Nidaamka Federaalku Xal uma ahan Dhibaatada ... - WardheerNews

Nidaamka Federaalku Xal uma ahan Dhibaatada Soomaalida
Afyare Cabdi Cilmi, PhD
Assistant Professor
International Affairs Department
Qatar University
Doha, Qatar
elmi@qu.edu.qa
Qormadani waxay markii ugu horreysay soo baxday January 2003
January 17, 2011

Fiiro Gaar ah
Qormadan waxaan markii ugu horreysay qoray horraantii 2003. Markaas waxaa ka socday
shirkii dib-u-heshiisiinta dalka Kenya, waxaana bilawda khilaaf la xiriira qaadashada nidaamkan.
Nasiib darro, inkasta oo tobankii sano ee ugu danbaysay uu arrinkani taagnaa, haddana weli dood
macno leh oo aqoon ku salaysan ma billaaban illaa iyo hadda. Xilligaas waxa uu qoraalkani ku
soo baxay dhowr bog oo internet-ka ah sida www.himilo.com, www.hiiraan.com iyo
www.somalitalk.com
Waan ka cudurdaaranayaa qormada dhererkeeda. Ha yeeshee, waxaan qabaa inay lamahuraan
tahay in arrimaha muhiimka ah si qoto dheer loo baaro, islamarkaasna loogu soo bandhigo
dadka Soomaaliyeed ee ay quseyso luqaddooda si ay ku fahmi karaan. Waxaan rajaynayaa inay
warqaddani qeyb ka noqoto doodda ku saabsan nidaamka federaalka ee la doonayo in laga
hirgeliyo Soomaaliya. Fadlan aragtidaada iigu soo gudbi e-mail-ka ah elmi@qu.edu.qa
2

Nuxurka Doodda
Nidaamka Federaalku Xal uma ahan Dhibaatada Soomaalida
Warqaddan waxaan ku lafagurayaa nidaamka federaalka iyo sida uusan ugu habboonayn
maaraynta khilaafaadka siyaasadeed ee Soomaaliya ka jira. Waxaan marka hore sharxayaa waxa
looga jeedo federaal iyo calaamadaha lagu yaqaan dalalka noqda federaal oo ah tiro aad u yar.
Dabadeed, waxaan soo bandhigayaa waxtarka iyo waxyeellooyinka laga arkay intii lagu soo
dhaqmayey nidaamka Federaalka. Qeybta xigta waxaan ku falanqaynayaa caqabadaha waaweyn
ee ka hor-imanaya in Soomaaliya nidaamka federaalka laga hirgeliyo. Gaar ahaan, waxaan si
qoto dheer u sharxayaa nidaam-goboleedyada suurtagalka ah in lagu saleeyo nidaamka
federaalka iyo cilladaha uu mid walba leeyahay. Ugu danbayntii, waxaan soo gudbinayaa
toddoba sababood oo aan u daliishanayo inuusan nidaamkani ku habboonayn Soomaaliya.
Waxaan ku soo gunaanadayaa dood oranaysa waxaa jira habab kale oo lagu heli dhammaan wixii
waxtar ah oo ku jira nidaamka federaalka, islamarkaasna looga hortagi karo wixii waxyeellooyin
ah oo ka iman kara.
3

Nidaamka Federaalku Xal uma ahan Dhibaatada Soomaalida
Qormadan waxaa igu kallifay inaan qoro saddex arrimood. Kow, waxaa jira jamasho guud oo
aan run ku qotomin oo dadka Soomaaliyeed ay qabaan nidaamka federaalliga ah. Waxaa, inta
badan, dadka Soomaaliyeed ka muuqata inay kalsooni dheeraad ah u hayaan nidaamkan iyadoo
aadba mooddo inay rumeysan yihiin inuu xal u yahay keli-talisnimada iyo dulmiga ay madaxda
dowladuhu sameeyaan. Labo, waxaa jira in hey‟adaha caalamka ee iska xilsaara xallinta
mushkiladaha ka dhasha dagaallada sokeeye ay mar kasta ku soo boodaan nidaamkan
federaalliga ah. Runtii, sida aqoonyahannada qaar ay qorayaan, nidaamkani wuxuu noqday
midka ugu sahlan ee islamarkiiba ku soo degdega maskaxda dadka farageliya dagaallada sokeeye
iyadoo aanba si qoto dheer looga fekerin sida uu nidaamkani ula saanqaadi karo xoogagga iyo
dhaqamada ka jira dalka ay mushkiladdaasi ka jirto (Lake & Rothchild, 2002). Saddex, waxaa
nidaamkan si weyn u doonaya dowlado deris la ah Soomaaliya oo dano waaweyn oo istaraatiiji
ah ka leh dalka. Dowladahaasi waxay maanta fursad u heystaan inay saamayn ku yeeshaan
qaabka Soomaaliya ay dowladdeedu u dhismeyso. Iyagoo danahooda fiirsanaya, dowladahaas
waxay iyaguna ka mid yihiin xoogagga riixaya in Soomaaliya loo sameeyo nidaam federaali ah.
Rabitaanka dadweyne badan oo aan ku slaysnayn aqoon, doonista hey‟adaha caalamiga ah oo
iyaguna fiirsanaya waxa u sahlan, iyo dibindaabyada dowladaha deriska ah qaarkood oo iyagu uu
rabitaankoodu ku qotomo dantooda ayaa waxay keeneen in mar kasta oo Soomaalidu ay ikugu
tagto shir in ay saxiixaan in dastuurka dalka lagu saleeyo nidaamka federaalka. Inta badan,
shirarkii loo qabtay Soomaalida ee uu ugu danbeeyo kii ka dhacay dalka Djibouti sanadii 2000
iyo shirkii ka dhacay Kenya 2004 waxaa qodobbadii la saxiixay ka mid ahaa qodob tilmaamaya
in nidaamka federaalliga ah lagu saleeyo dastuurka Soomaaliya. Iyadoo go‟aankaas laga
ambaqaadayo ayaa waxaa dhawaan soo baxay “Qabyo-Qoraal Dastuur” lagu doonayo in lagu
diyaariyo dastuur ku salaysan nidaam federaal ah.
Runtii waxaa jira su‟aalo waaweyn oo u baahan in laga jawaabo. Tusaale, marka hore waa
maxay sababaha loogu baahan yahay dastuur cusub? Miyaanay suurtagal ahayn in dastuurradii
hore u jiray wixii lagama maarmaan ah laga baddalo oo sidooda loo isticmaalo? Sidoo kale,
waxaa iyaduna lagama maarmaan ah in laga jawaabo su‟aalo ay ka mid yihiin: Ma qasab baa in
dastuurka cusub uu federaal noqdo? Haddiise ayba sidaas u dhacdo, waa maxay nidaamka
federaalku? Waa maxay waxtarka iyo waxyeellooyinka uu nidaamkani wato? Soomaaliya sida
ay hadda ku sugan tahay nidaamkani ma ku habboon yahay? Dhaqaale ahaan, Soomaaliya ma
awooddaa oo ma ka bixi kartaa? Ma jiraa qaab kale oo laga heli karo faa‟iidooyinka ku jira
nidaamka, islamarkaasna aan lahayn qasaarooyinka ku aasan nidaamkan? Xitaa haddii la qaato
nidaamkan, ma jiraan waxyaalo caqabaad ah oo keeni kara in qasaarooyin waaweyn uu u geysto
qarannimada Soomaaliya iyo aayaha iyo jiritaanka danbe ee ummadda Soomaaliyeed?
Qormadan waxaan ugu talagalay inaan intii aan karo uga jawaabo su‟aalaha kor ku xusan.
Waxaan ugu talagalay inaan dadka Soomaaliyeed la wadaago aragtidayda ku aaddan
mowduucan iyo welwelka aan ka qabo nidaamkan federaalka. Haddii aan si kale u dhigo,
qormadani ma ahan mid aan u qorayo koox mutacallimiin ah oo ku taqasussay siyaasadda iyo
maamulka. Waxaan rajaynayaa inay furto dood iyadoo laga duulayo su‟aasha weyn ee ah, maxay
aayaha iyo qarannimada ummadda Soomaaliyeed u dhimeysaa ama ku kordhinaysaa haddii aan
ku salayno dowladnimadeenna nidaamka federaalliga ah?
4

Qormadani waxay ka kooban tahay laba qeybood. Qeybta hore, waxaan ku sharxayaa waxa uu
yahay asal ahaan nidaamka federaalku, iyo waxtarkiisa iyo waxyeelladiisa. Qeybta labaad
waxaan ku falanqeyn doonaa sida ay u adag tahay in nidaamka federaalliga ah laga hirgeliyo
Soomaaliya. Waxaan ku soo gunaanadayaa aragtidayda ku aaddan arrintan oo ah inaan nidaamka
federaalku xal u ahayn mushkiladda Soomaalida, islamarkaasna uusan ka shaqeyn karin dalka.
Soomaalidu waxay ku maahmaahdaa “hubsiino hal dhan baa la siistaa.” Waxaan qabaa in haddii
si furan looga doodo oo caqligu shaqeeyo inay dhici karta in la gaaro qaab isku dheellitiraya
danta iyo himilada fog ee ummadda iyo rabitaanka jidbada ku salaysan ee hadda jira.
Waa Maxay Nidaamka Federaalku?
Asal ahaan, ereygu wuxuu ka yimid afka Laatiinka, wuxuuna Ingiriiska ka soo galay dhinaca
luqadda Faransiiska. Xagga adeegsiga, ereyga “federal” iyo figradda uu ku salaysan yahayba
waxaa markii hore loo adeegsan jiray qaab diini ah. Markii ugu horreysay macnaha ereygan loo
isticmaalay wuxuu ahaa “heshiis” u dhexeeya aadamaha iyo Allaah. Macnahani wuxuu markii
danbe isku rogay heshiiska ama axdiga ay dadku wada galaan. Markii danbana wuxuu macnaha
ereygani ku danbeeyey heshiisyada siyaasiga ah ee ay gobolladu galaan marka ay
samaysanayaan dowlad dhexe. Sida ay aqoonyahannada ama culumada siyaasadda ee baara
arrintani qoraan, muddadan danbe, ereygani wuxuu caan ku yahay oo lagu yaqaan siyaasadda,
waana macnaha aan doonayo inaan warqaddan ku falanqeeyo (Elazar, 1987).
Marka macnihiisa guud la fiiriyo, nidaamka federaalku waa qaab lagu saleeyo habeynta
siyaasadda dalka iyadoo loo qeybinayo awoodaha dastuuriga ah laba heer oo kala ah heer qaran
iyo heer gobol (waa laga badin karaa heerarka labo haddii la doono) (Riker, 1964). Guud ahaan,
labada heer ee kala ah dowladda dhexe iyo kuwa gobolladu waxay wadaagaan oo ka dhexeeya
maamulka dalka. Dowladda dhexe waxay xukuntaa dalka oo dhan, halka ay dowladaha
gobolladu xukumaan gobolladooda. Awoodaha uu dastuurku u qeybinayo labadan heer waxaa
ugu muhiimsan awoodda sharci dejinta iyo awoodda canshuurista ((Elazar, 1987). Sidoo kale,
waxaa mararka qaar la raaciyaa awoodaha la xiriira kheyraadka dabiiciga ah, awoodda amniga
iyo arrimaha la xiriira luqadaha iyo dhaqanka.
Marka sidan loo fiiriyo nidaamkan federaalku wuxuu suurta gelinayaa in dalku uu lahaado
dowlad guud, iyadoo uu gobol walbana si hoose isku maamulayo oo arrimihiisa u gaarka ah ee
uu kaga duwan yahay gobollada kale uu isagu xeerinayo. Sida caadiga ah, waxaa nidaamkani uu
aad ugu habboon yahay marka ay jiraan dad laga badan yahay oo diin-ahaan, dhaqan ahaan ama
luqad-ahaan ka duwan dadka ka badan ee ay dalka kula nool yihiin. Tusaale, gobolka Quebec ee
dalka Canada waxaa ku dhaqan dad asalkoodii hore ka yimid dalka Faransiiska, kuna hadla Af-
Faransiis, islamarkaasna heysta Mad-habta Katoolliiga ee Diinta Kiristaanka. Haddaba, sida inta
badan laga dhegeysto idaacadaha, ree Quebec waxay doonayaan inay xor ka noqdaan dalka
intiisa kale oo ay ka duwan yihiin. Sidoo kale, waxaa iyaduna jirta dalal badan oo ku yaal Yurub
sida Germany, Switzerland, Belgium oo iyaguna ku kala duwan xagga diinta ama xagga luqadda.
Dalalka ku dhaqma nidaamka federaalku waa 24 dowladood, waxayna ku kala yaallaan
qaaradaha oo dhan, inkasta oo ay jiraan illaa saddex kale oo hadda ka fekeraya inay u guuraan
nidaamkaas (Forum of Federations, 2003). Marka qaaradda Afrika la fiiryo, dalalka
5

nidaamkoodu federaal yahay waa saddex: Nijeeriya, Koonfur Afrika iyo Itoobiya. Xaqiiqo
ahaan, saddexdaba nidaamyadoodu ma gaarsiisna hab ay gobolladu awood macno leh leeyihiin
oo waxaa awoodda inta badan leh dowladda dhexe. Dalka Sudan weli xaalkiisu ma cadda oo
waxaaba dhici karta inuu laba dowladood noqdo. Marka waa lagu doodi karaa xitaa in la
yiraahdo weli Afrika kama jiro dal si dhab ah federaal u noqday, walaw ay jirto in warqadaha
lagu qoray.
Qeybinta Awoodda
Inta badan marka dastuur federaal ah la dejinayo waa la yaqaan tirade gobollada iyo
xuduudahooda. Marka iyadoo sidaas la ogyahay ayaa awoodda loo qeybiyaa labada heer iyadoo
lagu caddeynayo mid walba awooddiisa qodob ka mid ah dastuurka. Tusaale, qodobka 91 ee
dastuurka Kanada wuxuu sheegayaa awoodda dowladda dhexe, halka qodobka 92 uu sheegayo
awoodda dowladaha gobollada. Waxaa iyaduna jirta in marka la qeybinayo labada awoodood ay
jiraan awoodo ay xeerintooda wadaagaan labada heer. Marka sidaas loo kala caddeeyo ayaa
waxaa iyaduna muhiim ah in dastuurku uu caddeeyo cidda la siinayo wixii aan ku qeexneyn
labadaas qodob. Dastuurka Mareykanku wuxuu siinayaa wixii aan ku caddeyn axdiga dowladaha
gobollada, halka uu dastuurka Canada siinayo dowladda dhexe wixii aan ku caddeyn axdiga 1 .
Arrintani waa muhiim. Tusaale, Canada dastuurkeeda waxaa la sameeyey (British North
America Act), 1867, markaasna ma jirin is-gaarsiintan casriga ah. Maaddaama aysan ku caddayn
dastuurkii xilligaas cidda la siiyey awoodda xeerinta is-gaarsiinta, waxaa sidaas ay ku noqotay
awood ay dowladda dhexe leedahay. Waxaa iyaduna muhiim ah in dastuurka ay ku caddahay
qaabka wax looga baddeli karo awoodaha labada heer ee dowladda dhexe iyo dowladaha
gobollada. Inta badan, labada heer (gobollada iyo dowladda dhexe) midkoodna kuma qasbi karo
kan kale wax uusan rabin marka ay timaaddo awoodaha uu gaarka u leeyahay ee dastuurka ku
cad.
Nidaamkani wuxuu ku yimaaddaa saddex qaab. Kow, qaabka gumeysiga oo ah in dowlad inta
ay qabsato dhulal kale, ay dabadeed u qeybiso maamulka gobollada iyo dowlad dhexe ee
dhulkaas ka jira. Boqortooyadii Ingiriisku markii ay dunida ka talinaysay waxay isku dayday
inay nidaam federaalli ah u samayso dhulalkii ay maamulaysay. Sida uu ku dooday Peter Schuck
oo macallin ka ah Jaamacadda Yale, waxaa sidoo kale sameeyey awoodihii jabiyay Jarmalka oo
islamarkaa u sameeyey hab federaal ah oo dhibaato weyn gadaal kala yimid. Labo, nidaamka
federaalliga wuxuu ka dhalan karaan dhaqanka iyo xiriirka u dhexeeya gobollada iyadoo aan
cidina ku qasbin ama aanay iyagu ku heshiin. Dhaqanka iyo koritaanka dabiiciga ah ayaa
mararka qaar keena nidaam asal ahaan federal ah laakiin aan ku salaysnayn heshiis la kala
saxiixday. Saddex, nidaamka federaalku wuxuu kaloo ku samaysmaa heshiis toos ah oo ay
galaan gobollo u bareeray inay samaystaan nidaam guud oo danahooda ka shaqeeya iyagoo
ilaashanaya maamulkooda hoose (Elazar, 1987; Schuck, 2008).
Waxtarka Nidaamka Federaalka
Nidaamka federaalka waxaa lagu soo dhaqmayey muddo dheer. Dalalka qaar, sida Switzerland
iyo Mareykanku waxay tirsanayaan boqollaal sano. Waa nidaam wax badan laga qoray oo
1 Fiiri dastuurka Canada, qeybta xeerisa awoodaha aan ku cadayn dastuurka iyo cidda iska leh
6

siyaabo kala duwan loo daraaseeyey. Marka waxaan halkan ku soo koobi doonaa wixii qasaaro
iyo faa‟iido laga soo dheegay intii lagu soo dhaqmayey.
Culumada siyaasadda ee wax ka qora nidaamkani waxay ku sheegaan nidaamka lix faa‟iido oo
waaweyn oo kala ah. Tan ugu horreysa ee sababta in dhowr gobol ay isku tagaan oo ay
samaystaan dowlad dhexe waa inay iskaga kaashadaan sidii ay iskaga difaaci lahaayeen cadowga
dibadda. Nidaamkani wuxuu suurta-galiyaa inay gobolladu yeeshaan hal ciidan oo ka ilaaliya si
ay iskaga caabbiyaan weerarrada midkood ama dhammaantood kaga imaan kara cadowgooda.
Labo, nidaamkan federaalliga ahi waxaa ku ballaarta dhaqaalaha. Marka sidan la leeyahay waxaa
gobol kasta si gooni ah loogu barbardhigayaa dowladda dhexe. Tusaale, dhaqaalaha hal gobol oo
ka mid ah gobollada isku imaanaya lama mid noqon karo dhaqaalaha kulligood waayo waxaa
dhacaysa in gobollada oo dhami ay yeeshaan hal lacag, ganacsi xor ah oo gobollada iskaga
goosha, xorriyadda safarka dadka iyo inay hal nidaam ku wada hoos jiraan oo ay isku hab u
shaqaynayaan. Arrimahani waxay fududeynayaan in dhaqdhaqaaqa gancasiga iyo dadkuba uu
kordho. Dabcan, taasina waxay saamayn ku yeelanaysaa dhaqaalaha. Tusaale Soomaaliyeed
marka la qaato wuxuu noqonayaa in dhaqaalaha gobolka Jubbada Hoose uusan la mid ahayn
dhaqaalaha dalka oo dhan.
Saddex, nidaamka federaalliga ahi wuxuu ka mid yahay waxyaalaha, mararka qaar, ka ilaaliya
maamulku inuu noqdo mid ku dhisan keli-talis 2 . Maaddaama dastuurku qeybiyey awoodaha oo
qaar la dhigay heerka gobollada, awoodaha kalena la siiyey dowladda dhexe, waxaa suurtagal
noqonaysa in dowladda dhexe aysan siday rabto ka yeelin dowladhaha gobollada. Sidoo kale,
dowladaha gobolladuna ma laha awood buuxda oo xeerka ay doonaan ay ku dejin karaan. Marka
uu nidaamku yahay mid ku salaysan dimoqraadiya, gorgortanka labadan awoodood ka dhexeeya
wuxuu keenaa inuu ka hortago ku-tagri-falka awoodda ama keli-talisnimada. Waxaase jira
tusaalayaal badan oo tusinaya dowlado federaal ah oo keli-talis muddo xukumayey – Pakistan,
Nijeeriya, Itoobiya iyo kuwa kalaba.
Afar, nidaamka federaalku wuxuu dhiirrigeliyaa ka qeyb-galka ay dadweynuhu ay ka qeybqaadanayaan
maamulka iyo siyaasadda, gaar ahaan heerka dowladaha hoose. Shan,
aqoonyahannada nidaamkan baara waxay caddeeyeen in ilaa xad uu nidaamkani fududeeyo in
dowladaha gobolladu, maaddaama ay leeyihiin awood badan, ay tijaabi karaan aragtiyo iyo xalal
cusub oo aan suurtagal noqdeen haddii nidaamku uusan federal ahayn. Lix, haddii ay jiraan dad
laga badan yahay oo deggan gobol ka mid ah gobollada, nidaamka federaalligu wuxuu
fududeeyaa in la xalliyo arrimahooda la xiriira luqadda, diinta iyo arrimaha dhaqanka 3 (Watts,
1999 iyo Elazar 1987).
Waxyeellooyinka Nidaamka Federaalliga
Dabcan, wax kasta oo wanaagsan waxay wataan dhibkooda. Nidaamka federaalliga ah waa
nidaam fahamkiisa iyo ku-dhaqankiisuba ay aad ugu adag yihiin dadweynaha. Aqoonyahannada
daraaseeyey waxay ku sheegeen ilaa toddobo 7 cilladood oo waaweyn oo kala ah. Kow,
2 Mar walba ma aha ee waa mararka qaar.
3 Waxaa kale oo aan adeegsaday macluumaad aan ka ururiyey maaddo federalism ah oo aan hore u qaatay (notes
from Federalism Course: PPA 650, 1996m, Ryerson University) iyo maaddooyinka la xiriira siyaasadda Kanada).
7

nidaamkani wuxuu ku cusleeyaa dowladda dhexe inay wax ka qabato arrimaha qaar laga yaabo
in dastuurku uu siinayo dowladaha gobollada, laakiin xaqiiqa ahaan ka gudbaya xuduudaha
gobollada. Xilligan oo ay is-gaarsiintu wax badan fududeysay, waxaa isa-soo hoos-galaya
xuduudaha macnawiga ah ee u dhexeeya dowladaha gobollada iyo dowladda dhexe. Marka,
waxaa nidaamkan la socda is-jiid-jiid badan iyo go‟aan-gaarista oo qaadata waqti dheer iyadoo
aanba waxqabad la isla-gaarin. Tusaale, markii ay dhacday masiibadii Hurricane Katrina ee ka
dhacday gobolka New Orleans, dowladda dhexe ee Maraykanku gurmadkii ay rabtay inay fidiso
waxaa cillad ku noqday is-jiidjiidka iyo siyaasadaynta madaxdii gobolka New Orleans.
Labo, nidaamkani kuma fiicna beeqaaminta dhaqaalaha waayo wuxuu ganacsiga ku qasbaa inay
u hoggaansamaan xeerar badan oo isku soo noqnoqonaya. Taasi waxay kordhinaysaa qarashka
ganacsiga, waxayna hoos u dhigeysaa faa‟iidooyinka ay ganacsatadu ka helaan ganacsigooda.
Marka sidan la leeyahay waxaa loo barbardhigayaa nidaamka aan ahayn federaalka. Sidoo kale,
nidaamka laftiisu wuxuu ku dhisan yahay qaab aan beeqaaminayn ama u tureyn dhaqaalaha
dalka. Saddex, nidaamkani wuxuu abuuraa tartan ka dhexeeya dowladaha gobollada, gaar ahaan
dhinaca dhaqaalaha. Marka uu gobol kasta isku dayo inuu soo jiito shirkadaha isagoo
fududeynaya ama dhimaya canshuuraha iyo xeerinta, waxaa imanaysa inay hoos u dhacdo tayada
wax-soosaarka. Tusaale, marka shirkadaha aan si adag loo xeerin waxay keenaysaa inay ku
tuntaan dadweynaha iyo waxyaalaha danta guud ay ku xiran tahay sida deegaanka. Kanada marar
badan ayay arrintani ka dhacday.
Afar, waxaa mararka qaar dhacda in dowladaha gobolladu ay ku qasbaan dadka ku nool
gobollada kale inay bixiyaan qarashyo ama canshuuro dheeraad ah. Waxaa kaloo dhici karta inay
xaddidaan xuquuqda shaqsiga ama ay u diidaan adeegyo kale oo uu qofkaasi ku leeyahay dalka
iyagoo ku ximinaya inuusan qofkaasi ku dhalan gobolka. Soomaaliya hadda waxaa ka jira wax la
yiraahdo “u dhashay gobolka” xitaa haddii uu qofku ku dhashay gobol kale. Dad badan oo
magaalooyinka waaweyn ee Soomaaliya ku dhashay ayaan lahayn xuquuq siyaasadeed
maadaama ay heyb-ahaan ka soo jeedaan qabiil aan ku badnayn magaalooyinka ay ku dhasheen.
Taasi waa dulmi weyn.
Shan, maaddaama uu nidaamkani ku salaysan yahay gobollo iyo dowlad dhexe oo wax isku
darsanaya, nidaamkani wuxuu saarayaa dadka culeys dhaqaale oo farabadan. Tusaale, dowladda
dhexe iyo dowladaha gobolladuba waa inay yeeshaan xukuumadahooda, shaqaalahooda,
booliskooda iyo garsoorkooda. Taasi waxay keenaysaa in hanti farabadan lagu bixiyo adeeg isku
mid ah. Ma rumaysanaysaa haddii lagu yiraa dowladda Mareykanku waxay leedahay tiro ka
badan 83,000 4 xukuumadood? (Rosen, 1994, p. 8). Yacni, tiradani waxay sidan ku imaanaysaa
marka laga soo billaabo Aqallada Congress-ka oo lagu keeno heerka u hooseeya ee dowladaha
hoose ee ka jira magaalo kasta iyo tuulo walba. Laurence J. OToole Waxaanay arrintani wax
weyn u dhibaysaa dhaqaalaha dalka.
Lix, haddii aysan dadka laga badan yahay ku urursnayn hal gobol, waxaa dhacda in dowladaha
gobolladu ay halis galiyaan jiritaanka dadka tirada yar. Dabcan, waxaa jira tusaalooyin badan oo
la xiriira Soomaalida waayo waxaa jira dad la dhibo oo aan hal meel ku urursanayn. Ma helayaan
4 Rosen waxa uu tixraacayaa bug uu qoray Laurence J. OToole oo lafaguraya xukuumadaha faraha badan. Wuxuu
sheegay inay dowladahani ka kooban yihiin dowladda dhexe, 50 gobol, 3000 oo County, 19,000 oo ah dowlado
hoose, iyo 2932 degmo.
8

xuquuqdooda dadkaasi. Mar aan dheereyn, waxaa saxaafadda Soomaalida soo galay cabashooyin
badan oo qabiilka Gobooye ay ka tabanayaan xukuumadda “Somaliland”. Waxaa sidoo kale
dhacay in dad barakacay lagu dhibaateeyey gobollad qaar oo loola dhaqmay sidii iyagoo qaxooti
ah. Toddobo, nidaamka federaalka ahi ma ahan nidaam xasilloon. Waxaa mar walba kala jiita
dowladaha gobollada oo aan iyaga laftoodu isla socon iyo dowladda dhexe. Marar badan waxaa
qasab noqoto inuu dagaal ka dhasho is-jiid-jiidka. Waxaa kale oo iyaduna dhacda inay arrinta
is-jiid-jiidku ku dhammaato in la kala baxo oo dowlado kala duwan la noqdo. Runtii, nidaamkan
federaalku ma ahan nidaam u horseeda deggenaan dadka dalkaas ku nool haddii aysan taariikh
hore u lahayn ku dhaqanka nidaamkan 5 (Watts, 1999 iyo Elazar 1987).
Waxaa intaas dheer muranka ka dhasha xuduudaha dowladaha gobollada iyo is-maandhaafka ka
dhasha fasirka dastuurka iyo cidda xaq u leh inay xeeriso arrinta la isku hayo. Sida caadada ah,
dowladda dhexe waxay u xaglisaa in wixii ay qaramayn karto inay qaramayso halka dowladaha
gobolladuna ay inta badan doonaan inay wixii ay ka ridan karaan dowladda dhexe inay ka ritaan.
Dhowr tusaale oo xiiso leh ayaa ka dhacay dalalka nidaamka federaalka ku dhaqma.
Waxaa iyaduna jirta cillad weyn oo aqoonyahannada qaar xusaan, taasoo ah in nidaamka
federaalku uu soo saaro in dadku ay jacaylkooda iyo jidbada wadaninimadooda ay siiyaan
gobolladooda halkii ay siin lahaayeen dalka. Waxaa inta badan dhacda in dadku ay hormariyaan
gobollada taasoo keeni karta inaysan dadku si weyn iskugu lifaaqin dalkooda. Tusaale,
nidaamka federaalka ee ka jira dalka Canada ma uusan kobcin Canadiannimada ama
qarannimada Canada ee wuxuu kobciyey goboleysiga.
Haddaba marka si dhab ah loo fiiriyo waxtarka iyo waxyeellooyinka nidaamkan la socda, dadka
Soomaaliyeed ma u baahan yihiin nidaamka federaalliga? Ma awoodaan dhaqaale ahaan? Mase
ka samatabixi karaan deggenaan la‟aanta ku dhex jirta nidaamkan? Ma jiraa hab kale oo dabooli
kara baahida dadka Soomaaliyeed, islamarkaasna ka waxyeellooyin yar? Haddii si kale loo dhigo
ma la samayn karaa nidaam leh dhammaan waxtarka uu leeyahay nidaamka federaalku,
islamarkaasna aan lahayn waxyeellooyinkiisa. Anigoo ka duulaya waxyaalaha kor ku qoran,
waxaan warqadda inta ka hartay ku lafaguri doonaa su‟aalahan iyo kuwo kale.
Soomaaliya iyo Nidaamka Federaalka
Soomaalidu waligeed kuma aysan dhaqmin nidaamkan, mana u laha waayo-aragnimo iyo aqoon
ay ku tiirsanaato. Dowladdii Dimoqraadiga ee ugu horreysay waxay ahayd dowlad dhexe oo leh
siddeed gobol. Awoodda oo dhan waxaa iska lahaa oo uu dastuurku siinayey dowladda dhexe
inkasta oo uuku jiro qodob ku dhiirrigelinaya dowladda inay nidaamka dadka u dhawayso oo ay
dhisto gobollo xoog leh 6 . Xukuumaddii militariga ama Kacaankii Oktoobar waxba kama uusan
baddelin ee wuxuu sii xoojiyey dowladdii dhexe iyadoo ay weliba saraakiishii dalka
maamulaysay ay si xun u adeegsadeen awoodda dowladda dhexe. Waxaa ka danbeeyey 20 sano
oo dagaallo sokeeye ay dalka aafeeyeen. Dagaalladan waxaa ka dhashay in dadku kala qaxo oo
qof walba meesha uu isleeyahay waad ku nabadgeli kartaa uu aado. Dad badan baa waxa lagu
5 Waxaa kale oo aan adeegsaday macluumaad aan ka ururiyey maaddo federalism ah oo aan hore u qaatay (notes
from Federalism Course: PPA 650, 1996m, Ryerson University) iyo maaddooyinka la xiriira siyaasadda Kanada).
6 Qodobka 86 ee dastuurkii 1960 waxa uu si cad u farayaa dowladda inay markasta oo suurtagal tahay xukunka iyo
adeegyada loo dhaweeyo gobollada.
9

qasbay inay dib ugu noqdaan gobolladii ay ka yimaadeen asal ahaan oo laga yaabo in jiilka
markaas ku noqonayey uusanba waxba ka garanayn. Waxaana sidaas ku samaysmay gobollo ka
duwan kuwii ka jiri jiray dowladihii hore oo ku salaysan nidaam qabiil.
Dhanka kale, ma jiraan wax raadraac ah oo weyn oo laga qoray sida Soomaaliya ay ugu dhaqmi
karto nidaamka federaalka. Waxaa jira qormooyin dhowr ah oo aan iyaguna aad u sii ridneyn,
islamarkaasna aan ku baahin dalka. Tusaale, Midowga Yurub (European Commission) qeybtiisa
u qaabilsan Soomaaliya waxay qabanqaabisay dhowr shir oo lagu soo bandhigay diraasado
caddaynaya nidaamyo-dowladeedyada kala duwan ee caalamka looga dhaqmo. Waxaa iyaduna
jirta in UNISOM ay sanadkii 1994 wax ka qortay arrimahan.
Si kastaba ha ahaatee, ma jirto aqoon iyo waayo-aragnimo ay Soomaalidu u leedahay
nidaamkan. Sidoo kale, meesha ma taallo daraasad qoto dheer oo sahmisay sida nidaamkani uu
ugu habboon yahay Soomaalida ama sida uu uga hirgeli karo. Waxaa arrinta sii murjinaya
saamaynta uu dagaalka sokeeye ku yeeshay fikirka dadka, iyo xaqiiqada dalka hadda ka jirta.
Arrimahan oo iskaashaday ayaa waxay iyaguna la imaanayaan caqabooyin badan.
Run ahaan, inta aan anigu ogahay ma jiro gobollo ay Soomaalidu ku tahay heshiis oo lagu
saleeyo nidaamka federaalka. Sida aan hore u soo sheegay nidaamkani waxa uu ka kooban yahay
ugu yaraan laba heer (dowladda dhexe iyo dowladaha gobollada). Waa in la helo gobollo lagu
yahay heshiis oo uu nidaamka federaalku ku salaysnaanayo. Tusaale, shirkii Carta ee Soomaalida
wajigiisii koowaad waxaa iskugu tegay aqoonyahanno Soomaaliyeed oo loogu yeeray inay
diyaariyaan ajandaha shirka.
Sida qof ka qeyb-galay shirkaas uu ii sheegay, su‟aalihii la isweydiiyey waxaa ka mid ahaa
qaabka lagu salaynayo nidaamka federaalka. Dadka qaar waxay soo jeediyeen in federaalka
Soomaalidu ka koobnaado Waqooyi iyo Koonfur ama Somaliland iyo Soomaaliya. Qaar kale
waxay qabeen in dib loogu noqdo xilligii Kacaankii Oktoober oo lagu saleeyo 18-kii gobol ee
dowladdii militariga ahayd ay ka tagtay. Kuwo kale ayaa iyaguna qabay inaan labadan hab sax
ahayn oo nidaamka federaalka lagu saleeyo gobolladii uu gumeysigu ka tagay oo ahaa siddeed
(8). Waxaa iyaduna jirta in dadka qaar qabeen in waxaasoo dhan laga tago oo nidaamka
federaalka lagu saleeyo xaqiiqada hadda jirta oo la dhihi karo waxay markaas tiradu noqonaysaa
afar ilaa shan gobol (Puntlland, Somaliland, Gobollada Dhexe, Koonfur-Galbeed iyo
Jubbooyinka). Mararka qaar waa la isku daraa labada danbe.
Waqooyi iyo Koonfur
Figradda hore ee oranaysa waa in nidaamka federaalka lagu saleeyo Waqooyi iyo Koonfur ama
Soomaaliya iyo Soomaliland waxaa qaba qaar ka mid ah dadka Soomaaliyeed ee ka yimid
Soomaaliland ama gobollada Waqooyi, islamarkaasna ka soo horjeeda kala-goynta Soomaaliya 7 .
Dadkani waxay ku doodaan in Soomaaliya ay koobneyd laba gobol oo ay kala gumeysan jireen
laba gumeyste. Markii ay iska xoreeyeen gumeysigana, labada gobol iskood ayay iskugu tageen.
Dooddani waxay leedahay, guuxa dadka dega Waqooyiga Soomaaliya wuxuu ka billowday ku
7 Mar aan kula kulmay Jeneraal Jaamac Maxamed Qaalib Casmara waxa uu ii sheegay in Cabdiraxmaan Maxamed
Cali “Tuur” uu ahaa siyaasigii ugu horreeyey ee soo jeediya in nidaamka federaalka la qaato. Waxaa kale oo aan la
kulmay dad u guuxsan nidaamkan.
10

xadgudub lagu xadgudbay isku-imaatinkii hore oo ujeeddadiisuna ahayd in labada gobol
midoobaan, ayna si caddaalad ah u qeybsadaan maamulka.
Inkastoo aan wax shuruud ah la kala qoran, haddana, waxay figraddani ku doodaysaa, ujeeddadu
way iska caddayd. Haseyeeshee, reer Koonfur baa si kale u adeegsaday midnimadii, dabadeedna
ku duudsiyey reer Waqooyi. “Guuxa keenay dagaalkaba wuxuu salka ku hayaa nidaamka
federaalka oo lagu xadgudbay,” ayey dadkani qabaan. “Marka haddii Soomaaliya ay isku soo
noqonayso waxaa lama huraan ah in hadda dib looga hadlo oo loo gorgortamo Waqooyi iyo
Koonfur” ayey dabadhigaan.
Dhanka kale, figradda noocan ah dadka intiisa badan (reer Koonfurka) waxay u arkaan inaysan
macquul ahayn waayo waxay ku leeyihiin ma ahan isku miisaan Waqooyi iyo Koonfur. Tan kale,
waxaa iyaduna jirta in qaar ka mid ah gobollada Waqooyi ay door bidayaan in nidaamka lagu
saleeyo sidii ay uga tagtay dowladdii militariga ee ugu danbaysay oo ahaa 18 gobol. Dhanka
kale, waxaa jira figrad xoog leh oo kaba duwan kuwan oo ku doodaysa in Waqooyi dib ula
noqotay xorriyaddeedii, aysanna danaynayn inay mar kale Koonfur kala hadasho midnimo.
Marka la soo koobo, nidaamka federaalku wuxuu ka guntamaa heshiis, waana lagu heshiin karaa
wax kasta. Waa macquul, waana suurtagal haddii heshiis lagu yahay in nidaamka federaalka lagu
saleeyo Waqooyi iyo Koonfur. Waxaase muhiim ah in sidaas la isku oggol yahay. Haddiiba la
qaadanayo nidaamka federaalka waxaa habboon inaysan gobolladu aad u badan. Sabab la xiriirta
awoodda dhaqaale iyo aqooneed ee ummadda Soomaaliyeed ayaa qasab ka dhigeysa in
gobolladu ay yaraadaan. Tan kale, muhiim ma ahan in gobollada samaysanaya federaalku ay
kulligood isku awood iyo dhaqaale yihiin. Marka arrimahan lagu daro muhimadda ay leedahay in
midnimada Soomaalida la soo celiyo oo la xoojiyo, waxaad mooddaa inay habboon tahay in
tixgelin la siiyo nidaamka federaalka marka laga hadlayo xiriirka u dhexeeya Waqooyi iyo
Koonfur. Marka dhinacaas laga soo fiiriyo waxaa la dhihi karaa waa arrin suurtagal ah in
federaal laba gobol ka kooban la sameeyo.
Haseyeeshee, arrimahaas oo dhami meesha kama saarayaan waxyeellooyinka uu wato nidaamka
federaalka ah ee aan kor ku soo sheegay. Gobolladu tiro kasta ha la ekaadeene, dhibaatooyinkii
la imanayey nidaamkani way jirayaan. Waxaa iyaduna aan meesha ka maqnayn in wax kasta oo
nidaamka federaalka lagu samayn karo laga heli karo nidaamyada kale ee maamulka ee jira sida
waxa afka qalaad lagu yiraado decentralized unitary state (dowlad dhexe oo haddana gobollada
iyo degmooyinka siinaysa awood-hoosaad). Waxaa dhici kara in dadka qaar ay is-weydiiyaan
faraqa u dhexeeya nidaamka federal-ka iyo nidaamka aan sheegay. Dhab ahaan, waxaa u
dhexeeya faraq weyn, wuxuuse u baahan yahay in si qoto dheer looga hadlo mar kale.
Gobolladii Dowladdii Milatriga ee Siyaad Barre
Dowladdii uu hoggaamiyaha iyo madaxweynahaba u ahaa Jeneral Maxamed Siyaad Barre waxay
dalka la wareegtay sanadkii 1969 iyadoo uu markaa dalku ka koobnaa siddeed gobol. Muddadii
21-ka sano ahayd ee uu dalka ka talinayey Jeneral Maxamed Siyaad Barre wuxuu ku daray
toban gobol. Haddaba waxaa isweydiin leh kororsiimadan muxuu nidaamku ku salaynayey?
Runtii lama garanayo qaabka uu Kacaanku raaci jiray marka uu abuurayo gobollo cusub. Nin
odoy ah oo ka tirsanaa maamulkaas ayaan weydiiyey halbeegga la adeegsan jiray marka la
11

samaynayo gobol ama degmo cusub. Ninkaasi wuxuu iigu jawaabay “dalka waxaa heystay nin
keliteliye ah, wuxuuna u maamuli jiray sida uu u arko sax isagu. Gobollada iyo degmooyinka
iyo go‟aannada kale ee waaweyna isaga ayaa samayn jiray.”
Waxaa arrintan sii xoojinaya sheeko aan ka maqlay Cabdulle Raage Taraawiil 8 oo ahaa halabuur
caan ku ah bulshada dhexdeeda. Cabdulle Raage oo hadalka cajal ku duubay wuxuu ka
sheekeyey dood dhexmartay isaga iyo Jeneraal Maxamed Siyaad Barre. Cabdulle Raage wuxuu
leeyahay waxaa ii yeeray Madaxweyne Maxamed Siyaad Sanadkii 1990 oo ku beegnayd xilligii
ay saxiixeen odoyaashu warqad ay ugu baaqayaan in uu Jananku is-casilo (Manafesto Group).
“Siyaad Barre ayaa wuxuu igala hadlay arrimaha warqaddan iyo qabiillada ka danbeeya,” ayuu
yiri Cabdulle Raage. Siyaad Barre wuxuu igu yiri buu Cabdulle leeyahay, “Waxaa ii heshiiyey
Majeerteen iyo Habargidir, marka waxaan doonayaa inaad tolkaa ka reebto arrintan oo aad
idinku (qabiil ahaan) wax igala qabataan oo aad Kacaanka taageertaan.” Waxaan ku iri, ayuu
Cabdulle Raage ku leeyahay cajaladda, “dadka saxiixay warqadaha kuma jiro qof aan aniga
heybta hoose (Daa‟uud) isku nahay.”
Wuxuu intaas raaciyey, labo kulan oo kale iyo dood dheer kadib ayuu Siyaad Barre igu yiri,
“waxaan degmo kaaga dhigayaa meeshii aad ku dhalatay oo magaceeda la yiraa Ruun Nirgood.”
Cabdulle Raage wuxuu leeyahay waan ka diiday arrintaas Madaxweyanaha waayo waxaan
weydiistay inuu degmo ka dhigo meeshaan10 sano ka hor, wuuna ii diiday. Dabadeed, sida uu
cajaladda ku sheegayo, Cabdulle Raage wuxuu billaabay inuu goobta ka tiriyo gabay dheer oo uu
Kacaanka ugu abaalsheeganayo wixii uu u galay iyo sidii uu Kacaanku ugu jisaaray ee uu ii
xiray. “Markii aan gabaygii dhameeyey ayuu Siyaad Barre yiri, „waxaan ku darayaa
Warshiikh.‟” Markaas baan ku iri, “Caadley ku dar.” Siyaad Barre wuu diiday arrintaas waayo
wuxuu yiri waxaa la iga laayey askar Caadley, laakiin waxaan ku darayaa Biyacado. Isku soo
duuboo, sida uu cajaladda ku sheegayo, Cabdulle Raage iyo odoyaal la socday waxay
habeenkaas ka saxiixeen Jeneral Maxamed Siyaad Barre afar degmo.
Marka la fiiriyo gobolladii iyo degmooyinkii la abuuray iyo sheekadaniba waxay ku tusayaan
inuusan jirin halbeeg la raaci jiray oo ay ku xirnayd Jeneral Siyaad Barre xaaladdiisu sida ay
tahay. Marka haddii sidan gobollo lagu sameeyey lagu duldhiso nidaamka federaalka waxaa ka
imanaya dhowr cilladood. Tan hore, waxaa laga tagayaa caddaaladda waayo waxaa jira gobollo
dadka deggen uusan nidaamkii milatarigu jeclayn xilligaas, iyo gobollo kale oo dadkoodu aysan
baraarug siyaasi ah lahayn. Labadan arrimood oo iskaashaday waxay keenayaan in la
sharciyeeyo wax aan ku iman nidaam sharci ah ama aan caqligu qaadan karin.
Haddii xitaa la isku oggolaado oo la aqbalo 18 gobol, ma ahan suurtagal dhaqaale ahaan in lagu
saleeyo nidaamka federaalka. Tusaale, ma jirto awood dhaqaale ama aqooneed oo ay Soomaalidu
ku wadi karto 18 baarlamaan, 18 xukuumadood, 18 ah boliiska gobollada, 18 ah maxkamado
kala duwan, iyo 18 ah shaqaale dowaldeedyada gobollada. Waxaa arrintan diidaya awoodda
dhaqaale iyo tan aqooneed ee hadda jira.
Sida uu ii sheegey qof xog-ogaal ah, waxay dowladda KMG ah (xilligii dowladdii Carta) isku
dayday inay baahiso maamulkeeda. Gobollada iyo degmooyinka qaar ayaa muujiyey inay
8 Waraysigan waxaa Abwaan Cabdulle Raage uga duubay magaalada Xamar intii usaan geeriyoon saxafi Yuusuf
Xasan.
12

doonayeen inay raacaan nidaamka Carta lagu soo dhisay. Xukuumaddii Dr. Cali Khaliif Galayr
ayaa waxay ku tiri degmooyinkaas “idinku qorta boliis oo dhaqaalo ahaan isa-sii dabbara intii
muddo ah, annaguna waxaan idinka kaalmayn doonnaa waxyaalaha kale.” Waxay sheegeen
mas‟uuliyiintii degmooyinkaas inaysan awoodin inay qortaan boliis. Weliba degmooyinka
qaarkood waa kuwa lagu tuhmo inay ugu roon yihiin degmooyinka dalka dhaqaalo ahaan.
Haddaba, marka si kasta oo loo fiiriyo laguma salayn karo nidaamka federaalka 18 gobol.
Laakiin, haddana waxaa jirta in dastuurka Dowladda KMG ah ee xilligaas jirtay ay ku qoran
tahay in nidaamka federaalka ah lagu saleeyo 18 gobol.
Waxaa iyaduna xiiso gaar ah leh cayaarihii gobollada ee dhawaan lagu qabtay Garowe,
caasimadda Puntland. Runtii, waxay ahayd dhacdo weyn oo ay ku ammaanan yihiin bahda
isboortiga iyo shacabka iyo dowladda Puntland. Laakiin xiisaha gaarka ah ee ay dhacdadani u
leedahay doodda la xiriirta nidaamka federaalka waa in dad badan oo Soomaaliyeed ay isla oggol
yihiin gobolladii uu kacaanku ka tagay, loona arko inay sharci ahaayeen. Runtiina, dhacdadan
waxaa laga daliishan karaa in aragtida taageeraysa 18-ka gobol ay ka culus tahay kuwa kale.
Waxaan rumaysanahay inay taasi horumar tahay. Hayeeshee, anigu sideedaba ma qabo in
nidaamka federaalku ka shaqayn karo dalka. Haddii la samaynayana waxaan qabaa inaan
gobolladu ka badan afar, la iskuna raaciyo hab ku salaysan qaaciddooyinka dhaqaalaha iyo
horumarka.
Gobolladii Gumeysigu ka Tegey
Gumeysigii dalka ka tegey wuxuu ka tagay lix gobol oo ah Koonfur iyo laba ah Waqooyi.
Siddeedan gobol laftooda lama garanayo asal ahaan meel ay ka yimaaddeen iyo halbeeg la
isticmaalay markii la samaynayey. Gumeysigu wuxuu u samaystay in habkiisa maamulka uu ku
gaaro, wuxuuna u arkay in siddeedan gobol ay tahay sida ugu habboon ee uu u habayn karo
maamulkiisa xaaladda la joogay. Inkastoo ay jiraan dad qaba in nidaamkan loo noqdo, haddana
taas macnaheedu ma ahan inuu yahay nidaam caddaalad ah. Gobol walba waxa uu doonayaa
nidaamka uu isleeyahay waxaad ku heleysaa wax badan.
Tan kale, marka awoodda dhaqaale iyo aqooneed laga fiiriyo, waxay figraddani yeelanaysaa
cilladaha figradda 18-ka gobol. Dhaqaale ahaan lama awoodo. Xaaladda hadda jirta marka la
fiiriyana way baaba‟een gobolladii hore maaddaama dalka iyo dadka uu ku dhacay is-baddel
weyn xilligii Kacaanka iyo xilliyadii dagaallada sokeeye.
Gobollada ka Samaysmay Dagaallada Sokeeye
Colaadda ka dhalatay dagaallada sokeeyey waxay keentay in dadkii wada degganaa
magaalooyinka iyo gobollada dalku ay dhibaatooyin badan isku geystaan. Taasina waxay
sababtay in dadku uu kala qaxo oo uu qof walba meesha uu ku nabadgeli karo uu aado. Waxaa
sidaa ku abuurmay gobollo iyo degmooyin u habaysan qaab qabiil. Xitaa magaalooyinka
waaweyn ee dalka waxaa loo kala deggan yahay xaafadaha hab qabiil.
Sanadkii 2000, waxaan tagay Xamar iyo Hargeysa. Waxaan labadaba ku arkay in loo deggen
yahay qaab beeleed. Magaalada Xamar oo aan hore ugu noolaan jiray, waxaa iska baddalay wax
weyn dhinac deegaanka. Magaaladu uma qeybsanayn Waqooyi iyo Koonfur oo kaliya waagaas.
13

Waxaa jirta inay jireen illaa toddobo deegaan oo midba uu qabiil gooni ah deggen yahay. Nin
dhallinyaro ah oo aan saaxiib nahay oo aan kula kulmay Xamar ayaa igu yiri, “Waxaan
deggenahay xaafad mushakal ah oo uu markaas ula jeeday xaafad ay qabiillo kala duwan
deggen yihihiin,” isagoo ku faanaya. Marka aan sii wareystay ayuu ii sheegey in
mushakalnimada lafteedu aysan ahayn Soomaali oo dhan laakiin ay tahay beelaha dega
Koonfurta Soomaaliya.
Si kastaba ha ahaatee, Xamar dhibkan waxaa la qaba dhammaan magaalooyinka waaweyn iyo
gobollada dalka. Sidan waxaa ku samaysmay illaa shan gobol oo ku salaysan beelo. Haddaba,
waxaa jirta figrad ku doodaysa in federaalka Soomaalida lagu saleeyo shantan gobol. Dadka
figraddan qaba waxay u arkaan in shanta gobol yihiin Somaliland (Isaaq/Dir), Puntland
(Harti/Daarood), Gobollada Dhexe (Hawiye) Koonfur-Galbeed (Digil/Mirifle), Jubba Land
(Daarood, Digil/Mirifle/Dir/Hawiye). Dadka qaba figraddani iskuma wada waafaqsana
gobolladan iyo xuduudahooda, waxayse ku doodaan in doodda laga billaabo halkan oo figraddan
lagu saleeyo nidaamkan federaalka.
Waxaa jira cillado fara badan oo weheliya inaan heshiis lagu ahayn nidaamkan. Tiradu way ka
yar tahay 18 gobol iyo 8 gobol. Waxaana dhici karta inay wax badan ka jiraan inay ka
tarjumayso xaqiiqada hadda ka jirta dalka. Laakiin, haddii qaabkan la qaato, weli way
taagnaanayaan su‟aalihii la xiriiray qaadashada qaabka federaalku inuu xal u yahay Soomaaliya
iyo in kale. Waxba ka baddeli meyso tirada gobolladu asalka doodda oo ah in nidaamka
federaalku xal yahay iyo in kale.
Gobollada ka dhashay dagaallada sokeeye waxay wataan cillad dheeri ah. Marka xaqiiqo ahaan
haddii la qaato shantan gobol waxa federaalka loo samaynayaa qabiillo ee ma ahan gobollo.
Haddii sidan la yeelayo looma baahna nidaam federal ah ee waxaa loo baahan yahay nidaam kale
oo la yiraahdo “Consociational Model.” Nidaamkaasi wuxuu oggolaanayaa in qabaa‟ilka loo
sameeyo hab ay awoodda ku qeybsadaan, ayna ku xeeriyaan danahooda hoose. Muhiim ma ahan
in qabiil kasta uu gobol deggen yahay, walow ay sahlayso hawlaha. Markaas, waxaa la dhihi
karaa, waxaa nidaamka lagu salaynayaa qaabka qabiilka. Tusaale, waxaa la qaadan karaa
qabaa‟ilka waaweyn sida Daarood, Dir, Hawiye, Isaaq, Digil, Mirifle iyo Beelaha Wadajir (waa
magaca uu Sheekh Cumar Faaruuq u bixiyeye). Haddii sidan la yeelayo, ma ahan in la isku
wareeriyo xuduudaha gobollada iyo nidaam federal ah toona. Haddii si kale loo dhigo, nidaamka
awoodda loogu qeybinayo beelaha (consociation) waa habka laga soo minguuriyey 4.5. Marka
haddii la isla garto in qabiilka lagu saleeyo federal ma noqonayo waayo nidaamka federaalku
asal ahaan waxa uu ku salaysan yahay dhul xuduuddiisa la yaqaan. Kan ku salaysan 4.5 ee hadda
jira oo wax laga baddalo ayaa ku filnaan kara markaas.
Isku soo duuboo, dhammaan hababka aan kor ku soo sheegay waxaa laga fahmi karaa inaysan
sahlanayn in laga hirgeliyo nidaam federal ah Soomaaliya. Cilladaha uu nidaamka federaaliga
ahi asal ahaan wato ka sokow, waxaa jira caqabooyin badan oo ku tacalluqa duruufaha
Soomaalida oo aan oggolaanayn nidaamkan. Shirkii Carta iyo kii Kenya ma aysan joogin
gobollo is aqoonsan oo uu mid walba leeyahay nidaamkiisa oo doonaya inay samaystaan nidaam
federaalli ah. Waxaa joogay dad badan oo ka socda bulshada rayadka ah iyo hoggaamiyeyaalka
kooxaha. Haddaba, maaddaama aysan jirin gobollo la isku oggol yahay oo sameeya dowlad
14

federaal ah, waxaa la dhihi karaa lagama samayn karo nidaamka federaalka Soomaaliya. Waase
suurtagal in lagu qoro waraaqaha la saxiixayo.
Soomaaliya ma u Baahan Tahay Nidaam Federal ah?
Runtii, shaqsi ahaan, kama soo horjeedo mana diiddani nidaamka federaalka asal ahaan.
Nidaamka federaalku wuxuu ka mid yahay hababka lagu maareeyo khilaafaadka siyaasiga ah.
Waa nidaam hore loo soo tijaabiyey. Inkasta oo uu meelo farabadan oo ka mid ah meelihi laga
isticmaalay nidaamkani uu ka shaqeeyey, haddana, inta badan waa uu shaqeyn waayey. Doodda
aan ka qabo nidaamka federaalku waxay la xiriirtaa sida uu ugu habboon yahay Soomaaliya.
Waxaan rumeysanahaya inaan loo baahnayn nidaamkan marka la maareynayo mushkiladda
Soomaaliya. Dooddayda waxaan ku salaynayaa qodobbada soo socda:
Kow, sida ay sheegaan culumada daraaseeya arrinkan, nidaamka federaalku wuxuu ku habboon
yahay dalalka juqraafi ahaan aadka u waaweyn sida Canada, Ameerica, Ruushka iyo Australia.
Waxaa kale oo ku habboon yahay dalalka juqraafi ahaan kala qeybsan ee ay u dhexeeyaan buuro
ama bad sida Malaysia iyo New Zealand. Soomaaliya dalkeeda sidaas uma weyna. Marka aan
sidan leeyahay waxaan ula jeedaa dhulka Soomaalidu degto oo dhan. Haddaba, dal aad u
ballaaran ma hayno. Xajmiga dalkeennu kama dhigayo lamahuraan inaan qaadanno nidaamkan
federaalka. Mana jiraan buuro iyo bado qeybiya Soomaalida.
Labo, nidaamka federaalku wuxuu ku fiican yahay dalalka leh dad badan oo ku kala duwan
diinta, dhaqanka iyo sinjiga sida India, Nigeria iyo Canada. Dadkeenna waxaa laqu qiyaasaa
toban milyan marka la badiyo. Tirada ka sokow, Soomaalida waxaa lagu tilmaamaa dad ahaan
dad si kasta isku mid u ah marka laga soo fiiriyo xagga diinta, dhaqanka iyo xagga luqaddaba.
Haddaba, ma jirto sabab lama huraan ka dhigeysa inaan qaadanno nidaamkan.
Saddex, waxaa qaadan kara nidaamka federaalka dalalka leh dhaqaale xooggan oo awooda inay
bixiyaan kharashka heerar-dowladeedyo kala duwan sida Canada, Germany, Ameerica, Australia
iyo kuwo kale oo badan. Soomaaliya waxay ka mid tahay dalalka ugu saboolsan dunida.
Dowladihii dalka soo maray waxay ku tiirsanaayeen kaalmada dibadda. Cilmi-baarisyada qaar
waxay tilmaamayaan in 60-80% ay miisaaniyadda Soomaaliya ka iman jirtay kaalmo dibadeed.
Runtii, qaab-goboleed kasta (18, 8, 5, 4 ama 2) oo la qaato, aad buu u yar yahay ama maba jiro
gobol Soomaali ah oo is-bixin kara dhaqaale ahaan. Xitaa markaad fiiriso dhaqaalaha Somaliland
iyo Puntland aad buu u yar yahay, mana awoodaan inay bulshada siiyaan adeegyada ay u baahan
yihiin dadku. Miisaaniyadda dowladda Somaliland waxaa lagu qiyaasaa 40 milyan halka tan
Puntland ay ahayd 20 milyan. Tan TFG iyadana waxaa lagu sheegay 115 milyan 00 80% laga
sugayo deeq-bixiyayaasha. Marka dhammaantood la isku daro waxaa cad inaan dal federaal ah
lagu maamuli karin.
Dadka Soomaaliyeed oo ay isaga danbeeyeen dowlado aan u tureyn, abaaro dabadheeraaday iyo
dagaallo sokeeye waxaa la dhihi karaa dhammaantood waa qaxooti. Kuwa dalka joogana waxay
u badan yihiin dad ka soo bara-kacay meelihii ay deggenaan jireen, kuwa dibadda joogana waaba
qaxootiga ugu roon. Haddaba, awoodaha uu nidaamka federaalku gobollada iyo dowladda dhexe
u qeybinayo waxaa ugu muhiimsan awoodda canshuurista iyo awoodda xeerinta. Waxaan la
15

yaabay caqliga keenay in la sameeyo dhowr dowladood oo canshuura ummad dhammaanteed
qaxooti ah. Cajiib!
Afar, nidaamka federaalku ma ahan nidaam, figrad ahaan, ka yimid dadka Soomaaliyeed. Ma
jirto dowlad Soomaaliyeed oo heysata kalsoonida dadweynaha oo inta baartay, dabadeed
go‟aansatay in nidaamkani uu ku habboon yahay Soomaalida. Sidoo kale, weli ma arag qof
mas‟uul ah oo aqoonyahan ah oo sameeyey cilmi-baaris, dabadeedna ku soo gunaanaday in
nidaamkani uu u yahay xal mushkiladda Soomaalida. Weli ma arag afti dadweynaha laqa
qaaday. Sidoo kale, doodda oranaysa dagaalka sokeeye wuxuu u dhacay nidaamka federaalka
la‟aantiis waa daciif. Waxay figraddani ku baahday ku-tiri-ku-teen iyo wax aan aqoon ku
dhisnayn. Kadibna, waxaa iska bartay carrabka dadka. Waxaad arki marka ay qabqablaha
dagaalka xaajadu ku adag tahay ee waxa uu rabo uu waayo inuu iskala soo boodayo, „waxaan
rabnaa nidaamka federaalka‟.
Shan, nidaamka federaalku ma daweeyo keli-telisnimada wallow uu ka mid yahay aaladaha la
adeegsado. Marka aad si dhab ah u fiiriso sababta ku kallifeysa Soomaalida nidaamkan, waxaad
dareemeysaa inay intooda badan u heystaan inuu xal u yahay keli-talisnimada. Xaqiiqatan,
waxaa jirta dood oranaysa nidaamka federaalku wuxuu u sahlaa kooxaha mintidka ah iyo kelitaliyeyaasha
inay xukun qabsadaan. Tusaale, waxaa ah dalka Jarmalka xilligii Hitler. Waxaa kale
oo jira kooxaha loo yaqaan KKK (Ku Klux Klan) inay koontoroollaan magaalooyin iyo heerardowladeedyo
hoose oo ka mid ah gobollada dalka Mareykanka. Keli-talisnimada waxaa xal u ah
in nidaamka dowladda dalku uu noqdo mid u oggolaanaya qof kasta inuu ka qeyb qaato
go‟aamada dalka – ama aan fududeeyo e inuu nidaamku noqdo dimoqraadi.
Waxaa kale oo la isticmaali karaa nidaamka labada aqal ee odoyaasha iyo kan wakiillada.
Waxaa intan lagu sii lifaaqi karaa in dowladda dhexe ay siiso gobollada iyo degmooyinka awood
hoosaad ku salaysan xeer ay iyadu dejisay (Decentralized Unitary System). Sidoo kale, waxaa la
xoojin karaa saxaafadda madaxa bannaan iyo ururrada bulshada rayadka ah, garsoorka iyo
culumada. Intan oo iskaashatay way ku filan tahay inay dowladda ka ilaaliyaan inay ku tagrifasho
awoodda. Haddii aan si kale u iraahdo ummaddu waxay u baahan tahay xukun furfuran oo
demoqraadi ah ee uma baahna mid qeybsan oo aan xasilloonayn. Dal kasta oo federal ah ma
ahan Dimoqraaddi. Bal e fiiri dalal ay ka mid yihiin Pakistan, Indoenesia, Nijeeriya, Itoobiya,
Malaysia iyo qaar kale oo soo maray xilli ay keli-talisyo ka talinayen. Sidaa darteed, waxaan
qabaa inaan loo baahnayn nidaam federal ah oo aan awood dhaqaale iyo mid aqooneed toona aan
loo heyn.
Lix, dhammaan waxyaalaha waxtarka ah ee ku jira nidaamkan waxaa laga heli karaa nidaamyada
kale ee dimoqraadiga. In ka badan 85% dalalka dunidu ma ahan federal. Waxaa federaal ah illaa
24 dowladood oo kaliya. Waxaa intaas dheer in qaar badan oo dalalkaan ka mid ah ay ka
dhaqaale badan yihiin, kana dal ballaaran yihiin Soomaalida – wallow ay jiraan kuwa magic
ahaan federaal ah laakiin xaqiiqo ahaan aan ahayn sida Itoobiya, Nijeeriya iyo Koonfur Afrika.
Dhammaan waxtarka aan kor ku soo sheegey ma jirto mid ka mid ah oo aan laga heleyn
nidaamyada kale. Waxaa intaas dheer, haddii la qaato nidaamyada kale (decentralized unitary
state), waxaa laga hortagayaa waxyeellooyinka uu nidaamkani wato. Waxyeellada ugu weyn ee
gaar ahaan Soomaalida quseysa waa xasillooni la‟aanta uu nidaamkani wato. Ma jiro qaab
heshiis lagu yahay. Dadkii waxaa kala galay colaad oo wey kala qaxeen, waxayna kala
16

tirsanayaan dhibaatooyin badan. Waxaa jira hub fara badan oo weli ku jira gacanta dadweynaha.
Intaasoo arrimood oo isbiirsaday, marka lagu sii daro nidaam federaal ah oo keenaya in arrin
kasta ay abuuri karo xasaasiyad, ayna mar walba jiraan hoggaamiyeyaal dano kale wata, taas
macnaheedu wuxuu noqonayaa Soomaalidu yeysan heshiin qarniyada soo socda. Waxaa la dhihi
karaa, ujeeddadu waa inay Soomaalidu isku-mashquulsanaato waligeed.
Toddobo, ugu danbayntii, nidaamka federaalku wuxuu xoojinayaa qabyaaladda, wuxuuna
wiiqayaa qarannimada Soomaalida. Gobol kasta waxaa isku aqoonsan qabiil gooni ah. Inuu iskuaqoonsan
yahay oo kaliya ma ahan ee waxa imanaysa inuu inta kale uusan u aqoonsan inay xaq
ku leeyihiin. Waxaa kale oo dhacaysa in adeegyada dowladda lagu dhibo ama loo diido dadka
kale oo Soomaaliyeed. Halkaas waxaa ku dhimanaya dantii guud ee qaranka iyo xuquuqdii uu
qofka Soomaaliga ah ku muteystay Soomaalinimada. Dastuurkii 1960 iyo kuwii ka danbeeyey
waxyaalaha wanaagsan ee ku qornaa waxaa ka mid ah in qof kasta oo Soomaali ah uu leeyahay
xaqa qofka kale oo Soomaaliga uu leeyahay iyadoo aan loo eegin gobol iyo qabiil toona. Dadka
Soomaaliyeed ee ka yimid Soomaali Galbeed, NFD iyo Djibouti wuxuu dastuurkaasi u oggolaa
xaqa qofka Soomaaliga ah. Waxay ahayd arrin aad u wanaagsan. Sidaasna waxaa fursad ku helay
oo wax ku bartay ama madax kaga noqday Soomaalidii xorta ahayd dad farabadan oo
Soomaaliyeed oo ka yimid gobolladaas. Haddii shaarka nidaamka federaalka loo geliyo
gobollada qabiilka ku dhisan ee Soomaalida, waxaa imanaysa in dad badan oo Soomaali ah
xuquuqdooda la duudsiyo. Kuwo gobollada Soomaali-Galbeed iyo NFD iyo kuwa gobollada kale
ku nool marka laga soo tago, waxaa dhacaysa in qaar ku dhashay gobolka lagu takooro
qabyaalad.
Gunaanad
Waxaan soo jeedinayaa inaynaan ku qancin waxa u sahlan hey‟adaha caalamiga ah iyo waxay ay
dalalka deriska ah, gaar ahaan Itoobiya, rabto. Dadka iyo dalka Soomaaliyeed ma laha
calaamadihii lama huraan ka dhigayey in nidaam federal ah lagu maamulo. Waxaa jira
waxyeellooyin badan oo uu nidaamku wato asal ahaan. Dhammaantood waxay saamayn xun ku
leeyihiin aayaha iyo qarannimada ummada Soomaaliyeed. Dhammaan waxyaalaha waxtarka ah
ee ku jira nidaamka federaalka waa laga heli karaa nidaamyada kale ee ka dhibka yar. Waxaa
intaas dheer in aysan jirin hab gobollo oo ay Soomaalidu heshiis ku tahay. Xitaa haddii ay
dhacdo in la isku raaco hab ka mid ah kuwa aan soo sheegay, waxaa muuqda inaynaan dhaqaale
ahaan iyo aqoon ahaan ka bixi karin nidaamkan.
Waxaan rumeysnahay in nidaamakani uusan annaga naga iman, uusanna xallinayn
mushkiladdeenna. Walow ay u badan tahay in niyadda bulshada caalamku aysan xumeyn oo ay
doonayaan inay xal u helaan mushkiladda Soomaalida, haddana waxaa hubaal ah in dalalka
deriska ah ay dantooda ka hormarinayaan tan Soomaalida. Itoobiya iyo Kenya waa inaynaan ka
filin inay wanaag la doonayaan Soomaalida. Waxaa muuqda in Itoobiya ay iyadu si gaar ah u
dooneyso nidaamkan oo ay weliba qaab gooni ah u rabto. Guddiyada loo saaray inay ka soo
taliyaan iyo ergada ansixisay waa dad ay inta badan Itoobiya soo xushay ama ay raalli ka
noqotay. Haddaba, taas kaliya ayaa ku filan dadka Soomaaliyeed inay ka digtoonaadaan arrintan
waayo waxaa jirta dibindaabyo lagu doonayo inaysan Soomaalidu waligeed qaran noqon.
Nidaamka federaalkuna, sida aan qabo, waxa uu ugu horreeyaa dibindaabyooyinkaas.
17

Tixraac
Ealzar, D. J. (1987). Exploring federalism. Tuscaloosa: University of Alabama Press.
Elazar, D. (1994). Federalism and the way to peace: Reflections paper 13. Kingston: Queens
University Press.
Franck, T. (1968). Why federaltions fail: An inquiry into the requistes for successful federalism
(ed). New York: New York University Press.
Lake, David A. and Donald Rothchild. (2002). Political decentralization and civil war
settlement. At http://weber.ucsd.edu/~dlake/Working%20Papers/LakeRothchilh.pdf
Riker, W. H. (1964). Federalism: Origin and operation significance. Boston and Toronto: Little,
Brown and Company.
Rosen, K. (1994). Federalism in the Americas in comparative perspective. The University of
Miami Inter-American Law Review, Vol. 26, No. 1, pp. 1-50.
Stevenson, G. (1989). Unfulfilled union: Canadian federalism and national unity. St.
Catherenes, Ontario: Gage Educational Publishing.
Watts, R. L. (1999). Comparing Federal Systems. Montreal: McGill- Queens University
Press
Watts, R. & Brown, D. (1991). Options for a New Canada. Toronto: University of
Toronto Press.
Xasan, Y. (N. D.). Wareysi Abwaan Cabdulle Raage [interview with poet Abdulle Rage].
Mogadishu, Somalia. Cabdulle Raage sheekada uu ka sheekeeyey waxaan ka
dhegeystay cajalad codkiisa ah oo uu isagu duubay. Cajaladdaas Cabdulle
wuxuu uga sheekeeyey waxyaalo badan oo noloshiisa soo maray iyo taariikh
nololeedkiisii suugaanta.
Dareenka ah inaan arrinkan wax ka qoro wuxuu markii ugu horreysay igu dhashay kadib
markii aan ka qaatay jaamacadda Ryersonmaaddo ‘federalism ah sanadkii 1996.
Waxyaalaha Qormadan ku jira qaarkood waxay ku salaysan yihiin waxyaalo aan ka
qortay (class notes-kii) maaddo aan iskuulka ku qaatay (Federalism.
Wixii ra’yigaaga ah iyo wixii aad isleedahay waa laga ilduufay, fadlan iigu soo hagaaji
emailkan hoos ku qoran.
Afyare.elmi@gmail.com
18