedsięwzięcia związanego z budową kanału od Chorzowa do Koźla<br />

składały się trzy zadania:<br />

— Kanał Kłodnicki, łączący Gliwice z Koźlem, wykonany w latach 1792–1806;<br />

— Kanał Sztolniowy, łączący Gliwice z kopalnią Królowa Luiza w Zabrzu, skąd dostarczano<br />

węgiel do Królewskiej Odlewni Żelaza w Gliwicach. Kanał wykonano w<br />

latach 1801–1806;<br />

— Główna Kluczowa Sztolnia Dziedziczna wykonana pomiędzy kopalnią Król<br />

w Chorzowie a kopalnią Królowa Luiza w Zabrzu, w latach 1799–1863.<br />

Projekt zbudowania zakładów i infrastruktury technicznej powierzono do opracowania<br />

Johnowi Baildonowi, który jako młody i zdolny inżynier w hucie Carron<br />

Ironworks w rejonie Larbert w Szkocji został polecony przez angielskiego budowniczego<br />

kanałów i pochylni Johna Smeatona. Angielski przemysł był wówczas najbardziej<br />

rozwinięty i nowoczesny w Europie.<br />

Budowę rozpoczęto 23 czerwca 1799 r., a jej uroczyste poświęcenie nastąpiło 10<br />

października 1800 r. Całość prac związanych z budową sztolni, jak i Kanału Gliwickiego<br />

zakończono 6 października 1863 r. Na początku angażowano do budowy<br />

chłopów pańszczyźnianych, którzy na czas zatrudnienia byli zwalniani ze swoich<br />

rolniczych obowiązków. Ogrom tej inwestycji wymagał pracy tysięcy robotników.<br />

W poemacie „Stary kościół Miechowski” ks. Norbert Bończyk tak napisał o budowie:<br />

(...) gdy budowano od Gliwic do Koźla kanały, pod batami urzędnych jęczał powiat<br />

cały (...).<br />

Długość sztolni w części podziemnej wynosiła 14,2 km, jej głównym zadaniem było<br />

odwadnianie kopalni Królowa Luiza oraz Król. W związku z zejściem eksploatacji<br />

poniżej głębokości lokalizacji sztolni, pod koniec XIX w. utraciła ona swoją funkcjonalność<br />

w tej dziedzinie. Nic więc dziwnego, że na początku lat 50-tych XX w. została<br />

skreślona z ewidencji wyrobisk górniczych, a jej wylot w Zabrzu został zasypany.<br />

Roboty przy Głównej Kluczowej Sztolni Dziedzicznej prowadzone były odcinkami<br />

z 22 tzw. świetlików (Lichtloch) oraz kilku szybów, średni postęp roczny wynosił od<br />

177 m (do 1843 r.) do 520 m (w latach 1847–1852). Transport węgla łodziami odbywał<br />

się od 1810 r., a łączna waga przewożonego za jednym razem urobku na trzech<br />

lub czterech złączonych łodziach wynosiła 16 t. W sztolni wykonano pięć mijanek,<br />

a w trzech z nich zlokalizowano porty.<br />

Podziemny korytarz był używany głównie do odwadniania głębokich wyrobisk.<br />

Sztolnia jednak nie tylko odprowadzała wodę z kopalni. Skutecznie zmieniła stosunki<br />

hydrograficzne, odsysając wody gruntowe. Ów „melioracyjny” efekt dał się<br />

we znaki także kopalniom.<br />

W 1842 r., kiedy zdecydowano o wydobyciu w kopalni Luiza na poziomie 35 m poniżej<br />

dna sztolni, woda zaczęła z niej przeciekać do niższych pokładów. Nastąpiła<br />

konieczność uszczelnienia dna za pomocą iłu i kamienia oraz lutni. W latach 1847–<br />

1852 sztolnię prowadzono przy pomocy przeciwprzodków idących z szybów Marcin,<br />

Wydobywczy i Jakub kopalni Król w Chorzowie. W latach 1850–1860 wykonano<br />

odgałęzienia odwadniające kopalnie gwareckie, położone pomiędzy państwowymi<br />

zakładami Królowa Luiza w Zabrzu i Król w Chorzowie. Rocznie drążono do 700 m<br />

takich bocznic, które połączyły z Główną Kluczową Sztolnią Dziedziczną kopalnie:<br />

w Chorzowie i Świętochłowicach<br />

19<br />

Stężenie fenolu<br />

g/m³<br />

5000<br />

3000<br />

2000<br />

1000<br />

500<br />

400<br />

300<br />

200<br />

100<br />

50<br />

10<br />

1<br />

punkty<br />

kontrolne<br />

Rozkład stężeń fenolu w wodach gruntowych<br />

na obszarze hałdy i stawu Kalina (1991 r.)


Wodociągi i kanalizacja<br />

Wylot z Głównej Kluczowej Sztolni Dziedzicznej<br />

w Zabrzu, w okolicach dzisiejszego<br />

hotelu Ibis. Zdjęcie z końca XIX w.<br />

pokazuje możliwości spławne sztolni<br />

Fragment planu Chebzia z 1927 r.,<br />

na którym pokazano staw Marcin<br />

jako miejsce wypływu Rawy<br />

20<br />

Franciszek, Quintofore, Saara, Eintracht, Belovsegen, Katarzyna, Karol-Emanuel i Lithandra.<br />

Ta ostatnia była odwadniana do 1854 r. inną, płytszą sztolnią dziedziczną<br />

Lazarus o długości 1 700 m, do której podłączone były dwie inne kopalnie. Ponieważ<br />

wydobycie prowadzono już poniżej poziomu tej sztolni, zdecydowano o odebraniu<br />

jej uprawnień sztolni dziedzicznej, a wody z Lithandry skierowano do Głównej<br />

Kluczowej Sztolni Dziedzicznej. Odwodnienie okolicznych kopalni, w tym w rejonie<br />

Rudy Śląskiej-Chebzia (Morgenroth), gdzie zlokalizowane były szyby Schaffgotsch<br />

i Godulla (później kopalnia Paulus), doprowadziło do zaniku ze źródeł Rawy wypływu<br />

wody na powierzchnię w dotychczasowych rozmiarach. Staw Marcin, obecnie<br />

uznawany za źródło rzeki, wówczas nie istniał, a Rawa jedynie przepływała przez<br />

ten teren, dopływając z rejonu dzisiejszego dworca w Chebziu.<br />

Główna Kluczowa Sztolnia Dziedziczna była największym przedsięwzięciem hydrotechnicznym<br />

ówczesnej Europy.<br />

Miała również rozwiązać problem ścieków w Królewskiej Hucie, ponieważ przeznaczona<br />

była także do odprowadzania wód kopalnianych, które miały podnosić<br />

poziom wody w sztolni. W początkowym okresie takie znaczenie miała, jednak<br />

wody kopalniane i ścieki były na tyle zanieczyszczone, że musiano je w latach późniejszych<br />

zrzucać do Rawy, gdyż gliwickie zakłady wykorzystujące wodę z Głównej<br />

Kluczowej Sztolni Dziedzicznej skarżyły się na jej jakość.<br />

W tym momencie Rawa stała się głównym odbiorcą ścieków z Królewskiej Huty,<br />

które docierały do niej poprzez Czarny Rów, jak i — przede wszystkim — przez powstały<br />

w 1875 r. Kanał Suez.


w Chorzowie i Świętochłowicach<br />

21<br />

Rawa<br />

Rawa stanowi największy prawobrzeżny dopływ Brynicy (w zlewni Czarnej Przemszy,<br />

a dalej Wisły), wpada do niej 800 m przed jej ujściem do Czarnej Przemszy,<br />

na wysokości 246 m n.p.m., czyli o 38 m niżej od miejsca, z którego bierze obecnie<br />

początek, czyli stawu Marcin w Rudzie Śląskiej-Chebziu. Jednocześnie Rawa jest<br />

jednym z trzech największych cieków, których źródła znajdują się na terenie Górnośląskiego<br />

Okręgu Przemysłowego.<br />

Rzeka przepływa przez 5 miast: Rudę Śląską, Świętochłowice, Chorzów, Katowice<br />

i Mysłowice, oraz posiada 12 dopływów o długości większej niż 1 km, które poza<br />

wodami naturalnymi prowadzą również ścieki bytowo-komunalne, a do niedawna<br />

również wody dołowe z kopalni węgla kamiennego.<br />

Pod obecną nazwą pojawia się po raz pierwszy w 1737 r. Pierwotna nazwa tego cieku<br />

wodnego brzmiała Roździanka, co niewątpliwie miało związek ze starą osadą<br />

Roździeń, dziś położoną w obrębie dzielnicy Katowic Szopienice-Burowiec, w pobliżu<br />

ujścia do Brynicy.<br />

Jeszcze sto lat temu źródła tej rzeki znajdowały się na wysokości 286 m n.p.m,<br />

w okolicach dzisiejszego dworca kolejowego Ruda Śląska-Chebzie, a od lat 70-tych<br />

XX w. rzeka wypływa w rejonie stawu Marcin leżącego w Rudzie Śląskiej przy granicy<br />

ze Świętochłowicami. Zlewnia Rawy na mapie sprzed 1939 r.


Wodociągi i kanalizacja<br />

Dopływy Rawy<br />

1. Lewobrzeżne:<br />

a. powyżej Klimzowca<br />

Czarny Rów (dł. 3,99 km),<br />

Suez (dł. 2,5 km),<br />

b. poniżej Klimzowca<br />

potok Dębski,<br />

potok Wełnowiecki (dł. 2,4 km),<br />

rów Norma (dł. 2,8 km),<br />

2. Prawobrzeżne<br />

a. powyżej Klimzowca<br />

Nowobytomka (dł. 3,27 km),<br />

Johanka (dł. 1,55 km),<br />

b. poniżej Klimzowca<br />

rów Wujek (dł. 1,99 km),<br />

Potok Leśny (dł. 6,47 km)<br />

Fragment mapy z 1830 r., na której zaznaczono<br />

młyny na Rawie . Było ich wówczas<br />

10 (na fragmencie widocznych jest 8)<br />

22<br />

W publikacji z 1911 r. zatytułowanej „Die Abwasserbehandlung im Rawa – Gebiet”<br />

(„Gospodarka ściekowa w zlewni Rawy”) informacja o źródłach rzeki ogranicza się<br />

do identyfikacji początku głównego cieku, utworzonego przez szereg strumieni na<br />

granicy powiatu bytomskiego i katowickiego, a ściślej w południowo-wschodniej<br />

części chorzowskiego powiatu miejskiego.<br />

W książce Józefa Okszy-Grabowskiego i Karola Kiszki pt. „Problem oczyszczenia<br />

wód ściekowych i przemysłowych ze specjalnym uwzględnieniem dorzecza Rawy”<br />

z 1927 r. znajduje się opis: Rzeka Rawa, nosząca nazwę od punktu połączenia się<br />

dwóch głównych dopływów przy Klimzowcu pod Król. Hutą, w rzeczywistości ma<br />

trzy źródła, które dawniej wypływały w pobliżu Łagiewnik Południowych, dworca<br />

w Chebziu i przy Hucie Pokoju (Friedenshütte). Źródła te po największej części znikły<br />

z biegiem czasu z powodu podziemnej odbudowy kopalń węgla; natomiast pozostały<br />

trzy przypływy odnośnych zakładów przemysłowych (kopalń, hut itd.) oraz ścieków<br />

domowych gmin i miast, w dorzeczu Rawy położonych.<br />

Na mapach niemieckich określana jest jako Bach, czyli potok, podobnie na mapach<br />

polskich po 1922 r.<br />

Dopływy i zlewnia Rawy:<br />

Niezwykle charakterystyczną formą powierzchniowej sieci hydrograficznej w zlewni<br />

Rawy są antropogeniczne zbiorniki wodne. Na tym obszarze prowadzono bowiem<br />

intensywną gospodarkę rybacką już od późnego średniowiecza. Budowano<br />

również wiele grobli i popiętrzeń nawet na niewielkich ciekach, w wyniku czego<br />

utworzono setki stawów i zbiorników zaporowych, na których instalowano koła<br />

wodne pozwalające na uzyskiwanie energii do poruszania młynów, tartaków, foluszy<br />

i kuźnic.<br />

Zlewnia Rawy obejmuje teren o powierzchni 89,8 m², w tym 13 stawów.<br />

Znaczenie gospodarcze Rawy<br />

Pierwotnie Rawa wykorzystywana była jako miejsce poboru wody głównie do celów<br />

gospodarczych, dla dostarczenia wody do spożycia wystarczały studnie, wtedy jeszcze<br />

― gdy nie było eksploatacji górniczej ― nie musiały być zbyt głębokie.<br />

W tym przedindiustralnym okresie rzeka miała ogromne znaczenie dla rozwoju gospodarczego<br />

okolic, począwszy od rybołówstwa, poprzez budowę nad jej brzegami<br />

młynów (zachowały się informacje dotyczące 8 z nich) aż po wykorzystywanie jej<br />

siły do napędów maszyn, czego uwiecznionym śladem jest herb Katowic z młotem<br />

napędzanym kołem wodnym, poruszanym wodami Rawy.


By zwiększyć energię przepływu, wodę w rzece spiętrzano na potrzeby ulokowanych<br />

tam urządzeń, które na mapach widnieją od połowy XVIII w., a w 1821 r. opisane<br />

zostały jako młyny: Włodarskiego w Hajdukach Górnych, Chrobota (później Klizmy)<br />

w Hajdukach Dolnych (na dopływie Rawy) i Drosta (na cieku parkowym koło<br />

Dębu). Młyn Włodarskiego pokazany był jeszcze na mapie z 1899 r.<br />

W Świętochłowicach na Rawie również istniały stawy, jednak młyn ulokowany<br />

był (co ujawnia mapa z 1810 r.) na innym cieku ― Nowobytomce ― i spiętrzonym<br />

na nim stawie Mniszeniec. Na pewno istniał również młyn na stawie obok dworu,<br />

zwanego zamkiem, gdyż urbarz z 1532 r. nazywa go stawem młyńskim. Literatura<br />

wspomina również młyn Gierlotki gdzieś w pobliżu Nomiarek (obecnie okolice<br />

Szkoły Zarządzania Uniwersytetu Śląskiego).<br />

W wyniku postępującego przez wieki uprzemysłowienia terenów stanowiących<br />

obszar dorzecza oraz intensywnych działań urbanizacyjnych naturalne koryto<br />

rzeki uległo silnym przekształceniom, co możemy zaobserwować na przykładach<br />

map pochodzących z różnych okresów. Skutki pochodzenia antropogenicznego<br />

całkowicie zmieniły nie tylko samo koryto rzeki, niegdyś charakteryzujące<br />

się szerokimi rozlewiskami i terenami bagiennymi, ale również jej<br />

dopływy.<br />

Pierwsze projekty regulacji rzeki<br />

W opracowaniu pt. „Dzieje i rozwój wielkich Katowic jako ośrodka górnośląskiego<br />

przemysłu i stolicy autonomicznego województwa śląskiego” z 1926 r. Wł. Nałęcz-<br />

Gostomski napisał, że: ciek Rawa wskutek naturalnego zaniku spowodowanego podkopaniem<br />

się okolicznego przemysłu stał się ściekiem kanalizacji miejscowej oraz wód<br />

przemysłu i kopalń.<br />

W opinii na temat Rawy, opracowanej przez Związek Emschery (na nim wzorowano<br />

się, zakładając Związek Rawy, o czym dalej) w 1911 r., określono udział ścieków<br />

i wód naturalnych u ujścia do Brynicy w średnim całkowitym przepływie wynoszącym<br />

1 948 l/s: 800 l/s stanowiły wody naturalne, 250 l/s ścieki z gospodarstw domowych<br />

i 898 l/s ścieki przemysłowe.<br />

W latach 1900–1911 w wyniku bezpośredniego czerpania wody z zanieczyszczonej<br />

Rawy w jej górnym biegu miały miejsce epidemie tyfusu. Według Józefa Okszy-<br />

Grabowskiego Rawą płynęła czysta woda jedynie do 1875 r.<br />

Po opracowaniu częściowego planu regulacji Rawy w 1863 r. zostały wykonane<br />

pierwsze prace polegające na budowie jazów, między innymi w Hajdukach.<br />

W 1873 r. z rzeki zaczęto pobierać wodę do huty Bismarcka (później Batory), gdzie<br />

pod koniec XIX w. trafiało 67 l wody na sekundę. Niemal równocześnie (w 1875 r.) do<br />

Rawy doprowadzono z Królewskiej Huty rów Suez (w 1869 r. otwarto Kanał Sueski)<br />

w Chorzowie i Świętochłowicach<br />

Wiejska zabudowa nad Rawą istniała jeszcze w okresie<br />

międzywojennym. Na zdjęciu Rawa w Hajdukach<br />

23


Wodociągi i kanalizacja<br />

odprowadzający z 20-tysięcznego wówczas miasta ścieki komunalne oraz wody<br />

z kopalni Król. Rawa okazała się znakomitym odbiornikiem zasolonych wód kopalnianych,<br />

które ze względu na swe zanieczyszczenie nie mogły być odprowadzane<br />

Główną Kluczową Sztolnią Dziedziczną do Kłodnicy, gdyż niszczyły urządzenia hutnicze<br />

korzystające z jej wód.<br />

To doprowadziło do biologicznej śmierci rzeki. Wystarczyło 20 lat, by w 1893 r.<br />

stwierdzić wyginięcie ryb w Rawie.<br />

Zanieczyszczenie oraz brak uregulowanych brzegów były w tym okresie przedmiotem<br />

licznych skarg i procesów. W 1900 r., w czasie bardzo upalnego lata, miejscowa ludność<br />

czerpała wodę bezpośrednio z rzeki. W Świętochłowicach wybuchła epidemia tyfusu,<br />

która zmusiła rząd pruski do podjęcia pilnych działań mających na celu uregulowanie<br />

rzeki na całej długości. Pierwszy projekt został przedstawiony do publicznego wglądu<br />

w 1903 r. Zawierał jednak wiele błędów w zakresie założonych spadków i w ogóle nie<br />

przewidywał konieczności oczyszczania ścieków, które Rawa toczyła.<br />

W latach 1893–1901 powstało 5 różnych planów regulacji Rawy i kanalizacji położonych<br />

w jej dorzeczu miejscowości, które w ówczesnej ocenie nie nadawały się<br />

do realizacji. Pierwszy kompletny projekt regulacji rzeki, zawierający analizę całej<br />

zlewni, aczkolwiek nie dla całej długości Rawy, opracowany został przez firmę „Havestadt<br />

& Contag” z Berlina w 1907 r.<br />

Obejmował on zakres regulacji na odcinku od Klimzowca do ujścia Rawy do Brynicy.<br />

Dla właściwego ukształtowania niwelety spadku zaprojektowano likwidację istniejących<br />

jazów przy hutach Baildon i Marta oraz przy młynie na Zawodziu. Projekt<br />

przewidywał oczyszczanie ścieków odprowadzanych do Rawy. Jego wadą był tylko<br />

częściowy zakres rzeki przewidziany do regulacji. Winą za taki stan rzeczy nie można<br />

jednak obarczać projektantów, ponieważ powiat Bytom oraz gmina Królewska<br />

Huta odmówiły udziału w projekcie, uzasadniając decyzję swoją słabą kondycją finansową.<br />

Powstanie Związku Rawy<br />

W 1910 r. powołano dwie komisje do spraw Rawy: techniczną i prawną. W ich<br />

skład wchodzili przedstawiciele wszystkich zainteresowanych grup z całego<br />

dorzecza rzeki. Zadaniem komisji było zbadanie panujących tam stosunków<br />

w aspekcie technicznym i prawnym. Z uwagi na wcześniejsze doświadczenia<br />

uznano, że należy wzorować się w prowadzonych pracach na istniejącym<br />

związku dorzecza Emschery w Niemczech. Ponadto rejencja w Opolu wystąpiła<br />

do niego z prośbą o opinię, w jaki sposób powinna być przeprowadzona regulacja<br />

Rawy. Na posiedzenie zwołane w tej sprawie przez prezydenta rejencji opolskiej<br />

zaproszono m.in. dr. inż. Karla Imhoffa z Essen ― autora kompleksowej<br />

regulacji rzeki Emscher w Zagłębiu Ruhry.<br />

16 grudnia 1910 r. opinia ― oparta na projekcie firmy „Havestadt & Contag” oraz<br />

dziesięcioletnim doświadczeniu Związku Emschery ― została odczytana na zebraniu<br />

wszystkich zainteresowanych grup w Katowicach oraz opublikowana w 1911 r.<br />

przez wydawnictwo Gebrüder Böhm z Katowic pt. „Die Abwasserbehandlung im<br />

Rawa – Gebiet. Technisches Gutachten auf Veranlassung des Regierungspräsidenten<br />

zu Oppeln und im Auftrage des Vorsitzenden der technischen Rawa – Kommision,<br />

des Landrats zu Kattowitz erstattet von der Emschergenossenschaft in Essen”.<br />

Na mocy ustawy (Rawagesetz), podpisanej przez Wilhelma II 21 kwietnia 1913 r.<br />

w Bad Homburg, powołano specjalną organizację pod nazwą Rawaverband<br />

(Związek Rawy) z siedzibą w Katowicach. Była to korporacja prawa publicznego,<br />

której członkami były: powiat bytomski ziemski i miejski, miasto Królewska Huta<br />

oraz powiat katowicki ziemski i miejski. Na czele organizacji stał komitet (Verbandsausschuss).<br />

Zarząd Związku określono w liczbie 7 członków.<br />

Gminy będące członkami korporacji uiszczały składki przeznaczone na umacnianie<br />

brzegów, usuwanie skutków powodzi, budowę i eksploatację oczyszczalni ścieków.<br />

24<br />

Publikacja ustawy o utworzeniu<br />

Związku Rawy z 21 kwietnia 1911 r.<br />

w „Zbiorze Praw Pruskich”


w Chorzowie i Świętochłowicach<br />

25


Gospodarowanie ściekami w zlewni<br />

Rawy. Plan ogólny z ekspertyzy<br />

wydanej w Katowicach w 1911 r.<br />

Wodociągi i kanalizacja<br />

26<br />

Były one obliczane w zależności od długości rzeki i jej dopływów w granicach poszczególnych<br />

gmin, rozmiarów powodzi i podtopień oraz ilości odprowadzanych<br />

ścieków.<br />

Przewodniczącym Związku został Gerlach ― starosta powiatu katowickiego. Na<br />

kierownika robót powołano ze Związku Emschery dr. inż. Müllera. Pod jego kierownictwem<br />

powstał projekt zatwierdzony przez władze nadzorcze, tj. Ministerstwo<br />

Rolnictwa i Domen, 2 września 1914 r.<br />

Traktował on rzekę i jej dopływy jak kolektory odprowadzające ścieki. Dbałość<br />

o czystość wód potraktowana została w nim bardzo pobieżnie. Projekt przewidywał<br />

jedynie przebudowę trzech oczyszczalni na terenie Katowic oraz budowę<br />

oczyszczalni na Klimzowcu. W obliczu I wojny światowej dalsze działania były już<br />

wówczas niemożliwe.<br />

Regulacja Rawy w okresie międzywojennym<br />

W okresie międzywojennym na określenie Związku Rawy używano również nazw<br />

Związek Regulacji Rawy lub Związek do Regulacji Rawy.<br />

25 sierpnia 1922 r., na walnym zebraniu przedstawicieli udziałowców, po przejęciu<br />

suwerenności nad tą częścią Górnego Śląska przez Rzeczpospolitą Polską, Związek<br />

wznowił swoją działalność.<br />

W 1925 r. nastąpiło przyłączenie gmin: Dąb, Załęże, Bogucice, Brynów i Ligota<br />

do Katowic, wskutek czego stały się one największym udziałowcem Związku.<br />

17 sierpnia 1925 r. wybrano na jego przewodniczącego Prezydenta Miasta Katowice<br />

dr. Alfonsa Górnika. Odtąd też, po uzyskaniu odpowiednich kredytów, datuje się<br />

energiczniejsze prowadzenie prac. 17 kwietnia 1926 r. zastępcą przewodniczącego<br />

Związku został Starosta dr Wilhelm Seidler. 14 maja 1926 r. na podstawie rozpisanego<br />

konkursu powołano na kierownika inż. Józefa Okszę-Grabowskiego, który<br />

wraz z powołanym przez siebie personelem technicznym przystąpił do wykonywania<br />

robót. Pierwszą łopatę ziemi wyrzucono na Szabelni przy ujściu Rawy do Brynicy<br />

w dniu 13 lipca 1926 r.<br />

Po ustąpieniu dr. Górnika ze stanowiska Prezydenta Miasta Katowice, a tym samym<br />

przewodniczącego Związku Rawy, 25 października 1928 r. jego funkcje przejął<br />

dr Adam Kocur.<br />

Inżynier Józef Oksza-Grabowski uzasadniał potrzebę regulacji rzeki koniecznością<br />

uzyskania większej prędkości przepływu wód, stawiając jako główny cel wyeliminowanie<br />

osiadania i zamulania koryta rzeki przez prowadzoną dużą ilość zawiesin. Na<br />

temat spadków pisał: Jak wykazuje skrócony przekrój podłużny (…) rzeka Rawa dys-


ponuje spadkiem zupełnie dostatecznym, a w górnym biegu nawet bardzo dobrym,<br />

jednakże ponieważ woda zawiera bardzo dużą ilość zawiesin, i to ciężkich, należało<br />

przez odpowiednie umocnienie kinety koryta osiągnąć taką chyżość przepływu, by<br />

nie dopuścić do osiadania zawiesiny i, co za tym idzie, do zamulania koryta. Asekuracja<br />

przed ujemnymi skutkami eksploatacji górniczej polegała wówczas jedynie<br />

na wyborze odpowiedniego wariantu zabezpieczeń koryta. Działalność kopalni nie<br />

miała wpływu na projektowanie rzędnych niwelety dna rzeki. W zależności od usytuowania<br />

umocnienia zostały zaprojektowane w dwóch podstawowych rodzajach<br />

rozwiązań konstrukcyjnych:<br />

1. Skarpowych ― zastosowanych w miejscach pozwalających na lokalizację skarp.<br />

W tej kategorii wyróżnić można umocnienia lżejsze, wykorzystujące bale drewniane<br />

(do dziś zachowały się fragmenty tych umocnień w osuszonym starorzeczu na<br />

wysokości około km 1+064 biegu Rawy), oraz wykonane w całości z kamienia lub<br />

betonu.<br />

2. Bulwarowych, z zastosowaniem murów oporowych ― na terenach zabudowanych<br />

o niewystarczającej ilości miejsca dla rozwinięcia skarp. Zwiększone koszty<br />

realizacyjne tego rozwiązania były kompensowane obniżonymi nakładami na wykup<br />

terenu.<br />

Do wykonania umocnień pierwotnie wykorzystywano beton, jednak w późniejszej<br />

realizacji, wobec agresywnego środowiska, a w konsekwencji zagrożenia korozją betonu,<br />

zaczęto stosować kamień, który sprowadzano z Beskidów (piaskowiec), a później,<br />

w celu obniżenia kosztów, z Chrzanowa (dolomit). Roboty regulacyjne rozpoczęto<br />

13 lipca 1926 r. w Szabelni przy ujściu Rawy do Brynicy. Uwieńczono w ten sposób<br />

starania czynione od wielu lat przez Prezydenta i Radę Miasta Katowic.<br />

Projekt regulacji zakładał dwa rodzaje umocnień: skarpy i mury oporowe. To<br />

ostatnie rozwiązanie było stosowane dla odcinków o niewystarczającej ilości<br />

miejsca dla budowy skarp z uwagi na zabudowę brzegu lub wymagających dużych<br />

robót ziemnych ze względu na głębokość projektowanego dna. Pozornie<br />

droższe rozwiązanie związane ze stosowaniem murów oporowych w końcowym<br />

rozliczeniu okazało się konkurencyjne, biorąc pod uwagę koszt robót ziemnych<br />

i wykupu gruntów. Jako materiał stosowano w pierwszej fazie płyty betonowe,<br />

a następnie kamień, jako bardziej odporny na wpływy atmosferyczne i zanieczyszczenie<br />

chemiczne.<br />

Według zestawienia dokonanego przez inż. Józefa Oksza-Grabowskiego w opracowaniu<br />

„Związek Rawa. 25 lat działalności”, w latach 1926–1938 wykonano:<br />

1. Rawę w jej głównym biegu od ujścia do rzeki Brynicy pod Szabelnią aż do oczyszczalni<br />

na Klimzowcu, na długości 13 338 m, za wyjątkiem odcinka w hucie Recke<br />

i między hałdami na Roździeniu, gdzie samo koryto już wykonano, a należy je tylko<br />

ograniczyć murami oporowymi, względnie skarpami.<br />

w Chorzowie i Świętochłowicach<br />

27<br />

Rawa w okolicach dzisiejszego biurowca Banku<br />

Śląskiego (ul. Chorzowska 50) w Katowicach<br />

w latach międzywojennych. Z opisów wynika,<br />

że podobnie wyglądała w Chorzowie<br />

Regulacja Rawy w Hajdukach, przy granicy z<br />

Katowicami. Widoczna konstrukcja koryta rzeki<br />

Rawa w Hajdukach w latach międzywojennych<br />

podczas prac regulacyjnych<br />

Rozlewiska Rawy w Hajdukach, początek XIX w.


Wodociągi i kanalizacja<br />

Uregulowany w latach 30-tych XX w. odcinek<br />

Rawy w Świętochłowicach<br />

Regulacja Rawy w Klimzowcu podczas<br />

budowy oczyszczalni, lata 1928–1929<br />

28<br />

2. Rawę w jej górnym biegu od oczyszczalni na Klimzowcu do ujścia Czarnego Rowu,<br />

na długości 2 062 m.<br />

3. Dopływy na łącznej długości 9 754 m, na co składają się:<br />

a. Leśny Potok od ujścia aż do skrzyżowania z linią kolejową Szopienice – Katowice,<br />

na długości 350 m.<br />

b. Rów Hohenlohe od ujścia aż do warsztatów kolejowych w Katowicach na długości<br />

200 m.<br />

c. Rów Wujek od ujścia aż do linii kolejowej Katowice – Hajduki Wielkie, na długości<br />

616 m jako rów otwarty, a dalej, w porozumieniu z miastem Katowice, jako rów<br />

zakryty na długości 1 011 m, razem długość 1 627 m.<br />

d. Rów Dębski skanalizowany na całej długości 1 036 m.<br />

e. Rów Johanka od ujścia aż do szosy Katowice – Hajduki Wielkie, częściowo skanalizowane,<br />

częściowo otwarte, na długości 350 m.<br />

f. Rów Suez od ujścia aż do ulicy przy Gazowni w Chorzowie na długości 1 557 m<br />

jako rów otwarty oraz dalej, aż do Placu Kopernika, skanalizowany na długości<br />

2 014 m.<br />

g. Rów Czarny od ujścia aż do koszar w Chorzowie na długości 872 m jako rów<br />

otwarty oraz stąd aż do ulicy 3 Maja skanalizowany, na długości 2 038 m.<br />

h. Rów Nowo Bytomka od ujścia aż do kościoła ewangelickiego w Świętochłowicach,<br />

przy czym na terenie targowiska gminnego rów został skanalizowany. Razem<br />

na długości 590 m.<br />

i. Potok Chebzie od ujścia Czarnego Rowu aż do ulicy Bytomskiej w Świętochłowicach<br />

na długości 1 390 m, jako rów skanalizowany. Razem długość 1 553 m.<br />

Do roku 1939 uregulowano 16,7 km koryta rzeki, w trakcie regulacji było 1,6 km,<br />

a pozostawało w stanie „dzikim” 1,3 km.<br />

W ramach robót towarzyszących regulacji Rawy wykonano również: zasilanie<br />

w wodę huty Baildon po likwidacji jazu spiętrzającego poziom wody w rzece 2,5<br />

m ponad stan; mosty żelbetowe: na Bagnie (droga Katowice – Szopienice), na<br />

Klimzowcu (droga Katowice – Załęże – Chorzów), na ul. Rawy w Świętochłowicach;<br />

8 mostów drewnianych, 25 mniejszych kładek oraz budynek administracyjny<br />

Związku na Klimzowcu. Dla poprawy jakości wód prowadzonych Rawą<br />

przyjęto wcześniejszą koncepcję oczyszczania mechanicznego na Klimzowcu<br />

całości przepływu rzeki, jak również oczyszczania biologicznego ścieków doprowadzanych<br />

z Chorzowa, Świętochłowic i Hajduk oraz poniżej, poprzez<br />

doprowadzenie kolektorem zbiorczym ścieków z dzielnic Katowic oraz gmin<br />

Dąbrówki Małej i Szopienic do oczyszczalni na Szabelni. Projekt zrealizowano<br />

jednak tylko w części. W latach 1928–1929 zbudowano oczyszczalnię na Klimzowcu.


Dla miasta Katowice wykonano natomiast kolektor od ujścia rowu Dębskiego do<br />

starej oczyszczalni, która znajdowała się obok starostwa (o średnicy 600 mm i długości<br />

3 109 m), i od starej oczyszczalni do Bagna (o średnicy 1 000 mm i długości<br />

2 323 m). Kolektory zostały wykonane z rur żelbetowych „Cepeca”, które produkowane<br />

były metodą odśrodkową. Ich dobra jakość, zdaniem budowniczych, miała<br />

szczególne znaczenie na terenach szkód górniczych.<br />

Wartość robót regulacyjnych Rawy, budowy oczyszczalni Klimzowiec oraz kolektorów<br />

w Katowicach, na dzień 31 marca 1938 r., wynosiła ogółem 10,192 mln zł. Wykonano<br />

80% zaplanowanych prac, które w 1927 r. zostały wycenione na 12 mln zł.<br />

Dla właściwej oceny skali przedsięwzięcia należy dodać, że przeprowadzonej regulacji<br />

towarzyszyło wykonanie ogółem 22 tys. m koryt obiegowych (prowizoriów).<br />

Znaczna część prac zrealizowanych w okresie międzywojennym istnieje do dnia<br />

dzisiejszego.<br />

W 1938 r. przewodniczącym Związku ponownie został dr Adam Kocur ― Prezydent<br />

Katowic i poseł na Sejm Śląski, a jego zastępcą Tadeusz Szaliński ― Starosta Powiatu<br />

Świętochłowice.<br />

Skład zarządu stanowili ponadto członkowie: Karol Grzesik ― Marszałek Sejmu Śląskiego<br />

i Prezydent Chorzowa, dr Wilhelm Seidler ― Starosta Powiatu Katowickiego,<br />

Stefan Czaplinki ― radny miasta Katowic, Stefan Krasnodębski ― generalny dyrektor,<br />

inż. Marian Wojciechowski ― naczelny dyrektor, inż. Roman Maryniarczyk ―<br />

delegat Wojewody Śląskiego, inż. Stanisław Majewski ― prezes, delegat Wyższego<br />

Urzędu Górniczego, Józef Oksza-Grabowski ― naczelny inżynier Związku.<br />

W 1939 r. wszelkie roboty zostały wstrzymane, później władze okupacyjne zaniechały<br />

nawet konserwacji istniejących urządzeń, co doprowadziło do powstania<br />

warstwy osadu o grubości przekraczającej 50 cm.<br />

Powojenna likwidacja Związku Rawa<br />

Dnia 12 lutego 1945 r. przedwojenny pracownik Związku Rawa, inż. Edward Maszczyński,<br />

został mianowany pełnomocnikiem do zabezpieczenia i uruchomienia<br />

urządzeń związkowych. Po skompletowaniu personelu administracyjnego i załogi<br />

koniecznej do przeprowadzenia najniezbędniejszych prac, przystąpiono do usuwania<br />

niektórych szkód wojennych i uruchamiania oczyszczalni ścieków.<br />

Do kwietnia 1945 r. Związek Rawa był podporządkowany Wydziałowi Komunikacyjno-Budowlanemu<br />

Urzędu Wojewódzkiego Śląsko-Dąbrowskiego, skąd też<br />

otrzymywano kredyty. Pod koniec miesiąca doręczono pełnomocnikowi pismo, że<br />

Związek jest instytucją mającą własne źródła dochodów.<br />

Równocześnie organizacja otrzymała odpis zarządzenia Ministerstwa Przemysłu<br />

z 7 marca 1945 r., mocą którego została ona podporządkowana Zjednoczeniu Energetycznemu<br />

Zagłębia Węglowego w Katowicach jako zakład kanalizacyjny. Wykazało<br />

ono duże zainteresowanie i popierało Związek w uzyskaniu kredytów.<br />

2 grudnia 1946 r. ciężar regulacji rzeki Rawy został przejęty przez Skarb Państwa ze<br />

względu na niemożność ponoszenia jego kosztów przez związki samorządowe.<br />

Na podstawie dostępnych protokołów z posiedzenia Zarządu Związku Rawa należy<br />

podkreślić dobrą kondycję finansową jego działalności. Przez 35 lat istnienia, pomimo<br />

dwóch wojen światowych i powstań, przetrwał, wypełniając swoje statutowe<br />

zadania. Pierwszym znanym wydarzeniem na drodze do likwidacji Związku Rawa<br />

była konferencja informacyjna, która odbyła się 9 lipca 1948 r. w Ministerstwie Odbudowy<br />

w Warszawie. Przekazano na niej stanowisko resortu następująco: najlepszym<br />

rozwiązaniem sprawy usuwania wód na Górnym Śląsku byłoby ujęcie wszystkich<br />

wód w jedno przedsiębiorstwo; zagadnienie to jest wybitnie sanitarne i chodzi o zdrowie<br />

ludności Zagłębia Węglowego. Przedsiębiorstwu podlegałaby nie tylko rzeka Rawa, lecz<br />

także Brynica, Czarna Woda, Pawłowice, Bytomka, Kłonica, oczyszczalnie itp. (…) Należy<br />

stworzyć przymusową spółkę wodną, która by objęła szerszy zakres od Rawy i nadać<br />

jej odpowiedni statut, zapewniając zdrowe podstawy finansowe. Władzą zwierzchnią<br />

w Chorzowie i Świętochłowicach<br />

29<br />

Rawa w Świętochłowicach pomiędzy domami<br />

w okolicach ul. Wodnej. Lata 30-tych XX w.<br />

Rozlewisko Rawy w Lipinach<br />

Rawa w początkowym biegu, przy<br />

wypływie ze Stawu Marcin


Wodociągi i kanalizacja<br />

30


Zarządzenie Prezydium Wojewódzkiej<br />

Rady Narodowej o utworzeniu Wojewódzkiego<br />

Przedsiębiorstwa Wodociągów<br />

i Kanalizacji, które powierza mu administrowanie<br />

Rawą i utrzymanie jej zlewni<br />

w Chorzowie i Świętochłowicach<br />

byłoby Ministerstwo Odbudowy przez Wydział Wojewódzki. (…) Związek Rawa będzie<br />

istnieć jako taki do końca bieżącego roku (czyli 1948 r.). W tym oświadczeniu zwraca<br />

uwagę duży nacisk, jaki w uzasadnieniu likwidacji związku został położony na zdrowie<br />

ludności oraz potrzebę stworzenia solidnych podstaw finansowych w przyszłości.<br />

Zapis z cytowanego protokołu z posiedzenia Zarządu Związku Rawa z 2 sierpnia<br />

1948 r. pozostaje w sprzeczności z jego dobrą sytuacją finansową i zamówieniem<br />

z firmy „Ciech” na 2 tys. ton „Rawitu” (osadu rzecznego Rawy) dla Stalinowych Zawodów<br />

z Pragi za cenę 6 dolarów za tonę. Osady z rzeki wykorzystywane były bowiem<br />

jako surowiec opałowy.<br />

Administrowanie Rawą<br />

Na podstawie zarządzenia Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w Katowicach<br />

w 1951 r. zostało utworzone Wojewódzkie Przedsiębiorstwo Wodociągów<br />

i Kanalizacji, któremu przydzielono jako składnik majątku trwałego uregulowane<br />

koryto rzek Rawy i Bytomki wraz z kanałami i rowami dopływowymi oraz oczyszczalnią<br />

Rawa w Chorzowie.<br />

Od 1975 r. do 1989 r. zarządcą całej rzeki był Zakład nr 3 WPWiK w Chorzowie.<br />

W 1989 r. zarządzeniem wewnętrznym WPWiK 10/89 podzielono administrację<br />

Rawy pomiędzy Zakład nr 3 w Chorzowie, któremu podlegał odcinek od stawu<br />

Marcin w Rudzie Śląskiej do granic Katowic, a Zakład nr 1 w Katowicach, który dbał<br />

o odcinek od granic Katowic do ujścia rzeki.<br />

Po reorganizacji w 1991 r. WPWiK, które zostało wówczas rozwiązane i podzielone<br />

na przedsiębiorstwa rejonowe, administrowanie Rawą rozdzielono między Rejonowe<br />

Przedsiębiorstwa Wodociągów i Kanalizacji w Katowicach i w Chorzowie.<br />

RPWiK w Katowicach przypadła część od ujścia biegu rzeki do jej 13. km, a RPWiK<br />

w Chorzowie ― pozostałe 6 km aż do źródeł rzeki. Oba przedsiębiorstwa pełniły<br />

role administratorów do 28 lutego 2003 r. Od 1 marca, na mocy ustawy Prawo Wodne<br />

z dnia 18 lipca 2001 r. i wydanego do niej rozporządzenia Rady Ministrów z dnia<br />

17 grudnia 2002 r., rzeka Rawa została podporządkowana Krajowemu Zarządowi<br />

Gospodarki Wodnej, a w konsekwencji Regionalnemu Zarządowi Gospodarki Wodnej<br />

w Gliwicach.<br />

Regulacje Rawy po 1945 r.<br />

Po 1945 r. kolejne działania w zakresie regulacji rzeki podjęte zostały dopiero w latach<br />

60-tych XX w. i były spowodowane planowaną eksploatacją węgla kamiennego<br />

z pokładów 400 i 500 w filarze ochronnym dla miasta Katowice. W 1961 r. opracowano<br />

opinię górniczo-geologiczną na temat projektowanej eksploatacji przez<br />

kopalnie Gottwald, Katowice, Kleofas i Wujek.<br />

Zawierała ona sygnały o przyszłych deformacjach dna Rawy, a rozpoczęta w tym<br />

samym roku eksploatacja potwierdziła trafność opinii.<br />

Podjęto wówczas decyzję o obudowaniu i całkowitym przykryciu koryta rzeki Rawy<br />

w centrum Katowic. Równocześnie w latach 1957–1967 sporządzono analizy i projekty<br />

działań, jakie należy wykonać, by Rawa mogła odzyskać cechy cieku wodnego.<br />

Unormowanie rzeki na katowickim odcinku rozpoczęto w 1975 r. Była to tzw. II Regulacja,<br />

w odróżnieniu od tej zakończonej w 1938 r., którą nazywa się I Regulacją.<br />

Do początku XXI w. zrealizowany został pierwszy i drugi etap II Regulacji Rawy.<br />

Pierwszy z nich obejmował prace na odcinku od początku biegu rzeki do 5,3 km długości,<br />

tj. do okolic oczyszczalni ścieków Gigablok w Szopienicach. W 1984 r. nadzór<br />

nad przedsięwzięciem, jako inwestor zastępczy dla WPWiK, przejęła firma „Inwest”.<br />

<strong>Sp</strong>rawowała go praktycznie do zakończenia prac pierwszego etapu, co według pierwotnego<br />

harmonogramu miało nastąpić w 1984 r. Chociaż nie było trudności z finansowaniem<br />

remontu, pojawił się problem mocy przerobowych. Ostatecznie realizację<br />

pierwszego etapu regulacji Rawy zakończono w 1993 r. W wyniku wykonanych prac<br />

dno koryta obniżono przy ujściu rzeki o 2,76 m, a średnio o 2,5–3,5 m.<br />

31


Ostatni protokół z posiedzenia<br />

Zarządu Związku Rawy.<br />

Wodociągi i kanalizacja<br />

32


W latach następnych z kolei pojawiły się problemy z finansowaniem. Ponoszenie<br />

kosztów drugiego etapu normalizacji rzeki z Funduszu Szkód Górniczych nie było<br />

już możliwe. Do współfinansowania została zobowiązana KWK Katowice (później<br />

KWK Kleofas), która prowadziła wydobycie pod remontowanym odcinkiem rzeki<br />

Rawy oraz pod śródmieściem Katowic. Poważne kłopoty z opłacaniem prac rozpoczęły<br />

się po roku 2000, wraz z likwidacją kopalni. Skomplikowany montaż finansowy<br />

umożliwił jednak ich zakończenie w 2003 r., a także kontynuację regulacji<br />

i doprowadzenie jej do km 7+763,5, tj. do ul. Bankowej w Katowicach. Odcinek od<br />

śródmieścia do oczyszczalni Klimzowiec wciąż czeka na dokończenie.<br />

W Chorzowie i Świętochłowicach do problemu Rawy powrócono dopiero w latach<br />

90-tych XX w. Niemniej jednak przez powojenne półwiecze ścieki płynące otwartym<br />

korytem Rawy przez centrum dwóch miast wzbudzały emocje wśród mieszkańców,<br />

szczególnie tych mieszkających w jego bezpośrednim sąsiedztwie. Poza<br />

problemami natury sanitarno-estetycznej, bliskość Rawy rodziła niebezpieczeństwo<br />

podtopień i zalań. Również z punktu widzenia Chorzowsko-Świętochłowickiego<br />

Przedsiębiorstwa Wodociągów i Kanalizacji <strong>Sp</strong>. z o.o., eksploatującego Rawę<br />

na terenie Świętochłowic i Chorzowa aż do wylotu z oczyszczalni ścieków Klimzowiec,<br />

otwarty kanał powodował liczne problemy eksploatacyjne.<br />

Niestety, właśnie ze względu na charakter koryta, jego usytuowanie oraz długość<br />

eksploatowanego odcinka (ok. 4,9 km), brak było możliwości realizacji tak dużego<br />

przedsięwzięcia, jakim było przykrycie koryta Rawy, wyłącznie ze środków własnych,<br />

pochodzących przede wszystkim z opłat za wodę i ścieki. Szansa pozyskania<br />

dodatkowych środków na realizację tego zadania pojawiła się wraz z uruchomieniem<br />

dla Polski dotacji UE w ramach tzw. funduszy przedakcesyjnych.<br />

w Chorzowie i Świętochłowicach<br />

33<br />

Rawa w okolicach marketu Castorama<br />

w Chorzowie. Koniec XX w.


w Chorzowie i Świętochłowicach<br />

37


Wodociągi i kanalizacja<br />

Wodociąg położono wzdłuż szosy Tarnowskie<br />

Góry – Bytom – Królewska Huta<br />

(obecna ul. Katowicka w Chorzowie)<br />

Wieża wodna huty Królewskiej<br />

Górnictwo pokryło wszelkie koszty<br />

budowy wodociągu z szybu<br />

Adolf do Królewskiej Huty<br />

38<br />

w 1894 r. oddano do użytku zakład wodociągowy i rurociąg zaopatrujący w wodę<br />

głównie Zabrze i Gliwice. Nitka tego wodociągu (o przekroju 200 mm) sięgnęła<br />

również do Lipin i Chropaczowa oraz przez Frydenshutę (Nowy Bytom) do Zgody.<br />

Aby zabezpieczyć nowe ujęcie przed potencjalnymi skutkami eksploatacji górniczej,<br />

Wyższy Urząd Górniczy we Wrocławiu utworzył wokół niego strefę ochronną,<br />

w której zakazano wszelkich robót wiertniczych i poszukiwawczych bez specjalnego<br />

zezwolenia władz górniczych.<br />

Wodociąg państwowy z Rept (szyb Adolf)<br />

Planowany system wodociągowy zasilany z Zawady nie mógł być od razu wykorzystany<br />

do zaopatrywania Królewskiej Huty i Świętochłowic, ponieważ jego realizacja<br />

była odległa w czasie. Tymczasem kilka następujących po sobie suchych lat<br />

zmusiło państwo do szybkiego działania. Postanowiono wybudować specjalny wodociąg<br />

przeznaczony wyłącznie dla potrzeb miasta Królewska Huta. Wodę do jego<br />

zaopatrywania miano czerpać z głębokiej sztolni odwadniającej Friedrich (Fryderyk)<br />

fiskalnej kopalni srebra i ołowiu w Reptach koło Tarnowskich Gór. Wielkie ilości<br />

wody znajdowały się tutaj w niecce triasowej. Woda miała być pobierana z leżącego<br />

ok. 3 km na południe od tego miasta szybu Glückhilf za pomocą pompy i kierowana<br />

na południe przez Bytom i Łagiewniki w stronę Królewskiej Huty. W międzyczasie<br />

plan został zmieniony o tyle, że do czerpania wody zamiast szybu Glückhilf użyto<br />

ostatecznie nieczynnego już szybu Adolf (obecnie Staszic) położonego o kilometr<br />

dalej na wschód.<br />

Fiskus górniczy był szczególnie zainteresowany Królewską Hutą i okolicznymi<br />

miejscowościami, ponieważ to głównie z winy górnictwa doszło do wysychania<br />

studni w mieście. Kopalnia Król sama zresztą cierpiała na brak dobrej wody do<br />

celów przemysłowych, głównie do zasilania kotłów parowych. Musiano używać<br />

zawapnionej wody z dużą zawartością gipsu pochodzącej z samej kopalni. Wielokrotnie<br />

dochodziło do uszkodzenia kotłów z tego powodu. Z wody pochodzącej<br />

z szybu Freundschaft korzystali też mieszkańcy miasta, jednak były to ilości znikome<br />

w stosunku do potrzeb, a sam szyb musiał przede wszystkim pełnić funkcje<br />

wydobywcze.<br />

Górnictwo zatem pokryło wszelkie koszty budowy wodociągu z szybu Adolf do<br />

Królewskiej Huty. W budżecie Zarządu Górnictwa, Hutnictwa i Salin (Berg-, Hütten-<br />

und Salinenverwaltung) przewidziano w latach 1882–1885 kwotę 696 tys. marek na<br />

ten cel. Wodociąg położono wzdłuż szosy Tarnowskie Góry – Bytom – Królewska<br />

Huta (obecna ul. Katowicka w Chorzowie).<br />

Przeprowadzono też liczne badania wody z tarnogórskiej sztolni, które wykazały<br />

silne wahania jej stanu; w zależności od pory roku i warunków atmosferycznych<br />

uzyskiwano od 12 m³ do 25 m³ płynu na minutę. Woda nie była wolna<br />

od zanieczyszczeń organicznych, dlatego zrezygnowano z pobierania jej z samej<br />

sztolni. W celu uzyskania wody jak najlepszej jakości od lipca 1884 r. do<br />

kwietnia 1885 r. w szybie maszynowym (Maschinenschacht) obok szybu Adolf<br />

wykonano otwór wiertniczy do głębokości 200 m, z którego uzyskano jej wielkie<br />

ilości.<br />

18 października 1884 r. o godzinie 17.15 doczekano się wypływu wody z nawierconego<br />

otworu. Została ona określona jako krystalicznie czysta i o wyśmienitym<br />

smaku. Radość była tak wielka, że ustanowiono na pamiątkę tego dnia tzw. święto<br />

wodne (Wasserfest) obchodzone w każdą rocznicę tego wydarzenia. Woda w tym<br />

szybie posiadała stałą temperaturę 8–10°C i była jedną z najlepszych.<br />

Ponieważ źródło szybko przestało wystarczać, w latach 1887–1888 wykonano<br />

drugi otwór, z którego uzyskiwano prawie 6 m³ wody na minutę. Po wybudowaniu<br />

zakładu wodociągowego sztolnia Friedrich posłużyła do odwadniania hal maszynowych.<br />

Ujęcie szybu Adolf zabezpieczono przed zanikiem wody wskutek robót<br />

górniczych ustanowieniem w latach 1893–1894 specjalnej strefy ochronnej.<br />

Wszelkie roboty na głębokości większej niż 10 m wymagały zezwolenia władz.


Wodociągi na terenie obecnych miast Chorzów i Świętochłowice<br />

Wodociąg z szybu Adolf prowadził przez Nowe Repty, Dąbrowę Miejską, Bytom<br />

i Łagiewniki do Królewskiej Huty. W Średnich Łagiewnikach (Mittel Lagiewnik) wybudowano<br />

wieżę ciśnień o pojemności zbiornika 500 m³. Jego krawędź przelewu<br />

leżała na wysokości ok. 319 m n.p.m. Wieża znajdowała się po wschodniej stronie<br />

obecnej ul. Katowickiej, na wzniesieniu koło dojazdu do osiedla Pod Arkadami.<br />

Przekrój wodociągu wynosił 350 mm na odcinku z szybu Adolf do Łagiewnik i 300<br />

mm z Łagiewnik do Królewskiej Huty. Za pośrednictwem wieży zaopatrywano zarówno<br />

Królewską Hutę, jak i okoliczne kolonie robotnicze i kopalnię węgla kamiennego<br />

Król.<br />

W 1886 r. wybudowano miejski wodociąg z centrum Królewskiej Huty do Klimzowca<br />

o długości 1 542 m, a w następnym roku przedłużono go w kierunku południowym<br />

do Górnych i Dolnych Hajduk, a także Świętochłowic oraz na wschód do<br />

Chorzowa (Chorzów Stary) i Węzłowca. Wodę z niego otrzymały też gminy Górne<br />

i Średnie Łagiewniki. W ten sposób powstał wodociąg grupowy. W 1892 r. na terenie<br />

Świętochłowic pobierano wodę do tendrów parowozowych, którymi dowożono<br />

ją do Zabrza (jeszcze przed doprowadzeniem tam wodociągu z Zawady) w ilości<br />

ok. 100 m³ dziennie. Był to awaryjny sposób na zaradzenie brakowi wody w Zabrzu.<br />

W Królewskiej Hucie w latach 1883–1887 liczba punktów poboru wody wzrosła z 54<br />

do 61, podłączeń domów ― z 27 do 114, a długość miejskiej sieci wodociągowej ―<br />

z 2 383 m do 13 121 m. Był to w głównej mierze rezultat przejęcia sieci zakładowych.<br />

Koszty zaopatrzenia mieszkańców w wodę wzrosły z 4 616 marek do 13 215 marek.<br />

19 listopada 1884 r., po wybudowaniu nowego wodociągu, miasto zawarło umowę<br />

z pruskim fiskusem górniczym oraz hutą na bezpłatne dostarczanie wody na potrzeby<br />

mieszkańców w ilości 50 l dziennie na osobę. Ewentualne nadwyżki miały<br />

cenę nie wyższą od kosztów własnych. Była to forma odszkodowania za zanik wód<br />

gruntowych spowodowany przez przemysł. Cena wody wynosiła wówczas 10 fenigów<br />

za m³, a miasto liczyło 39 352 mieszkańców. Królewska Huta przejęła część<br />

sieci należącej do fiskusa i huty oraz wszystkie studnie i punkty czerpania wody.<br />

Nową umowę z fiskusem zawarto 1 kwietnia 1900 r. Ustalała ona bezpłatne dostarczanie<br />

wody dla 38 tys. mieszkańców miasta przez 40 lat (było to 554 800 m³) jako<br />

odszkodowanie za zanik wód. Nadwyżka miała kosztować miasto 5 fenigów za m³.<br />

W 1904 r. ilość wody bezpłatnie dostarczanej wzrosła do 584 tys. m³, a cena nadwyżki<br />

do ok. 8 fenigów za m³. Miasto z kolei pobierało od mieszkańców 15 fenigów za każdy<br />

m³. W 1905 r. taryfa opłat wynosiła od 18 fenigów wzwyż, jeśli mieszkaniec zużył poniżej<br />

500 m³ wody rocznie, oraz do 15 fenigów w przypadku rocznego zużycia ponad<br />

2 500 m³. Jak widać, miało to zachęcać ludzi do jak największego zużycia wody, gdyż<br />

w Chorzowie i Świętochłowicach<br />

Wieża wodna w Piaśnikach I połowa XX w.<br />

39<br />

W 1886 r. wybudowano miejski wodociąg<br />

z centrum Królewskiej Huty<br />

do Klimzowca o długości 1 542 m


Wieża wodna w Łagiewnikach<br />

Wodociągi i kanalizacja<br />

Niezrealizowany projekt wieży wodnej dla Huty<br />

Królewskiej z 1874 r. Pod projektem podpisał<br />

się jej ówczesny dyrektor, Oskar Junghann<br />

40<br />

przynosiło miastu zyski. W latach 1900–1903 na szeroką skalę wymieniano rury wodociągowe,<br />

co umożliwiło uzyskanie wyższego ciśnienia w sieci.<br />

W 1898 r. w mieście było 24 620 m sieci wodociągowej. Przyłączonych do niej było<br />

516 domów. Funkcjonowało też 59 hydrantów i 65 publicznych punktów poboru<br />

wody (studni i pomp).<br />

Dziesięć lat później, w 1908 r., długość sieci wzrosła do 40 521 m. Podłączonych<br />

domów było 1 113, hydrantów ― 164, a liczba punktów poboru zmalała do 41. Tuż<br />

przed wojną, w 1913 r., sieć liczyła już 43 021 m z przyłączonymi 1 347 domami. Hydrantów<br />

było 201, a punktów poboru ― 26.<br />

Aż do około 1908 r. zaopatrzenie w wodę było zupełnie wystarczające. Rosnąca<br />

urbanizacja okręgu przemysłowego spowodowała zaopatrywanie z sieci miejskiej<br />

także sąsiednich osiedli robotniczych. Maksymalne zużycie wody na mieszkańca<br />

wynosiło ok. 30–35 l. Była to ilość zbyt mała, by możliwe było wprowadzenie kanalizacji<br />

ogólnospławnej.<br />

Większość budynków mieszkalnych miała wodę doprowadzoną jedynie do parteru.<br />

Tylko zamożniejsi mieszkańcy domów w centrum miasta posiadali wodę we własnych<br />

mieszkaniach, a nawet ubikacje spłukiwane wodą i łazienki.<br />

W 1913 r. w mieście było 1 595 ustępów spłukiwanych wodą i 993 łazienki. Tylko co<br />

dziesiąte mieszkanie posiadało ustęp i co szesnaste łazienkę. Robotnicy zamieszkujący<br />

przedmieścia zużywali niewiele wody, głównie ze względu na zbyt wysoką<br />

dla nich cenę. W latach 1904–1908 średnie zużycie wody na jednego mieszkańca<br />

wynosiło 25–27 l, a w 1912 r. ― ok. 30 l.<br />

Przed rokiem 1922 na terenie miasta istniały następujące odcinki głównych wodociągów:<br />

― z Bytomia do wieży ciśnień w Łagiewnikach, o przekroju 350 mm;<br />

― z wieży w Łagiewnikach do wieży miejskiej przy ul. Miechowickiej, o przekroju<br />

300 mm;<br />

― z Lipin do wieży miejskiej, o przekroju 400 mm;<br />

― od wodociągu z Bytomia do zakładów azotowych w Chorzowie, o przekroju<br />

80 mm;<br />

― z Załęża do wieży ciśnień w Hajdukach, o przekroju 200 mm;<br />

― z kopalni Andaluzja do zakładów azotowych, o przekroju 300 mm;<br />

― od rzeki Brynica do zakładów azotowych, o przekroju 700 mm.<br />

Wodociągi w Chorzowie (Starym)<br />

Do gminy wiejskiej Chorzów (Stary) doprowadzono w latach 1886–1887 odnogę<br />

wodociągu fiskalnego z szybu Adolf. Zastosowano głównie rury żeliwne o przekroju<br />

80 mm (koło elektrowni i na Węzłowcu oraz w obecnej ul. Bytkowskiej). Budowniczym<br />

był inż. Richard Aust z Królewskiej Huty. Główny wodociąg fiskalny<br />

o przekroju 150 mm prowadził z Królewskiej Huty do Siemianowic wzdłuż obecnej<br />

ul. Siemianowickiej. W 1909 r. uchwalono budowę równoległego wodociągu od ul.<br />

Siemianowickiej do placu Jana.<br />

W 1904 r. w Chorzowie zużyto 56 376 m³ wody (18 l dziennie na osobę), a w 1907 r. ―<br />

150 426 m³ (43 l na osobę). W latach 1912–1913 zabudowano w gminie 9 hydrantów<br />

ulicznych przeznaczonych dla celów przeciwpożarowych.<br />

Uruchomiona w 1916 r. fabryka związków azotowych w Chorzowie (Starym) posiadała<br />

własne ujęcie wody na Brynicy pod Czeladzią wybudowane podczas I wojny<br />

światowej. Zakład ten korzystał również z wodociągu kopalni Andaluzja w Brzezinach<br />

Śląskich.<br />

Istniał też wodociąg na szybie Gott-gebe-Glück (Boże Daj Szczęście) koło Maciejkowic<br />

przy obecnej ul. Kluczborskiej (później szyb Północny kopalni Chorzów), który<br />

był własnością Zjednoczonych Hut Królewskiej i Laury (Vereinigte Königs- und Laurahütte).<br />

Wodę z niego doprowadzano do Bytomia i gmin tworzących obecnie miasto<br />

Piekary Śląskie. W okresie międzywojennym z wodociągu korzystały częściowo<br />

gminy Maciejkowice i Chorzów (Stary) oraz Huta Królewska (wówczas Piłsudski).


Rozwój sieci wodociągowej w Lipinach<br />

Budowa wodociągu w Lipinach była konieczna z powodu wyschnięcia studni, do<br />

czego przyczyniła się eksploatacja górnicza. Ponieważ miejscowi gospodarze opierali<br />

się ponoszeniu kosztów tej inwestycji, zachęcono ich do niej, obniżając opłatę<br />

za wodę, którą po pewnym czasie podwyższono, zrównując ją z miejscowościami<br />

sąsiednimi.<br />

Zarząd gminy Lipiny zawarł w dniach 22 marca – 8 lipca 1895 r. umowę z zabrzańską<br />

dyrekcją fiskusa górniczego (Kgl. Zentralverwaltung der Steinkohlen-Bergwerke König<br />

und Königin Luise) w sprawie dostaw wody. Fiskus zobowiązał się w niej do dostarczania<br />

ok. 3 500 m³ wody rocznie (189 m³ miesięcznie). Wodociąg rozpoczynał swój<br />

bieg w wieży ciśnień w Chebziu i stamtąd doprowadzono go do granicy Lipin. Gmina<br />

we własnym zakresie zbudowała sieć wodociągową (przekrój przewodów wynosił<br />

125 mm). Zastosowano urządzenia firmy Bopp & Reuther z Mannheim. Sieć wodociągowa<br />

powstała w latach 1895–1896, a w roku 1896 doprowadzono ją nawet do odległych<br />

kolonii Eisenbahn Colonie (obecnie ul. Kolejowa) i Martinsschacht (przewody<br />

o przekroju 50 mm). 13 maja 1896 r. zarząd gminy wydał rozporządzenie o warunkach<br />

korzystania z wody (Wasserzinsordnung). Wszyscy mieszkańcy mogli bezpłatnie czerpać<br />

ją z pomp publicznych zabudowanych przy głównych ulicach Lipin. Z kolei woda<br />

doprowadzona do poszczególnych domów mieszkalnych była już płatna i kosztowała<br />

odbiorcę 10 fenigów za m³. Odpowiednio drożej płacili za nią właściciele wszelkiego<br />

rodzaju warsztatów i zakładów zużywający większe jej ilości.<br />

w Chorzowie i Świętochłowicach<br />

Podziemna stacja pomp do tłoczenia<br />

wody głębinowej na powierzchnię<br />

w kopalni Andaluzja w Kamieniu<br />

Wieża wodna na gminnym wodociągu<br />

w Lipinach<br />

41<br />

Sieć wodociągowa powstała<br />

w latach 1895–1896


Wodociągi i kanalizacja<br />

Wieża wodna na terenie huty cynku w Lipinach<br />

Gmina Lipiny wprowadziła w 1906<br />

r. opłatę za korzystanie z pomp<br />

ulicznych ― wynosiła ona 1,25 marki<br />

rocznie od izby mieszkalnej<br />

Wieża wodna w Chropaczowie…<br />

42<br />

W lutym 1899 r. gmina pobrała z sieci ogółem 200 714 m³ wody, a w sierpniu ―<br />

245 355 m³. W tym samym roku wodociąg rozbudowano, doprowadzając instalację<br />

do poszczególnych domów. Ogółem w roku budżetowym 1898 (1 kwietnia 1898 –<br />

31 marca 1899 r.) gmina Lipiny uiściła opłatę za wodę w wysokości 5 599,45 marek,<br />

gmina Chropaczów ― 1 894,75 marek, a obszar dworski Chropaczów ― 998,58 marek.<br />

W latach następnych zużycie wody rosło (w kwietniu 1902 r. wyniosło 322 967<br />

m³). W roku budżetowym 1901 Lipiny zapłaciły za wodę 6 086,24 marek, Chropaczów<br />

― 1 374,66 marek, a tamtejszy obszar dworski ― 710,74 marek.<br />

Gmina Lipiny wprowadziła w 1906 r. opłatę za korzystanie z pomp ulicznych ― wynosiła<br />

ona 1,25 marki rocznie od izby mieszkalnej (w przypadku, gdy budynek był<br />

oddalony od wodociągu o ponad 30 m, opłata wynosiła 0,75 marek). Opłatę uiszczali<br />

właściciele domów, którzy ściągali ją od swoich lokatorów.<br />

Na tych samych warunkach, co gmina Lipiny, zawarła umowę spółka Schlesische<br />

Aktien-Gesellschaft für Bergbau und Zinkhüttenbetrieb (właściciel wieży ciśnień<br />

w Piaśnikach, której pozwolenie na budowę datuje się na 4 maja 1891 r.). Do wieży<br />

tej prowadziła odnoga wodociągu o przekroju 65 mm, która zakończona była<br />

w pomocniczym zbiorniku o pojemności 6,5 m³ (umieszczonym pod zbiornikiem<br />

głównym). Wieża służyła głównie potrzebom pobliskiej kopalni węgla Mathilde<br />

Grube Ostfeld, a niejako przy okazji zapewniała odpowiednie ciśnienie w domach<br />

mieszkalnych w Piaśnikach. Zbiornik (z wodą kopalnianą) położony był na wysokości<br />

308 m n.p.m. Gmina zezwoliła temu koncernowi na pobór wody ze swojej sieci<br />

29 sierpnia 1900 r. Nową instalację wykonała firma „J. Schubert” (właściciel inż.<br />

Ernst Sattler) z Królewskiej Huty.<br />

Zakłady przemysłowe spółki Schlesische A-G (w tym kopalnia Matylda) zaopatrywane<br />

były w wodę również z kopalni Karsten Centrum w Bytomiu. W tym celu<br />

wybudowały własne wieże ciśnień: przy obecnej ul. Chorzowskiej, drugą na końcu<br />

Amtsstrasse (obecnej ul. Sądowej) i trzecią w Piaśnikach (opisana wyżej). W 1930 r.<br />

planowano połączenie sieci gminnej z tym źródłem, zrezygnowano jednak z tego,<br />

ponieważ Bytom leżał po drugiej stronie granicy państwowej.<br />

W 1932 r. gmina Lipiny pobrała 291 202 m³ wody, a m³ kosztował odbiorcę 25 gr.<br />

Swego rodzaju formą pomocy socjalnej świadczonej przez gminę było to, że pokrywała<br />

ona opłaty za wodę zużytą przez bezrobotnych mieszkańców. W tym czasie<br />

dozorcą lipińskich gminnych wodociągów był Józef Czarnynoga. W listopadzie<br />

1935 r. odłączono część zakładów Silesia od sieci gminnej i włączono bezpośrednio<br />

do sieci Państwowych Zakładów Wodociągowych (zaopatrywanych już wówczas<br />

z uruchomionego w 1931 r. ujęcia w Maczkach).<br />

Rozwój sieci wodociągowej w Zgodzie<br />

Jeżeli chodzi o Zgodę, magistrat Bytomia zdecydował w latach 90-tych XIX w. o doprowadzeniu<br />

tam wody z wodociągu Zawada – Zabrze, a więc z tego samego źródła<br />

co Lipiny. Odgałęzienie rozpoczynało się w wieży ciśnień w Chebziu i prowadziło<br />

do Friedenshütte (Nowego Bytomia), a stąd miano wybudować nitkę do Zgody. Aby<br />

przyspieszyć te działania, mieszkańcy dzielnicy wystosowali 28 maja 1892 r. petycję<br />

do bytomskich władz, w której skarżyli się na notoryczny brak wody w wysychających<br />

studniach.<br />

Ponieważ starania o budowę trwały kilka lat, w 1895 r. tymczasowo dowożono<br />

wodę do Zgody koleją wąskotorową (podstawiano na bocznicy huty cysternę,<br />

z której wszyscy mieszkańcy mogli czerpać wodę dla swych potrzeb). Magistrat<br />

bytomski zawarł 7/19 listopada 1895 r. umowę z fiskusem górniczym. W tym<br />

samym roku ukończono budowę wodociągu do Nowego Bytomia. Wodociąg do<br />

Zgody (o przekroju 150 mm) powstał ostatecznie w roku 1896. Wykonawcą prac<br />

był inż. Max Grünwald z Bytomia. Od samego początku dały się we znaki szkody<br />

górnicze powodujące częste pęknięcia rur. Aby zwiększyć ciśnienie wody,<br />

w 1899 r. na Rozamundzie zbudowano zbiornik wodny, zastąpiony później wieżą<br />

ciśnień.


Wodociąg powiatu katowickiego (szyb Rozalia w Dąbrówce Wielkiej)<br />

Oprócz wodociągów fiskalnych (państwowych) funkcjonowały na Górnym Śląsku<br />

także inne, samorządowe lub prywatne. Należał do nich wodociąg będący własnością<br />

powiatu katowickiego, uruchomiony 1 stycznia 1896 r. Wodę czerpano tutaj<br />

z nieczynnej od 1893 r. kopalni kruszców Rozalia (Rosaliengrube) położonej w Dąbrówce<br />

Wielkiej (obecnie na terenie Piekar Śląskich). Wodociąg obsługiwał głównie<br />

gminy wchodzące w skład powiatu katowickiego oraz miasta Katowice i Mysłowice,<br />

a także kilka gmin powiatu bytomskiego. Do tych ostatnich zaliczały się m.in. Wielkie<br />

Hajduki (Bismarckhütte) i Świętochłowice, które podłączono do tego wodociągu<br />

w 1901 r. Otrzymywały one dotąd wodę z szybu Adolf w Reptach, lecz w niedostatecznych<br />

ilościach. Nowy wodociąg prowadził ze zbiornika w Bytkowie (koło obecnej<br />

siedziby telewizji) przez Agnieszkę, Dąb, Załęże do Hajduk i Świętochłowic. Przekrój<br />

przewodów wynosił 200 mm.<br />

Wodociągi w Hajdukach i Świętochłowicach<br />

W Hajdukach Wielkich występował w lecie stały brak wody, mimo przyłączenia<br />

gminy do sieci państwowego wodociągu. Eksploatacja górnicza, podobnie jak<br />

w Królewskiej Hucie, wysuszyła studnie. W 1901 r. Hajduki i Świętochłowice połączono<br />

z wodociągiem powiatu katowickiego.<br />

Brak wody stał się przyczyną wezwania skierowanego w czerwcu 1904 r. do „obywateli<br />

i gospodyń domowych gminy Bismarckhütte” przez naczelnika gminy. Wzywał<br />

on do wcześniejszego gromadzenia w naczyniach wody na sobotę. Wtedy bowiem<br />

jej najbardziej brakowało.<br />

23 lipca 1904 r. na wspólnym zebraniu przedstawicieli gmin uchwalono utworzenie<br />

Związku Zaopatrzenia w Wodę Wielkie Hajduki – Świętochłowice (Wasserversorgungsverband<br />

Bismarckhütte – Schwientochlowitz). Miał się on zająć dostarczaniem<br />

do gmin wody dla celów pitnych i gospodarczych oraz dla drobnego przemysłu. Na<br />

zakupionej w 1905 r. parceli w Górnych Hajdukach (obecnie teren Świętochłowic<br />

przy ul. Katowickiej) wybudowano w latach 1908–1909 wieżę ciśnień o wysokości<br />

40 m ze zbiornikiem o pojemności 500 m³. Doprowadzono do niej dwa wodociągi:<br />

fiskalny z szybu Adolf przez Piaśniki (skąd pobierano większość zużywanej<br />

wody) oraz powiatowy katowicki z kopalni Rozalia przez Załęże. Projekt wieży był<br />

autorstwa dyrektora wodociągów w Wałbrzychu, R. Lummerta. Obok zbudowano<br />

warsztat i domek wodomistrza. Koszt budowy wieży (150 tys. marek) pokryły<br />

wspólnie obie gminy (Hajduki ― 93 tys. marek i Świętochłowice ― 57 tys. marek).<br />

Od wieży w Hajdukach poprowadzono w 1910 r. wodociąg o przekroju 200 mm do<br />

Schulstrasse (obecnie ul. Szkolna) w Świętochłowicach. W roku 1914 planowano<br />

budowę wodociągów w zachodniej części gminy.<br />

Nowy wodociąg z szybu Adolf w Reptach (do Królewskiej Huty przez Chropaczów)<br />

Ponieważ istniejące wodociągi z szybu Adolf i z Zawady w latach 90. XIX w. przestały<br />

pokrywać wciąż wzrastające zapotrzebowanie na wodę w okręgu przemysłowym<br />

Górnego Śląska, zdecydowano o poprowadzeniu z szybu Adolf do Królewskiej<br />

Huty drugiej nitki wodociągu. Skierowano ją jednak inną drogą ― od Bytomia<br />

do Chropaczowa. Prace nad budową przyspieszyła epidemia tyfusu panująca<br />

w 1900 r., m.in. w Świętochłowicach, której rozwojowi sprzyjał brak dostępu ludności<br />

do wody.<br />

28 czerwca 1901 r. Minister Handlu i Przemysłu zarządził niezwłoczne przystąpienie<br />

do budowy. Na ten cel przeznaczono z budżetu 2 mln marek. Wodociąg miał<br />

przekrój 500 mm i 350 mm i prowadził 10 m³ wody na minutę. Do Chropaczowa doprowadzono<br />

nitkę wodociągu o średnicy 500 mm. Prowadziła ona po wschodniej<br />

stronie bocznicy kolejowej do huty Hubertus (Zygmunt) w Łagiewnikach i wzdłuż<br />

w Chorzowie i Świętochłowicach<br />

43<br />

Pompa „systemu szwajcarskiego do wydobywania<br />

wody” jaka zainstalowana była w szybie Rozalia.<br />

Budowa wieży wodnej w Hajdukach, obecnie<br />

w granicach Świętochłowic.<br />

Ścianę o grubości od 0,51 m do 0,89 m wykonano<br />

z klińców z cegły półklinkierowej i<br />

przy zastosowaniu elementów żelbetowych.<br />

Średnica u podstawy wynosi 13,9 m.<br />

Pod charakterystyczną kopułą ozdobioną<br />

lukarnami ulokowano kulisty zbiornik<br />

systemu „Klonne” o średnicy 10,5 m wykonany<br />

z blachy o grubości 13 mm


Wodociągi i kanalizacja<br />

Na zakupionej w 1905 r. parceli w<br />

Górnych Hajdukach (obecnie teren<br />

Świętochłowic przy ul. Katowickiej)<br />

wybudowano w latach 1908–1909<br />

wieżę ciśnień o wysokości 40 m ze<br />

zbiornikiem o pojemności 500 m³<br />

Wieża wodna w Królewskiej Hucie<br />

wybudowana w latach 1902–1903<br />

44<br />

obecnej ul. Armii Ludowej do wieży ciśnień, a dalej wzdłuż Hüttenstrasse (ul. Kościelna),<br />

Schollstrasse (ul. Wolności) do Sedanplatz (pl. Zawadzkiego) i do Łagiewnik<br />

wzdłuż obecnej ul. Łagiewnickiej. Całość instalacji powstała w latach 1901–1903.<br />

W 1902 r. wybudowano wieżę ciśnień w Chropaczowie (wysokość 44 m, zbiornik<br />

o pojemności 2 tys. m³, górna krawędź zbiornika na wysokości 330 m n.p.m). Na<br />

terenie samej gminy położono przewody o średnicy 160 mm, 150 mm i 100 mm.<br />

Wykonawcą był Oskar Kublick z Zabrza.<br />

Pod koniec lat 90-tych XIX w. w Królewskiej Hucie notowano coraz częściej spadki<br />

ciśnienia, na wyższe kondygnacje domów w ogóle nie dochodziła woda. Aby temu<br />

zaradzić, w latach 1902–1903 wybudowano kosztem ponad 100 tys. marek nową<br />

miejską wieżę ciśnień przy obecnej ul. Miechowickiej koło straży pożarnej.<br />

Była ona podłączona do opisanego powyżej nowego fiskalnego wodociągu o przekroju<br />

550 mm biegnącego z szybu Adolf przez Bytom do Chropaczowa. Jej zbiornik<br />

miał pojemność 1 750 m³ i leżał na wysokości 329,75 m n.p.m. Nową wieżę uruchomiono<br />

16 sierpnia 1903 r., jednak dostarczała wówczas wodę tylko do północnej części<br />

Królewskiej Huty. Dopiero w 1924 r. przyłączono do niej południowe tereny miasta.<br />

Stary wodociąg pozostał dla celów zaopatrzenia kopalni, a stara wieża ciśnień przy<br />

ul. Bytomskiej w 1903 r. została częściowo unieruchomiona i służyła odtąd do dostarczania<br />

wody do kopalni Król. 12 marca 1907 r. wyłączono ją całkowicie z eksploatacji.<br />

System zaopatrzenia w wodę ― sposób zarządzania zaopatrzeniem w wodę ―<br />

powstanie Państwowego Przedsiębiorstwa Zaopatrzenia w Wodę<br />

Umowy na dostawę wody były początkowo bardzo niejednolite. Każda gmina zawierała<br />

je na odrębnych warunkach. W końcu rząd i władze prowincji zdecydowały się na<br />

opracowanie ogólnych przepisów zarządzania państwowymi wodociągami. 1 kwietnia<br />

1904 r. połączono je pod wspólnym zarządem Dyrekcji Górniczej w Zabrzu.<br />

Pruski fiskus górniczy był jedynym właścicielem zakładów wodociągowych. Były<br />

one prowadzone jako jedno wspólne przedsiębiorstwo ― zakład użyteczności publicznej.<br />

Wszystkie korzystające z wodociągu gminy, obszary dworskie czy zakłady<br />

przemysłowe miały być traktowane jednakowo. Woda sprzedawana była wszystkim<br />

odbiorcom po jednolitej cenie (Wasserzins). Skalkulowano ją tak, aby pokrywała<br />

koszty zarządu i konserwacji sieci oraz przynosiła 3,5% oprocentowania i 1,5%<br />

amortyzacji kapitału zakładowego. Także woda bezpłatna dla niektórych gmin<br />

wchodziła w skład ogólnej ilości, od której ustalano cenę.<br />

Woda miała służyć jako woda pitna, dla celów gospodarczych i drobnego przemysłu<br />

oraz jako woda przemysłowa dla wielkich zakładów. Potężni odbiorcy musieli<br />

dopłacać dodatkowo 3 fenigi za każdy m³, zawierając odrębną umowę z fiskusem.<br />

Gminy miały określony kontyngent rocznego zużycia wody, które na jednego


mieszkańca nie mogło być większe niż 35 l na dobę. Po zakończeniu roku eksploatacyjnego<br />

odbywało się rozliczenie ze wszystkimi odbiorcami, rozpatrywane i akceptowane<br />

przez Radę złożoną z reprezentantów tych odbiorców. Każda gmina<br />

mogła wypowiedzieć zawartą umowę tylko na koniec roku za obustronną zgodą.<br />

Wszystkie powyższe zasady były integralną częścią umów zawieranych z odbiorcami<br />

po 1 kwietnia 1904 r. Nie uległy one zmianie w okresie międzywojennym i praktycznie<br />

obowiązywały aż po rok 1945.<br />

Okres międzywojenny<br />

Po plebiscycie w 1922 r. Górny Śląsk został podzielony na dwie części: polską i niemiecką.<br />

Miasto Królewska Huta oraz okoliczne gminy weszły w skład państwa<br />

polskiego. Podział ten wywołał wielkie komplikacje w zakresie dostarczania wody,<br />

gdyż istniejąca sieć została w kilkunastu punktach przecięta granicą (np. wodociąg<br />

fiskalny z szybu Adolf do Królewskiej Huty przebiegał tranzytem przez niemiecki<br />

Bytom).<br />

Aby nie dopuścić do trudności gospodarczych, postanowiono utrzymywać ciągłość<br />

dostaw wody dla odbiorców po obu stronach granicy, niezależnie od położenia ujęć<br />

wody i przebiegu rurociągów. <strong>Sp</strong>rawy te uregulowano w Konwencji Genewskiej zawartej<br />

między Polską a Niemcami 15 maja 1922 r. Na jej podstawie prowadzono<br />

eksploatację wodociągów, dbano o bezpieczeństwo ruchu i ciągłość dostaw, regulowano<br />

należności i sprawy celne. Woda przepływająca przez granice państwowe<br />

nie była obciążana żadnymi opłatami celnymi.<br />

Obydwa państwa wzajemnie przyznały sobie prawo eksploatowania przez 15 lat,<br />

tj. aż do 1937 r., wodociągów przebiegających tranzytowo przez obszar drugiego<br />

państwa. Odpowiednio też dbano o nadzór i obsługę urządzeń. W związku z tym<br />

pracownicy wodociągów otrzymywali specjalne karty cyrkulacyjne uprawniające<br />

do przekraczania granicy przez całą dobę. W 1924 r. specjalnym układem uregulowano<br />

kwestie płatności za dostarczaną wodę.<br />

Dawny niemiecki Państwowy Zakład Wodociągowy Adolfschacht został przejęty<br />

przez państwo polskie, na którego terytorium się znalazł. Jego historyczną nazwę<br />

zmieniono na Szyb Staszica. Polska przejęła także całą sieć i urządzenia tego wodociągu<br />

znajdujące się na jej terytorium.<br />

Administracja była początkowo wspólna, polsko-niemiecka. Stronę polską reprezentował<br />

Komisarz Wodociągowy dla Górnego Śląska w Katowicach. Za wodę rozliczano<br />

się na koniec roku operacyjnego na podstawie jednolitej ceny dla wszystkich<br />

odbiorców, podobnie jak przed 1922 r. W czerwcu 1923 r. przyjęto stawkę 100<br />

marek niemieckich za m³ wody. Komitet doradczy złożony z przedstawicieli odbiorców<br />

opiniował roczne sprawozdanie zakładów.<br />

Aż do marca 1923 r. w imieniu Polski zarząd nad wodociągami sprawowała Dyrekcja<br />

Górnicza w Zabrzu, z którą współpracował Komisarz. Dopiero w końcu 1923 r.<br />

faktyczny zarząd nad siecią przeszedł w ręce polskie. Stało się tak wobec inflacji panującej<br />

w Niemczech, która spowodowała dobrowolne zrzeczenie się przez stronę<br />

niemiecką wpływów z tytułu opłat za wodę.<br />

Z wodociągu fiskalnego korzystały m.in. huta Bismarck (Batory), huta Królewska<br />

(Piłsudski, Kościuszko), kopalnia Król (po 1945 r. pod nazwą Prezydent). Były też<br />

do niego przyłączone stacje kolejowe w Królewskiej Hucie, Chorzowie i Wielkich<br />

Hajdukach.<br />

Wodociąg z kopalni Andaluzja do zakładów azotowych w Chorzowie o średnicy<br />

300 mm, będący własnością miasta i powiatu bytomskiego, został 15 stycznia 1923<br />

r. przekazany przez Komisarza na własność tych zakładów. Musiały one zapłacić za<br />

to należność w wysokości 50 tys. marek w złocie.<br />

1 sierpnia 1924 r. utworzono nowe przedsiębiorstwo pod nazwą Państwowe Zakłady<br />

Wodociągowe na Górnym Śląsku z siedzibą w Katowicach. Przejęło ono<br />

zarząd nad wszystkimi fiskalnymi wodociągami na polskim terytorium państwowym,<br />

które dotąd znajdowały się pod wspólną polsko-niemiecką administracją.<br />

w Chorzowie i Świętochłowicach<br />

45<br />

Rysunek pokazujący instalację sanitarną<br />

bloku przy ul. Dąbrowskiego w Chorzowie<br />

Siedziba Miejskich Zakładów Wodociągowych<br />

i Elektrycznych wybudowana w 1938 r.<br />

przy ul. Katowickiej 115 w Chorzowie


Wodociągi i kanalizacja<br />

1 sierpnia 1924 r. utworzono nowe<br />

przedsiębiorstwo pod nazwą Państwowe<br />

Zakłady Wodociągowe na Górnym<br />

Śląsku z siedzibą w Katowicach<br />

Przed przeprowadzką do gmachu na ul.<br />

Katowicką 115 siedzibą Miejskich Wodociągów<br />

w Chorzowie był Ratusz<br />

46<br />

Już wcześniej, 12 stycznia 1924 r., podpisano formalną umowę polsko-niemiecką<br />

o zrzeczeniu się wspólnej administracji wodociągowej. Od 1 października 1928 r.<br />

przedsiębiorstwo zostało skomercjalizowane, co umożliwiło zaciąganie pożyczek,<br />

przeznaczonych głównie na budowę nowego ujęcia wody i rurociągu w Maczkach.<br />

Od 1924 r. na Górnym Śląsku działały już trzy zorganizowane przedsiębiorstwa<br />

wodociągowe: Wasserwerk Deutsch-Oberschlesien G.m.b.H. w Zabrzu, będące kontynuacją<br />

dawnej dyrekcji Górnośląskich Wodociągów Fiskalnych, Państwowe Zakłady<br />

Wodociągowe na Górnym Śląsku z siedzibą w Katowicach, czyli zarząd utworzony<br />

do prowadzenia wodociągów na polskim Górnym Śląsku, oraz Powiatowe<br />

Zakłady Wodociągowe przy Starostwie Katowickim, które zaspokajały potrzeby<br />

powiatu katowickiego. Główną stacją zabrzańskiego przedsiębiorstwa była stacja<br />

Zawada. „Polskie” ujęcie wody znajdowało się w Reptach koło Tarnowskich Gór na<br />

szybie Staszic, a ujęcie Rozalia w Dąbrówce Wielkiej służyło wodociągom powiatowym.<br />

W okresie międzywojennym polskie władze rozpatrywały kilka projektów uniezależnienia<br />

sieci wodociągowej na swoim terenie od tranzytu przez terytorium niemieckie.<br />

W grę wchodził plan budowy obwodnicy wodnej wokół Bytomia przez Piekary<br />

i Maciejkowice, co umożliwiłoby transport wody z szybu Staszic bez tranzytu<br />

przez Bytom. Innym wariantem było zaopatrywanie Królewskiej Huty z kopalni<br />

Rozalia lub poprzez któryś z wodociągów kopalnianych.<br />

Jak się jednak okazało, szyb Staszic leżał zbyt blisko granicy, co nie zapewniało dostatecznej<br />

ochrony przed zagrożeniem eksploatacją górniczą. Kopalnia Rozalia nie<br />

wchodziła w rachubę z powodu zbyt małej ilości wody.<br />

W rezultacie postanowiono wybudować zupełnie nowe ujęcie wody w Zagłębiu<br />

Dąbrowskim na Białej Przemszy w Maczkach (obecnie na terenie Sosnowca).<br />

Rzeka ta była czysta i niosła dość duże ilości wody. Z ujęcia miały korzystać wspólnie<br />

Zagłębie i Górny Śląsk. Budowę rozpoczęto w 1929 r., a ukończono w styczniu<br />

1931 r.<br />

Wodociąg z Maczek zaprojektował dr inż. Rosłoński, a rur dostarczyły huty Ferrum<br />

i Batory. W Chorzowie usytuowano zakończenie głównego rurociągu o przekroju<br />

750 mm. Stąd rozprowadzano wodę do gmin położonych na zachód od miasta.<br />

Planowano zbudowanie nowego zbiornika o pojemności 5 tys. m³, co jednak<br />

nie zostało zrealizowane do wybuchu wojny. Całość tych robót finansował Skarb<br />

Państwa.<br />

Z chwilą uruchomienia dopływu wody z nowego ujęcia Państwowe Zakłady Wodociągowe<br />

odcięły połączenia przechodzące przez terytorium Rzeszy Niemieckiej.<br />

Tym samym postanowienia Konwencji dotyczące zaopatrzenia w wodę przestały<br />

obowiązywać. Posunięcie to pogorszyło warunki dostarczania wody dla niektórych<br />

miejscowości na Górnym Śląsku. Władze polskie stawiały jednak wyżej interes<br />

ogólnopaństwowy.<br />

Szyb Staszic służył odtąd tylko do zaopatrywania powiatu tarnogórskiego, a miasto<br />

Chorzów korzystało wyłącznie z wody dostarczanej z Zagłębia Dąbrowskiego.<br />

Zdemontowano rurociągi na starej trasie przez Bytom do Królewskiej Huty. I przyłączono<br />

Wielkie Hajduki do nowego wodociągu. Zatem tereny obecnych miast<br />

Chorzów i Świętochłowice zaopatrywane były z ujęcia w Maczkach.


Wodociągi w Chorzowie, Wielkich Hajdukach i Świętochłowicach przed 1939 r.<br />

Długość sieci wodociągowej w Królewskiej Hucie w 1927 r. wynosiła 44 360 m. W latach<br />

20-tych XX w. jej eksploatacją zajmował się Miejski Urząd Techniczny. Braki<br />

wody, występujące latem w niektórych rejonach miasta, wynikały z niedostatecznie<br />

rozbudowanej sieci wodociągowej i braku zapasowych zbiorników do magazynowania<br />

wody na okres podwyższonego zużycia.<br />

Podobnie jak w latach poprzednich, poszczególne gminy otrzymywały określone<br />

ilości wody bezpłatnie od fiskusa górniczego jako odszkodowanie za spowodowany<br />

przez górnictwo zanik wód gruntowych. W latach 30-tych XX w. Królewska Huta<br />

dostawała 534 tys. m³, Chorzów 69 300 m³, Wielkie Hajduki ze Świętochłowicami<br />

43 900 m³, a Nowe Hajduki 36 500 m³ wody. Ówczesne kopalnie skarbowe (Skarboferm)<br />

opłacały za gminy odpowiednie należności.<br />

Na terenie Hajduków i Świętochłowic kontynuował działalność Związek Zaopatrzenia<br />

w Wodę Wielkie Hajduki – Świętochłowice. Gmina Wielkie Hajduki pobierała 2/3<br />

dochodów wypracowanych przez Związek (w roku budżetowym 1934/1935 było to<br />

114 477 zł), a Świętochłowice 1/3 tej kwoty (72 477 zł). Miarą była ilość wody pobranej<br />

ze zbiornika. Związek zatrudniał rurmistrza Karola Kurdę. W 1930 r. zbudowano<br />

wodociąg od Kolonii Dworcowej (obecna ul. Hajduki) do nowo budowanej Kolonii<br />

Szalińskiego (obecnie Zacisze) w Świętochłowicach. Inwestycja ta kosztowała<br />

16 556,18 zł. W roku budżetowym 1937/1938 z wodociągu Rozalia poprzez Powiatowe<br />

Zakłady Wodociągowe w Katowicach pobrano 534 756 m³ wody, a z Państwowych<br />

Zakładów Wodociągowych, czyli z ujęcia w Maczkach ― 268 276 m³ wody<br />

(w roku 1938/1939 było to odpowiednio 607 223 m³ i 234 756 m³). Gmina Wielkie<br />

Hajduki zużyła 519 977 m³, a Świętochłowice 219 192 m³ wody (rok później odpowiednio<br />

481 023 m³ i 239 516 m³). Straty wody wynosiły 63 863 m³. Zarząd Związku<br />

sprawowały na przemian obie gminy.<br />

w Chorzowie i Świętochłowicach<br />

Budowa wodociągu magistralnego z Maczek w ciągu<br />

ul. Katowickiej w Chorzowie, lata 30-te XX w.<br />

47<br />

W 1930 r. zbudowano wodociąg od<br />

Kolonii Dworcowej (obecna ul. Hajduki)<br />

do nowo budowanej Kolonii Szalińskiego<br />

(obecnie Zacisze) w Świętochłowicach


Wodociągi i kanalizacja<br />

Budowa wodociągu magistralnego z Maczek w ciągu<br />

ul. Katowickiej w Świętochłowicach, lata 30-te XX w.<br />

Według stanu z roku 1945 w Chorzowie<br />

funkcjonowało 86 km ulicznej<br />

sieci rurociągowej i 30 km podłączeń<br />

domowych w liczbie 2 720<br />

Mapa pokazująca przebieg rurociągu<br />

z Maczek (woj. kieleckie, dawny zabór rosyjski)<br />

do polskiej części Górnego Śląska<br />

48<br />

Tuż przed wojną, w maju 1939 r., długość sieci wodociągowej doszła do 89,5 km<br />

(w 1913 r. w Królewskiej Hucie wynosiła 43 km), liczba podłączonych do niej domów<br />

do 3 045 (w 1913 r. ― 1 347), a średnie zużycie wody na jednego mieszkańca ― do<br />

60 l dziennie (w 1913 r. ― 30 l).<br />

W latach 30-tych XX w. zaopatrzeniem w wodę do picia i dla celów gospodarczych zajmowały<br />

się w Chorzowie (czyli Królewskiej Hucie, Nowych Hajdukach i Chorzowie Starym)<br />

Miejskie Zakłady Elektryczne i Wodociągowe. Była to jednostka wyodrębniona<br />

z administracji miejskiej, działająca na zasadach komercyjnych. Nawet w czasie kryzysu<br />

w latach 1933–1934 zakłady przyniosły 224 tys. zł czystego zysku. Jej dyrektor podlegał<br />

radzie miejskiej i burmistrzowi. W latach 1938–1940 wybudowano nowy gmach<br />

Miejskich Zakładów Elektrycznych i Wodociągowych przy obecnej ul. Katowickiej 115.<br />

Do niego przeniesiono zarząd Komunalnej Sieci Elektrycznej i Wodociągowej.<br />

W 1937 r. miasto Chorzów kupowało wodę w Państwowych Zakładach Wodociągowych<br />

i w kopalni Florentyna (później Łagiewniki). Rozbudowywano sieć wodociągową,<br />

głównie we wschodnich i południowych nowych dzielnicach i osiedlach.<br />

W celu zwiększenia ciśnienia w wyżej położonej dzielnicy na Górze Redena (Wyzwolenia)<br />

założono tam hydrofor. Remontowano też stare kanały, budowane jeszcze<br />

po roku 1900.<br />

W 1938 r. istniały następujące odcinki rurociągów w Chorzowie:<br />

― z Maczek przez Katowice i Dąb do Chorzowa, służący do doprowadzania wody<br />

z Zagłębia, o przekroju 550 mm,


― z Lipin do Chorzowa, o przekroju 400 mm,<br />

― z Bytomia do Chorzowa, dawniej główny wodociąg z szybu Adolf, o przekroju<br />

350 mm,<br />

― z Chorzowa do Hajduków (wieża wodna), o przekroju 200 mm,<br />

― z Chorzowa do Chorzowa Starego, o przekroju 150 mm,<br />

― z Bytomia do zakładów azotowych, o przekroju 80 mm.<br />

Według stanu z roku 1945 w Chorzowie funkcjonowało 86 km ulicznej sieci rurociągowej<br />

i 30 km podłączeń domowych w liczbie 2 720.<br />

W Świętochłowicach wodę dostarczano m.in. wodociągiem z szybu Staszica, podobnie<br />

zaopatrywane były Lipiny i Chropaczów.<br />

Kanalizacja<br />

Sytuacja przed przystąpieniem do budowy kanałów<br />

W 1868 r. miasto Królewska Huta w ogóle nie posiadało kanalizacji. Otwarte rowy<br />

odprowadzały ścieki do dwóch naturalnych odbiorników (kolektorów), np. Czarnego<br />

Rowu czy zapadlisk pozostałych po eksploatacji węgla. Czarny Rów przyjmował<br />

ścieki z Łagiewnik oraz północnej i zachodniej części miasta, a także z części Lipin.<br />

Gdy zrezygnowano z odprowadzania wód kopalnianych Główną Kluczową Sztolnią<br />

Dziedziczną, szczególnego znaczenia nabrał Kanał, zwany Suezem. Do tego kanału,<br />

wypływającego ze stawu hutniczego, trafiały ścieki z południowej części miasta,<br />

Nowych Hajduk i ― po 1875 r., kiedy nie kierowano jej już do Głównej Kluczowej<br />

Sztolni Dziedzicznej ― zakwaszona woda z szybu Krüg kopalni Król.<br />

W XIX w. każda posesja posiadała swoje własne szambo, murowane lub betonowe,<br />

w którym gromadzono fekalia. Ich opróżnianie aż do I wojny światowej<br />

odbywało się za pomocą specjalnych beczek, do których pneumatycznie zasysano<br />

zawartość zbiornika. Wywozem zajmowali się wyspecjalizowani przedsiębiorcy<br />

lub też sam właściciel posesji użyźniał zawartością swoje pola lub ogród.<br />

Dotyczyło to w szczególności Chorzowa (Starego), gdzie prawie każdy właściciel<br />

domu miał swój kawałek ziemi uprawnej. Jednak w pozostałych osadach<br />

okręgu przemysłowego tych pól nie było zbyt wiele i latem nad miastem często<br />

unosił się fetor z przepełnionych zbiorników.<br />

W latach 90-tych XIX w. pewien prywatny przedsiębiorca wynajmował odpłatnie<br />

specjalny szczelny wóz na fekalia opalany gazem. Miasto założyło w 1899 r.<br />

własny zakład wywozu nieczystości i nakazało odtąd każdemu właścicielowi nieruchomości<br />

na terenie Królewskiej Huty używanie miejskiego lub prywatnego<br />

wozu asenizacyjnego, aby opróżnianie szamb i wywożenie ich zawartości odbywało<br />

się przy jak najmniejszej uciążliwości dla lokatorów i sąsiadów. Wielokrotnie<br />

jednak nieopróżnianie na czas szamb w mieście powodowało liczne skargi<br />

do magistratu i wielu właścicieli posesji policja musiała zmuszać mandatami do<br />

dbania o higienę.<br />

Odprowadzanie ścieków gospodarczych i wody deszczowej z poszczególnych domostw<br />

też pozostawiało wiele do życzenia. Do 1902 r. jedynym środkiem do tego<br />

służącym były otwarte lub przykryte rynsztoki wzdłuż poszczególnych ulic. Niejednokrotnie<br />

woda kilometrami płynęła nimi, zanim trafiła wreszcie do rzeki lub podziemnego<br />

kanału.<br />

Dopiero na początku XX w. w nowo brukowanych i budowanych ulicach umieszczano<br />

równocześnie kanały dla odprowadzania ścieków i wody deszczowej. Uchodziły<br />

one do najbliżej położonego cieku wodnego, zgodnie z ukształtowaniem terenu.<br />

Kanalizacja z północnej części miasta (obecnie Chorzów II) odprowadzała ścieki<br />

do Czarnego Rowu (Schwarzer Graben), a z części południowej (Centrum) do Kanału<br />

Sueskiego (Suez-Kanal). Początkowo obydwa cieki odbierały wszystkie wody<br />

z terenu miasta. Były swoistymi naturalnymi kolektorami. Ówczesne podziemne<br />

urządzenia kanalizacyjne były częściowo murowanymi kanałami, częściowo zaś<br />

betonowymi lub kamionkowymi rurami. Czarny Rów i Kanał Sueski miały brzegi<br />

w Chorzowie i Świętochłowicach<br />

49<br />

Odprowadzanie ścieków gospodarczych<br />

i wody deszczowej z poszczególnych posesji<br />

też pozostawiało wiele do życzenia.<br />

Do 1902 r. jedynym środkiem do tego<br />

służącym były otwarte lub przykryte<br />

rynsztoki wzdłuż poszczególnych ulic<br />

Rysunek pokrywy na właz do kanałów<br />

dla miasta Królewska Huta


Wodociągi i kanalizacja<br />

Projekt kanalizacji dla Królewskiej Huty<br />

z 1903 r. Karta pokazuje okolice dzisiejszej<br />

ul. Władysława Truchana<br />

50<br />

w niektórych miejscach umacniane drewnem, przeważnie jednak nie stosowano tu<br />

jeszcze żadnych umocnień.<br />

Czarny Rów zaczynał się wówczas w północnej części miasta (dawne Łagiewniki<br />

Południowe) na wzgórzu położonym na wschód od ulicy prowadzącej do<br />

Bytomia (obecnie ul. Katowicka). Jego bieg prowadził w kierunku południowo-<br />

-zachodnim przez część miasta gęsto zabudowaną prywatnymi domami, przekraczał<br />

Kronprinzenstrasse (obecnie ul. 3 Maja) i kończył się ok. 3,5 km poniżej<br />

kolonii Nomiarki w rzece Rawie. Czarny Rów już wówczas był na niektórych odcinkach<br />

przykryty, a jego otwarte koryto na prawie całej trasie posiadało skarpy<br />

wzmocnione deskami i palami. Przekrój rowu często nie wystarczał na odprowadzenie<br />

całej ilości ścieków, co powodowało częste wylewy na najbliższe parcele.<br />

Nieczystości nie mogły odpływać dalej z nisko położonych terenów przybrzeżnych,<br />

przez co tworzyły się rozlewiska i zastoiska, z których woda powoli<br />

parowała, roztaczając nieznośny fetor na całą okolicę. Do tego cieku spływały<br />

też ścieki z rzeźni miejskiej, nie zawsze wystarczająco oczyszczone, co oczywiście<br />

pogarszało sytuację.<br />

Kanał Sueski zaczynał się przy stawach osadnikach Huty Królewskiej i szybu Krüg<br />

(później Św. Jacek) leżących na tyłach dyrekcji huty. Służył głównie jako tunel odpływowy<br />

dla wody przemysłowej z tych zakładów. W górnym biegu był częściowo<br />

obudowany i przykryty, a częściowo otwarty. Przed ujściem do Rawy koło Klimzowca<br />

kanał był niezakryty na przestrzeni ok. 1,5 km. Brzegi były umocnione deskami, podobnie<br />

jak w przypadku Czarnego Rowu, ale także tutaj często trafiały się wylewy.<br />

Budowa kanalizacji w ciągach ulic miejskich<br />

Do końca XIX w. tylko niektóre ulice Królewskiej Huty posiadały brukowane rynsztoki<br />

i przykryte rowy. Sklepiony kanał istniał tylko w obecnej ul. Zjednoczenia. W latach<br />

1898–1899, po zaciągnięciu pożyczki na budowę ulic, postanowiono tworzyć<br />

wszędzie kanały łącznie z brukowaniem nawierzchni. W 1903 r. powstał pierwszy


projekt ogólnej kanalizacji miejskiej autorstwa Allgemeine Städte-Reinigungs Gesellschaft<br />

z Wiesbaden. Przewidywał on budowę kanalizacji śródmieścia, dzielnic<br />

południowych i terenów wzdłuż obecnej ul. 3 Maja kosztem 300 tys. marek. Nie<br />

został jednak zatwierdzony przez władze miasta.<br />

W latach 1901–1903 powstało ok. 10 km sieci kanalizacyjnej o przekrojach od<br />

300 mm do 1 000 mm. W zasadzie ukończono wtedy kanalizowanie śródmieścia<br />

i dzielnic południowych. Pogorszenie się sytuacji gospodarczej i nacisk władz rejencji<br />

opolskiej na zastosowanie filtrów biologicznych zniechęciły miasto do budowy<br />

oczyszczalni ścieków. W dzielnicach północnych (Chorzów II) ścieki nadal płynęły<br />

otwartymi rowami wzdłuż ulic.<br />

Zakładanie kanalizacji regulował statut miejscowy z 28 marca 1901 r. Koszty przyłączania<br />

parceli do sieci kanałów pokrywał właściciel w wysokości 10 marek za<br />

metr, resztę dopłacała gmina. W okresie międzywojennym stawka ta wynosiła 22<br />

zł (w 1929 r.) Zachowała się decyzja, która określała warunki, jakie przyłącze musi<br />

spełniać. Jej lektura tłumaczy solidność ówczesnych robót.<br />

W związku z wnioskiem złożonym w dniu 16 kwietnia 1910 roku zostało udzielone pozwolenie<br />

na odnowienie kanału znajdującego się tuż przy drodze i jednocześnie należącego<br />

do pańskiego gruntu. Pański dokument prawny posiada nr 2149.2152151.<br />

Owo pozwolenie przysługuje panu, jeśli spełni pan następujące warunki:<br />

[…]<br />

2. Przy pracach nad pańskim kanałem nie mogą zostać odprowadzane szkodliwe<br />

ścieki w niepożądane miejsca. Te szkodliwe substancje nie mają prawa dostać się do<br />

kanału ulicznego. Może być tam odprowadzana tylko woda z rynien deszczowych.<br />

3. Kanał, którym się pan zajmuje, o ile ten kanał znajduje się w ziemi, musi mieć średnicę<br />

w przypadku gładkich rur glinianych 150 mm ― taką samą średnicę musi posiadać<br />

rura ściekowa. Należy pamiętać o tym, że przed wcieleniem kanału do „ciała<br />

ulicznego” musi zostać zbudowany otwór oczyszczający.<br />

Jako środka do uszczelnienia rur glinianych należy użyć smoły. Natomiast rury odpływowe<br />

należy uszczelnić przy pomocy ołowiu, który przy przetopieniu powinien<br />

zostać wydłutowany w ochłodzonym miejscu.<br />

Do gromadzenia deszczu i popłuczyn należy założyć szyb opadający, o przynajmniej<br />

0,4 metrowej wewnętrznej szerokości. Szyb opadający powinien zostać zbudowany<br />

z czystych cegieł, a nie z innych substancji, takich jak różne rodzaje zapraw murarskich.<br />

Ściany zbiornika szybu opadającego są całkowicie z czystą zaprawą murarską.<br />

[…]<br />

5. Odpływ właściciela ma znajdować się na ulicy i musi zostać zbudowany przez gminę<br />

miejską za kwotę 550 marek. Po wpłaceniu pieniędzy zostaną rozpoczęte prace.<br />

Kanał połączenia domowego na ulicy i wykończenie urządzenia kanalizacji przejmuje<br />

bezpłatnie gmina.<br />

6. Przed rozpoczęciem prac należy poinformować magistrat i jednocześnie przestrzegać<br />

zarządzeń urzędnika, który tę akcję nadzoruje. W przypadku oględzin<br />

i sprawdzania urządzeń kanałowych należy przyznać urzędnikowi prawo dostępu<br />

do urządzeń kanałowych. Czyszczenie szybów opadających i usuwanie śmieci musi<br />

się odbywać co tydzień.<br />

Przepisy te obowiązują dopóki nie zmienią się zarządzenia policyjne.<br />

Magistrat<br />

Królewska Huta O/S<br />

W latach 1908–1910 uzyskano zgodę władz wyższych na budowę kanalizacji ogólnej,<br />

jednak projekt ten znów odrzuciła rada miejska z powodu obciążenia właścicieli posesji<br />

wysokimi kosztami budowy i utrzymaniem istniejącej już częściowej sieci kanałów.<br />

W 1910 r. kanalizacja istniała w części lub całości na 59 ulicach Królewskiej Huty.<br />

Przyłączenia posiadało 416 budynków (mniej niż 1/3 mieszkańców). Odprowadzała<br />

ona w zasadzie tylko ścieki domowe i wody opadowe, fekalia nadal gromadzono<br />

w szambach.<br />

w Chorzowie i Świętochłowicach<br />

51<br />

Zezwolenie z 1910 r. na przyłączenie budynku<br />

mieszkalnego w Królewskiej Hucie do kanalizacji<br />

W latach 1901–1903 powstało ok.<br />

10 km sieci kanalizacyjnej o przekrojach<br />

od 300 mm do 1 000 mm<br />

Rysunek budowlany na instalację studzienek<br />

kanalizacyjnych


Wodociągi i kanalizacja<br />

W 1914 r. istniało ok. 14 km kanalizacji,<br />

do której przyłączono 540 budynków<br />

Tablica poglądowa do eksploatacji<br />

studzienek kanalizacyjnych<br />

52<br />

W 1914 r. istniało ok. 14 km kanalizacji, do której przyłączono 540 budynków. Mogło<br />

z niej korzystać już około 45% mieszkańców. Funkcjonowało 1 599 spłukiwanych<br />

ustępów i 993 łazienki na ok. 17 tys. mieszkań.<br />

Brak kanalizacji ogólnospławnej był oznaką znacznego zaniedbania miasta. Bytom<br />

otrzymał ją już w latach 1900–1901, Katowice ― 1905–1906, Gliwice ― w 1910 r.<br />

Nawet wiejska gmina Łagiewniki posiadała już taki system.<br />

Urody miastu nie dodawał staw hutniczy założony w latach 1870–1873 w pobliżu<br />

huty Królewskiej (po jego zasypaniu w 1959 r. powstał w tym miejscu plac Hutników).<br />

W 1931 r. mieszkańcy skarżyli się na otoczenie stawu, na „wrzucanie różnolicznych<br />

padlin” oraz używanie go jako „miejsce samobójcze i miejsce rozpusty dla elementów<br />

nocnych schadzek niemoralnych”. Zbiornik ten służył faktycznie jako osadnik<br />

huty, chociaż pierwotnie miał być używany do kondensacji pary wylotowej z kotłów<br />

i pobierania wody chłodniczej. 2/3 jego objętości wypełniał muł, a na pokrytej tłustymi<br />

smarami powierzchni unosiły się padłe zwierzęta wrzucane przez okolicznych<br />

mieszkańców. Zimą unoszące się kłęby pary roznosiły odór po całym mieście.<br />

Kanalizacja w obecnych dzielnicach Chorzowa i Świętochłowic<br />

W Chorzowie (Starym) już w 1904 r. wysuwano projekty, aby podłączyć gminę do<br />

planowanej kanalizacji ogólnospławnej Królewskiej Huty lub też wybudować własną<br />

sieć kanalizacyjną. Nie zostały one jednak zrealizowane. Jedną z przyczyn były<br />

obawy chorzowian, że wspólna kanalizacja będzie wstępem do włączenia gminy<br />

w skład Królewskiej Huty. Fekalia nadal gromadzono więc w szambach, wykorzystując<br />

je później do nawożenia pól miejscowych rolników. Przeprowadzona lustra-


cja wykazała zły stan sanitarny gminy. Nieczystości wylewały się podczas deszczów<br />

z małych i źle położonych gnojowników, po czym płynęły ulicami i parcelami. Istniała<br />

tylko kanalizacja poszczególnych posesji, głównie nowych budynków wznoszonych<br />

przez zamożniejszych mieszkańców. Ukształtowanie terenu utrudniało<br />

zresztą stworzenie jednolitej sieci, występowały spadki i nachylenia w różnych kierunkach.<br />

W następnych latach stopniowo powstawały budowane przez gminę kanały na<br />

poszczególnych ulicach, zazwyczaj nowo wytyczanych. Nie tworzyły one jednak<br />

jednolitej sieci. Była to głównie kanalizacja deszczowa, ścieki zaś płynęły otwartymi<br />

rynsztokami. Stosowano rury cementowe i kamionkowe. W 1929 r. na 351 posesji<br />

tylko 100 było skanalizowanych. Nie istniał przymus przyłączeń. Ogółem w latach<br />

1919–1929 wybudowano 1 875 m sieci kanałów. W 1930 r. pobierano od mieszkańców<br />

20 gr za m³ wody, zaś korzystanie z kanalizacji było bezpłatne.<br />

W Lipinach sieć kanalizacyjną zbudowano w 1904 r. (odprowadzała wyłącznie<br />

wodę deszczową, ścieki bytowe gromadzone były nadal w szambach). W 1928 r.<br />

gmina pobrała ogółem 330 167 m³ wody i wytwarzała 450 m³ ścieków na dobę, które<br />

były odprowadzane przez 4 700 m kanalizacji do odbiorników bez oczyszczania.<br />

W latach 1929–1930 rozbudowano ją o kolejne 2 250 m, dzięki czemu od tej pory<br />

cała gmina była skanalizowana. Jednak, jak wspomniano wyżej, odprowadzane<br />

były tylko woda deszczowa i scieki gospodarcze, nieczystości bytowe były zaś magazynowane<br />

w szambach przydomowych i wywożone co pewien czas. W osadzie<br />

w okresie międzywojennym nie było żadnej czynnej studni. Kanały główne burzowe<br />

wykonano z betonu, a przykanaliki deszczowe z kamionki. Ogółem istniało<br />

5 tys. m kanałów ściekowych i 1 500 m deszczowo-burzowych. Ścieki były odprowadzane<br />

w kierunku południowym do Rawy kolektorem o przekroju 1 500 mm. Jedyną<br />

metodą oczyszczania ścieków były kraty i szczotki na łańcuchu (klarownice),<br />

co pozwalało na wychwycenie większych odpadków płynących ze ściekami.<br />

Według statystyk z 1945 r. miasto Chorzów posiadało 68,7 km ulicznej sieci kanalizacyjnej<br />

i 24,1 km podłączeń z 2 450 domami. Ilość ścieków była stosunkowo<br />

niewielka wskutek małego zużycia wody. Najstarszym istniejącym kanałem był<br />

kamionkowy przewód wykonany w 1900 r. w ul. Dworcowej. W roku zakończenia<br />

II wojny światowej sieć kanalizacji obejmowała ok. 65% ulic, na których zabudowano<br />

ok. 1 500 wpustów deszczowych, i była w dobrym stanie technicznym.<br />

Huta Bismarcka, która korzystała dla celów przemysłowych z wód Rawy, wybudowała<br />

własną oczyszczalnię mechaniczno-chemiczną w Hajdukach. Podobną instalację<br />

posiadała huta Falva (Florian).<br />

Takie systemy kanalizacyjne istniały w Hajdukach, Świętochłowicach i Chropaczowie,<br />

nie zachowały się jednak szczegółowe informacje na ten temat. W żadnej<br />

z ówczesnych gmin wiejskich ścieki nie były oczyszczane, można więc sobie wyobrazić,<br />

jak wyglądały cieki wodne będące odbiornikami ścieków. Kolejnym problemem<br />

było zatem ich oczyszczenie.<br />

Problem Rawy<br />

Głównym odbiornikiem gromadzącym ścieki z terenów obecnego Chorzowa<br />

i Świętochłowic była Rawa. Na obszarze Królewskiej Huty uchodziły do niej Czarny<br />

Rów i Kanał Sueski, a ona sama wpadała do Brynicy między Szopienicami i Mysłowicami.<br />

Do 1875 r. rzeka ta była bardzo czysta i obfitowała w ryby.<br />

Rawa niosła tylko wody swoich źródeł i dopływów oraz pochodzące z opadów atmosferycznych.<br />

Ścieki stanowiły minimalne domieszki. Kopalnia Król odprowadzała<br />

swoje ścieki i wodę poprzez Główną Kluczową Sztolnię Dziedziczną (Haupt-<br />

Schlüssel-Erb-Stollen) do Kanału Kłodnickiego i Odry, pokonując dział wodny<br />

dorzeczy Wisły i Odry. Miało to poprawić spławność kanału, jednak okazało się, że<br />

jakość wód kopalnianych systematycznie się pogarsza. Tworzący się w nich kwas<br />

siarkowy zagrażał maszynom huty w Gliwicach, która używała tych wód dla celów<br />

w Chorzowie i Świętochłowicach<br />

53<br />

Rysunek z początku XX w.<br />

Według statystyk z 1945 r. miasto<br />

Chorzów posiadało 68,7 km ulicznej<br />

sieci kanalizacyjnej i 24,1 km<br />

podłączeń z 2 450 domami<br />

<strong>Sp</strong>osób montażu muszli klozetowej


Kanalizacja w ul. Urbanowicza wykonana<br />

została w 1929 r.<br />

Nagłówek papieru firmowego przedsiębiorstwa,<br />

które zajmowało się<br />

gospodarką wodną i ściekową w<br />

Chorzowie (w tłumaczeniu: Miejskie<br />

Zakłady w Królewskiej Hucie)<br />

Wodociągi i kanalizacja<br />

54<br />

przemysłowych, oraz czystości Kłodnicy i Odry. Postanowiono więc ścieki te skierować<br />

w przeciwną stronę, do Rawy. Od tego czasu rozpoczęło się zanieczyszczanie<br />

rzeki, do którego przyczyniły się także gminy, szpitale czy rzeźnie.<br />

Rawę zwano powszechnie Cloaca maxima Górnego Śląska. Całe łożysko rzeki było<br />

coraz bardziej zaszlamione. Brzegi były z nielicznymi wyjątkami nieumocnione,<br />

skarpy porastała trawa. Uszkadzały je zresztą liczne wylewy i powodzie. Osadzające<br />

się masy szlamu utrudniały prawidłowy odpływ wody.<br />

Odpowiednie władze dopiero na początku XX w. zajęły się poważnie problemem<br />

Rawy. Rozpoczęto opracowywanie licznych projektów regulacji rzeki i równocześnie<br />

systemu zaopatrywania w wodę okolicznych miejscowości. To drugie udało się<br />

w większej części poprawić do wybuchu I wojny światowej, ale unormowanie Rawy<br />

oraz odprowadzanie ścieków pozostały palącym problemem w okresie międzywojennym<br />

i nawet dzisiaj.<br />

Do lat 70-tych XX w. zlewnia rzeki podlegała wpływom eksploatacji górniczej. Wydobycie<br />

węgla w jej rejonie prowadziło kilkadziesiąt kopalni. W wyniku ich działalności<br />

teren uległ obniżeniu, a wraz z nim dno koryta Rawy w jej środkowym<br />

odcinku. Stwarzało to poważne zagrożenie powodziowe i epidemiologiczne. Te<br />

przesłanki zadecydowały o konieczności ponownej regulacji rzeki i zapewnienia<br />

prawidłowego spływu wód.


Lata powojenne to okres ogromnych przemian zarówno w gospodarce, jak i w polityce.<br />

Na Górnym Śląsku dochodziły do tego problemy wynikające z konieczności<br />

scalenia okręgu przemysłowego, podzielonego przed 1939 r. na dwa państwa,<br />

a w granicach Polski na dwa województwa. Po 1945 r. konieczne stało się utworzenie<br />

spójnego i wydajnego sposobu produkcji i dystrybucji wody.<br />

Trzeba tu przypomnieć, że wszystkie inwestycje przed 1939 r. ― jak chociażby ujęcie<br />

w Maczkach ― miały na celu rozwiązanie problemu zaopatrzenia w wodę terenów<br />

po jednej stronie granicy.<br />

Doprowadziło to do powstania obszaru pozbawionego odpowiednio gęstej sieci<br />

wodociągowej. Im bliżej granicy, tym była ona uboższa. W tym swoistym pasie<br />

nadgranicznym znalazły się miasta i gminy tworzące dzisiejsze Świętochłowice<br />

i Chorzów.<br />

Stan nie uległ zmianie w latach hitlerowskiej okupacji. Jedyną inwestycją rozpoczętą<br />

przez Niemców — ale nie ukończoną, również przez Polaków po 1945 r. ― było<br />

powstałe w Mysłowicach ujęcie na Przemszy, które jednak podporządkowane było<br />

potrzebom przemysłu zbrojeniowego i nie uwzględniało potrzeb ludności.<br />

W pierwszych miesiącach 1945 r. potrzebne ilości wody uzyskiwano, stosując rabunkową<br />

gospodarkę zasobami. Następowało więc obniżanie się poziomu wody<br />

w eksploatowanych studniach głębinowych, często występował jej zanik. Dobowa<br />

produkcja wszystkich funkcjonujących wodociągów wynosiła wtedy niespełna 160<br />

tys. m³. Państwo zmuszone było do przebudowy istniejących i budowy nowych<br />

ujęć i stacji uzdatniania, wraz z rozbudową sieci wodociągowej. Ilość ujmowanej<br />

wody, jak również sieć wodociągowa po wojnie, absolutnie nie zaspokajały stale<br />

rosnących potrzeb ludności i przemysłu.<br />

Dostarczanie wody sprowadzało się wówczas do jej poboru z wodociągów: Maczki,<br />

Staszic i Zawada. Pozostałe, mniejsze wodociągi, nie miały większego znaczenia<br />

w lokalnym zaopatrzeniu. Ważne jednak było połączenie tych ujęć z siecią rozprowadzającą<br />

wodę do odbiorców w poszczególnych miastach.<br />

Realizacja planu trzyletniego spowodowała zapotrzebowanie znacznie wyższe od<br />

zakładanego. Przyznany w latach następnych priorytet dla przemysłu ciężkiego<br />

wywołał z kolei braki w zaopatrzeniu ludności oraz pomniejszych zakładów produkcyjnych.<br />

Na występujący deficyt wody nakładały się również kłopoty z utrzymaniem<br />

wielkości jej produkcji na poziomie z lat przedwojennych. Trudno opisać,<br />

jak to wyglądało w różnych miastach, ale jeden wspólny mianownik zawsze występował<br />

― był to niedobór wody.<br />

W Chorzowie po 1945 r. jej dostarczaniem zajmowało się Miejskie Przedsiębiorstwo<br />

Wodociągowe i Kanalizacyjne, które mogło korzystać z przedwojennych doświadczeń<br />

i struktur Miejskich Zakładów Elektrycznych i Wodociągowych. MPWiK ograniczało<br />

się wówczas do rozprowadzania wody pitnej dla mieszkańców oraz drobnego<br />

przemysłu, dostarczanej przez Państwowe Zakłady Wodociągowe w Katowicach<br />

w Chorzowie i Świętochłowicach<br />

Zaopatrzenie w wodę 1945–1991<br />

55


Wodociągi i kanalizacja<br />

56


Wniosek o przyłączenie do wodociągów<br />

domów budowanych przy Szosie Kochłowickiej<br />

przez hutę Batory z 1953 r.<br />

w Chorzowie i Świętochłowicach<br />

(później Wojewódzkie Przedsiębiorstwo Wodociągów i Kanalizacji w Katowicach).<br />

W 1945 r. wykorzystywano do tego sieć wodociągową o długości 85 km i przekrojach<br />

rur o średnicy od 50 mm do 300 mm.<br />

Sądzić można, że dane z terenu obecnych Świętochłowic również dałyby taki obraz.<br />

Niestety, obecnie nie są znane żadne informacje o sieci w tym mieście zarówno<br />

z lat 1945–1951, kiedy to istniały trzy odrębne gminy: Świętochłowice, Lipiny<br />

i Chropaczów, jak i z okresu 1952–1975, kiedy działalnością wodno-kanalizacyjną<br />

zajmowało się Miejskie Przedsiębiorstwo Gospodarki Komunalnej.<br />

Przemysł ciężki zaopatrywał się w wodę przede wszystkim bezpośrednio z Państwowych<br />

Zakładów Wodociągowych w Katowicach. Wykorzystywano także niewielkie<br />

ujęcia, jak np. na szybie Boże Daj Szczęście kopalni Barbara. Około 30% produkcji<br />

chorzowskiego MPWiK trafiało do pomniejszych zakładów produkcyjnych.<br />

Ówczesna ilość dostarczonej wody wynosiła 3,6 mln m³ rocznie.<br />

Odtworzone po zawierusze wojennej zakłady przemysłowe, kopalnie, huty potrzebowały<br />

rąk do pracy, werbowano więc robotników z całej Polski. W latach powojennych<br />

odnotowano również znaczny wzrost liczby narodzin. Oprócz tego rósł standard<br />

odbudowywanych i nowych mieszkań, co w efekcie powodowało zwiększony<br />

popyt na wodę.<br />

W zgodnych ocenach, dokonywanych w tamtych latach przez kierownictwo miasta,<br />

zarówno sieć, jak i dostawy nie gwarantowały wystarczającego zaopatrzenia w wodę.<br />

Stan ten trwał do 1951 r., kiedy to obie miejscowości odczuły niewielką poprawę po<br />

uruchomieniu ujęcia wody w Kozłowej Górze.<br />

Wykorzystanie zbiornika Kozłowa Góra wynikało trochę z faktu, że nie było ani czasu,<br />

ani możliwości na poszukiwania nowych źródeł wody dla Górnego Śląska.<br />

Sztuczne jezioro na Brynicy wybudowane zostało w latach 1935–1939 dla celów<br />

strategicznych, bez ujęcia wody. Ma kształt wydłużonej elipsy, jego długość na osi<br />

północ–południe wynosi 3,6 km, a szerokość od 0,8 km do 2 km. Zlewnia zbiornika<br />

ma charakter nizinny, a jej powierzchnia wynosi 184,1 km². Zapora czołowa, o długości<br />

1 500 m i szerokości w koronie 8 m, zlokalizowana jest na 28. km rzeki.<br />

Jest to akwen płytki, o stosunkowo niewielkiej zlewni, dlatego jego znaczenie przeciwpowodziowe<br />

również jest niewielkie. Zbiornik jest bardzo podatny na zakwity,<br />

co szczególnie dało się we znaki w latach 80-tych XX w.<br />

Równolegle z pracami adaptacyjnymi jeziora kozłowogórskiego trwały prace przy<br />

budowie ujęcia i stacji uzdatniania wody. Inwestycja ta, przekazana do eksploatacji<br />

w 1951 r., częściowo i na krótko poprawiła sytuację zaopatrzenia w wodę wschodniej<br />

i środkowej części Górnośląskiego Okręgu Przemysłowego.<br />

Równocześnie Górnośląskie Zakłady Wodociągowe z Zabrza (czyli kontynuacja<br />

niemieckiego przedsiębiorstwa wodociągowego na terenach, które po 1922 r. pozostały<br />

w granicach niemieckich) zrealizowały w 1949 r. nowe ujęcie głębinowe<br />

w Szałszy oraz 5 studni głębinowych w Dzierżnie, co poprawiło stan gospodarki<br />

hydrologicznej zachodniej części województwa.<br />

Mimo dotkliwych niedoborów wody w pierwszych latach powojennych żaden<br />

z trzech funkcjonujących zakładów wodociągowych: Górnośląskie Zakłady Wodociągowe<br />

w Zabrzu, Państwowe Zakłady Wodociągowe w Katowicach oraz Powiatowe<br />

Zakłady Wodociągowe w Katowicach, nie był w stanie podjąć szerszych<br />

działań inwestycyjnych.<br />

Zdecydowano więc o połączeniu ich w jedno przedsiębiorstwo. I tak 1 maja 1949 r.<br />

zintegrowano Górnośląskie Zakłady Wodociągowe w Zabrzu z Państwowymi Zakładami<br />

Wodociągowymi w Katowicach, a 1 stycznia 1950 r. przyłączono do nich Powiatowe<br />

Zakłady Wodociągowe (obsługujące powiat Katowice). Powstało w ten sposób<br />

Wojewódzkie Przedsiębiorstwo Wodociągów i Kanalizacji w Katowicach (WPWiK)<br />

istniejące do 1991 r., kiedy przekształciło się w Górnośląskie Przedsiębiorstwo Wodociągowe.<br />

Długość sieci zarządzanej przez WPWiK w 1950 r. wynosiła 452,6 km, a wielkość<br />

produkcji wody ― 240 tys. m³ na dobę. Do roku 1952 trwało dalsze przejmowanie<br />

57


Wodociągi i kanalizacja<br />

Plan podłączenie zbiornika<br />

na Górze Wyzwolenia do<br />

wodociągu z Maczek<br />

58<br />

ujęć, stacji wodociągowych wraz z rurociągami od kopalni i innych zakładów przemysłowych.<br />

W 1951 r. łączna długość rurociągów będących we władaniu WPWiK<br />

wynosiła już 484,4 km.<br />

W tym samym roku w Chorzowie było 3 268 odbiorców wody, w tym 184 przemysłowych.<br />

Wszystkie nieruchomości były przyłączone do sieci wodociągowej, jednak<br />

tylko 2 810 do sieci kanalizacyjnej, która w 1951 r. miała długość 69,289 km.<br />

Według sprawozdania, złożonego do Miejskiej Rady Narodowej, MPWiK w 1951 r.<br />

zaplanowało wyprodukować 4,104 mln m³ wody, z czego przewidziano 504 tys. m³<br />

strat (dokładnie rozdzielonych na kwartały: I ― 100 tys. m³, II ― 130 tys. m³, III ―<br />

142 tys. m³, IV ― 132 tys. m³). Nie uwzględniono zużycia wody na potrzeby własne.<br />

3,6 mln m³ wody dystrybuowanej z sieci miejskiej podzielone miało być w sposób<br />

następujący:<br />

2,6 mln m³ ― dla gospodarstw domowych, w cenie 0,12 zł za m³,<br />

900 tys. m³ ― dla przemysłu, w cenie 0,42 zł za m³,<br />

100 tys. m³ ― odbiorcy inni (w tym zdroje uliczne), w cenie 0,12 zł za m³.<br />

Ilość odprowadzonych ścieków wynosiła dokładnie tyle, ile w roku poprzednim,<br />

czyli 2,203 mln m³, natomiast plan na rok 1952 zakładał już jej wzrost do 2,9 mln m³.<br />

Taka działalność przyniosła dochód w wysokości 261 tys. zł, według stawek: 0,06<br />

zł za m³ od gospodarstw domowych i 0,21 zł za m³ od zakładów przemysłowych.


Przystosowanie sieci wodociągowej do zaopatrzenia regionu trwało stosunkowo<br />

długo, bo aż do 1964 r. Od tego czasu można dopiero mówić o jednolitym systemie.<br />

W skład sieci wchodziły rurociągi magistralne, przemysłowe i rozdzielcze, które<br />

później systematycznie przekazywano powstającym lokalnym przedsiębiorstwom<br />

wodociągowym.<br />

Zajmowały sie one dystrybucją wody, kanalizacją i oczyszczaniem ścieków. W Chorzowie<br />

i Świętochłowicach odmiennie wyglądała sprawa oczyszczalni ścieków<br />

Rawa, obok ujęć wody, stacji uzdatniania i magistralnej sieci wodociągowej była<br />

w gestii Wojewódzkiego Przedsiębiorstwa Wodociągów i Kanalizacji.<br />

Jednak te zmiany organizacyjne nie były w stanie zlikwidować niedostatku wody.<br />

Ujęcie w Kozłowej Górze dla niektórych miast było tak naprawdę rozwiązaniem<br />

tymczasowym.<br />

W 1954 r. rozpoczęto budowę nowego wodociągu bazującego na wodach Małej Wisły<br />

w miejscowości Strumień. Stacja uzdatniania posiadała zdolność produkcyjną<br />

95 tys. m³ na dobę. W tym samym roku przybyło też 42 km sieci wodociągowej<br />

magistralnej.<br />

Ówczesny przemysł, który zużywał ogromne ilości wody, oraz wzrost liczby mieszkańców<br />

powodowały, że zapotrzebowanie rosło w tempie szybszym niż dostawy.<br />

Konieczne było zrealizowanie nowego rozwiązania tego problemu.<br />

Decyzję o budowie zbiornika Goczałkowice oraz stacji uzdatniania wody podjęto<br />

pod koniec lat 40-tych. Inwestycję rozpoczęto w 1950 r. i już po 6 latach przekazano<br />

do eksploatacji. W 1956 r. woda poprzez zbiorniki w Mikołowie zaczęła trafiać do<br />

Chorzowa i Świętochłowic.<br />

Wybór miejsca na jezioro goczałkowickie wynikał także z kwestii przeciwpowodziowych.<br />

Górna Wisła, zwana także Małą Wisłą, od dawna zwracała na siebie uwagę<br />

hydrotechników.<br />

Typowe górskie dorzecze oraz dość znaczne opady były często przyczyną powodzi,<br />

które przy nieregularnym i niezabudowanym korycie miewały katastrofalne<br />

następstwa dla okolic nie tylko górnego, lecz i środkowego biegu rzeki. Granice<br />

wezbrań sięgały daleko poza Kraków. W związku z tym, jeszcze przed 1922 r., władze<br />

rozpoczęły badania nad możliwością uchwycenia i likwidacji fal powodziowych<br />

przez zbudowanie zapory.<br />

Zbiornik goczałkowicki zakończono i przekazano do użytku 22 lipca 1955 r. Koszt<br />

budowy wyniósł 300 mln zł (według ówczesnych cen), ale już w czasie powodzi na<br />

przełomie czerwca i lipca 1958 r. zbiornik przejął ponad 30 mln m³ wody i uchronił<br />

― wg ówczesnych wyliczeń ― od strat w wysokości 200 mln zł.<br />

Stacje uzdatniania zostały oddane do eksploatacji równo rok później ― 22 lipca<br />

1956 r. Wielkość produkcji wody wzrosła wtedy o ponad 30% i osiągnęła poziom<br />

523 574 m³ na dobę.<br />

Obok tych wielkich inwestycji rozbudowywano także sieci w poszczególnych miastach.<br />

Dla Chorzowa i Świętochłowic największe znaczenie w tamtym okresie miały<br />

dwie z nich.<br />

2 grudnia 1953 r. uruchomiono przepompownię Wojewódzkiego Przedsiębiorstwa<br />

Wodociągów i Kanalizacji w Katowicach-Dębie, przez co zaopatrzenie wodne dla<br />

Chorzowa i Świętochłowic poprawiło się znacznie, ale nie było jeszcze zadowalające.<br />

25 grudnia 1955 r. oficjalnie zakończono budowę zbiorników wody na Górze Wyzwolenia<br />

w Chorzowie.<br />

Miały one pojemność 48 tys. m³ i powstały w miejsce stacji hydroforowej i zbiornika<br />

o pojemności ok. 5 tys. m³ z 1938 r.<br />

Ich powstanie w sposób oczywisty wpłynęło na poprawę zaopatrzenia wodnego.<br />

Zostały one połączone z uruchomioną w 1956 r. magistralą goczałkowicką. Od tego<br />

roku uznano, że ilość wody dostarczanej dla miasta jest w 100% wystarczająca.<br />

Wyniki te osiągnięto przez inwestycje WPWiK na wodociągach magistralnych oraz<br />

wykonaną w Chorzowie przez MPWiK na sieci miejskiej budowę rurociągu Mikołów<br />

– Chorzów o przekroju 1 200 mm.<br />

w Chorzowie i Świętochłowicach<br />

59<br />

Budowa zbiornika w Kozłowej Górze<br />

Zbiornik w Kozłowej Górze z lotu ptaka


Wodociągi i kanalizacja<br />

Fragment planu Miejskich Zakładów Wodociągowych<br />

i Kanalizacyjnych na 1952 r.<br />

60<br />

Pod koniec lat 50-tych XX w. sieć wodociągowa Chorzowa była podzielona na dwie<br />

strefy ciśnienia. Niska strefa była zaopatrywana z podłączenia przy ul. Hajduckiej<br />

oraz z dwóch podłączeń w Chorzowie Batorym do wspomnianej magistrali Mikołów<br />

– Chorzów. Wysoka strefa była zasilana przez podłączenie przy ul. Konopnickiej do<br />

rurociągu WPWiK odprowadzającego wodę ze zbiornika przy Górze Wyzwolenia.<br />

W latach 1960–1961 ponownie okazało się, że zaopatrzenie jest niewystarczające.<br />

Tym razem obwiniono pogodę, dokładniej suszę, która była przyczyną zredukowania<br />

produkcji wody przez WPWiK.<br />

Ówczesne braki w dostawach ujawniały się przede wszystkim w wyżej położonych<br />

partiach miasta, co raczej było winą niskiego ciśnienia. Tak więc paradoksalnie<br />

wody brakowało w domach na Górze Wyzwolenia, tuż obok zbiornika o pojemności<br />

blisko 50 tys. m³.<br />

Niedobory występowały również w domach terenowo wyżej położonych w Chorzowie<br />

Starym przy kościele, a także w Chorzowie Batorym przy ul. Granicznej.<br />

Dzięki wymianie rurociągu w ul. Farnej nastąpiło lepsze zasilenie kanałów doprowadzających<br />

wodę do tych dzielnic i problem został w 1961 r. zlikwidowany.<br />

Mimo oddawania kolejnych ujęć wody dla śląskich i zagłębiowskich miast, np.<br />

w Łazach Błędowskich czy ujęcie Bibiela w Miasteczku Śląskim, nie udało się zlikwidować<br />

problemu deficytu wody. Skutkowało to jej niedoborami na górnych kondygnacjach<br />

wysoko zlokalizowanych budynków w godzinach szczytowego poboru.<br />

Według oceny władz miasta z tego okresu: Obecny stan zaopatrzenia jest zadawalający<br />

poza okresami, kiedy WPWiK redukuje ciśnienie na przewodzie ø 700 mm, prowadzącym<br />

wodę ze zbiornika przy Górze Wyzwolenia do miasta. Innymi słowy, woda<br />

jest, kiedy WPWiK nie ograniczy dostaw.<br />

Starano się również walczyć z marnotrawstwem wody. Oto jak to przedstawiła<br />

„Analiza zagadnień walki ze stratami wody w sieci i marnotrawstwo wody w instalacjach<br />

domowych i zakładach” dokonana przez Wydział Gospodarki Komunalnej<br />

Urzędu Miejskiego:<br />

W związku ze stratami wody w sieci wodociągowej i instalacjach domowych stwierdzono,<br />

że na skutek powyższego marnotrawstwa wody pitnej, jak i przemysłowej gospodarka<br />

ponosi olbrzymie szkody. Dlatego walka z marnotrawstwem wody powinna<br />

być prowadzona systematycznie.<br />

W powyższej sprawie zwoływano narady z Miejskim Przedsiębiorstwem Wodociągów<br />

i Kanalizacji. Przeprowadza się kontrole nieszczelności w budynkach, a po stwierdzeniu<br />

przyczyn nieszczelności wyznacza się termin usunięcia usterek.<br />

Do Kolegium Orzekającego nie skierowano żadnej sprawy, ponieważ zauważone<br />

usterki zostały usunięte.


Na rachunkach wystawionych przez MPWiK umieszcza się hasła dot. wzmożenia walki<br />

z marnotrawstwem wody. Wyświetla się również przezrocza na temat oszczędniejszego<br />

gospodarowania wodą.<br />

Kontroli przez fachowców nie przeprowadza się ze względu na brak pracowników.<br />

W ramach kapitalnych remontów wymieniono 420 mb przestarzałych przewodów<br />

wodnych. Ø 80 mm na Ø 150 mm przy ul. Farnej oraz 26 mb wodociągów Ø 250 mm<br />

w ul. Stalowej. 46 mb kanału Ø 300 mm w ul. Jasińskiego, 183 mb kanału od Ø 300 mm<br />

do Ø 600 mm (przepust) przy ul. J. Wieczorka (ob. 3 Maja ― przyp. red).<br />

Odnośnie do zmniejszenia strat wody w ulicznej sieci wodociągowej, MPWiK przeprowadza<br />

podsłuchy na zasuwach i hydrantach przy pomocy specjalnych słuchawek<br />

i aparatów podsłuchowych wykrywających ucieczki wody, jak również przeprowadza<br />

się pomiary ciśnienia na hydrantach przy pomocy manometrów w celu<br />

ustalenia spadków ciśnienia w miejscach awarii. Równocześnie dokonuje się przeglądu<br />

studzienek rewizyjnych na kanałach, celem wykrycia przecieków wody czystej<br />

z nieszczelnych przewodów wodociągowych do kanalizacji. MPWiK ogranicza się do<br />

rozprowadzenia wody pitnej dla mieszkańców oraz drobnego przemysłu, dostarczonej<br />

przez Wojewódzkie Przedsiębiorstwo Wodociągów i Kanalizacji. Przemysł ciężki<br />

swoje zasoby wodne pobiera z WPWiK i innych źródeł. Własnych ujęć tut. Przedsiębiorstwo<br />

nie posiada. Do odbiorców dostarcza się wodę za pomocą połączeń<br />

domowych zaopatrzonych w wodomierze. Połączeń domowych jest obecnie 3 841<br />

sztuk. Z wody pitnej korzystają wszyscy mieszkańcy miasta. Studzien wody pitnej<br />

w mieście nie ma. Ludność odczuwa stały brak dopływu wody w domach wysoko<br />

położonych. Stan ten trwał do roku 1950. Całkowitą poprawę dostawy wody osiągnięto<br />

po uruchomieniu magistrali goczałkowickiej w 1956 r. Od tej pory brak wody<br />

zupełnie znikł. Zaopatrzenie w wodę dla miasta jest w 100% wystarczające. Wyniki<br />

te osiągnięto przez inwestycje WPWiK oraz wykonane inwestycje MPWiK. Przedsiębiorstwo<br />

kontynuuje dalszą rozbudowę sieci wodociągowej miejskiej zgodnie z zatwierdzonymi<br />

założeniami (…).<br />

Zakłady kluczowe otrzymały polecenie przeprowadzenia kontroli wszystkich placów<br />

budowy i zredukować zużycie wody do nieodzownego minimum, jak również zastąpienia<br />

wody pitnej na cele przemysłowe wodą surową, a przede wszystkim wodą<br />

z własnych ujęć.<br />

Wszystkie bazy oraz przedsiębiorstwa otrzymały polecenie wzmożenia kontroli na<br />

placach budowy.<br />

W 1961 r. przekroczyły kontyngent następujące zakłady pracy: Chorzowskie Zakłady<br />

Przemysłu Terenowego i Centralny Zarząd Przemysłu Mleczarskiego.<br />

Lata 60-te XX w. to okres, kiedy rozbudowywano miejską sieć rozdzielczą. I tak<br />

dla Chorzowa Starego wybudowano rurociąg o średnicy 250 mm i długości 1,7 km,<br />

dla dzielnicy II w latach 1963–1964 powstały 3 km kanału o średnicy 200–250 mm,<br />

a w Maciejkowicach — 1,2 km o średnicy 200 mm.<br />

W śródmieściu w latach 1964–1965 zaplanowano 2,7 km rurociągu o przekroju<br />

200–250 mm, a dla Chorzowa Batorego w 1965 r. — 1,8 km o średnicy 200 mm.<br />

W tamtych latach jakość wody również pozostawiała wiele do życzenia. MPWiK<br />

przyznawało się do dużej ilości zawiesin, które osadzają się przy niskim ciśnieniu,<br />

gdy zaś pęd wody jest większy ― unoszą się. Wobec tego przedsiębiorstwo zmuszone<br />

było przeprowadzać częste płukanie rur.<br />

Podsumowanie roku 1961 dla Chorzowa brzmiało tak: Główne punkty poboru wody<br />

z magistral WPWiK przebiegające przez nasze miasto, posiadamy obecnie 10 szt.,<br />

z których miejska sieć wodociągowa z różnych kierunków może być zasilana. Ciśnienie<br />

wody w sieci wodociągowej miejskiej wynosi 2,5–6 atm., zależnie od położenia wysokościowego.<br />

Wzniesienie nad poziomem morza wynosi od 271,4 m do 321 m, powierzchnia<br />

miasta ogółem ― 3 298 ha. Do odbiorców dostarcza się wodę za pomocą<br />

połączeń domowych zaopatrzonych w wodomierze. Połączeń domowych posiadamy<br />

obecnie 3 841 szt., w roku 1945 było 3 056 szt. Z wody pitnej korzystają wszyscy mieszkańcy<br />

miasta. Studzien wody pitnej w mieście nie ma.<br />

w Chorzowie i Świętochłowicach<br />

61


Wodociągi i kanalizacja<br />

62<br />

Według statystyk za rok 1960, dotyczących zrzucania ścieków do wód powierzchniowych,<br />

największe zakłady (oprócz huty Batory, która posiadała własną oczyszczalnię<br />

— odmętarnię) pozbywały sie nieczystości w następujący sposób:<br />

Kopalnia Barbara–Wyzwolenie do Bytomki oddawała wody dołowe oraz ścieki<br />

z łaźni i inne w ilości 2 648 m³ rocznie, obliczonych według wydajności pomp pracujących<br />

w dni robocze.<br />

Kopalnia Chorzów do stawu Herman (w okolicy ul. Stacyjnej) oddawała „orientacyjnie”,<br />

jak podano w sprawozdaniu, 550 tys. m³ rocznie ścieków sanitarnych oraz wód<br />

z kotłowni i chłodni kominowych.<br />

Najbardziej konkretna była huta Kościuszko, która przyznała się do odprowadzania<br />

oczyszczonych jedynie mechanicznie ścieków do Rawy. Tak więc 3 880 m³ rocznie<br />

skażone było fenolami w ilości 0,45 mg/l oraz solami w ilości 2 300 mg/l, pH wynosiło<br />

7,5, zaś zawiesinę określono na 35 mg/l.<br />

Zakłady Azotowe do Brynicy odprowadzały 3 617 m³ ścieków rocznie, w których<br />

znajdowały się NH4, NO3, NO2. Ich pH wynosiło 8,5 i zawierały zawiesinę w nieokreślonej<br />

ilości. Pomiar ścieków był dokonywany w miarę precyzyjnie: za pomocą licznika<br />

przelewowego rejestracji ciągłej.<br />

W latach 1961–1965 również w WPWiK główny nacisk położono na rozwój magistralnej<br />

sieci wodociągowej. Wykonano w tym czasie 87 km nowych rurociągów<br />

o średnicach od 300 mm do 800 mm. Zdecydowanie poprawiło to dystrybucję<br />

wody. Brak zasobów wodnych na terenie silnie uprzemysłowionego i zurbanizowanego<br />

województwa katowickiego skłonił jednostki naukowe i projektowe<br />

do poszukiwań w województwach ościennych, bogatych w niewykorzystane<br />

zasoby wody.<br />

Tak powstał projekt usytuowania ujęcia wody na zbiorniku Czaniec oraz synergii<br />

wodospadu na rzece Soła z jeziorem w Goczałkowicach. Bilans wodny stawów kaskady<br />

Soły, z której korzystały ― oprócz wodociągów Bielska-Białej ― inne podmioty<br />

gospodarcze, wykazał, iż przy optymalnym gospodarowaniu w tych akwenach<br />

istnieje nadwyżka wody retencjonowanej w trzech zbiornikach.<br />

W 1964 r. powstało zatem studium opracowane przez Biuro Projektów Budownictwa<br />

Komunalnego w Katowicach, przy współpracy z Hydroprojektem Kraków.<br />

Stało się ono podwaliną pod budowę nowego ujęcia wody, rurociągu przerzutowego<br />

ze zbiornika Czaniec do zbiornika w Goczałkowicach i nowej stacji uzdatniania<br />

wody o nazwie Go-Cza II. Projekt zakładał maksymalne wykorzystanie zasobów<br />

wodnych przy jednocześnie zachowanej rezerwie powodziowej.<br />

Tak powstał największy i najnowocześniejszy wodociąg w ówczesnej Polsce. Składał<br />

się z ujęcia lewarowo-grawitacyjnego, stacji uzdatniania wody w Kobiernicach,<br />

rurociągu przesyłowego o długości 47 km oraz zbiorników i przepompowni w Tychach-Urbanowicach.<br />

Przekazanie do eksploatacji wodociągu Czaniec – GOP pozwoliło na doprowadzenie<br />

do centralnej części GOP-u dodatkowych, dużych ilości wody. Skierowano ją<br />

w pierwszej kolejności do rejonów, w których występowały największe jej braki,<br />

a więc do Świętochłowic i Chorzowa, jak również do Rudy Śląskiej czy Katowic.<br />

Równolegle z budową wodociągu Czaniec – GOP trwała budowa rurociągów magistralnych<br />

i innych obiektów ważnych dla gospodarki komunalnej. Wybudowano rurociąg<br />

pierścieniowy o średnicach 1 400 mm i 1 000 mm i długości 26,9 km, zbiorniki<br />

w Rudzie Śląskiej-Czarnym Lesie, uzupełniając ostatecznie owe międzywojenne<br />

braki w infrastrukturze wodociągowej w pasie przygranicznym, a także dobudowano<br />

zbiorniki w Mikołowie. Po rozbudowie systemu dystrybucji wodę dostarczano<br />

do Zabrza, Gliwic i Bytomia.<br />

Znaczące zwiększenie produkcji wody nie nadążało jednak za lawinowo narastającym<br />

zapotrzebowaniem. Już w rok po oddaniu do eksploatacji wodociągu Go-Cza<br />

II wystąpił deficyt wody, a szacunki projektantów wskazywały, iż w roku 1990 osiągnie<br />

on ponad 400 tys. m³ na dobę.


Przy poparciu władz wojewódzkich i centralnych zainicjowano więc program wykorzystania<br />

wody gromadzonej w zbiorniku powstałym po eksploatacji kopalni<br />

piasku w Dziećkowicach.<br />

Zbiornik ten w latach 70-tych XX w. został przekazany hucie Katowice, która ze<br />

środków budżetowych wykonała system przerzutów dla napełniania tego zbiornika<br />

wodą dobrej jakości z Soły i Skawy. W 1975 r. Prezydium Rządu zobowiązało hutę<br />

do zaprzestania eksploatacji zbiornika dziećkowickiego wraz z systemem przerzutów<br />

i przekazania go na rzecz gospodarki komunalnej województwa katowickiego.<br />

Nowym źródłem wody dla zaopatrzenia zakładu miała być rzeka Biała Przemsza.<br />

Pomimo zobowiązań najwyższych władz państwowych nigdy do przekazania nie<br />

doszło. Ponieważ narastający deficyt wody na Śląsku groził załamaniem się gospodarki,<br />

zadecydowano o wybudowaniu nowej stacji wodociągowej na bazie zbiornika<br />

Dziećkowice. Jej docelowa wydajność miała wynosić 864 tys. m³ i powinna<br />

zapewnić pokrycie zapotrzebowania na wodę do roku 2010. Budowę wodociągu<br />

Dziećkowice rozpoczęto w 1983 r., a realizacja I etapu tego najnowocześniejszego<br />

do tej pory obiektu w Polsce trwała do 1991 r. Zdolność produkcyjna wykonanych<br />

elementów wynosiła 345 tys. m³ na dobę.<br />

Pod koniec lat 80-tych wystąpił kolejny deficyt wody. Konieczne było podjęcie działań<br />

w kierunku poszukiwania nowych źródeł. Sięgnięto zatem po te najbardziej dostępne,<br />

tj. do wód pochodzących z odwodnienia kopalni.<br />

Były one jednak niestabilne, zarówno pod względem jakości, jak i ilości, a ponadto<br />

zawierały znaczne ilości jonów żelaza i manganu. Uzdatnianie ich było kłopotliwe<br />

i kosztowne. Kiedy więc zaistniała taka możliwość, wyłączono te ujęcia z eksploatacji.<br />

Połowa lat 70-tych w Polskiej Rzeczpospolitej Ludowej to okres reformy administracyjnej:<br />

zlikwidowano powiaty, małe osiedla i gromady włączano do sąsiednich,<br />

tworząc wielkie jednostki miejskie czy gminne. Celem była oczywiście centralizacja,<br />

czyli łatwiejsze sterowanie gospodarką i społeczeństwem poprzez decyzje organów<br />

władzy. W ślad za tą reformą następowało scalenie wielu firm i instytucji.<br />

W 1975 r. zdecydowano o połączeniu wszystkich komunalnych przedsiębiorstw<br />

wodociągowych w jeden zakład. Pozostając przy nazwie Wojewódzkie Przedsiębiorstwo<br />

Wodociągów i Kanalizacji, powstała nowa firma o ponad sześciotysięcznej<br />

załodze, które miało w swej strukturze 17 zakładów wodociągowych na<br />

pełnym wewnętrznym rozrachunku.<br />

Zatem zbiorowe zaopatrzenie w wodę całego województwa leżało w gestii jednego<br />

przedsiębiorstwa, w skład którego wchodziły Zakłady: nr 1 w Katowicach,<br />

nr 2 w Rudzie Śląskiej, nr 3 w Chorzowie, nr 4 w Tychach, nr 5 w Wodzisławiu, nr<br />

7 w Gliwicach, nr 8 w Zabrzu, nr 9 w Tarnowskich Górach, nr 10 w Bytomiu, nr 11<br />

w Będzinie, nr 12 w Sosnowcu, nr 13 w Dąbrowie Górniczej, nr 14 w Zawierciu, nr 15<br />

w Olkuszu, nr 16 w Chrzanowie, nr 17 w Raciborzu.<br />

W skład firmy wchodziły również: Zakład Remontowo-Budowlany, Centralne<br />

Warsztaty oraz Zakład Wodomierzowy, w którym legalizowało się wodomierze dużych<br />

średnic. Większość zakładów wodociągowych bazowała na wodzie ujmowanej<br />

i uzdatnianej w jednostce macierzystej.<br />

Scentralizowany układ zarządzania gospodarką wodno-ściekową był optymalny<br />

pod względem organizacyjnym i minimalizacji kosztów.<br />

Sumaryczna wielkość produkcji wody w roku 1980 wynosiła 650 567 tys. m³, tj.<br />

1 782 400 m³ na dobę. Nadal jednak rósł jej deficyt, choć nie był on już tak duży<br />

i według szacunków biur projektowych wynosił ok. 200 tys. m³ na dobę.<br />

Rok 1975 dla Chorzowsko-Świętochłowickiego Przedsiębiorstwa Wodociągów<br />

i Kanalizacji to data szczególna, gdyż wtedy ― poprzez powstanie Zakładu nr 3 ―<br />

powstały podwaliny obecnego przedsiębiorstwa. Zapotrzebowanie rosło do roku<br />

1988, kiedy to wielkość produkcji wody uzyskanej z ujęć własnych WPWiK oraz<br />

z ujęć zakładów wyniosła blisko 1 850 000 m³ na dobę.<br />

w Chorzowie i Świętochłowicach<br />

63


Wodociągi i kanalizacja<br />

Nowe realia gospodarcze, po wkroczeniu Polski na drogę kapitalizmu, diametralnie<br />

zmieniły sytuację. Z roku na rok zapotrzebowanie na wodę zmniejszało się. Zaszły<br />

więc dogodne warunki do udoskonalania procesów technologicznych pod kątem<br />

dostaw wody o wysokich właściwościach fizyko-chemicznych, bakteriologicznych<br />

i organoleptycznych. Podjęto też działania inwestycyjne na rzecz poprawy warunków<br />

pracy załogi.<br />

Obecnie rurociągi magistralne mają długość ponad 1 100 km i zasilane są przez 13<br />

stacji wodociągowych. Górnośląskie Przedsiębiorstwo Wodociągów zaopatruje<br />

w wodę obszar o powierzchni około 4 300 km² na terenie 66 gmin województwa<br />

śląskiego i 3 gmin województwa małopolskiego. Obszar ten zamieszkiwany jest<br />

przez 3,5 mln mieszkańców. Jednak z uwagi na to, że część gmin posiada własne<br />

źródła wody, liczba mieszkańców, którzy zaopatrywani są z sieci GPW, wynosi 85%<br />

populacji Górnego Śląska.<br />

Dostarczanie wody do centrum regionu, tj. Katowic, Tychów, Rudy Śląskiej, Chorzowa,<br />

Siemianowic Śląskich, odbywa się poprzez zbiorniki sieciowe Mikołów<br />

i Murcki. Zasilane są one ze stacji uzdatniania w Dziećkowicach, Goczałkowicach<br />

i Kobiernicach.<br />

Z Mikołowa woda płynie grawitacyjnie do odbiorców w Katowicach, Chorzowie,<br />

Świętochłowicach oraz Rudzie Śląskiej, natomiast z Murcek ― do odbiorców w Katowicach,<br />

Siemianowicach Śląskich, Sosnowcu i Dąbrowie Górniczej.<br />

Ponadto z powyższych zbiorników zasilane są również: Czarny Las w Rudzie Śląskiej,<br />

Góra Wyzwolenia w Chorzowie i Zagórze w Sosnowcu oraz — poprzez pompownię<br />

w Mikołowie ― akweny w Pszowie.<br />

64<br />

Zbiornik dziećkowicki z lotu ptaka<br />

Zarządzenie wojewody katowickiego<br />

o włączeniu w skład Wojewódzkiego<br />

Przedsiębiorstwa Wodociągów i Kanalizacji<br />

miejskich firm i przedsiębiorstw<br />

i utworzeniu na ich bazie zakładów<br />

obsługujących poszczególne miasta


w Chorzowie i Świętochłowicach<br />

65


Wodociągi i kanalizacja<br />

66<br />

Dla Bytomia i Świętochłowic głównym źródłem zaopatrzenia w wodę jest SUW<br />

Staszic. Na wypadek awarii istnieje możliwość przesłania wody ze stacji wodociągowych<br />

Kozłowej Góry lub Bibiela, zwiększając ciśnienie u wcześniejszych odbiorców<br />

na trasie.<br />

Materiały stosowane do budowy wodociągów to stal, żeliwo, beton zbrojony, PE,<br />

PCV oraz żeliwo sferoidalne, wykorzystywane najczęściej do rur o dużych średnicach.<br />

Rurociągi stalowe obejmują pełen zakres średnic, tj. od najmniejszych wynoszących<br />

50 mm, przy podłączeniach do odbiorców, aż do 1 800 mm dla rurociągu przerzutowego<br />

wody surowej z Kobiernic do Goczałkowic.<br />

Najmłodszy ze stosowanych materiałów, czyli żeliwo sferoidalne, stosowany jest<br />

dla średnic 400 mm, 500 mm, 600 mm, 800 mm, 1 000 mm, 1 200 mm i 1 400 mm.<br />

Wraz z wprowadzaniem nowych materiałów usuwa się rurociągi wykonane z tworzyw<br />

podatnych na awarie i niebezpiecznych dla zdrowia. Ostatni odcinek wodociągu<br />

z azbestocementu zastąpiono na początku lat 80-tych rurociągiem z polietylenu.<br />

Z uwagi na wymagania ciśnieniowe odbiorców, na trasie wodociągu Go-Cza II<br />

woda tłoczona jest z Goczałkowic do Paprocan pompowo. Dalej z obu przepompowni<br />

kierowana jest do zbiorników sieciowych, z Urbanowa do Mikołowa oraz<br />

z Paprocan do Murcek i Mikołowa.<br />

Te lata to ciągłe zwiększanie wielkości produkcji wody i mimo to ciągłe deficyty<br />

w zaopatrzeniu. Wskazywano wiele przyczyn owego niedostatku wody: przestarzałe<br />

technologie, liczne awarie, marnotrawstwo.<br />

Jedno jest pewne: kiedy po 1990 r. odrodzono samorząd wraz z jego majątkiem, okazało<br />

się, że niedostatki infrastruktury wodno-kanalizacyjnej i zagrożenia, które ona<br />

stworzyła, były przedmiotem bezustannej troski władz miejskich oraz przedsiębiorstwa<br />

realizującego zadanie zbiorowego zaopatrzenia w wodę i odbioru ścieków na<br />

terenach Chorzowa i Świętochłowic. Szacunkowe koszty podstawowych inwestycji<br />

zabezpieczających normalne funkcjonowanie systemu wodno-kanalizacyjnego<br />

przekroczyły wielokrotnie nie tylko możliwości przedsiębiorstwa, ale i obu gmin.<br />

Ratunkiem okazały się środki unijne.


Oczyszczalnia ścieków Rawa<br />

Historia oczyszczalni ścieków na Rawie, obecnie wciśniętej pomiędzy gęstą zabudowę<br />

wielkich osiedli Chorzowa i Katowic, położonej po obu stronach rozdzielającej<br />

je granicy, zaczęła się w 1912 r., kiedy to w tym samym miejscu, na odległym<br />

wówczas od większych grup domów pustkowiu, powstała eksperymentalna<br />

oczyszczalnia. Wybór miejsca nie był przypadkowy.<br />

Głównym odbiornikiem, odprowadzającym ścieki zarówno komunalne, jak i przemysłowe<br />

z niemal wszystkich gmin tworzących obecne Świętochłowice i Chorzów,<br />

była Rawa.<br />

Dlatego też tuż przy granicy powiatów katowickiego i bytomskiego, na zachód od<br />

obecnej ul. Gałeczki, w latach 1912–1913 zbudowano doświadczalną oczyszczalnię.<br />

Taka lokalizacja wzmiankowana już była w planie ogłoszonym przez rejencję opolską<br />

w 1911 r.<br />

Oczyszczalnia powstała według systemu „Neustädter Becken” i obejmowała 4 baseny<br />

o wymiarach 29,75 m × 16,85 m × 1,79 m i pojemności ok. 900 m³ każdy. W czasie<br />

pogody przepływ wynosił około 500 l na godzinę, zatrzymując ok. 220 m³ osadu<br />

dziennie.<br />

Dzięki powstaniu nowej oczyszczalni, wybudowanej w latach 1928–1929 przez<br />

Związek Rawy, a zaprojektowanej przez inż. Jana Widucha z Katowic, stworzono<br />

możliwość oczyszczania ścieków z ogromnego obszaru. To dzisiejsza część oczyszczalni<br />

leżąca w Chorzowie. W jej skład wchodził piaskownik, separator olejów<br />

i tłuszczów, cztery kwadratowe żelbetowe osadniki, pompownia osadu i poletka<br />

osadowe. W 1933 r. instalacja przerobiła 125 tys. m³ płynnego mułu, a w 1934 r. już<br />

w Chorzowie i Świętochłowicach<br />

Oczyszczalnia ścieków<br />

Oczyszczalnia z 1912 r.<br />

67


Plan instalacji do spalania osadów<br />

z oczyszczalni Rawa<br />

Wodociągi i kanalizacja<br />

68<br />

161 775 m³. Zaprojektowano również piec do spalania osadów, ale nie doszło do<br />

jego powstania.<br />

Do oczyszczania zastosowano amerykański system „Dorr-Oliver”, który został<br />

wybrany w wyniku konkursu ogłoszonego przez inwestora 23 lutego 1928 r.<br />

Wpłynęło wówczas 9 ofert: 2 polskie, 4 niemieckie, 1 francuska, 1 szwajcarska<br />

i 1 amerykańska.<br />

Po wybudowaniu oczyszczalni umieszczono tam przeniesione z Katowic biura<br />

Związku Rawa, którymi kierował inż. Józef Oksza-Grabowski. Sama oczyszczalnia<br />

również nosiła nazwę Rawa, oficjalnie aż do 1986 r.<br />

Oczyszczalnia ścieków Klimzowiec<br />

Początki dzisiejszej oczyszczalni ścieków Klimzowiec sięgają roku 1955, kiedy to<br />

opracowany został „Plan perspektywiczny przebudowy i rozbudowy kanalizacji<br />

i oczyszczalni ścieków w zlewni rzeki Rawy rejonu Chorzowa i Świętochłowic”. Plan


został zatwierdzony przez Ministerstwo Gospodarki Komunalnej. W dokumencie<br />

tym założono, że oczyszczalnia przyjmować będzie również ścieki przemysłowe<br />

wymagające oczyszczania biologicznego.<br />

W kwietniu 1959 r. Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej zatwierdziło do<br />

dalszego opracowania założenia do projektu przebudowy i rozbudowy kanalizacji<br />

w obu miastach, a także oczyszczalni ścieków dla tego rejonu. Jednym z rozważanych<br />

wariantów był ten, który przedstawiał Rawę jako główny kolektor doprowadzający<br />

ścieki do oczyszczalni rzecznej. Było to nawiązanie i kontynuacja idei<br />

oczyszczalni powstałej w 1929 r.<br />

W 1964 r. dokonano „Aktualizacji założeń rozbudowy i przebudowy kanalizacji<br />

i oczyszczalni ścieków w zlewni rzeki Rawy rejonu Chorzowa i Świętochłowic”.<br />

Przyjęto wówczas, iż równolegle do Rawy wykonane zostaną dwa kolektory ―<br />

lewo- i prawobrzeżny ― które przejmą ścieki i doprowadzą je do oczyszczalni<br />

w Klimzowcu, chroniąc wody rzeki.<br />

Na tej bazie opracowano dwa projekty:<br />

― rozbudowy i przebudowy kanalizacji w Chorzowie i Świętochłowicach, obejmujący<br />

wybudowanie owych kolektorów odbierających ścieki,<br />

― rozbudowy i przebudowy oczyszczalni ścieków w Klimzowcu, zakładający<br />

budowę nowej, pełnej, mechaniczno-biologicznej oczyszczalni o maksymalnym<br />

obciążeniu części mechanicznej 4,5 m³/s, a oczyszczalni biologicznej ―<br />

1,5 m³/s, przy uwzględnieniu wykorzystania i adaptacji już istniejących urządzeń.<br />

Wraz z przyjęciem obu projektów zdecydowano o wybudowaniu modelowo-doświadczalnej<br />

oczyszczalni ścieków, która miała dać wyniki niezbędne do uwzględnienia<br />

w projektach technicznych.<br />

Ta modelowa stacja, którą nazwano Klimzowiec, oddana została do użytku w 1967 r.<br />

Można już więc było planować budowę nowej oczyszczalni. Decyzję „o lokalizacji<br />

szczegółowej” Wydział Architektury chorzowskiego Urzędu Miasta wydał 25 września<br />

1962 r., umieszczając ją „po wschodniej stronie ul. Zapłocie”.<br />

Od tego momentu kalendarium najważniejszych wydarzeń jest następujące:<br />

W 1968 r. wykonano projekty I etapu obejmującego oczyszczalnię mechaniczną<br />

wraz z obiektami usługowymi. Etap II miał dotyczyć oczyszczalni biologicznej, a III<br />

etap ― przeróbki osadów.<br />

W latach 1969–1970 Instytut Gospodarki Wodnej oraz Instytut Gospodarki Komunalnej<br />

przeprowadziły badania ścieków wraz z symulacją na lata 1985–2000, w wyniku<br />

których wstrzymano prace nad projektami technicznymi i zgodnie z uchwałą<br />

Rady Ministrów z 23 czerwca 1969 r. przystąpiono do opracowania nowych Założeń<br />

Techniczno-Ekonomicznych (ZTE). Powstały one w 1970 r., a Prezydium Wojewódzkiej<br />

Rady Narodowej zatwierdziło je 11 października 1971 r. Założenia obejmowały<br />

7 zadań inwestycyjnych:<br />

1. Obiekty pomocnicze i usługowe.<br />

2. Oczyszczalnia mechaniczna cz. 1: ujęcie ścieków oraz doprowadzenie ich do<br />

pompowni.<br />

3. Oczyszczalnia mechaniczna cz. 2: pompownie ścieków, osadniki wstępne i zagęszczacze<br />

osadów.<br />

4. Wstępne napowietrzanie (adaptacja istniejących osadników).<br />

5. Oczyszczalnia biologiczna.<br />

6. Mechaniczne odwodnienie osadów.<br />

7. Osadniki wód burzowych.<br />

W 1976 r. wykonano kompletny (uwzględniający zalecenia ekspertów wniesione<br />

w 1974 r.) projekt techniczny zadania pod nazwą „Przebudowa i rozbudowa oczyszczalni<br />

Klimzowiec w Chorzowie”, którego generalnym wykonawcą było Biuro Projektów<br />

Budownictwa Komunalnego w Katowicach.<br />

Do roku 1982 inwestor, czyli Wojewódzkie Przedsiębiorstwo Wodociągów i Kanalizacji<br />

w Katowicach, wykonał prace przygotowawcze, a w 1982 zlecił wykonanie<br />

w Chorzowie i Świętochłowicach<br />

69


Wodociągi i kanalizacja<br />

Publikacja z 1933 r. prezentująca dumę władz – gospodarkę<br />

wodno-ściekową na Górnym Śląsku<br />

70


w Chorzowie i Świętochłowicach<br />

71


Wodociągi i kanalizacja<br />

72


Zatwierdzenie lokalizacji „na budowę oczyszczalni<br />

ścieków w Chorzowie po wschodniej<br />

stronie ul. Zapłocie” z 1962 r.<br />

w Chorzowie i Świętochłowicach<br />

i opracowanie dokumentacji Biurze Projektów Przemysłu Hutniczego Biprohut<br />

w Gliwicach. Dokonano wówczas aktualizacji ZTE, bazując ciągle jednak na technologii<br />

pierwotnej, czyli z lat 60-tych XX w.<br />

W I półroczu 1991 r. Biprohut zatem ponownie zaktualizował założenia, jednak na<br />

niewiele się to zdało, gdyż w listopadzie tego roku weszło w życie rozporządzenie<br />

Ministra Ochrony Środowiska, Zasobów Naturalnych i Leśnictwa zaostrzające wymogi<br />

stawiane oczyszczalniom ścieków.<br />

Wszystkie te zawirowania prawno-projektowe nie sprzyjały postępowi prac. Bywały<br />

sytuacje, że plac budowy był pusty. Od dekady zresztą gospodarka polska ledwo<br />

dyszała, więc wstrzymanie modernizacji oczyszczalni było jedynym pomysłem<br />

władz partyjnych.<br />

W tej sytuacji Zarząd Inwestycji Górnośląskiego Przedsiębiorstwa Wodociągów<br />

(w 1991 r. WPWiK podzieliło się na 17 Rejonowych Przedsiębiorstw Wodociągów<br />

i Kanalizacji oraz Górnośląskie Przedsiębiorstwo Wodociągowe) zlecił Instytutowi<br />

Inżynierii i Technologii Wody, Ścieków i Odpadów Politechniki Śląskiej w Gliwicach,<br />

by ten zbadał ścieki, które płyną Rawą, opracował dokładny projekt oraz podał wytyczne,<br />

jak przystosować wybudowane obiekty oczyszczalni do potrzeb nowych<br />

technologii.<br />

Mając te dane, Przedsiębiorstwo Inżynierskie Biprohut <strong>Sp</strong>. z o.o. w latach 1994–<br />

1995 przygotowało odpowiednie projekty techniczne, harmonogramy i technologie<br />

robót. Inwestorem powierniczym było już wtedy RPWiK w Chorzowie, więc<br />

prace nabrały tempa.<br />

W styczniu 1997 r. oczyszczalnię ścieków Klimzowiec oddano do użytku.<br />

Tak długi czas realizacji i częste przeprojektowania spowodowały, że w momencie<br />

zakończenia budowy obiekt nie był w pełni nowoczesny. Stąd po kilku latach uświadomiono<br />

sobie konieczność jego modernizacji.<br />

Warto jednak wyjaśnić, dlaczego decyzję lokalizacyjną dla nowej oczyszczalni<br />

ścieków wydał Urząd Miejski w Chorzowie, skoro rozbudowana część znajduje się<br />

na terytorium Katowic. Otóż w lipcu 1967 r. podjęto decyzję o ostatecznym wytyczeniu<br />

granic pomiędzy Katowicami a Chorzowem na terenach, które pierwotnie<br />

należały do wsi Chorzów. Dąb, czyli część Chorzowa (ów Krasni Damb z dokumentu<br />

z 1299 r.), w 1924 r. znalazł się na terytorium Katowic, których granice były tak<br />

wytyczone, że dokonane wówczas rozdzielenie wsi Chorzów na części „królewskohucką”<br />

i „katowicką” było kłopotliwe w latach 60-tych XX w., chociażby ze względu<br />

na Wojewódzki Park Kultury i Wypoczynku, który terytorialnie należał do dwóch<br />

miast, jak i na apetyt Katowic na pozyskanie znaczących terenów pod rozbudowę<br />

osiedli mieszkaniowych. W tym czasie ― o czym się często już zapomina ― południowe<br />

dzielnice Katowic (Kostuchna, Murcki, Podlesie) były oddzielnymi gminami.<br />

Zatem 1 stycznia 1968 r., kiedy decyzja z 1967 r. o ustaleniu granic weszła w życie,<br />

Katowice oddały „swoją” część Wojewódzkiego Parku Kultury i Wypoczynku<br />

do Chorzowa, czyli od ul. Złotej, wzdłuż ul. Chorzowskiej w Katowicach, Chorzów<br />

zaś oddał tereny w rozwidleniu ul. Wojska Polskiego (pozostawiając w swoich granicach<br />

przylegające do niej zabudowania) i ul. Chorzowską, czyli tereny obecnego<br />

katowickiego os. Tysiąclecia.<br />

Przy okazji można także wyjaśnić etymologię nazwy oczyszczalni. To, że wzięła ona<br />

swe miano od nazwy miejscowej, jest oczywiste. Co jednak ona oznacza?<br />

Klimzowiec to nazwa historycznie ukształtowanej części miasta, jedna z niewielu<br />

o zachowanym pierwotnym brzmieniu. Osada powstała na terenach należących do<br />

Jana Klimzy (Klimsy), odsprzedanych mu wraz z młynem w 1817 r. przez Stanisława<br />

Chrobota, jego teścia.<br />

Klimza przez kilkadziesiąt lat był jej właścicielem, na tyle długo ― aż do swej śmierci<br />

w 1853 r. ― by jego włości na mapach pojawiły się pod nazwą Klimsawiese (dosłownie:<br />

łąki Klimsy), co w spolszczonej wymowie dało obecną nazwę.<br />

Po jego śmierci posiadłość wykupił w 1855 r. zarząd kopalni Król i rozparcelował<br />

ją z przeznaczeniem na budownictwo dla górników. Układ domów ze starej kolo-<br />

73


Wodociągi i kanalizacja<br />

74


w Chorzowie i Świętochłowicach<br />

75<br />

Prezentacja działania oczyszczalni<br />

ścieków Klimzowiec po zakończeniu<br />

jej budowy w 1997 r.


Wodociągi i kanalizacja<br />

Protokół kontroli „budowy-rozbudowy”<br />

oczyszczalni Klimzowiec<br />

Kierujący Przedsiębiorstwem Wodociągów<br />

i Kanalizacji w Chorzowie<br />

1. Janusz Pytloch ― Dyrektor Miejskiego<br />

Przedsiębiorstwa Wodociągów i Kanalizacji<br />

w Chorzowie do 1975. Włączenie do nowo<br />

utworzonego Wojewódzkiego Przedsiębiorstwa<br />

Wodociągów i kanalizacji w Katowicach<br />

2. Eugeniusz Morciniec Dyrektor Zakładu nr 3<br />

Wojewódzkiego Przedsiębiorstwa Wodociągów<br />

i Kanalizacji 1.01.1976 do 1980<br />

3. Jan Szwarc Dyrektor Zakładu nr 3 Wojewódzkiego<br />

Przedsiębiorstwa Wodociągów<br />

i Kanalizacji1981-do 1983<br />

4. Anna Maśka Dyrektor Zakładu nr 3 Wojewódzkiego<br />

Przedsiębiorstwa Wodociągów<br />

i Kanalizacji 15.11.1983 do 30.06.1987<br />

5. Władysław Zawierucha Dyrektor Zakładu<br />

nr 3 Wojewódzkiego Władysław Zawierucha<br />

1.07.1987 do 31.12.2003<br />

Podział Wojewódzkiego Przedsiębiorstwa<br />

Wodociągów i Kanalizacji w Katowicach<br />

Władysław Zawierucha ― Dyrektor<br />

Rejonowego Przedsiębio0rstwa Wodociągów<br />

i Kanalizacji w Chorzowie<br />

Władysław Zawierucha ― Prezes Zarządu<br />

Chorzowsko-Świętochłowickiego<br />

Przedsiębiorstwa Wodociągów i Kanalizacji<br />

<strong>Sp</strong>. z o.o. w Chorzowie do 2005<br />

Jacek Gabor ― Prezes Zarządu Chorzowsko-<br />

Świętochłowickiego Przedsiębiorstwa Wodociągów<br />

i Kanalizacji <strong>Sp</strong>. z o.o. w Chorzowie<br />

76<br />

nii zachował się do dziś (to obecnie ulice: Młyńska, Średnia, Szkolna, Górnicza, św.<br />

Barbary i św. Jadwigi Śląskiej).<br />

Na początku XX w. miejsce, gdzie Klimzowiec przylega do Rawy, wybrano jako lokalizację<br />

oczyszczalni ścieków.<br />

Sama zaś oczyszczalnia, de facto od momentu uruchomienia w styczniu 1997 r.,<br />

sprawiała wiele kłopotów. Niezależnie od problemów technologicznych była ona<br />

powodem ogromnych uciążliwości dla mieszkańców pobliskich osiedli, głównie ze<br />

względu na emitowane nieprzyjemne zapachy.<br />

W tym też momencie oczyszczalnia ścieków Klimzowiec stała się częścią majątku<br />

Rejonowego Przedsiębiorstwa Wodociągów i Kanalizacji w Chorzowie. Dlatego też<br />

już na początku 2003 r. Samorządowy Chorzowsko-Świętochłowicki Związek Wodociągów<br />

i Kanalizacji (po komunalizacji RPWiK jego właściciel), podjął działania<br />

mające na celu pozyskanie środków finansowych z funduszy przedakcesyjnych,<br />

które Polska miała do dyspozycji przed wstąpieniem do Unii Europejskiej, na realizację<br />

kluczowych zadań z zakresu gospodarki wodno-ściekowej.


w Chorzowie i Świętochłowicach<br />

Wodociągi i Kanalizacja – historia współczesna<br />

Lata 1991–2003<br />

Rejonowe Przedsiębiorstwo Wodociągów i Kanalizacji<br />

W wyniku zmian ustrojowych w Polsce, jakie nastąpiły w 1989 r., niemożliwe<br />

było już prowadzenie gospodarki w oparciu o duże przedsiębiorstwa państwowe.<br />

Po 1990 r. zaopatrzenie w wodę i odprowadzanie ścieków uznano za zadania<br />

własne gminy, przekazując jej mienie państwowe związane z realizacją<br />

tych zadań. Rozpoczęła się decentralizacja i komunalizacja przedsiębiorstw<br />

wojewódzkich, wojewódzkich zakładów usług wodnych, komunalizacja przedsiębiorstw<br />

komunalnych, a także przekazywanie gminom wodociągów zakładowych.<br />

W lipcu 1991 r. wojewoda katowicki, zarządzeniem nr 119/91, podjął decyzję<br />

o ustaniu działalności Wojewódzkiego Przedsiębiorstwa Wodociągów i Kanalizacji<br />

w Katowicach od dnia 31 lipca 1991 r. Konsekwencją tej decyzji było wydanie<br />

w dniu 1 sierpnia 1991 r. zarządzenia o podziale Wojewódzkiego Przedsiębiorstwa<br />

Wodociągów i Kanalizacji w Katowicach na Górnośląskie Przedsiębiorstwo<br />

Wodociągowe i 18 Rejonowych Przedsiębiorstw Wodociągów i Kanalizacji.<br />

Powstało wówczas 19 samodzielnych i samofinansujących się przedsiębiorstw,<br />

w tym m.in. Rejonowe Przedsiębiorstwo Wodociągów i Kanalizacji w Chorzowie<br />

na bazie istniejącego od 1975 r. Zakładu nr 3. Zasięg jego działania obejmował<br />

eksploatację sieci wodociągowych i kanalizacyjnych na terenie dwóch miast:<br />

Chorzowa i Świętochłowic.<br />

Chorzowski RPWiK został zarejestrowany w Rejestrze Przedsiębiorstw Państwowych<br />

pod nr RPP-1137 dnia 24 lipca 1991 r. Podobnie jak inne przedsiębiorstwa<br />

utworzone na bazie byłego WPWiK, był przedsiębiorstwem państwowym użyteczności<br />

publicznej, dla którego w świetle przepisów ustawy z dnia 10 maja 1990 r.:<br />

Przepisy wprowadzające ustawę o pracownikach samorządowych (Dz.U. z 1990 r.<br />

Nr 32 poz. 191) należało wybrać organizacyjno-prawną formę prowadzenia działalności<br />

gospodarczej.<br />

Powstałe przedsiębiorstwo było samodzielną, samorządną i samofinansującą się<br />

jednostką gospodarczą, której zadaniem było zapewnienie ciągłości dostaw wody<br />

dla odbiorców, jej zakup oraz odbiór ścieków i eksploatacja oczyszczalni i urządzeń<br />

wodociągowo-kanalizacyjnych.<br />

77


Wodociągi i kanalizacja<br />

78


W statucie RPWiK zatwierdzonym decyzją wojewody katowickiego nr PW-V/3/7/93<br />

z dnia 12 lutego 1993 r. określono cele i podstawowe działania przedsiębiorstwa<br />

polegające na:<br />

bilansowaniu potrzeb w zakresie gospodarki wodnej i ściekowej na terenie działalności,<br />

zapewnieniu ciągłości dostaw wody i odbioru ścieków na terenie Chorzowa<br />

i Świętochłowic,<br />

produkcji, zakupie, sprzedaży wody,<br />

kontroli jakości wody i ścieków,<br />

prowadzeniu eksploatacji urządzeń służących do produkcji, dystrybucji wody<br />

oraz oczyszczalni ścieków i sieci wodno-kanalizacyjnych,<br />

prowadzeniu konserwacji, remontów i modernizacji infrastruktury technicznej,<br />

usuwaniu awarii,<br />

wykonywaniu usług w zakresie podłączeń do sieci wodno-kanalizacyjnych.<br />

Organami ówczesnego Przedsiębiorstwa były: Ogólne Zebranie Pracowników<br />

RPWiK, Rada Pracownicza RPWiK oraz Dyrektor RPWiK. Kompetencje Ogólnego<br />

Zebrania Pracowników oraz Rady Pracowniczej RPWiK określały przepisy ustawy<br />

z dnia 25 września 1991 r. o samorządzie załogi przedsiębiorstwa państwowego<br />

wraz z przepisami wykonawczymi i Statut Samorządu Załogi RPWiK. Dyrektor zarządzał<br />

przedsiębiorstwem i reprezentował je na zewnątrz.<br />

Na mocy uchwały z dnia 9 stycznia 1992 r. komisja do przeprowadzenia inwentaryzacji<br />

majątku dokonała przydziału składników podzielnego mienia, funduszy, wierzytelności<br />

i zobowiązań WPWiK pomiędzy wyodrębnione Rejonowe Przedsiębiorstwa<br />

Wodociągów i Kanalizacji oraz Górnośląskie Przedsiębiorstwo Wodociągów.<br />

Przepisy ustawy z dnia 10 maja 1990 r. wymagały, aby powstałe w wyniku podziału<br />

WPWiK samodzielne przedsiębiorstwa zostały skomunalizowane. Jednak ustanowienie<br />

nowej formy prawnej prowadzenia działalności przez chorzowski RPWiK było utrudnione,<br />

gdyż wraz z przejętym majątkiem trwałym na nowo powstałe przedsiębiorstwo<br />

w Chorzowie i Świętochłowicach<br />

79<br />

Struktura organizacyjna ówczesnego<br />

Przedsiębiorstwa składała<br />

się z 21 komórek organizacyjnych.<br />

Na dzień 1s tycznia 1992 r. RPWiK<br />

zatrudniał 214 pracowników


Wodociągi i kanalizacja<br />

80<br />

przeszły również zobowiązania WPWiK z tytułu zaciągniętego kredytu inwestycyjnego<br />

na realizację zadania związanego z budową oczyszczalni ścieków Klimzowiec. Zadłużenie<br />

sięgało kilkudziesięciu milionów złotych, budowa oczyszczalni była nieukończona,<br />

a także nie było opracowanego modelu jej finansowania. To spowodowało czasowe<br />

odstąpienie od komunalizacji. Aby umożliwić przejęcie na własność RPWiK, Chorzów<br />

i Świętochłowice doprowadziły do założenia związku komunalnego w celu ostatecznego<br />

skomunalizowania przedsiębiorstwa.<br />

Powstały w 1992 r. Samorządowy Chorzowsko-Świętochłowicki Związek Wodociągów<br />

i Kanalizacji, który utworzony został do realizacji wybranych zadań własnych<br />

obu gmin, rozpoczął starania w celu przejęcia wierzytelności RPWiK z tytułu odziedziczonego<br />

zadłużenia. Od 1995 r. Związek zaczął rozwiązywać te problemy, w tym<br />

te związane z finansowaniem budowy oczyszczalni ścieków Klimzowiec. Działania<br />

Związku doprowadziły do tego, że wojewoda zapewnił finansowanie oczyszczalni,<br />

dzięki czemu ukończono jej budowę, a Związek skupił się na oddłużaniu RPWiK.<br />

Po trwających 6 lat negocjacjach z Ministerstwem Finansów uchwałą Rady Ministrów<br />

z dnia 14 listopada 2000 r. Związek uzyskał zgodę na nabycie wierzytelności<br />

RPWiK w wysokości 33 588 384 zł za kwotę 3 985 500 zł. Po tym stał się wierzycielem<br />

Przedsiębiorstwa, a po jego przejęciu umorzył zadłużenie.<br />

Związek został zatem właścicielem RPWiK, a miasta mogły decydować o jego polityce<br />

inwestycyjnej i ekonomicznej.


Dnia 25 września 2001 r. wojewoda śląski, w oparciu o przywołaną wyżej ustawę z dnia<br />

10 maja 1990 r., wydał decyzję komunalizacyjną nr PWIIK/0522/0716-200/11/6/2001,<br />

w której zapisano:<br />

• mienie państwowe należące do RPWiK, a służące użyteczności publicznej, przekazuje<br />

się Samorządowemu Chorzowsko-Świętochłowickiemu Związkowi, dając<br />

mu jednocześnie prawo do wyboru formy przekształcenia przedsiębiorstwa,<br />

• grunty będące własnością Skarbu Państwa, a pozostające w posiadaniu RPWiK,<br />

stają się własnością Związku,<br />

• przedsiębiorstwo państwowe użyteczności publicznej ― RPWiK w Chorzowie ―<br />

staje się przedsiębiorstwem komunalnym,<br />

• funkcję organu założycielskiego wobec RPWiK będącego właścicielem majątku<br />

przejmuje Samorządowy Chorzowsko-Świętochłowicki Związek Wodociągów<br />

i Kanalizacji,<br />

• nabycie mienia RPWiK przez Związek następuje nieodpłatnie.<br />

Następnie w dniu 20 lutego 2003 r. właściciel RPWiK podjął uchwałę w sprawie wyboru<br />

formy organizacyjnej i prawnej oraz sposobu prowadzenia gospodarki wodno-ściekowej.<br />

W uchwale tej zadecydowano, że:<br />

• gospodarka wodno-ściekowa w Chorzowie i Świętochłowicach prowadzona będzie<br />

przez Zakład Budżetowy Związku,<br />

• Zakład Budżetowy utworzy się z majątku RPWiK Chorzów,<br />

• utworzenie Zakładu Budżetowego nastąpi w dniu 1 lipca 2003 r.<br />

22 kwietnia 2003 r. Zgromadzenie Związku podjęło uchwałę o likwidacji RPWiK<br />

i utworzeniu w jego miejsce Chorzowsko-Świętochłowickiego Przedsiębiorstwa<br />

Wodociągów i Kanalizacji, a 1 lipca 2003 r. powstał Zakład Budżetowy.<br />

Mienie zlikwidowanego przedsiębiorstwa komunalnego według stanu na dzień 30<br />

czerwca 2003 r., jak również wszelkie zobowiązania i należności przeszły na Zakład<br />

Budżetowy. Z dniem 1 lipca 2003 r. wszyscy pracownicy RPWiK zostali przekazani<br />

do Chorzowsko-Świętochłowickiego Przedsiębiorstwa Wodociągów i Kanalizacji<br />

na zasadach określonych w art. 231 Kodeksu Pracy, w związku z bezpośrednim<br />

przejęciem praw i obowiązków pracodawcy przez podmiot obejmujący władzę nad<br />

dotychczasowym zakładem pracy.<br />

Ponieważ takie rozwiązanie nie było korzystne dla finansów obu gmin, już 18<br />

grudnia 2003 r. Zakład Budżetowy został przekształcony w spółkę z ograniczoną<br />

odpowiedzialnością (nazwa pozostała bez zmian). Jej jedynym właścicielem<br />

stał się Samorządowy Chorzowsko-Świętochłowicki Związek Wodociągów i Kanalizacji.<br />

w Chorzowie i Świętochłowicach<br />

Projekt tablicy informującej społeczeństwo<br />

o planowanym przedsiewzięciu inwestycyjnym<br />

ze środków ISPA<br />

81


Wodociągi i kanalizacja<br />

82<br />

Zmiana formy organizacyjno-prawnej Przedsiębiorstwa zbiegła się w czasie ze staraniami<br />

Związku na pozyskanie środków z UE na realizację kluczowych zadań z zakresu<br />

gospodarki wodno-ściekowej na terenie Chorzowa i Świętochłowic. Niedostatki<br />

infrastruktury wodno-kanalizacyjnej i zagrożenia z tym związane były przedmiotem<br />

bezustannej troski władz miejskich oraz Przedsiębiorstwa. Szacunkowe koszty podstawowych<br />

inwestycji zabezpieczających normalne funkcjonowanie systemu wodnokanalizacyjnego<br />

przekraczały wielokrotnie nie tylko możliwości firmy, ale i obu gmin.<br />

Stąd też na początku 2003 r. Związek podjął działania mające na celu pozyskanie<br />

środków finansowych z funduszy przedakcesyjnych, które dzięki wsparciu ze strony<br />

Narodowego Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej w Warszawie oraz<br />

Wojewódzkiego Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej w Katowicach<br />

pozwoliły na pozyskanie środków finansowych na opracowanie studium wykonalności<br />

i wniosku aplikacyjnego. Jednocześnie Ministerstwo Środowiska umieściło Chorzów<br />

i Świętochłowice na liście inwestycji priorytetowych załączonych do Strategii<br />

ISPA. Umożliwiło to przedłożenie Komisji Europejskiej wniosku o wsparcie planowanego<br />

przedsięwzięcia z Funduszu ISPA.<br />

Lata 2003–2011<br />

Chorzowsko-Świętochłowickie Przedsiębiorstwo Wodociągów<br />

i Kanalizacji<br />

5 marca 2004 r. Chorzowsko-Świętochłowickie Przedsiębiorstwo Wodociągów<br />

i Kanalizacji <strong>Sp</strong>. z o.o. zostało wpisane do rejestru przedsiębiorców prowadzonego<br />

przez Sąd Rejonowy w Katowicach, Wydział VIII Gospodarczy Krajowego Rejestru<br />

Sądowego pod numerem KRS 0000197406. <strong>Sp</strong>ółka ma swą siedzibę w Chorzowie<br />

przy ul. Składowej 1.<br />

Przedmiotem jej działalności gospodarczej jest wykonywanie zadań na terenie<br />

gmin Chorzów i Świętochłowice w zakresie gospodarki wodno-ściekowej. Zadania<br />

te określić można szczegółowo w sposób następujący:<br />

• zapewnienie bezawaryjnej dostawy wody dla mieszkańców i odprowadzania ścieków,<br />

• porządkowanie gospodarki ściekowej,<br />

• stała kontrola jakości dostarczanej wody oraz odprowadzanych ścieków,<br />

• systematyczna rozbudowa infrastruktury wodno-kanalizacyjnej na terenie Chorzowa<br />

i Świętochłowic,<br />

• prowadzenie długofalowych działań zmierzających do zmniejszenia strat wody,<br />

• likwidacja niezgodnych z prawem podłączeń do sieci wodociągowej oraz nielegalnych<br />

zrzutów ścieków,<br />

• rozbudowa i aktualizacja Systemu Informacji Przestrzennej.<br />

Zbiorowe zaopatrzenie w wodę i odprowadzanie ścieków prowadzone jest przez<br />

Przedsiębiorstwo na podstawie zezwolenia udzielonego uchwałą nr 02/2003 z dnia<br />

13 stycznia 2003 r. Zgromadzenia Samorządowego Chorzowsko-Świętochłowickiego<br />

Związku Wodociągów i Kanalizacji w Chorzowie.<br />

Dostarczanie wody dokonywane jest dla wszystkich odbiorców usług w oparciu o takie<br />

same zasady technologiczne i techniczne. Zróżnicowanie pod względem ilości poboru<br />

wody uzasadnia taryfa przewidująca cenę za każdy dostarczony m³.<br />

Dotyczy to zarówno zbiorowego zaopatrzenia w wodę budynków jednorodzinnych<br />

i wielorodzinnych oraz budynków użyteczności publicznej, przeznaczonych na cele<br />

usługowo-handlowe, jak również odbiorców przemysłowych. Woda poddawana<br />

jest tym samym procesom, a dla prawie wszystkich odbiorców usług zainstalowano<br />

wodomierze główne.<br />

W zakresie dostawy wody spółka ponosi koszty stałe obsługi swoich klientów, bez<br />

względu na to, czy nastąpił pobór wody przez odbiorcę czy też nie, co jest wymuszane<br />

przez stan gotowości do jej dostarczenia.<br />

Większość odbiorców dostarczanej wody jest równocześnie dostawcami ścieków.<br />

Do urządzeń kanalizacyjnych będących w posiadaniu Przedsiębiorstwa odprowa-


dzane są również nieczystości podmiotów niebędących odbiorcami usług spółki w<br />

zakresie dostaw wody.<br />

Określone w taryfie ceny i stawki opłat stałych stosuje się przy zachowaniu standardów<br />

jakościowych obsługi klientów, które wynikają z obowiązujących przepisów<br />

prawnych i które zostały określone w „Regulaminie dostarczania wody i odprowadzania<br />

ścieków na obszarze gmin Chorzowa i Świętochłowic” uchwalonym przez<br />

Zgromadzenie Samorządowego Chorzowsko-Świętochłowickiego Związku Wodociągów<br />

i Kanalizacji z siedzibą w Chorzowie uchwałą nr 1/2006 z dnia 20 kwietnia<br />

2006 r. Woda dostarczana odbiorcom pochodzi w całości z zakupu od Górnośląskiego<br />

Przedsiębiorstwa Wodociągów w Katowicach.<br />

Jakość wody jest dobra, a jej skład fizykochemiczny i bakteriologiczny spełnia wymagania<br />

obowiązujących norm. Przedsiębiorstwo na bieżąco dokonuje kontroli jej<br />

jakości w laboratorium własnym posiadającym stosowną akredytację, laboratorium<br />

GPW oraz w razie potrzeb w laboratorium sanepidu.<br />

Obszar działania Chorzowsko-Świętochłowickiego Przedsiębiorstwa<br />

Wodociągów i Kanalizacji<br />

Przedsiębiorstwo jest właścicielem przeważającej większości istniejącej infrastruktury<br />

wodociągowo-kanalizacyjnej na terenie Chorzowa i Świętochłowic. Oba<br />

miasta leżą w obrębie aglomeracji katowickiej, w centrum Górnośląskiego Okręgu<br />

Przemysłowego, w południowej części Wyżyny Śląskiej, na tzw. Płaskowyżu Bytomsko-Katowickim,<br />

na obszarze o urozmaiconej rzeźbie.<br />

w Chorzowie i Świętochłowicach<br />

Mapa aglomeracji Chorzów-Świętochłowice określająca<br />

obszar działania <strong>ChŚPWiK</strong> <strong>Sp</strong>. z o.o.<br />

83


Wodociągi i kanalizacja<br />

Zbiornik Goczałkowicki, widoczne ujęcia wody:<br />

z lewej do stacji Srumień,<br />

z prawej do stacji Goczałkowice<br />

84<br />

Obszar Świętochłowic obejmuje 13,22 km². Zamieszkuje go ok. 52 tys. osób. Powierzchnia<br />

Chorzowa, który liczy ok. 108 tys. mieszkańców, wynosi 33,5 km².<br />

Gminy odpowiadają za przyjętą przez nie politykę świadczenia usług komunalnych<br />

zaopatrzenia w wodę oraz odbioru i oczyszczania ścieków.<br />

Cała ludność Chorzowa i Świętochłowic ma dostęp do wody pitnej; ścieki są odprowadzane<br />

do komunalnego systemu kanalizacji. Przedsiębiorstwo zbiera więcej<br />

ścieków, niż sprzedaje wody pitnej, ponieważ do sieci kanalizacyjnej jest podłączone<br />

dodatkowo osiedle Tysiąclecia w Katowicach, które liczy ok. 10,5 tys. mieszkańców.<br />

Istnieje niewielka ilość nieruchomości, które wodę pobierają z zakładów przemysłowych<br />

(tzw. osiedla zakładowe) lub mają własne ujęcia wody.<br />

System zaopatrzenia w wodę<br />

System zaopatrzenia w wodę stanowi istotny element kształtowania każdego regionu.<br />

Zaopatrzenie odbiorców Górnośląskiego Okręgu Przemysłowego, z nielicznymi<br />

wyjątkami, odbywa się w oparciu o magistralną sieć wodociągową należącą do<br />

Górnośląskiego Przedsiębiorstwa Wodociągów SA w Katowicach, które jest producentem<br />

i hurtowym dostawcą wody dla wielu przedsiębiorstw wodociągowych.<br />

Główną przyczyną takiego stanu rzeczy jest brak możliwości bezpośredniego pozyskania<br />

wody przez lokalne przedsiębiorstwa z powodu niewielkiej liczby potencjalnych<br />

źródeł oraz silnie skoncentrowanego przemysłu ciężkiego. Między innymi<br />

na terenie Chorzowa i Świętochłowic nie ma możliwości innego sposobu pozyskiwania<br />

wody niż jej zakup od Górnośląskiego Przedsiębiorstwa Wodociągów, które<br />

realizuje ponadto dostawy wody do 64 gmin województwa śląskiego i 3 gmin województwa<br />

małopolskiego.<br />

Dostawa wody do Chorzowa i Świętochłowic następuje za pośrednictwem studni<br />

wodomierzowych rozmieszczonych w rejonie przebiegu sieci magistralnych. Na terenie<br />

obu miast istnieją 63 punkty zakupu wody, z czego 20 z nich zlokalizowanych<br />

jest na obszarze Świętochłowic, a pozostałe 43 w granicach Chorzowa. Zużycie wody<br />

w poszczególnych punktach jest zróżnicowane, w 2010 r. wyniosło ono dla wszystkich<br />

punktów średnio około 23 200 m³ na dobę. Zaopatrzenie mieszkań w wodę z tych<br />

miejsc zakupu wiąże się z utrzymaniem, modernizacją oraz rozbudową systemu wo-<br />

Fot Andrzej Siudy (GPW SA)


dociągowego obu miast. To za jego pośrednictwem Przedsiębiorstwo realizuje jedno<br />

z podstawowych swoich zadań, jakim jest dostarczanie wody w sposób ciągły i niezawodny<br />

w wymaganej ilości, jakości i pod odpowiednim ciśnieniem.<br />

Głównymi elementami systemu wodociągowego Chorzowa i Świętochłowic są przewody<br />

wodociągowe wraz z armaturą i oprzyrządowaniem. Długość przewodów wynosi<br />

łącznie 332,1 km razem z podłączeniami, z czego 94,7 km znajduje się na terenie<br />

Świętochłowic, a pozostała część 237,4 km na obszarze Chorzowa. Sieć wodociągowa<br />

obu miast została wykonana w przeważającej mierze w układzie pierścieniowym.<br />

Pozwala on na dostawę wody z co najmniej dwóch stron, co jednocześnie zmniejsza<br />

prawdopodobieństwo całkowitej przerwy w zaopatrzeniu w wodę poszczególnych<br />

odbiorców. Większość przewodów wodociągowych Przedsiębiorstwa stanowią<br />

rur ciągi o zakresie średnicy do 100 mm z udziałem 62,32% ogólnej długości. Przewody<br />

o średnicy od 100 mm do 200 mm stanowią 25,88% całości, a powyżej 200 mm<br />

― 11,8%. Budowa systemu wodociągowego Chorzowa i Świętochłowic sięga końca<br />

XIX w. Funkcjonujące dziś najstarsze przewody wodociągowe pochodzą z początku<br />

XX w. Przewody z pierwszej połowy XX w. stanowią 38% długości sieci. W tym okresie<br />

wodociągi wykonywano głównie z rur żeliwnych, a tylko w niewielkim zakresie z rur<br />

stalowych. Od końca II wojny światowej zaobserwować można stopniowy wzrost<br />

zastosowania rur stalowych przy budowie sieci wodociągowej. Całkowita dominacja<br />

stali ma miejsce w latach 70-tych i 80-tych ubiegłego wieku. Z tamtego okresu pochodzi<br />

obecnie około 13% sieci wodociągowej. W ostatnich latach konsekwentnie rezygnowano<br />

z materiałów tradycyjnych, a więc z żeliwa i stali, na rzecz nowoczesnych<br />

materiałów, jakimi są wyroby z tworzyw sztucznych. Początkowo zaczęto stosować<br />

rury z PVC, a obecnie wykorzystuje się głównie rury polietylenowe (PE).<br />

Oprócz sieci wodociągowych w skład systemu wchodzą lokalne urządzenia do regu-<br />

40%<br />

35%<br />

30%<br />

25%<br />

20%<br />

15%<br />

10%<br />

5%<br />

0%<br />

Struktura materiałowa sieci wodociągowej Chorzowa i Świętochłowic<br />

Stal Stal<br />

ocynkowana<br />

Żeliwo Żeliwo<br />

sferoidalne<br />

PE PVC<br />

lacji ciśnienia wody z powodu usytuowania odbiorców na różnych wysokościach, co<br />

głównie związane jest z ukształtowaniem terenu bądź wysokością zabudowy. System<br />

wodociągowy musi być więc podzielony na różne strefy ciśnienia w celu zapewnienia<br />

optymalnych jego wartości. Wysokość ciśnienia dyspozycyjnego jest zróżnicowana<br />

w poszczególnych punktach dostawy wody i waha się od 0,35 MPa do 0,6<br />

MPa. W celu zapewnienia odpowiedniej jakości usług w tym zakresie, w zależności od<br />

potrzeb, realizowane jest podwyższanie lub obniżanie ciśnienia wody. Podwyższanie<br />

ciśnienia następuje przy pomocy pompowni. Na terenie działalności Przedsiębiorstwa<br />

funkcjonuje 27 takich obiektów, a długość sieci wysokiej strefy wynosi 49,8 km,<br />

co stanowi 15% sieci ogółem. Natomiast obniżanie ciśnienia jest realizowane przy<br />

pomocy specjalnych regulatorów ― Przedsiębiorstwo posiada 4 takie urządzenia.<br />

Zapewnienie ciągłości i niezawodności dostaw wody, jej odpowiedniego ciśnienia<br />

i wymaganej ilości wiąże się z wykonywaniem szeregu czynności i nie obejmuje jeszcze<br />

wszystkich aspektów usług świadczonych przez Przedsiębiorstwo.<br />

Wodę należy przetransportować do odbiorcy w taki sposób, aby nie następowa-<br />

w Chorzowie i Świętochłowicach<br />

Fragment rurociągu Goczałkowice<br />

85


8000000<br />

Wodociągi i kanalizacja<br />

Porównanie 7000000 sprzedaży wody w Chorzowie<br />

i Świętochłowicach w rozbiciu na odbiorców<br />

(w m³) w latach 1991–2011<br />

10000000<br />

6000000<br />

9000000<br />

8000000<br />

5000000<br />

7000000<br />

4000000<br />

6000000<br />

5000000<br />

3000000<br />

4000000<br />

2000000<br />

3000000<br />

2000000<br />

1000000<br />

1000000<br />

0<br />

0<br />

1991 1996 2001 2006 2011<br />

gospodarstwa domowe Chorzów<br />

gospodarstwa domowe<br />

Świętochłowice<br />

przemysł Chorzów<br />

przemysł Świętochłowice<br />

pozostali odbiorcy Chorzów<br />

pozostali odbiorcy Świętochłowice<br />

86<br />

ło jej wtórne zanieczyszczenie w systemie dystrybucji. Musi ona spełniać wysokie<br />

wymagania jakości wody przeznaczonej do spożycia przez ludzi na samym końcu<br />

systemu wodociągowego, czyli u odbiorcy. Wychodząc naprzeciw tym wymaganiom,<br />

jakość wody dostarczanej mieszkańcom obu miast jest stale kontrolowana.<br />

Przedsiębiorstwo posiada akredytowane laboratorium według wymagań normy<br />

PN-EN ISO/IEC 17025:2005. W zakresie jakości wody prowadzony jest monitoring<br />

wewnętrzny, kontrolny oraz przeglądowy na podstawie harmonogramu uzgadnianego<br />

corocznie z Państwowym Powiatowym Inspektorem Sanitarnym. Badaniom<br />

podlegają wszystkie strefy zasilania na całym obszarze zaopatrzenia w wodę w ilości<br />

wymaganej przez przepisy prawne. Ponadto Państwowa Inspekcja Sanitarna<br />

realizuje własny harmonogram badań jakości wody.<br />

<strong>Sp</strong>adek zużycia wody<br />

1991 1996 2001 2006 2011<br />

gospodarstwa domowe Chorzów<br />

gospodarstwa domowe<br />

Świętochłowice<br />

przemysł Chorzów<br />

przemysł Świętochłowice<br />

pozostali odbiorcy Chorzów<br />

pozostali odbiorcy Świętochłowice<br />

W ciągu ostatniej dekady zużycie wody w polskich miastach spadło z ponad 260 l<br />

do 160 l na mieszkańca dziennie i wciąż spada. Trend ten wywołany jest czynnikami<br />

ekonomicznymi i technicznymi. Do pierwszych zalicza się takie zmiany, jak wzrost<br />

cen i zmiany w sposobach naliczania opłat, związane z instalacją indywidualnych<br />

wodomierzy w mieszkaniach, co motywuje mieszkańców do bardziej racjonalnego<br />

użytkowania zasobów. Wcześniejsze pomiary zużycia wody obejmowały także<br />

wszystkie straty w sieciach; dzięki instalacji wodomierzy zarówno w mieszkaniach,<br />

jak i w budynkach straty te nie są ujmowane w pomiarach zużycia wody, lecz stanowią<br />

część strat ogólnych.<br />

Trendy zużycia wody przez gospodarstwa domowe są zgodne z tendencjami<br />

ogólnokrajowymi. W roku 1990 zużycie wody wynosiło ok. 300 l na mieszkańca<br />

dziennie; w roku 2000 już tylko ok. 110 l (Chorzów ― 107, Świętochłowice ― 116).<br />

Następnie w latach 2000–2002 poziom zużycia wody spadł jeszcze o 4–8 l na<br />

dobę i w dalszym ciągu wyraźna jest tendencja spadkowa. Malejąca liczba ludności<br />

dodatkowo wpływa na niższe zużycie wody w gospodarstwach domowych, co<br />

powoduje, iż koszty operacyjne zakupu i dystrybucji w przeliczeniu na m³ wody<br />

są coraz wyższe.<br />

Straty wody


Straty wody są naturalnym zjawiskiem występującym w każdej gospodarce wodociągowej.<br />

Powstają one od miejsca ujęcia wody do miejsca jej zużywania. Problem<br />

ten występuje we wszystkich wodociągach na świecie, a jego ograniczenie jest jednym<br />

z najważniejszych zadań przedsiębiorstw wodociągowych. Minimalizacja strat<br />

związana jest przede wszystkim z ochroną zasobów wodnych, szczególnie że Polska<br />

należy do jednych z najuboższych w zasoby wodne krajów Europy. Szacowane zasoby<br />

wynoszą tylko 1 600 m³ w przeliczeniu na jednego mieszkańca na rok. W pozostałej<br />

części Europy średnio wskaźnik ten jest trzykrotnie wyższy. Ochrona zasobów<br />

wodnych to nie wszystko, poziom strat wody ma wpływ m.in. na zużycie chemikaliów<br />

przy uzdatnianiu wody oraz energii elektrycznej niezbędnej do wtłoczenia wody<br />

do sieci, a także szeroki wymiar ekonomiczny. W związku z tym racjonalne gospodarowanie<br />

wodą, w tym ograniczenie nadmiernych strat, winno być zadaniem priorytetowym<br />

w każdej gospodarce wodociągowej, szczególnie w naszym kraju.<br />

Walka z nadmiernymi stratami jest procesem stosunkowo trudnym ze względu na<br />

różnorodność czynników, które je powodują. Działalność przedsiębiorstwa ukierunkowana<br />

na straty wody musi więc uwzględniać te czynniki i precyzyjnie trafiać<br />

w obszary, w których straty są największe i których likwidacja daje rezultaty w stosunkowo<br />

krótkim okresie czasu.<br />

Woda w systemie dystrybucji zasadniczo dzieli się na trzy części:<br />

Do strat pozornych zalicza się w szczególności błędy pomiarowe na wodomierzach<br />

oraz nierównomierność odczytów ich wskazań stanowiące niewielką część ogólnej<br />

ilość strat. Straty rzeczywiste to straty głównie na skutek wycieków. O ich liczbie i rodzaju<br />

decyduje wiele czynników. Do najczęstszych zalicza się:<br />

nadmierne ciśnienie i duże jego wahania w sieci wodociągowej,<br />

wady materiałowe rur, armatury oraz złączek,<br />

niedbała i niezgodna z zasadami ich budowa,<br />

nieostrożne prowadzenie robót w pobliżu przewodów wodociągowych, szczególnie<br />

przy silnie skoncentrowanym uzbrojeniu podziemnym,<br />

warunki gruntowo-wodne w miejscach ułożenia przewodów,<br />

przemarzanie gruntu w otoczeniu rurociągu,<br />

jakość transportowanej wody,<br />

wieloletnia eksploatacja przewodów bez przeprowadzania renowacji,<br />

nadmierne obciążenia spowodowane ruchem ciężkich pojazdów, prądy błądzące,<br />

wpływ eksploatacji górniczej lub pogórniczej.<br />

Mając na uwadze prowadzenie racjonalnej gospodarki wodnej, Przedsiębiorstwo<br />

już od początku lat 90-tych uskutecznia działania w tym zakresie, czego skutkiem<br />

jest stały spadek ilości strat wody.<br />

Gospodarka ściekowa<br />

w Chorzowie i Świętochłowicach<br />

87


Wodociągi i kanalizacja<br />

Stały monitoring w zakresie badania przepływów<br />

oraz ciśnienia w sieci wodociągowej<br />

88<br />

Sieć kanalizacyjna Świętochłowic i Chorzowa, eksploatowana przez Przedsiębiorstwo,<br />

ma długość ok. 313,7 km. Układ przestrzenny miast w większości przypadków<br />

pozwala na ich grawitacyjny transport do oczyszczalni ścieków Klimzowiec.<br />

Niemniej jednak przedsiębiorstwo posiada 27 urządzeń do lokalnego przepompowywania<br />

ścieków, a długość przewodów ciśnieniowych wynosi ogółem ok.<br />

21,6 km. Większość rur eksploatowanej przez spółkę sieci kanalizacyjnej ma średnicę<br />

od 200 mm do 2 400 mm, przy czym zdecydowaną większość (ok. 75%) stanowią<br />

kanały o średnicy 300–400 mm. Wiek sieci waha się w przedziale od 1900 r.<br />

do 2011 r., z czego ok. 50% wybudowane zostało przed 1950 r.<br />

Początki powstawania kanalizacji w obu miastach przypadają na koniec XIX<br />

w. kiedy odbiornikami ścieków były cieki otwarte. W miarę rozwoju miast<br />

następowała budowa nowych kanałów, a cieki otwarte stopniowo przeistaczały<br />

się w kolektory kanalizacyjne. Dzisiejsze nazwy niektórych głównych<br />

kolektorów pochodzą od nazw ich poprzedników, czyli kanałów otwartych.<br />

W Chorzowie są to przede wszystkim Czarny Rów, Suez i Johanka, a w Świętochłowicach<br />

Nowobytomka, czy kolektor Fludra, dziś nazywany już Lipiny<br />

– Rawa. Osią systemu kanalizacji odprowadzającej ścieki z terenu Chorzowa<br />

i Świętochłowic jest kanał rzeki Rawy, która w wyniku prowadzonej działalności<br />

przemysłowej i urbanizacyjnej została pozbawiona naturalnych źródeł zasilania<br />

i obecnie płyną w niej wyłącznie ścieki komunalne i przemysłowe oraz


wody drenażowe i opadowe. Powierzchnia zlewni do przekroju oczyszczalni<br />

w Klimzowcu wynosi 31,7 km².<br />

System kanalizacyjny<br />

Zasięg systemu kanalizacyjnego obsługiwanego przez Przedsiębiorstwo stanowi<br />

jednocześnie teren aglomeracji Chorzów – Świętochłowice określony zgodnie z<br />

rozporządzeniem Ministra Środowiska z dnia 1 lipca 2010 r. w sprawie sposobu<br />

wyznaczania obszaru i granic aglomeracji. Wielkość obszaru wynosi 200 727 RLM,<br />

co kwalifikuje go do aglomeracji, do których stosowane są najsurowsze wymagania<br />

dotyczące jakości ścieków oczyszczonych. Aglomeracja Chorzów – Świętochłowice<br />

zasadniczo obejmuje obszary dwóch miast: Chorzowa i Świętochłowic<br />

oraz niewielki fragment miasta Katowice zlokalizowany w sąsiedztwie oczyszczalni<br />

ścieków Klimzowiec. Miejscowości tworzące aglomerację posiadają status<br />

miast na prawach powiatu, a wysoki stopień urbanizacji powoduje, że granice<br />

pomiędzy nimi nie posiadają naturalnego charakteru i przebiegają głównie przez<br />

tereny jednorodne strukturalnie (mieszkaniowe, przemysłowe). Poza granicami<br />

aglomeracji znajdują się peryferyjne części Chorzowa i Świętochłowic stanowiące<br />

nieskanalizowane tereny o charakterze rolniczym, leśnym i poprzemysłowym<br />

(zrekultywowane hałdy). Wyjątek stanowią obszary przemysłowe w dzielnicy<br />

Chorzów Stary oraz tereny Wojewódzkiego Parku Kultury i Wypoczynku wchodzące<br />

w skład aglomeracji Katowice. Jej charakterystyka, zmiany oraz cele gospodarki<br />

ściekowej określone zostały w Planie Aglomeracji przygotowanym<br />

przez Przedsiębiorstwo pod nadzorem Wydziału Ochrony Środowiska Urzędu<br />

Marszałkowskiego w Katowicach.<br />

W celu spełnienia wymogów przepisów prawa ochrony środowiska oraz rozwiązania<br />

największych problemów w zakresie gospodarki wodno-ściekowej na terenie<br />

aglomeracji Chorzów – Świętochłowice, podjęto działania w zakresie pozyskania<br />

dofinansowania ze środków UE. Zakres planowanych inwestycji zakładał przede<br />

wszystkim zminimalizowanie niekorzystnego oddziaływania na środowisko, po-<br />

w Chorzowie i Świętochłowicach<br />

89<br />

Oczyszczalnia ścieków Klimzowiec ― zdjęcie<br />

z lotu ptaka (sierpień 2009 r.) ― przed<br />

kompleksową modernizacją<br />

<strong>Sp</strong>osób wyliczenia RLM dla aglomeracji<br />

Chorzów – Świętochłowice<br />

Równoważna Liczba Mieszkańców całk.<br />

= RLM mieszkańców + RLM łóżek noclegowych<br />

dla turystów + RLM przemysłu =<br />

171 372 + 284 + 29 071 = 200 727<br />

*dane na dzień 31.12.2010 r.


Kolektor ściekowy Batory w rejonie<br />

ul. Szpitalnej w Chorzowie<br />

Wodociągi i kanalizacja<br />

Wnętrze rury HOBAS o przekroju<br />

2 400 mm ― kolektor ściekowy „Rawa”<br />

przed włączeniem do eksploatacji<br />

90<br />

przez:<br />

przykrycie części otwartego koryta Rawy, w celu zatrzymania wydzielania odorów<br />

do atmosfery oraz utrzymania stałej temperatury ścieków w okresie zimowym,<br />

przetransportowanie nieoczyszczanych ścieków z dzielnicy Chropaczów do<br />

oczyszczalni ścieków Klimzowiec, aby zapobiec zanieczyszczaniu środowiska<br />

w zlewni rzeki Bytomki,<br />

modernizację oczyszczalni ścieków Klimzowiec w celu uzyskania efektów<br />

zgodnych z obowiązującymi przepisami dotyczącymi odprowadzania ścieków<br />

oczyszczonych do wód śródlądowych oraz przystosowania obiektu do przyjęcia<br />

dodatkowych nieczystości z dzielnicy Chropaczów.<br />

Zakończona w 2011 r. realizacja Projektu Funduszu <strong>Sp</strong>ójności pn.: „Zaopatrzenie<br />

w wodę i oczyszczanie ścieków w Chorzowie – Świętochłowicach” umożliwiła spełnienie<br />

wszystkich wymagań Dyrektywy Ściekowej i dzięki temu:<br />

cały ładunek ścieków z aglomeracji jest zbierany przez system kanalizacyjny<br />

i doprowadzany do oczyszczenia (98,8% mieszkańców jest podłączonych do<br />

kanalizacji, od pozostałych 1,2% ścieki dowożone są do oczyszczalni ścieków<br />

Klimzowiec taborem asenizacyjnym),<br />

oczyszczalnia ścieków Klimzowiec obsługująca aglomerację Chorzów – Świętochłowice<br />

jest przystosowana do usuwania 100% ładunku zanieczyszczeń powstających<br />

w aglomeracji,<br />

parametry ścieków oczyszczonych odprowadzanych z oczyszczalni ścieków<br />

Klimzowiec są zgodne z wymaganiami ustawy Prawo Wodne oraz rozporządzenia<br />

Ministra Środowiska w sprawie warunków, jakie należy spełnić przy wprowadzaniu<br />

ścieków do wód lub do ziemi.<br />

Od historycznych źródeł do wlotu na oczyszczalnię ścieków Klimzowiec, Rawa oraz<br />

kanały: Czarny Rów, Suez i Johanka, pierwotnie otwarte, obecnie są na całym odcinku<br />

przykryte. Lokalna kanalizacja rozdzielcza, stanowiąca ok. 30% długości sieci<br />

kanalizacyjnej w aglomeracji Chorzów – Świętochłowice, ma niewielkie znaczenie<br />

dla całego systemu, ponieważ do oczyszczalni dopływa mieszanina wszystkich rodzajów<br />

ścieków, takich jak:<br />

ścieki bytowe ― nazywane również sanitarnymi, pochodzące z budynków zamieszkania<br />

zbiorowego, funkcjonowania gospodarstw domowych,<br />

ścieki opadowe i roztopowe ― nazywane ściekami deszczowymi, pochodzące<br />

z terenów zanieczyszczonych o trwałej nawierzchni w przypadku opadów atmosferycznych,<br />

ścieki przemysłowe, nie będące ściekami sanitarnymi ani też deszczowymi,


związane z działalnością przemysłową coraz mniej licznej grupy zakładów przemysłowych<br />

na terenie Chorzowa i Świętochłowic.<br />

Ta mieszanina nieczystości ostatecznie trafia do oczyszczalni Klimzowiec, gdzie<br />

dodatkowo, osobnym rurociągiem, doprowadzane są bezpośrednio zafenolowane<br />

ścieki ze stawu Kalina usytuowanego w Świętochłowicach przy hałdzie odpadów<br />

poprodukcyjnych po byłych Zakładach Chemicznych Hajduki.<br />

Głównym zadaniem kanalizacji jest odprowadzanie ścieków w sposób ciągły i niezawodny.<br />

Czynności wykonywane w ramach eksploatacji związane są więc przede<br />

wszystkim z utrzymaniem nieprzerwanego odprowadzania ścieków przy uwzględnieniu<br />

stanu technicznego kanałów. Najczęstszymi powodami awarii sieci kanalizacyjnych<br />

są:<br />

zapchania kanałów,<br />

uszkodzenia studzienek,<br />

wszelkie pęknięcia, osunięcia i ubytki.<br />

Mając to na uwadze, służby techniczne Przedsiębiorstwa prowadzą następujące<br />

prace eksploatacyjne:<br />

okresowe przeglądy, w tym przy użyciu zestawu do teleinspekcji przewodów kanalizacyjnych,<br />

czyszczenie i udrażnianie kolektorów, w tym przy użyciu pojazdów typu SC, SK<br />

oraz nowocześniejszym ― SCK,<br />

wykonywanie remontów oraz usuwanie bieżących awarii.<br />

Niemal 70% sieci znajduje się w granicach administracyjnych Chorzowa i po-<br />

dobne proporcje występują w ilościach ścieków odprowadzanych z kanalizacji<br />

do Rawy będącej głównym kolektorem transportującym je do oczyszczalni.<br />

Kolektor Rawa obecnie odprowadza ścieki w przeciętnej ilości ok. 26 tys. m³ na<br />

dobę do oczyszczalni ścieków Klimzowiec, gdzie następuje proces ich mechaniczno-biologicznego<br />

oczyszczania.<br />

Zestawienie ilości wytworzonych ścieków<br />

na terenie miasta Chorzów w latach 1991–2011<br />

Zestawienie ilości wytworzonych ścieków<br />

w Chorzowie i Świętochłowicach<br />

Struktura materiałowa sieci kanalizacyjnej<br />

Chorzowa i Świętochłowic<br />

91


Wodociągi i kanalizacja<br />

92<br />

na terenie miasta Świętochłowice w latach 1991–2011<br />

Oczyszczalnia ścieków Klimzowiec<br />

Oczyszczalnia ścieków Klimzowiec położona jest w granicach administracyjnych<br />

Chorzowa, gdzie prowadzony jest proces mechanicznego oczyszczania ścieków<br />

(tzw. część mechaniczna), oraz Katowic, gdzie prowadzone są procesy biologicznego<br />

usuwania biogenów (tzw. część biologiczna). W bezpośrednim sąsiedztwie<br />

obiektu położone są duże osiedla mieszkaniowe, Drogowa Trasa Średnicowa<br />

(DTŚ), jak również Castorama i Centrum Handlowe Auchan. Ponieważ oczyszczalnia<br />

ścieków jest miejscem koncentracji na niewielkim terenie zanieczyszczeń<br />

z całego miasta (w tym wypadku z dwóch miast oraz części trzeciego ― Katowic),<br />

bliskie sąsiedztwo zabudowań mieszkalnych sprawia, iż Klimzowiec jest, a właściwie<br />

można już powiedzieć, że był, wyjątkowo uciążliwym sąsiadem dla okolicznych<br />

mieszkańców. Teraz jest już tylko ciekawostką, że gdy w latach 1912–1913 rozpoczęto<br />

budowę oczyszczalni, tereny wokół były niezamieszkane.<br />

Obecnie ta powstała na początku XX w. oczyszczalnia jest jedną z największych,<br />

a dzięki zakończonej w 2011 r. modernizacji, również jedną z najnowocześniejszych<br />

oczyszczalni w Polsce. Kompleksowa przebudowa zrealizowana jako jedno z zadań<br />

projektu Funduszu <strong>Sp</strong>ójności zapewniła uzyskanie pełnej zgodności parametrów<br />

ścieków oczyszczonych oraz wytworzonych osadów z przepisami dyrektywy 91/271/<br />

EWG z dnia 21 maja 1991 r. dotyczącej oczyszczania ścieków komunalnych, jak również<br />

rozporządzenia Ministra Środowiska z dnia 24 lipca 2006 r. w sprawie warunków,<br />

jakie należy spełnić przy wprowadzaniu ścieków do wód lub do ziemi oraz w sprawie<br />

substancji szczególnie szkodliwych dla środowiska wodnego. Umożliwiło to uzyskanie<br />

pozwolenia wodno-prawnego na wprowadzanie oczyszczonych ścieków komunalnych<br />

do rzeki Rawy, które zostało wydane przez Marszałka Województwa Śląskiego<br />

decyzją z dnia 24 czerwca 2011 r. nr 1876/OS/2011.<br />

W ramach udzielonego pozwolenia wodnoprawnego Przedsiębiorstwo zobowiązane<br />

zostało do:<br />

1. prowadzenia pomiarów ilości i jakości ścieków wprowadzanych do rzeki Rawy<br />

zgodnie z wytycznymi zawartymi w rozporządzeniu Ministra Środowiska<br />

z dnia 24 lipca 2006 r. w sprawie warunków, jakie należy spełnić przy wprowadzaniu<br />

ścieków do wód lub do ziemi oraz w sprawie substancji szczególnie<br />

szkodliwych dla środowiska wodnego (Dz.U. Nr 137 poz. 984 z późn. zm.),<br />

2. utrzymywania w należytym stanie technicznym urządzeń do oczyszczania<br />

oraz wprowadzania ścieków do odbiornika.<br />

Procesy technologiczne<br />

Pierwszym etapem usuwania zanieczyszczeń jest oczyszczanie mechaniczne.<br />

Urządzenia służące do tego celu znajdują się w całości po stronie chorzowskiej.<br />

Pierwszym narzędziem do oczyszczania ścieków są dwie kraty rzadkie o prześwicie<br />

40 mm. Na nich, w procesie cedzenia, usuwane są zanieczyszczenia, takie jak np.<br />

szmaty, folie, butelki. Następnie ścieki dopływają do budynku krat gęstych, gdzie


znajdują się trzy kraty o prześwicie 6 mm. Tutaj również zachodzi proces cedzenia.<br />

Zatrzymane na kratach gęstych tzw. skratki (patyczki higieniczne, włókniny, liście)<br />

odprowadzane są poprzez przenośnik ślimakowy do prasopłuczki. Tam są płukane,<br />

odwadniane, szatkowane w przenośniku ślimakowym pionowym rozdrabniającym<br />

i odprowadzane do kontenera. Kolejnym urządzeniem w ciągu mechanicznego<br />

oczyszczania ścieków są piaskowniki poziome, dwukorytowe. Nieczystości przepływają<br />

przez piaskownik ze stałą prędkością około 0,3 m/s. W takich warunkach<br />

piasek opada na dno piaskownika, skąd przepompowywany jest do separatorów<br />

piasku. Służą one do płukania i odwadniania. Oczyszczony i suchy piasek składowany<br />

jest w kontenerach, po napełnieniu których przekazywany jest odbiorcy.<br />

Ścieki po piaskownikach dopływają do dwóch osadników wstępnych, w których podczas<br />

procesu sedymentacji zatrzymywana jest łatwoopadająca zawiesina organiczna<br />

― tzw. osad wstępny. Jest on przepompowywany do zagęszczaczy grawitacyjnych,<br />

a następnie do zbiorników osadu zagęszczonego. Przepustowość hydrauliczna części<br />

mechanicznej wynosi maksymalnie 7 800 m³ na godzinę. W przypadku dopłynięcia<br />

większej ilości ścieków (np. podczas intensywnych opadów), ich nadmiar wydostanie<br />

się przelewem burzowym zlokalizowanym w komorze przed kratami rzadkimi.<br />

Część biologiczna oczyszczani może przyjąć 5 600 m³ na godzinę ścieków, ich nad-<br />

miar zostanie zgromadzony w zbiornikach retencyjnych znajdujących się przed<br />

osadnikami wstępnymi. W zbiornikach tych znajdują się pompy służące do szybkiego<br />

odpompowania nieczystości oraz specjalna instalacja do spłukiwania dna zbiornika<br />

falą ścieku oczyszczonego. Po oczyszczeniu mechanicznym ścieki dopływają do<br />

pompowni, gdzie zabudowane są cztery pompy wirowe o wydajności 1 800 m³ na<br />

godzinę każda. Służą one do przepompowywania ścieków na reaktory biologiczne.<br />

Oczyszczalnia ścieków Klimzowiec jest obiektem z podwyższonym usuwaniem<br />

związków biogennych, takich jak azot i fosfor. Środkiem czyszczącym jest osad<br />

czynny. Jest to kłaczkowata zawiesina, w której żyją setki różnych mikroorganizmów<br />

(bakterii, grzybów, pierwotniaków). Bakterie traktują zanieczyszczenia jak<br />

pożywienie, a w części biologicznej stwarza im się odpowiednie warunki do roz-<br />

w Chorzowie i Świętochłowicach<br />

Hermetyzacja osadników wstępnych<br />

93<br />

Część mechaniczna OŚ Klimzowiec<br />

z lotu ptaka (lipiec 2011 r.)


Wodociągi i kanalizacja<br />

94


Urządzenia ścieżki gazowej<br />

Wydzielone komory fermentacyjne<br />

wraz z maszynownią i kotłownią<br />

Część biologiczna OŚ Klimzowiec<br />

z lotu ptaka (lipiec 2011 r.)<br />

1. Pompownia główna scieków<br />

2. Zagęszczacze grawitacyjne<br />

3. Komora rozdziału KR-2<br />

4. Komora defosfatacji i predenitryfikacji<br />

5. Komora rozdziału KR-3<br />

6. Komory denitryfikacji<br />

7. Komora pośrednia ścieków<br />

8. Komory nitryfikacji<br />

9. Komora rozdziału KR-5/1 oraz KR5/2<br />

10. Osadniki wtórne<br />

11. Pompownia osadów<br />

12. Zagęszczacze mechaniczne<br />

13. Dezintegracja<br />

14. Zbiorniki pośrednie osadu<br />

15. Wydzielone komory fermentacyjne<br />

16. Odsiarczalnia<br />

17. Węzeł tłoczny biogazu<br />

18. Zbiorniki biogazu<br />

19. Agregaty ko generacyjne<br />

20. Kotły wodne<br />

21. Pochodnia<br />

22. Prasy mechaniczne<br />

23. Silos wapna<br />

w Chorzowie i Świętochłowicach<br />

woju. Ich pokarmem są związki chemiczne rozpuszczone w ścieku surowym, a tlen<br />

dostarczany poprzez napowietrzanie nieczystości utrzymuje odpowiednią ilość<br />

bakterii w układzie.<br />

Ścieki z pompowni transportowane są do komory predenitryfikacji/defosfatacji,<br />

gdzie rozpoczyna się proces biologicznego usuwania fosforu. Następnie ścieki<br />

dopływają do trzech komór denitryfikacji, w których prowadzony jest jeden<br />

z etapów usuwania związków azotu. W komorach tych mieszanina ścieków łączy<br />

się z osadem czynnym, a następnie dopływa do pięciu komór nitryfikacji. W każdej<br />

z komór tlenowych na dnie znajduje się ruszt tlenowy zbudowany z 1 800<br />

dyfuzorów. Do nich doprowadzone jest powietrze ze stacji dmuchaw, w której<br />

zabudowane są cztery dmuchawy odśrodkowe. Powietrze wydostaje się przez<br />

dyfuzory w postaci bardzo drobnych pęcherzyków, dzięki czemu tlen w nim zawarty<br />

łatwo przenika do osadu. W komorach tlenowych następuje biologiczne<br />

oczyszczanie nieczystości. Mieszanina oczyszczonych ścieków i osadu czynnego<br />

dopływa do sześciu osadników wtórnych, w których następuje oddzielenie osadu<br />

od ścieku. Osad opada na dno osadnika, skąd zgarniacz denny spycha go do leja<br />

osadowego. Ściek oczyszczony odpływa do wylotu rzeki Rawy, osad przepływa<br />

do pompowni osadów.<br />

Codziennie w wyniku oczyszczania ścieków powstaje około 10 t nowego osadu<br />

nadmiernego. Jest on zagęszczany mechanicznie i przepompowywany do zbiorników,<br />

gdzie mieszany jest z osadem wstępnym zagęszczonym grawitacyjnie.<br />

Osady te kierowane są do wydzielonych komór, w których prowadzony jest proces<br />

fermentacji metanowej w temperaturze 37oC. W jego trakcie bakterie beztlenowe<br />

rozkładają substancje organiczne zawarte w osadzie, w wyniku czego<br />

powstaje biogaz. Podczas procesu fermentacji ginie wiele bakterii, również chorobotwórczych.<br />

Nazywa się to procesem stabilizacji. Osad przefermentowany<br />

(ustabilizowany) ma w sobie na tyle mało związków organicznych, że nie gnije.<br />

Biogaz ujmowany jest ze szczytu komory fermentacyjnej poprzez ujęcie gazu.<br />

Wilgoć usuwana jest z niego w filtrze polipropylenowym, następnie biogazy przepływają<br />

przez odsiarczalnię, w której zatrzymywane są cząsteczki siarkowodoru<br />

i trafia do zbiornika membranowego o objętości 1 820 m³, który pełni rolę bufora,<br />

zapewniając stałe ciśnienie gazu na wyjściu z układu. Biogaz ze zbiornika trafia<br />

do stacji tłocznej, gdzie jest sprężany do ciśnienia 50 mbar i tłoczony do odbiorników,<br />

tj. do agregatów kogeneracyjnych lub do kotłowni. W trzech agregatach kogeneracyjnych<br />

biogaz spalany jest w silniku spalinowym, który napędza prądnicę.<br />

Wyprodukowany prąd zużywany jest na potrzeby oczyszczalni, co zmniejsza ilość<br />

zakupionej energii elektrycznej. W trakcie pracy silnika wydziela się ciepło, które<br />

jest wykorzystywane do ogrzewania komór fermentacyjnych oraz budynków znajdujących<br />

się na terenie oczyszczalni.<br />

Laboratorium<br />

95


Wodociągi i kanalizacja<br />

Próbki analizowane przez Laboratorium<br />

pozostałe<br />

(m.in.osady)<br />

30%<br />

ścieki<br />

37%<br />

woda<br />

33%<br />

Laboratorium mieści się na terenie<br />

oczyszczalni ścieków Klimzowiec<br />

96<br />

Na terenie oczyszczalni ścieków Klimzowiec działa Laboratorium Przedsiębiorstwa,<br />

którego priorytetowym zadaniem jest stała kontrola parametrów jakościowych<br />

wody dostarczanej odbiorcom. Rocznie laboratorium poddaje analizie około<br />

3 tys. próbek, co oznacza wykonanie badań blisko 25 tys. parametrów. Około tysiąca<br />

próbek wody pobieranych jest ze studni i przyłączy wodomierzowych, zastępczych<br />

punktów poboru wody oraz ze stawów zlokalizowanych na terenie Chorzowa<br />

oraz Świętochłowic.<br />

Drugie tyle to próbki ścieków pobieranych m.in. z oczyszczalni Klimzowiec oraz<br />

sieci kanalizacyjnej obu miast.<br />

Laboratorium posiada certyfikat akredytacji według normy PN-EN ISO/IEC 17025:2005<br />

przyznany przez Polskie Centrum Akredytacji w dniu 22 kwietnia 2010 r., a także potwierdzenie<br />

systemu jakości badań wody, które zostało wydane przez Państwowego<br />

Powiatowego Inspektora Sanitarnego w Chorzowie. Oznacza to uznanie kompetencji<br />

laboratorium przez Inspekcję Sanitarną, a tym samym wzmocnienie wzajemnej<br />

współpracy z Przedsiębiorstwem, gdyż wyniki badań wody uzyskiwane w ramach<br />

wewnętrznej kontroli są poddawane wnikliwej analizie, umieszczane w bazie danych<br />

Inspekcji Sanitarnej, a następnie wykorzystywane do analiz statystycznych, przeprowadzania<br />

okresowych, obszarowych ocen jakości wody oraz do raportowania, m.in.<br />

do Instytutu Meteorologii i Gospodarki Wodnej oraz Głównego Inspektora Sanitarnego.<br />

Na bazie tych wyników tworzone są trendy w prowadzeniu nadzoru nad jakością<br />

sanitarną wody. Stosowane w laboratorium techniki analityczne to: spektrometria<br />

w plazmie indukcyjnie wzbudzonej z zastosowaniem ciśnieniowej mineralizacji mikrofalowej<br />

próbek, metody spektrofotometryczne, miareczkowe, elektrochemiczne,<br />

wagowe, a w zakresie pracowni mikrobiologicznej ― metoda filtracji membranowej<br />

oraz płytek lanych, analiza mikroskopowa osadu czynnego.<br />

Akredytacja udzielana jest na okres czterech lat, jednakże co roku przeprowadzana<br />

jest ocena podmiotu przez PCA pod kątem spełnienia wymagań normy PN-EN<br />

ISO/IEC 17025:2005 oraz określenia, w jakim stopniu laboratorium doskonali swoje<br />

usługi, np. poprzez rozszerzenie zakresu badań. W tym celu w pracowni mikrobiologicznej<br />

w 2010 r. wprowadzono nowoczesny sposób identyfikacji bakterii grupy<br />

coli oraz Escherichia coli metodą Colilert 18, która skraca czas analizy z 48 godzin<br />

(tradycyjnymi metodami) do 18 godzin. Jest ona przydatna szczególnie do szybkiego<br />

podejmowania decyzji dotyczących dystrybucji wody do klientów w przypadkach<br />

awarii sieci wodociągowej, nagłego pogorszenia się jakości wody itp.<br />

W celu sprawdzania kompetencji w zakresie wykonywanych badań laboratorium<br />

uczestniczy cyklicznie w ogólnopolskich i międzynarodowych programach badań<br />

biegłości lub porównań międzylaboratoryjnych. Wyniki badań jakości wody, jak<br />

również oferta usług laboratoryjnych zamieszczone są na stronie internetowej<br />

Przedsiębiorstwa.<br />

Działalność inwestycyjno-remontowa


Zgodnie z Ustawą z dnia 7 czerwca 2001 r. o zbiorowym zaopatrzeniu w wodę i zbiorowym<br />

odprowadzaniu ścieków Przedsiębiorstwo opracowuje Wieloletni Plan Rozwoju<br />

i Modernizacji Urządzeń Wodociągowych i Kanalizacyjnych, który obejmuje<br />

podstawowe działania w zakresie świadczonych usług wodociągowo-kanalizacyjnych<br />

polegających na zapewnieniu ciągłości dostaw wody o odpowiedniej jakości<br />

oraz niezawodnym odprowadzaniu i oczyszczaniu ścieków, zgodnie z obowiązującymi<br />

przepisami prawa.<br />

Działania te są realizowane poprzez:<br />

1) bieżącą eksploatację i utrzymywanie istniejącej sieci wodociągowej w należytym<br />

stanie technicznym, zapewniającym odbiorcom usług nieprzerwaną dostawę<br />

wody o wymaganej jakości i ciśnieniu,<br />

2) bieżącą eksploatację i utrzymywanie istniejącej sieci kanalizacyjnej w należytym<br />

stanie technicznym, zapewniającym odprowadzanie ścieków w sposób<br />

ciągły i niezawodny,<br />

3) bieżącą eksploatację i utrzymywanie w należytym stanie technicznym urządzeń<br />

oczyszczalni ścieków, zapewniającym ich oczyszczenie, zgodnie z obowiązującymi<br />

w tym zakresie przepisami i normami,<br />

4) dokonywanie przeglądów, odbiorów technicznych urządzeń i przyłączy wod-kan,<br />

5) przyłączanie do sieci nowych odbiorców usług,<br />

6) przejmowanie do eksploatacji wykonanych urządzeń wod-kan,<br />

7) realizowanie zadań związanych z przeciwpożarowym zaopatrzeniem w wodę<br />

z hydrantów ppoż. zainstalowanych na sieci wodociągowej,<br />

8) uzbrajanie w sieć wodno-kanalizacyjną terenów obejmujących obszar działalności<br />

Przedsiębiorstwa,<br />

9) prowadzenie długofalowych działań zmierzających do zmniejszenia strat wody,<br />

10) stałą kontrolę jakości wody w wyznaczonych punktach sieci oraz jakości ścieków<br />

w kolektorach głównych,<br />

11) likwidację nielegalnych podłączeń do sieci wodociągowej oraz niekontrolowanych<br />

zrzutów ścieków,<br />

12) wydawanie warunków technicznych niezbędnych do podłączenia nieruchomości<br />

do sieci wodociągowej i/lub kanalizacyjnej eksploatowanej przez Przedsiębiorstwo<br />

oraz uzgadnianie dokumentacji projektowych,<br />

13) stałą rozbudowę i aktualizację Systemu Informacji Przestrzennej,<br />

14) instalację, naprawę oraz legalizację wodomierzy głównych,<br />

15) gromadzenie i przechowywanie dokumentacji projektowej i powykonawczej.<br />

Przedsięwzięcia z tego zakresu obejmują:<br />

rozbudowę i modernizację sieci wodociągowych i kanalizacyjnych,<br />

budowę nowych sieci wodociągowych i kanalizacyjnych,<br />

Niezbędne prace modernizacyjno-rozwojowe związane są przede wszystkim z wymianą<br />

infrastruktury technicznej będącej w złym stanie technicznym cechującej się<br />

przede wszystkim dużą awaryjnością. Stanowi to jedno z długofalowych działań<br />

inwestycyjnych Przedsiębiorstwa, które uwzględnia jednocześnie prowadzenie<br />

prawidłowej gospodarki wodno-ściekowej. Ujęte w zakresie realizacji Projektu FS<br />

wymiany sieci wod-kan. rozwiązały jedynie najpilniejsze potrzeby związane z najbardziej<br />

awaryjnymi odcinkami na terenie Chorzowa i Świętochłowic. Priorytetem<br />

w zakresie racjonalnej gospodarki wodociągowej jest obniżanie strat wody na sieci<br />

wodociągowej eksploatowanej przez Przedsiębiorstwo, wynikających z występowania<br />

nieszczelności i awarii. Rozwój oraz systematyczna rozbudowa infrastruktury<br />

wynikają również z zaangażowania inwestycji związanych z budownictwem<br />

mieszkaniowym na terenie obu miast. Równocześnie kierunki rozwoju wytyczane<br />

w ramach Planów Zagospodarowania Przestrzennego określają cele i zadania<br />

związane m.in. z rozbudową infrastruktury wod-kan. Ponadto w ramach działań<br />

remontowych usuwane są awarie, wykonywane są bieżące naprawy i remonty.<br />

Projekt Funduszu <strong>Sp</strong>ójności nr 2003/PL/16/P/PE/044<br />

w Chorzowie i Świętochłowicach<br />

Uporządkowanie gospodarki ściekowej w rejonie<br />

ulic: Katowickiej, Okrężnej i Niedurnego w Chorzowie<br />

― zdjęcie z realizacji robót (listopad 2011 r.)<br />

97<br />

Budowa tłoczni przy stawie Durka w Świętochłowicach<br />

― zdjęcie z realizacji robót (lipiec 2011 r.)<br />

Modernizacja sieci wodociągowej i kanalizacyjnej w<br />

Chorzowie – na zdjęciu wymiana sieci wodociągowej<br />

w ul. Klonowej (sierpień 2009 r. – Projekt FS)<br />

Modernizacja sieci wodociągowej i kanalizacyjnej<br />

w Świętochłowicach – na zdjęciu<br />

wymiana sieci wodociągowej w ul. Bieszczadzka<br />

(lipiec 2009 r. – Projekt FS)


Wodociągi i kanalizacja<br />

Modernizacja sieci wodociągowej i kanalizacyjnej w<br />

Chorzowie ― na zdjęciu przebudowa sieci kanalizacyjnej<br />

w ul. Kluczborskiej (lipiec 2009 r. – Projekt FS)<br />

Modernizacja sieci wodociągowej i kanalizacyjnej<br />

w Świętochłowicach ― na zdjęciu przebudowa<br />

sieci kanalizacyjnej w ul. Powstańców<br />

Warszawy (sierpień 2009 r. – Projekt FS)<br />

Przykrycie koryta rzeki Rawa ― zdjęcie<br />

z realizacji zadania (wrzesień 2009 r.,<br />

Świętochłowice – Projekt FS)<br />

Przykrycie koryta rzeki Rawa ― zdjęcie z realizacji<br />

zadania (marzec 2009 r., Chorzów – Projekt FS)<br />

98<br />

pn. „Zaopatrzenie w wodę i oczyszczanie ścieków w Chorzowie – Świętochłowicach”<br />

Korzystając z szansy pozyskania dodatkowych pieniędzy, jaka pojawiła się wraz<br />

z uruchomieniem dla Polski środków UE w ramach tzw. funduszy przedakcesyjnych,<br />

na początku 2003 r. Samorządowy Związek podjął działania mające na celu<br />

zdobycie środków finansowych na realizację kluczowych zadań z zakresu gospodarki<br />

wodno-ściekowej.<br />

Na etapie opracowywania studium wykonalności oraz wniosku aplikacyjnego ―<br />

w lipcu 2003 r. ― przedsięwzięciu nadano roboczą nazwę „Kompleksowe rozwiązanie<br />

problemów gospodarki wodno-ściekowej w zlewni oczyszczalni ścieków Klimzowiec”,<br />

a które swym zakresem objęło wiele strategicznych problemów Świętochłowic<br />

i Chorzowa. Modernizacja oczyszczalni ścieków Klimzowiec, przykrycie rzeki Rawa<br />

i otwartych kolektorów oraz oczyszczenie ścieków z dzielnicy Chropaczów odpowiadało<br />

następującym celom zawartym w „Strategii Rozwoju Województwa Śląskiego”:<br />

• cel strategiczny ― rozwój systemu gospodarki zasobami wodnymi,<br />

• cele szczegółowe ― poprawa jakości wody i jej sklasyfikowania oraz redukcja ładunku<br />

zanieczyszczeń przenikających do zbiorników wodnych i gleb, łącznie z budową<br />

systemu oczyszczania ścieków w ujęciu rzeki Rawy.<br />

Głównym celem projektu było rozwiązanie problemów gospodarki ściekowej<br />

w Chorzowie i Świętochłowicach, jak również poprawa stanu środowiska i warunków<br />

zdrowotnych mieszkańców. Przedsięwzięcie przyczyniło się do osiągnięcia<br />

zgodności z postanowieniami dyrektywy w sprawie oczyszczania ścieków komunalnych<br />

(91/271/EEC, znowelizowanej dyrektywą 98/15/EC) oraz dyrektywy dotyczącej<br />

jakości wody przeznaczonej do spożycia przez ludzi (75/440/EEC, znowelizowanej<br />

dyrektywami: 80/778/EEC i 98/63/EC).<br />

Szczegółowe cele projektu:<br />

• redukcja negatywnego wpływu ścieków płynących korytem Rawy na otoczenie,<br />

w tym zdrowie mieszkańców, poprzez:<br />

znaczne ograniczenie emisji odorów oraz par i mgieł skażonych mikrobiologicznie,<br />

poprawę bezpieczeństwa i warunków sanitarnych,<br />

eliminację dyskomfortu zapachowego oraz wizualnego,<br />

stabilizację termiki prowadzonych ścieków,<br />

wyeliminowanie zagrożenia wylewem dzięki wyrównaniu spadku i zwiększeniu<br />

przepustowości,<br />

poprawę warunków urbanistycznych,<br />

stworzenie warunków przyjaznych dla rekreacji,<br />

umożliwienie tworzenia nowych siedlisk ludzi i zwierząt,<br />

• poprawa funkcjonowania oczyszczalni ścieków Klimzowiec, co przyniosło następujących<br />

korzyści:<br />

umożliwiło osiągnięcie dopuszczalnych stężeń zanieczyszczeń w ściekach<br />

oczyszczonych (dotrzymane będą zarówno normy dyrektywy ściekowej UE, jak<br />

i proponowane normy dla wód rzecznych IV klasy),<br />

dzięki redukcji ładunku biogenów odprowadzanych do rzeki Rawy, zmniejszyła<br />

się eutrofizacja jej wód,<br />

ograniczenie hałasu i uciążliwości zapachowej,<br />

ograniczenie zagrożenia skażeniem powietrza (przykrycie komór),<br />

produkcja stabilnego, przefermentowanego osadu, zmniejszenie jego objętości,<br />

zagospodarowanie terenów wokół oczyszczalni zielenią wysoką, pełniącą rolę<br />

ochronną,<br />

zmniejszenie zużycia energii elektrycznej dzięki wykorzystaniu biogazu z procesu<br />

fermentacji osadu,<br />

• poprawa jakości wody pitnej oraz funkcjonowania systemu kanalizacji, w tym:<br />

poprawa warunków sanitarnych dzięki lepszej jakości wody pitnej,<br />

zmniejszenie strat wody pitnej,<br />

ograniczenie zanieczyszczenia gruntu i wód gruntowych dzięki zmniejszeniu


przecieków z kolektorów,<br />

ograniczenie ilości awarii i przecieków,<br />

zmniejszenie potrzeb w zakresie utrzymania i udrażniania kolektorów,<br />

• zlikwidowanie zrzutu nieoczyszczonych ścieków z Chropaczowa, co przyniosło<br />

następujące korzyści:<br />

poprawę stanu środowiska w najbliższym otoczeniu,<br />

poprawę stanu sanitarnego,<br />

poprawę jakości wody w rzekach będących odbiornikami ścieków,<br />

spełnienie obowiązujących norm środowiskowych,<br />

uniknięcie kar za zanieczyszczanie środowiska naturalnego,<br />

• przeprowadzenie kompleksowej analizy zanieczyszczenia stawu Kalina w celu<br />

wypracowania optymalnego sposobu jego rekultywacji.<br />

Powyższe cele zostały zrealizowane poprzez wykonanie następujących zadań:<br />

1) Modernizacja oczyszczalni ścieków Klimzowiec i gospodarka osadem ścieko-<br />

wym:<br />

a) projektowanie (usługi),<br />

b) roboty budowlane („czerwony” FIDIC),<br />

2) Przykrycie koryta rzeki Rawy i otwartych kanałów ściekowych („żółty” FIDIC),<br />

3) Modernizacja sieci wodociągowej i kanalizacyjnej:<br />

a) na terenie miasta Chorzów,<br />

b) na terenie miasta Świętochłowice,<br />

4) Przyjęcie ścieków z dzielnicy Chropaczów („żółty” FIDIC),<br />

5) Studium stawu Kalina (usługi badawczo-projektowe),<br />

6) Pomoc Techniczna oraz Inżynier Kontraktu dla Projektu Funduszu <strong>Sp</strong>ójności nr<br />

2003/PL/16/P/PE/044 pn. „Zaopatrzenie w wodę i oczyszczanie ścieków w Chorzowie–Świętochłowicach”<br />

(usługi inżyniersko-doradcze).<br />

Ostatecznie, na podstawie memorandum finansowego nr 2003/PL/16/P/PE/044<br />

z dnia 19 grudnia 2003 r. zawartego przez rząd Rzeczypospolitej Polskiej z Komisją<br />

Europejską, Samorządowy Chorzowsko-Świętochłowicki Związek Wodociągów<br />

i Kanalizacji stał się beneficjentem końcowym bezzwrotnych środków pomocowych<br />

Przedakcesyjnego Instrumentu Polityki Strukturalnej ― ISPA (od 1 maja<br />

2004 r. w ramach Funduszu <strong>Sp</strong>ójności) z przeznaczeniem na realizację projektu<br />

z zakresu gospodarki wodno-ściekowej pn. „Zaopatrzenie w wodę i oczyszczanie<br />

ścieków w Chorzowie – Świętochłowicach”.<br />

Zgodnie z zapisami memorandum, Komisja Europejska dopuściła możliwość<br />

delegowania realizacji projektu na Przedsiębiorstwo, jednak po spełnieniu szeregu<br />

wymogów formalnych i przeprowadzeniu kompletnej procedury przeniesienia<br />

przez beneficjenta realizacji projektu ISPA (Funduszu <strong>Sp</strong>ójności) na inny<br />

w Chorzowie i Świętochłowicach<br />

99<br />

Przyjęcie ścieków z dzielnicy Chropaczów<br />

― zdjęcie wykonanej pompowni ścieków<br />

(czerwiec 2010 r. – Projekt FS)<br />

Plan zagospodarowania stawu Kalina<br />

Modernizacja oczyszczalni ścieków Klimzowiec<br />

– na zdjęciu budowa komory fermentacyjnej<br />

(luty 2010 r. – Projekt FS)<br />

Modernizacja oczyszczalni ścieków Klimzowiec<br />

― na zdjęciu roboty budowlane na części<br />

mechanicznej (marzec 2010 r. – Projekt FS)


Wodociągi i kanalizacja<br />

WSKAŹNIKI RZECZOWEGO<br />

WYKONANIA PROJEKTU<br />

Planowanie % 100<br />

Obiekty % 100<br />

Modernizacja i renowacja<br />

kanalizacji sanitarnej<br />

Modernizacja i renowacja<br />

sieci wodociągowych<br />

Budowa nowej kanalizacji<br />

sanitarnej<br />

km 13,2<br />

km 32<br />

km 2,4<br />

Pomoc Techniczna % 100<br />

Nadzór % 100<br />

20 czerwca 2011 r. ― uroczyste zakończenie<br />

modernizacji oczyszczalni ścieków Klimzowiec<br />

oraz realizacji Projektu FS. Symbolicznego<br />

przecięcia wstęgi dokonują od prawej: Andrzej<br />

Kotala (Prezydent Chorzowa), Anna Wrześniak<br />

(Wojewódzki Inspektor Ochrony Środowiska),<br />

Dawid Kostempski (Prezydent Świętochłowic),<br />

Krzysztof Broż (Prezes Zarządu <strong>ChŚPWiK</strong>)<br />

100<br />

podmiot.<br />

W wyniku przeprowadzonych działań, stosowna umowa o przekazanie realizacji<br />

projektu została zawarta w dniu 5 maja 2005 r. Na jej podstawie Przedsiębiorstwo<br />

uzyskało status Podmiotu Odpowiedzialnego za Realizację (POZR). Zgodnie<br />

z zapisami przedmiotowej umowy przedsiębiorstwo było m.in. upoważnione<br />

do wykorzystania środków własnych beneficjenta końcowego przeznaczonych<br />

na realizację projektu. Od momentu podpisania umowy delegowania Przedsiębiorstwo<br />

przejęło kompleksowe wykonawstwo zadań, a w jej strukturach została<br />

powołana odrębna komórka ― Jednostka Realizująca Projekt (JRP, z ang. PIU ―<br />

Project Implementation Unit), której podstawowym celem była realizacja założeń<br />

projektu.<br />

DANE DOTYCZĄCE PROJEKTU<br />

wartość: 32 950 000 euro (wg MF),<br />

wydatki kwalifikowane: 31 811 400 euro,<br />

dofinansowanie (70%): 22 267 980 euro,<br />

rzeczywista wartość projektu: ok. 56 600 000 euro,<br />

obszar oddziaływania projektu: miasta Chorzów i Świętochłowice oraz część<br />

miasta Katowice,<br />

data zakończenia inwestycji: 31 marca 2011 r.<br />

Nagrody i wyróżnienia<br />

Skuteczność prowadzonych działań w zakresie gospodarki wodno-ściekowej oraz<br />

kompleksowość rozwiązań zastosowanych i wdrożonych przez Przedsiębiorstwo<br />

zostały docenione przez branżę, czego dowodem jest szereg otrzymanych nagród<br />

i wyróżnień. Doceniona została również wzorcowa polityka personalna Przedsiębiorstwa<br />

mająca przełożenie na wysoką jakość świadczonych usług dzięki starannie<br />

dobranej i wykwalifikowanej kadrze. Nacisk, jaki Przedsiębiorstwo kładzie<br />

na rozwój pracowników, zaowocował tytułem Solidny Pracodawca Śląska 2010.<br />

Otrzymanie po raz drugi tego wyróżnienia (pierwszy przyznano w 2006 r.) jest uhonorowaniem<br />

działalności firmy oraz potwierdzeniem stałego wzrostu kwalifikacji<br />

i kompetencji jej pracowników.<br />

Tylko w roku 2011 spółka została uhonorowana następującymi nagrodami:<br />

Ikona Śląska 2010<br />

Od dziesięciu lat, z inicjatywy tygodnika regionalnego „Goniec Górnośląski” i JM<br />

Rektora Uniwersytetu Śląskiego, przyznawane są nagrody Godła Promocyjnego<br />

Śląska. To tradycja związana z wyróżnieniem wybitnych osobowości świata nauki,<br />

biznesu, kultury oraz samorządów promujących Śląsk. Uroczyste wręczenie nagród<br />

odbyło się 20 maja 2011 r. w Hotelu Arsenal Palace w Chorzowie.<br />

Solidny Pracodawca Śląska 2010<br />

Otrzymany już drugi raz tytuł świadczy o dobrze prowadzonej polityce personalnej<br />

Przedsiębiorstwa. Uroczyste wręczenie nagród odbyło się w zabytkowej Kopalni<br />

Soli Wieliczka w dniu 10 czerwca 2011 r.<br />

Modernizacja Roku 2010<br />

Inwestycja związana z przykryciem koryta rzeki Rawa i otwartych kanałów ściekowych<br />

wykonana w ramach realizacji Projektu FS otrzymała wyróżnienie w konkursie<br />

pod patronatem Prezydenta RP. Uroczyste wręczenie nagrody odbyło się na<br />

Zamku Królewskim w Warszawie 25 sierpnia 2011 r.<br />

Klucz sukcesu 2011<br />

Nagroda przyznawana corocznie przez branżę wodociągowo-kanalizacyjną wyróż-


niająca przedsięwzięcia z zakresu ochrony środowiska związane z odprowadzaniem<br />

i oczyszczaniem ścieków komunalnych. Zgłoszone do konkursu przedsięwzięcie pn.<br />

„Uporządkowanie gospodarki ściekowej w zlewni oczyszczalni ścieków Klimzowiec”<br />

zostało wybrane jednogłośnie i uhonorowane tą nagrodą w kategorii „Najlepsza inwestycja<br />

w branży WOD-KAN” w 2011 r. za kompleksowość podejścia do problemu<br />

i szeroki zasięg przedsięwzięcia. Uroczyste wręczenie nagrody odbyło się podczas<br />

Sympozjum Naukowo-Technicznego, które odbyło się w dniach 8–9 listopada 2011<br />

r. w Krakowie.<br />

Śląska Wielka Nagroda Budownictwa 2011<br />

Nagroda przyznana przez Śląską Izbę Budownictwa w konkursie „Śląskie Budowanie”<br />

za realizację przedsięwzięcia inwestycyjnego pn. „Zaopatrzenie w wodę i<br />

oczyszczenie ścieków w Chorzowie i Świętochłowicach” została wręczona podczas<br />

XIV Gali Budownictwa, która odbyła się 19 listopada 2011 r. w Teatrze Rozrywki w<br />

Chorzowie.<br />

Ponadto za zapewnienie kompleksowych działań w zakresie przygotowania, finansowania<br />

i realizacji projektu Funduszu <strong>Sp</strong>ójności „Zaopatrzenie w wodę i oczyszczanie<br />

ścieków w Chorzowie – Świętochłowicach” oraz za pełnienie funkcji Pełnomocnika<br />

ds. Realizacji Projektu (Vice MAO), nagrodą indywidualną wyróżniono<br />

Bartłomieja Jarocha ― Dyrektora ds. Rozwoju, który otrzymał tytuł Autorytet Budownictwa<br />

i Gospodarki Śląskiej.<br />

Gazele Biznesu 2011<br />

Wydawnictwo gospodarcze „Puls biznesu” corocznie organizuje ranking najszybciej<br />

rozwijających się firm w Polsce. <strong>ChŚPWiK</strong> zajęło w nim pierwsze miejsce w województwie<br />

śląskim wśród przedsiębiorstw wodociągowych, 206. w zestawieniu<br />

wszystkich firm województwa śląskiego oraz 1902. lokatę w kraju. Przynależność<br />

Przedsiębiorstwa do grona Gazel Biznesu potwierdza otrzymany dyplom.<br />

W służbie mieszkańcom<br />

Najważniejszym celem Przedsiębiorstwa jest świadczenie usług najwyższej jakości.<br />

Jego stały rozwój związany z wdrażaniem nowych technologii oraz rozbudową infrastruktury<br />

wodociągowo-kanalizacyjnej przekłada się również na dokształcanie<br />

pracowników. Udaje się to osiągnąć dzięki starannie dobranej i wykwalifikowanej<br />

kadrze.<br />

Jej kompetencje wpływają na konkurencyjność oraz wyniki Przedsiębiorstwa,<br />

a także powodują, iż personel jest otwarty nie tylko na nowe rozwiązania technologiczne<br />

i organizacyjne, ale też na współpracę z innymi kontrahentami i klientami<br />

w zakresie rozwoju świadczonych usług. Dzięki poczynionym inwestycjom pracownicy<br />

techniczno-produkcyjni uzyskali szereg nowych uprawnień oraz umiejętności<br />

zawodowych.<br />

Z początkiem 2011 r. w Przedsiębiorstwie przeprowadzone zostały istotne zmiany<br />

w strukturze organizacyjnej. Eksploatacja sieci kanalizacyjnej wraz ze stacjami<br />

pompowni ścieków na całym obszarze funkcjonowania została powierzona<br />

Zakładowi Eksploatacji Kanalizacji, natomiast użytkowanie sieci wodociągowej<br />

wraz ze stacjami hydroforni ― Zakładowi Eksploatacji Wodociągów. Zasadniczo,<br />

reorganizacja zdeterminowana była zmianą lokalizacji jednostki w Świętochłowicach<br />

(z ul. Kubiny na ul. Świerczewskiego) w związku ze złym stanem budynku<br />

oraz jego niedogodnym usytuowaniem, a także potrzebą dokształcenia personelu,<br />

koniecznością rozdziału narzędzi pracy, w tym ciężkiego sprzętu do robót drogowych<br />

i samochodów specjalistycznych. Kompleksowa i profesjonalna obsługa<br />

sieci kanalizacyjnej i wodociągowej Przedsiębiorstwa poprawiła sprawność organizacyjną,<br />

przyczyniła się do efektywniejszego wykorzystania sprzętu i środków<br />

transportu oraz podniesienia kwalifikacji pracowników.<br />

w Chorzowie i Świętochłowicach<br />

101


Wodociągi i kanalizacja<br />

102<br />

Dynamika rozwoju firmy wynika przede wszystkim z realizacji programu inwestycyjnego<br />

w ramach projektu Funduszu <strong>Sp</strong>ójności nr 2003/PL/16/P/PE/044 pn.<br />

„Zaopatrzenie w wodę i oczyszczanie ścieków w Chorzowie – Świętochłowicach”,<br />

który zakończono w 2011 r. Realizacja projektu unijnego w bardzo istotny sposób<br />

zmieniła Przedsiębiorstwo, co znalazło swoje odzwierciedlenie w strukturze aktywów<br />

i pasywów oraz układzie strukturalnym kosztów. Do sfinansowania zadań<br />

inwestycyjnych, oprócz środków własnych, Przedsiębiorstwo zaangażowało kapitał<br />

obcy w postaci środków z funduszy UE oraz pożyczek z Narodowego Funduszu<br />

Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej w Warszawie, Wojewódzkiego<br />

Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej w Katowicach, a także zaciągniętego<br />

kredytu w ING Banku Śląskim. Ponadto realizacja projektu umożliwiła<br />

firmie rozszerzenie obszaru działalności o wytwarzanie i dystrybucję energii<br />

elektrycznej. W grudniu 2011 r. Przedsiębiorstwo uzyskało koncesję na jej produkcję<br />

w kogeneracji ze źródeł odnawialnych (tzw. zielona energia). Pozwoliło to<br />

na wytwarzanie energii elektrycznej z biogazu powstającego w wyniku fermentacji<br />

osadów ściekowych w oczyszczalni ścieków Klimzowiec. Wytwarzając energię<br />

zieloną Przedsiębiorstwo uzyskuje jednocześnie tzw. świadectwa pochodzenia,<br />

które są potwierdzeniem produkcji energii elektrycznej w koncesjonowanych odnawialnych<br />

źródłach lub w źródłach pracujących w skojarzeniu (w wysoko sprawnej<br />

kogeneracji). Świadectwa pochodzenia wystawiane są przez Prezesa Urzędu<br />

Regulacji Energetyki i stanowią dodatkowe źródło przychodu ze sprzedaży praw<br />

majątkowych wynikających z posiadania tych świadectw na Towarowej Giełdzie<br />

Energii SA.<br />

W 2011 r. Przedsiębiorstwo rozpoczęło starania w kierunku wprowadzenia do<br />

oczyszczalni ścieków Klimzowiec systemu zarządzania środowiskiem w oparciu<br />

o normę PN-EN ISO 14001:2005: „Systemy Zarządzania Środowiskowego. Wymagania<br />

i wytyczne stosowania”. Zastosowanie tych przepisów ma na celu zabezpieczenie<br />

zmodernizowanego obiektu przed niewłaściwą eksploatacją, ustalenie<br />

procedur m.in. postępowania na wypadek awarii, a tym samym zabezpieczenie<br />

środowiska naturalnego przed skutkami wadliwego używania. Systemem zarządzania<br />

zostali objęci wszyscy pracownicy oczyszczalni, Zarząd <strong>Sp</strong>ółki oraz wyznaczeni<br />

pracownicy poszczególnych działów Przedsiębiorstwa.<br />

Charakter prowadzonej działalności decyduje o tym, że 2/3 załogi stanowią mężczyźni.<br />

Prawie 80% zatrudnionych to mieszkańcy Chorzowa i Świętochłowic. Na<br />

dzień 31 grudnia 2011 r. liczba pracowników wynosiła 321 osób. W Przedsiębiorstwie<br />

stale prowadzona jest polityka profilaktyki wypadkowej, w szczególności<br />

poprzez podnoszenie świadomości załogi o metodach bezpiecznej pracy oraz jej<br />

ciągłe kontrolowanie, również w kontekście przestrzegania przepisów BHP.<br />

<strong>Sp</strong>ółka zapewnia nieprzerwaną, 24-godzinną obsługę interwencyjną w celu zabezpieczenia<br />

potrzeb mieszkańców. Korzystając z nowoczesnych rozwiązań technicznych,<br />

stale monitorowane są studnie magistralne za pomocą programu komputerowego<br />

Wiscon oraz pompownie wody i ścieków przy użyciu programu Softrol<br />

View. Działalność interwencyjna jest podejmowana przez służby Przedsiębiorstwa<br />

w sytuacjach zakłóceń w dostawie wody lub odbiorze ścieków<br />

Warto pokreślić, że sieć wodociągowa to nie tylko źródło i dostawa wody na potrzeby<br />

mieszkańców. Stanowi ona również istotny element w zakresie zapewnienia<br />

bezpieczeństwa przeciwpożarowego. W związku z tym na sieci wodociągowej<br />

zlokalizowane są hydranty ppoż., z których woda pobierana jest w przypadku wystąpienia<br />

pożaru.<br />

Aby spełnić wymogi z zakresu obrony cywilnej, Przedsiębiorstwo odgrywa ważną<br />

rolę w jej terenowych strukturach, biorąc czynny udział w działaniach na rzecz


obronności RP. W ich ramach Przedsiębiorstwo opracowało „Dokumentację planowanych<br />

działań zapewnienia funkcjonowania publicznych urządzeń zaopatrzenia<br />

w wodę w warunkach specjalnych dla miast Chorzów i Świętochłowice”. Powstała<br />

dokumentacja stanowi element strategii obu gmin w przypadku wystąpienia zdarzeń<br />

związanych z klęską żywiołową lub wojną powodujących brak przydatności<br />

wody wodociągowej do spożycia, brak zasilania urządzeń wodociągowych lub<br />

ograniczeń w dostawie, z całkowitym jej brakiem włącznie.<br />

Przedsiębiorstwo zapewnia również nieprzerwaną współpracę ze służbami porządkowymi<br />

obu miast, instytucjami i organami, takimi jak:<br />

Centrum Zarządzania Kryzysowego Miasta Chorzów,<br />

Powiatowe Centrum Zarządzania Kryzysowego Miasta Świętochłowice,<br />

Państwowy Powiatowy Inspektor Sanitarny w Chorzowie,<br />

Straż Miejska w Chorzowie i Świętochłowicach,<br />

Państwowa Straż Pożarna w Chorzowie i Świętochłowicach.<br />

Wychodząc naprzeciw problemom związanym z gospodarką ściekową, Przedsiębiorstwo<br />

prowadzi stałe działania związane z systemem kanalizacyjnym oraz<br />

oczyszczalnią ścieków mające wpływ na ochronę środowiska naturalnego. Dzięki<br />

realizacji projektu Funduszu <strong>Sp</strong>ójności rozwiązane zostały najpilniejsze problemy<br />

dotyczące likwidacji odprowadzania ścieków komunalnych otwartym korytem<br />

Rawy, a nieoczyszczonych ścieków do środowiska z dzielnicy Chropaczów oraz<br />

modernizacji sieci kanalizacyjnej na terenie obu miast. Ze względu na przestarzałe<br />

urządzenia i technologię oczyszczalni przeprowadzono kompleksową modernizację<br />

obiektu, co umożliwiło spełnienie norm środowiskowych w zakresie wprowadzania<br />

ścieków do wód powierzchniowych oraz uzyskanie pozwolenia wodnoprawnego<br />

w tym zakresie. Dodatkowo zmniejszono wpływ obiektu na najbliższe<br />

otoczenie dzięki hermetyzacji procesu oczyszczania ścieków i przeróbki osadów<br />

ściekowych, stwarzając przy tym możliwość produkcji energii elektrycznej (tzw.<br />

zielonej energii) w skojarzeniu z energią cieplną. Inwestycja przykrycia koryta Rawy<br />

w istotny sposób zmieniła estetykę przestrzeni miejskich Chorzowa i Świętochłowic,<br />

a powstałe dzięki temu trakty pieszo-rowerowe służą mieszkańcom jako połączenia<br />

komunikacyjne pomiędzy poszczególnymi dzielnicami. Mając na uwadze<br />

stały rozwój Przedsiębiorstwo zostało jednym z założycieli spółki związanej z Zakładem<br />

Utylizacji Termicznej Osadów Ściekowych SA, którego celem jest budowa<br />

spalarni osadów realizującej wymogi Unii Europejskiej w zakresie gospodarowania<br />

odpadami.<br />

Firma bierze czynny udział w życiu społecznym obu miast. Ze względu na swój lokalny<br />

rodowód działa charytatywnie, wspierając szkoły, stowarzyszenia i organizacje<br />

pożytku publicznego na terenie Chorzowa i Świętochłowic.<br />

w Chorzowie i Świętochłowicach<br />

103<br />

Centrum Dyspozytorskie Przedsiębiorstwa w<br />

siedzibie przy ul. Składowej 1. Na zdjęciu Kierownik<br />

Działu Dyspozytora Agnieszka Sadowska<br />

Centrum Dyspozytorskie oczyszczalni<br />

ścieków Klimzowiec<br />

Siedzibą spółki jest budynek przy ul. Składowej<br />

1 w Chorzowie do którego przedsiębiorstwo<br />

przeniosło się z ul. Katowickiej 115<br />

Siedzibą świętochłowickiego oddziału jest<br />

wyremontowany budynek przy ul. Świerczewskiego<br />

dokąd przeniósł się z ul. Teodora Kubiny

Hooray! Your file is uploaded and ready to be published.

Saved successfully!

Ooh no, something went wrong!