Małopolska. Szlak Architektury Drewnianej

malopolskie.pl

Małopolska. Szlak Architektury Drewnianej

Wydawca: Urząd Marszałkowski Województwa Małopolskiego,

Departament Promocji i Turystyki, Zespół ds. Turystyki,

ul. Basztowa 22, 31-156 Kraków,

e-mail: turystyka@malopolska.mw.gov.pl, www.visit.malopolska.pl

Koncepcja szlaku: dr Marian Kornecki oraz Regionalny Ośrodek Badań i Dokumentacji Zabytków

w Krakowie

Opisy do obiektów sporządzone na podstawie tekstów pochodzących z opracowania: T. Śledzikowski,

Szlak Architektury Drewnianej w Małopolsce. Opisy tras i wytypowanych obiektów, Kraków 2000/2001

i 2003

Opracowanie tekstów: Bartłomiej Cisowski, Marta Duda, Paulina Wawrzak oraz Katarzyna Piórkowska,

Małgorzata Czapla, Dorota Kłos

Koncepcja: Anna Niedźwieńska, Anna Nawrot

Konsultacja merytoryczna: KOBiDZ - Andrzej Siwek, historyk sztuki

Koordynacja projektu: Dorota Kłos

Realizacja projektu: Dorota Kłos, Małgorzata Czapla

Konsultacje: Elżbieta Kantor

Korekta: Monika Łabędź-Łakoma

Zdjęcia na okładkach i stronach otwierających: Andrzej Czyżewski, Archiwum Urzędu Marszałkowskiego

Województwa Małopolskiego, Kamil Bańkowski, Łukasz Olszewski, Piotr Droździk

Zdjęcia w ramkach, słowniczku: Archiwum Urzędu Marszałkowskiego Województwa Małopolskiego

Zdjęcia: Archiwum Urzędu Marszałkowskiego Województwa Małopolskiego (WM): Agnieszka Lasyk

(AL), Alicja Przybyszowska (PA), Andrzej Bara (AB), Andrzej Czyżewski (AC), Anna Nawrot (AN), Antoni

Piś (AP), Dariusz Zaród (DZ), Dorota Satoła (DS), Eliza Szeja (ES), Ewa Adamska-Lisowska (EA), Ewelina

Paluch (EP), Grzegorz Głowacz (GG), Henryk Bielamowicz (HB), Jarosław Czaja (JC), Jacek Feiglewicz

(JF), Janusz Gawron (JG), Julian Jacak (JJ), Janusz Kasztelewicz (JKa), Joanna Krzywda (JK), Jakub Nosal

(JN), Jacek Waruś (JWr), Justyna Wybituła (JW), Kamil Bańkowski (KB), Karolina Cieśla (KC), Karolina

Janderko (KJ), Katarzyna Turska(TK), Kinga Truty (KT), Konrad Szuszkiewicz (KS), Krzysztof Sołtysik

(SK), Łukasz Sewelski (ŁS), Marek Sewelski (SM), Mariusz Kozień (MK), Marzena Sawicka (MS), Michał

Grychowski (MG), Natalia Zapała (NZ), Paweł Mierniczak (PM), Dawid Moździerz (DM), Zbigniew

Moździerz (ZM), Paweł Topolski (PT), Piotr Droździk (PD), Piotr Kiec (PK), Piotr Paździoch (PP), Piotr

Synowiec (PS), Piotr Witoslawski (PW), Roman Druzgalski (RD), Sławomir Jaworski (SJ), Tadeusz

Zabrzewski (TZ), Tomasz Bara (TB)

oraz: Łukasz Olszewski (ŁO), Tomasz Olszewski (TO)

Rysunki, przekroje: Katarzyna Kipiela, Artur Kipiela

Mapy rysunkowe: Monika Stec

Wykonanie map: Sebastian Książkiewicz (GIS Project – Partner Programu Promocji Regionalnej

PolskaTurystyczna.pl), Anna Styrska

Projekt okładki: Łukasz Olszewski

Koncepcja graficzna: Łukasz Olszewski

Przygotowanie do druku i łamanie: Marek Karpiński, Marek Popiel

Realizacja wydawnicza:

Agencja Fotograficzna Studio-F Łukasz Olszewski

ul. Najświętszej Marii Panny 2A/3, 33–100 Tarnów

www.studio-f.pl

Podziękowania za współpracę dla: Katarzyny Kipiela, Katarzyny Olszewskiej, ks. dra Tadeusza

Piwowarskiego, Ludomira Molitorisa, Małopolskiej Organizacji Turystycznej, Mirosławy Kopystiańskiej,

Muzeum – Orawski Park Etnograficzny, Muzeum Okręgowego w Nowym Sączu, Muzeum Okręgowego

w Tarnowie, Muzeum Tatrzańskiego im. Dra Tytusa Chałubińskiego w Zakopanem, Pawła Mierniczaka,

Piotra Droździka, Tomasza Olszewskiego

Autorzy i wydawcy publikacji starali się, aby jej tekst był rzetelny, nie mogą jednak wziąć odpowiedzialności

za ewentualne zmiany, zaistniałe po terminie opracowywania materiałów do wydawnictwa.

Materiały przygotowywane na dzień 25.11.2010

Wydanie II, Kraków 2010

ISBN 978–83–60538–61–6


Spis treści

O Szlaku Architektury Drewnianej . . 6

1

Budownictwo drewniane

w Małopolsce . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 10

Style historyczne w architekturze

drewnianej .......................... 12

Drewno jako budulec . . . . . . . . . . . . . . . 12

Polski drewniany dwór szlachecki . . . 16

Kościoły drewniane . . . . . . . . . . . . . . . . . 18

Cerkwie drewniane . . . . . . . . . . . . . . . . . 24

Architektura uzdrowiskowa . . . . . . . . . 34

Styl zakopiański ..................... 35

Skanseny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 38

Budownictwo wiejskie . . . . . . . . . . . . . . 40

Zespoły zabytkowego budownictwa . 40

Budownictwo małomiasteczkowe ... 45

2

SZLAK

ARCHITEKTURY

DREWNIANEJ

Kraków i okolice . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 46

Kraków . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 50

Czulice .............................. 59

Biórków Wielki ...................... 60

Wilków .............................. 60

Więcławice Stare .................... 61

Modlnica . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 62

Ojców . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 63

Skała ................................ 67

Iwanowice Włościańskie . . . . . . . . . . . . . 68

Przesławice . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 68

Miechów ............................ 69

Ulina Wielka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 70

Glanów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 71

Wolbrom . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 72

Dłużec .............................. 73

Poręba Dzierżna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 73

Rodaki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 74

Racławice ........................... 75

Paczółtowice ........................ 77

Tenczynek . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 78

Wygiełzów .......................... 79

Mętków ............................. 82

Bobrek .............................. 83

Jawiszowice ......................... 84

Grojec . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 85

Poręba Wielka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 86

Polanka Wielka ...................... 87

Osiek . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 88

Głębowice . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 89

Nidek . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 89

Graboszyce . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 90

Woźniki ............................. 90

Radocza . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 91

Barwałd Dolny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 92

Lanckorona . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 93

Skawinki ............................ 95

Wola Radziszowska . . . . . . . . . . . . . . . . . 96

Marcyporęba . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 97

Sosnowice .......................... 98

Krzęcin . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 99

Wieliczka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 100

Dobczyce .......................... 101

Raciechowice . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 103

Gruszów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 103

Łapanów ........................... 104

Wola Zręczycka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 105

Krzesławice-Podkamień ............ 105

Skrzydlna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 108

Wiśniowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 109

Tarnów i okolice . . . . . . . . . . . . . . . . . . 110

Tarnów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 114

Zawada ............................ 118

Skrzyszów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 119

Wierzchosławice . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 120

Odporyszów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 121

Dąbrowa Tarnowska . . . . . . . . . . . . . . . 122

Zalipie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 123

Żelichów ........................... 125

Dołęga ............................. 125

Zaborów ........................... 128

Strzelce Wielkie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 129

Uście Solne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 130

Gawłów ............................ 130

Krzyżanowice ...................... 131

Bochnia ............................ 132

Brzeźnica . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 132

Pogwizdów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 133

Sobolów ........................... 134

Nowy Wiśnicz ...................... 134

Lipnica Murowana . . . . . . . . . . . . . . . . . 136

Rajbrot ............................. 141

Gosprzydowa ...................... 142

Biesiadki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 142


Chronów ........................... 143

Brzesko . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 144

Mokrzyska . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 145

Szczepanów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 146

Wojnicz ............................ 147

Tymowa ........................... 148

Iwkowa ............................ 148

Czchów ............................ 149

Jurków . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 150

Zakliczyn . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 150

Brzozowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 152

Siemiechów ........................ 152

Gromnik . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 153

Okolice Nowego Sącza i Gorlic . . . 154

Nowy Sącz ......................... 158

Świdnik . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 162

Łukowica . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 163

Chomranice ........................ 164

Męcina ............................. 164

Pisarzowa .......................... 165

Łososina Górna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 166

Szyk . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 167

Jodłownik .......................... 168

Wilkowisko ......................... 169

Dobra .............................. 171

Jurków ............................. 171

Kasina Wielka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 172

Poręba Wielka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 173

Laskowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 174

Rozdziele . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 175

Kamionka Mała . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 176

Just ................................ 177

Tabaszowa ......................... 178

Wielogłowy ........................ 179

Podole ............................. 179

Rożnów ............................ 180

Przydonica ......................... 181

Jastrzębia .......................... 182

Ciężkowice ......................... 183

Rzepiennik Biskupi ................. 184

Czermna ........................... 185

Rożnowice ......................... 186

Binarowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 187

Libusza . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 190

Moszczenica . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 191

Szalowa ............................ 191

Polna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 192

Szymbark .......................... 193

Sękowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 195

Owczary . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 199

Męcina Wielka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 202

Ropica Górna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 203

Bodaki ............................. 204

Bartne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 205

Pętna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 207

Krzywa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 208

Wołowiec .......................... 209

Gładyszów ......................... 210

Zdynia ............................. 211

Konieczna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 212

Skwirtne ........................... 213

Kwiatoń ............................ 213

Nowica . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 216

Przysłup . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 217

Kunkowa ........................... 218

Leszczyny .......................... 219

Bielanka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 220

Łosie ............................... 221

Ropa ............................... 221

Uście Gorlickie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 222

Hańczowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 223

Wysowa-Zdrój . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 223

Czarna ............................. 225

Brunary Wyżne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 226

Śnietnica ........................... 227

Banica . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 227

Mochnaczka Niżna ................. 228

Tylicz . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 229

Muszynka .......................... 231

Krynica Zdrój . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 231

Powroźnik . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 235

Wojkowa ........................... 236

Jastrzębik .......................... 237

Leluchów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 238

Muszyna ........................... 239

Muszyna-Złockie ................... 240

Dubne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 241

Szczawnik . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 241

Milik . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 244

Andrzejówka ....................... 245

Wierchomla Wielka . . . . . . . . . . . . . . . . 246

Moszczenica Niżna ................. 246

Stary Sącz .......................... 247

Berest .............................. 248

Piorunka ........................... 249

Czyrna ............................. 249

Polany . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 250

Kąclowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 251

Binczarowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 252

Bogusza . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 252

Królowa Górna ..................... 253

Ptaszkowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 253

Grybów ............................ 254

Stróże .............................. 255

Wilczyska . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 255

Krużlowa Wyżna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 256

Mogilno . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 257


Orawa, Podhale, Spisz i Pieniny . . 258

Nowy Targ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 262

Rdzawka ........................... 263

Rabka-Zdrój ........................ 264

Krzeczów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 265

Łętownia ........................... 266

Sucha Beskidzka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 267

Lachowice . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 268

Zawoja ............................. 269

Zawoja-Markowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . 270

Zubrzyca Górna .................... 271

Sidzina ............................. 275

Orawka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 276

Spytkowice . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 277

Sieniawa ........................... 280

Chochołów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 280

Witów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 281

Zakopane .......................... 282

Bukowina Tatrzańska ............... 297

Jurgów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 299

Białka Tatrzańska ................... 301

Czarna Góra . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 302

Trybsz . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 303

Niedzica . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 304

Sromowce Niżne ................... 307

Grywałd . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 308

Krościenko nad Dunajcem . . . . . . . . . 309

Szczawnica . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 310

Kluszkowce . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 312

Maniowy ........................... 313

Dębno Podhalańskie ............... 313

Harklowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 317

Łopuszna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 318

3

Słownik wybranych pojęć ....... 320

4

Informacje praktyczne .......... 328

Punkty informacji turystycznej ..... 329

Indeks miejscowości ............... 332

Indeks obiektów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 334

Spis ramek ......................... 338

Spis planów i map . . . . . . . . . . . . . . . . . 338

Objaśnienie symboli używanych na mapach i w tekście

Obiekt na Szlaku Architektury Drewnianej

Dworzec kolejowy

Dworzec autobusowy

Parking

Hotel

Kemping

Restauracja

Poczta

Pogotowie, szpital

Kościół

Klasztor

Synagoga

Obiekt zabytkowy

Muzeum

Zamek

Rezerwat

Kino

Stacja paliw

K

C

D

Z

m

I

G

A

PTM

W

!

X

Cmentarz

kościół, dzwonnica

cerkiew, dzwonnica

dwór

zespół zabudowań

skansen, muzeum

informacje praktyczne

współrzędne GPS

dojazd

adres pocztowy

telefon

poczta elektroniczna

adres strony www

godz. otwarcia, nabożeństw

wydarzenia cykliczne

ciekawostki

obiekt UNESCO


SZLAK

ARCHITEKTURY

DREWNIANEJ

O Sz l a k u Ar c h i t e k t u ry Dr e w n i a n e j

O przewodniku

Celem niniejszej publikacji jest zachęcenie

jak najszerszego grona turystów do

odwiedzenia nietuzinkowych zabytków,

jakimi są obiekty zgromadzone na Szlaku

Architektury Drewnianej w województwie

małopolskim.

Przewodnik ten nie rości sobie prawa

do bycia opracowaniem naukowym,

ale zakłada przekazanie pewnej ilości

informacji dotyczących budownictwa

drewnianego i poszcze gólnych obiektów,

które pomogą zwiedza jącym docenić

piękno drewnianej architektury

i kunszt jej budowniczych.

Architektury Drewnianej. Ze względu na

lokalizację obiekty zostały zaprezentowane

w 4 podrozdziałach tj.:

– Kraków i okolice (54 obiekty), gdzie zobaczyć

możemy m.in. skansen w Wygiełzowie,

dworek „Zacisze” w Miechowie i zabudowę

małomiasteczkową w Lanckoronie;

– Tarnów i okolice (40 obiektów) z najciekawszym

kościołem św. Leonarda

w Lipnicy Murowanej, ale też słynącą

z kolorowo zdobionych chałup i sprzętów

wsią – Zalipiem;

– okolice Nowego Sącza i Gorlic (108 obiektów),

z licznymi, uroczymi kościołami, cerkwiami

łemkowskimi m.in. w Andrzejówce,

Miliku, Szczawniku, Powroźniku, Tyliczu,

Kościół w Leszczynach (ŁO)

Rozdział pierwszy zawiera charakterystykę

stylów występujących w architekturze

drewnianej, opis podstawowych konstrukcji

stosowanych w budownictwie drewnianym,

jak również prezentację poszczególnych

typów obiektów drew nianych

(kościołów, cerkwi, dworów, architektury

uzdrowiskowej, zespołów zabudowy zabytkowej,

skansenów) ze wskazaniem na

ich liczne przykłady w Małopolsce.

W rozdziale drugim czytelnicy znajdą

szczegółowe opisy wszystkich 250 obiektów

znajdujących się obecnie na Szlaku

Polanach, Bereście, interesującymi dworkami

szlacheckimi oraz wspaniałym Sądeckim

Parkiem Etnograficznym;

– Orawa, Podhale, Spisz i Pieniny

(48 obiektów); tu oprócz kościółka w

Dębnie Podhalańskim na szczególną uwagę

zasługuje Chochołów z zachowaną tradycyjną

zabudową wsi góralskiej oraz wille

Zakopanego i Szczawnicy.

Rozdział trzeci stanowi słownik wybranych

pojęć z zakresu architektury drewnianej.

Zwiedzanie obiektów z pewnością ułatwią

informacje praktyczne zawarte w rozdziale


SZLAK

ARCHITEKTURY

DREWNIANEJ

czwartym. Całości publikacji dopełniają:

indeks miejscowości, indeks obiektów wg

typu i spis ramek.

O Szlaku Architektury

Drewnianej

W malowniczy krajobraz Małopolski nierozerwalnie

wpisały się drewniane budowle

– strzeliste kościoły kryte stromymi,

często gontowymi dachami, łemkowskie

cerkwie z baniastymi hełmami, wysmukłe

dzwonnice, szlacheckie dwory, gwarne

karczmy i zasobne spichlerze... Wszystkie

te architektoniczne skarby są nie tylko

urokliwymi elementami pejzażu, ale i pamiątkami,

przypominającymi o burzliwej

historii i bogatej tradycji regionu, a także

unikatami na skalę światową.

Najciekawsze i najcenniejsze obiekty

zostały wpisane na Szlak Architektury

Drewnianej. Szlak ten w województwie

małopolskim ma długość przeszło 1500 km

i obejmuje obecnie 250 różnorodnych

obiektów, wszystkie są oznakowane,

a drogę do nich wskazuje ponad 600

drogowskazów. Twórcą koncepcji Szlaku

był śp. dr Marian Kornecki oraz Krajowy

Ośrodek Badań i Dokumentacji Zabytków

Oddział Terenowy w Krakowie (wcześniej

Regionalny Ośrodek Badań i Dokumentacji

Zabytków w Krakowie).

Najbardziej liczną grupę wśród drewnianych

zabytków zgromadzonych na Szlaku

stanowią obiekty sakralne (kościoły, cerkwie,

kaplice, dzwonnice). Inne obiekty to

dwory, budynki mieszkalne lub użyteczności

publicznej, zespoły zabudowy miejskiej

i wiejskiej, zespoły przemysłowe, a także

skanseny.

Do najcenniejszych skarbów na Szlaku

i unikatowych na skalę światową obiektów

należą kościoły zrębowe z XV– XVIII w.,

umiejscowione w górskich obszarach

województwa małopolskiego. Najlepiej

zachowane i najwybitniejsze świątynie

w 2003 r. zostały wpisane na prestiżową

Listę Światowego Dziedzictwa

Kulturalnego i Naturalnego UNESCO.

Są to: kościół św. Leonarda w Lipnicy

Murowanej (koniec XV w.), kościół św.

Michała Archanioła w Dębnie Podhalańskim

(2. poł. XV w.), kościół św. św. Filipa i Jakuba

w Sękowej (ok. 1520 r.), kościół św. Michała

Archanioła w Binarowej (ok. 1500 r.).

Na uwagę zasługują również rzymskokatolickie

kaplice, wśród których wymienić

trzeba: kaplicę św. Małgorzaty i Judyty

w Krakowie (1689–1690) i kaplicę na

Jaszczczurówce w Zakopanem (1904–1907),

zbudowaną w zakopiańskim stylu.

Niebywale cennymi zabytkami budownictwa

drewnianego są także greckokatolickie

i prawosławne cerkwie rozsiane

na terenie Beskidu Sądeckiego i Niskiego.

Jedną z najstarszych i najbardziej wartościowych

jest greckokatolicka cerkiew św.

Jakuba Młodszego Apostoła w Powroźniku

(1604–1606). Na szczególną uwagę, ze

względu na wartości krajobrazowe, architektoniczne

i wyposażenie, zasługują też

świątynie w Andrzejówce, Szczawniku,

Wnętrze kościoła w Grywałdzie (KB) 7


SZLAK

ARCHITEKTURY

DREWNIANEJ

O Sz l a k u Ar c h i t e k t u ry Dr e w n i a n e j

Kwiatoniu, Polanach, Owczarach,

Hańczowej. Wspomnieć również należy

o cerkwi greckokatolickiej św. Kosmy i

Damiana z 1842 r. w Bartnem, która pełni

obecnie funkcję filii Muzeum Budownictwa

Ludowego w Szymbarku z ekspozycją łemkowskiej

sztuki cerkiewnej i ludowej.

Wśród zabytków niesakralnej architektury

drewnianej w Małopolsce

wyróżniają się dwory: w Goszycach,

Laskowej, mieszczański dworek „Zacisze”

w Miechowie i dwór w Dołędze ze starannie

odtworzonym wnętrzem. Niezwykłymi zabytkami

są też: karczma „Rzym” w Suchej

Beskidzkiej oraz wille w Zakopanem wzniesione

w stylu zakopiańskim, zwłaszcza

uważane za najbardziej oryginalne pod

względem architektonicznym: willa „Koliba”

i willa „Pod Jedlami”.

Jednymi z najbardziej interesujących obiektów

na Szlaku Architektury Drewnianej

skanseny, w których prezentowane są zabytki

ludowej kultury materialnej z różnych

regionów Małopolski. Do najciekawszych

należą: Nadwiślański Park Etnograficzny

w Wygiełzowie (budownictwo drewniane

Krakowiaków Zachodnich), Orawski Park

Etnograficzny w Zubrzycy Górnej (budownictwo

regionu Orawy), Sądecki Park

Etnograficzny w Nowym Sączu (budownictwo

Lachów Sądeckich, Pogórzan, Górali

Sądeckich i Łemków Nadpopradzkich).

Kolejną grupą obiektów drewnianych są

zespoły zabytkowej zabudowy regionalnej,

zachowanej w oryginalnych, historycznych

układach przestrzennych. Przykładem

mogą być relikty budownictwa jurajskiego

zachowane w Ojcowie, a także pamiątki

po XIX-wiecznym uzdrowisku z parkiem,

willami i domami w tzw. stylu szwajcarskoojcowskim.

Lanckorona urzeka układem

urbanistycznym z 1366 r. z czworobocznym

rynkiem i zabudową składającą się z charakterystycznych

drewnianych domów

z XIX w. W Zalipiu – malowanej wsi – zachował

się XIX-wieczny zwyczaj zdobienia

domów i sprzętów gospodarstwa domowego

barwnymi wzorami kwiatowymi.

W Uściu Solnym znajduje się niezwykła

ulica – stoją przy niej stodoły o ścianach

wyplatanych wikliną i krytych słomianą

strzechą, pochodzące z 2. poł. XIX w. Nie

sposób nie wymienić tu Chochołowa,

zwanego „żywym skansenem”, swoistego

rezerwatu podhalańskiego budownictwa

drewnianego z XIX i 1.poł. XX w. Góralską

zabudowę (w większości z ok. poł. XIX

stulecia) zobaczymy także w Zakopanem

przy ul. Kościeliskiej. Unikatem jest zabytek

archaicznej kultury materialnej ziem górskich

– zespół 56 szałasów pasterskich na

Polanie Podkólne koło Jurgowa. Odwiedzić

warto też Krynicę i Szczawnicę z zespołami

XIX-wiecznej zabudowy uzdrowiskowej

(m.in. drewnianymi willami wzniesionymi

w stylu „szwajcarsko-tyrolskim”), a także

Ciężkowice, gdzie przy rynku i przy sąsiednich

ulicach ocalały pozostałości głównie

XIX-wiecznej zabudowy podcieniowej, oraz

Stary Sącz.

Otwarty Szlak

Architektury Drewnianej

Koncepcja Szlaku Architektury Drewnianej

narodziła się przed dwudziestoma laty, niemniej

dopiero od 2008 roku szlak stał się

dostępny dla zwiedzających na szerszą ska-

Książka do nabożeństwa (ŁO)


SZLAK

ARCHITEKTURY

DREWNIANEJ

lę. To wszystko za sprawą idei Otwartego

Szlaku Architektury Drewnianej, którą

Samorząd Województwa Małopolskiego realizuje

wspólnie z Małopolską Organizacją

Turystyczną. Głównym celem projektu jest

udostępnianie zamkniętych na co dzień

obiektów. Co roku od maja do września

w wyznaczonych dniach i godzinach blisko

50 drewnianych kościółków, cerkwi, dworów

otwiera swoje podwoje i prezentuje

odwiedzającym świat, jakiego dotąd nie

znali. Z myślą o gościach przyjeżdżających

do Małopolski, każdego roku przez 12 kolejnych

tygodni, w czterech kościołach

wpisanych na listę UNESCO oraz 8 wybranych

obiektach na Szlaku Architektury

Drewnianej odbywają się koncerty pod

hasłem „Muzyka zaklęta w drewnie”. Ich

bogata oferta pozwala na to, by każdy

mógł znaleźć wśród nich coś dla siebie.

Program wyjątkowo różnorodny, oprócz

muzyki dawnej proponuje również jazz

(!), a także możliwość obejrzenia widowisk

tanecznych czy misteriów scenicznych.

Zaangażowani w cykl koncertów i zaprzyjaźnieni

ze Szlakiem to wybitnej klasy

artyści nierzadko scen światowych.

Projektowi „Otwarty Szlak Architektury

Drewnianej” towarzyszy

również konkurs fotograficzny. Pod

koniec każdego roku wyłaniane są

najciekawsze fotografie prezentujące

w sposób artystyczny piękno

zaklęte w drewnianej architekturze

małopolskich kościołów, cerkwi,

spichlerzy, dworów czy dzwonnic, a

autorzy najciekawszych zdjęć zostają

nagrodzeni. Swoistym wyróżnieniem

dla zwycięzców jest wystawa

fotograficzna stworzona z ich dzieł,

eksponowana podczas wydarzeń

kulturalnych odbywających się na

Szlaku Architektury Drewnianej.

Jednym z nich są Dni Otwarte, które

mają na celu popularyzację Szlaku

i zapoznanie miejscowej ludności

z perłami architektury drewnianej

znajdującymi się w ich najbliższym

otoczeniu. W trakcie powyższej imprezy

odbywają się projekcje filmów,

warsztaty plastyczne i muzyczne.

Ciekawymi elementami są wspomniane

wystawy fotograficzne oraz

prezentacje dotyczące prowadzenia

prac konserwatorskich w drewnianych

obiektach. Dodatkową atrakcją

jest degustacja regionalnych przysmaków.

Całości dopełniają liczne wydawnictwa

i materiały promujące udostępnione w

danym roku obiekty. Miłą pamiątką stały się

pieczęcie przedstawiające szkicowy kształt

architektury danego miejsca, które można

zdobyć w otwartych obiektach. Stworzona

na szeroką skalę promocja, angażująca media,

przede wszystkim prasę oraz Internet,

sprawia, że Szlak jest nie tylko Otwarty,

ale i Żywy.

Pełną listę obiektów udostępnionych w ramach

projektu „Otwarty Szlak Architektury

Drewnianej”, szczegółowe informacje

dotyczące koncertów „Muzyka Zaklęta

w Drewnie”, jak również na bieżąco aktualizowane

dane o poszczególnych obiektach

na szlaku można znaleźć na stronie: www.

drewniana.malopolska.pl

Koordynator projektu „Otwarty Szlak

Architektury Drewnianej”: Małopolska

Organizacja Turystyczna ul. Św. Krzyża

14, 31-028 Kraków, tel. 12 421 16 04, biuro@

mot.krakow.pl, www. mot.krakow.pl

Wnętrze kościoła w Łukowicy (JC) 9


1

ROZDZIAŁ

BUDOWNICTWO

DREWNIANE

W MAŁOPOLSCE


1 Bu d o w n i c t w o d r e w n i a n e w Ma ł o p o l s c e

Style historyczne

w architekturze

drewnianej

Kościół w Harklowej (ŁO)

Budynki drewniane często trudno przypisać

do konkretnego stylu architektonicznego,

gdyż niewiele z nich w pełni reprezentuje

style występujące w architekturze murowanej.

Kształt tych obiektów wynikał bowiem

z potrzeb materialnych i duchowych ich

twórców.

Często mówi się o gotyckim charakterze

drewnianych kościołów, nawet tych wybudowanych

kilka stuleci po dobie gotyku.

Ewolucja drewnianej architektury zachodziła

bardzo powoli i podstawowe zasady

kształtowania brył kościołów pozostawały

przez kolejne wieki prawie niezmienione.

Następujące po gotyku epoki zostawiły

swoje ślady tylko w niektórych elementach

zewnętrznych, takich jak hełmy wież i sygnaturki,

a zdecydowanie silniej odcisnęły

swe piętno na wyposażeniu wnętrz.

Przemianom stylów architektury murowanej

najbardziej odpowiada kształtowanie

się architektury drewnianych dworów

szlacheckich. Były one swojego rodzaju

naśladownictwem pałaców magnackich na

skalę wiejską, gdyż przenosiły rozwiązania

stylowe charakterystyczne dla architektury

murowanej do budownictwa drewnianego.

W architekturze dworów szlacheckich można

prześledzić wpływy kolejnych epok od

renesansu, poprzez barok i klasycyzm do

neostylów przełomu XIX i XX w.

Jeszcze inaczej jest w przypadku

cerkwi łemkowskich, które wywodząc

się z tradycji

wschodniego budownictwa

cerkiewnego,

zaczerpnęły pewne

elementy z sakralnej

architektury

Zachodu,

a ściślej małopolskich

kościołów

drewnianych.

W wyniku tego wykształcił

się zupełnie

nowy styl budownictwa

cerkiewnego,

tzw. styl łemkowski,

niespotykany

nigdzie indziej poza

Łemkowszczyzną

i Rusią Zakarpacką.

W 2. poł. XIX stulecia

w tworzących

się miejscowościach

uzdrowiskowych

powstawały wille

i domy wzorowane

na obiektach występujących

w uzdrowiskach

alpejskich,

dlatego też mówi

się, że zostały wybudowane

w stylu

szwajcarskim lub

tyrolskim.

Kopuły cerkwi w Miliku (PD)

W późniejszym okresie

do architektury zabudowy miejscowości

uzdrowiskowych przenikały stopniowo elementy

rodzimego budownictwa drewnianego

południowej Małopolski.

W XIX stuleciu trwały też poszukiwania

stylu narodowego, do którego pretendowała

z jednej strony architektura dworów

szlacheckich, a z drugiej stworzony

w Zakopanem przez Stanisława Witkiewicza

tzw. styl zakopiański, oparty na tradycji

budownictwa góralskiego. Warto podkreślić,

że wzorów do stylu narodowego szukano

właśnie pośród obiektów architektury

drewnianej.

Drewno jako budulec

Drzewo to najdoskonalszy twór świata

roślinnego, któremu ludzie pierwotni

przypisywali niezwykłą moc. Dla ludów

starożytnych drzewo było teofanią, obrazem

kosmosu, symbolem życia, punktem

centralnym świata, alegorią wciąż odradzającej

się natury. Pod postacią drzewa kryje

się duchowa rzeczywistość, która objawia

się w corocznym obumieraniu i powracaniu

do życia, dlatego też drzewo jest symbolem

wszechświata. Hinduska tradycja od

najdawniejszych czasów przedstawia kosmos

pod postacią olbrzymiego drzewa,

rosnącego korzeniami do góry. Podobną


SZLAK

ARCHITEKTURY

DREWNIANEJ

Jaszczurówka, przykład stylu zakopiańskiego (WM)

ideę opisał Dante w Boskiej Komedii, ilustrując

wszystkie sfery nieba jako koronę

drzewa, którego korzenie rosną ku górze.

W Piśmie Świętym drzewo życia i drzewo

poznania to symbole w pełnym znaczeniu

tego słowa, w chrześcijańskiej symbolice

drzewa uznaje się również jako symbol

zmartwychwstania.

Drewno, łatwe w obróbce i powszechnie

dostępne, od niepamiętnych czasów było

podstawowym materiałem budowlanym.

Przez wieki budulec ten był

bardzo konkurencyjny wobec innych

materiałów, takich jak kamień czy cegła,

ze względu na odporność zarówno

na ściskanie, jak i na rozciąganie,

a także dobre właściwości izolacyjne.

Mankamentami tego budulca są: stosunkowo

mała odporność na działanie

warunków przyrodniczych oraz jego łatwopalność.

Drewno źle zabezpieczone

przed wilgocią i innymi niekorzystnymi

wpływami ulega szybkiemu zniszczeniu

i niejednokrotnie po latach zaniedbań

nadwątloną substancję obiektu

trzeba wymienić na całkowicie nową.

Największym zagrożeniem dla obiektów

drewnianych jest ogień – w ciągu wieków

pochłonął on wiele cennych zabytków

oraz wielokrotnie nękał całe miasteczka,

wypalając je najczęściej do cna.

Na terenie Małopolski używano tych gatunków

drewna, których było pod dostatkiem

w okolicznych lasach. Na terenach górskich

najczęściej wykorzystywano takie drzewa

iglaste, jak świerk, jodła, sosna i modrzew.

Tam gdzie występowało więcej drzew liściastych,

używano drewna dębowego, bukowego,

jesionowego, a nawet lipowego. Przy

czym drewno z drzew liściastych, mocniejsze

i trwalsze, było o wiele droższym materiałem,

Dekoracja rzeźbiarska w sieni Willi „Koliba” (PD)

13


1 Bu d o w n i c t w o d r e w n i a n e w Ma ł o p o l s c e

dlatego często wykorzystywano je tylko do

budowy elementów najważniejszych dla

konstrukcji budowli.

Drzewa, z których miano pozyskać materiał

do budowy ważnych dla danej społeczności

obiektów, takich jak

kościoły, cerkwie czy inne

budynki użyteczności publicznej,

były odpowiednio

dobierane. Szukano dorodnych

okazów, zdrowych,

wyrośniętych na dobrze

nasłonecznionych stokach.

Ścięte drzewa odpowiednio

okorowywano, porządnie

suszono i starannie okantowywano

(czyli nadawano

balom taką formę, która

w przekroju była kwadratem

lub prostokątem).

Z kolei do budowy domów

i budynków gospodarczych

używano drewna gorszego,

nie tak starannie przygotowywanego, przez

co najstarsze zachowane drewniane obiekty

to właśnie kościoły i cerkwie, o które zawsze

szczególnie dbano.

W Małopolsce przeważały obiekty o konstrukcji

zrębowej, zwanej też wieńcową

lub węgłową. Technika wznoszenia budowli

polegała na budowie ścian z poziomo układanych

bali drewnianych, tworzących tzw.

Konstrukcja zrębowa (WM)

Okno wiejskiej chaty (WM)

zręby, których końce w narożach budynku

łączono przy pomocy odpowiednich zaciosów.

Czasem, by wzmocnić konstrukcję,

używano drewnianych kołków.

Inną konstrukcją spotykaną w Małopolsce

jest konstrukcja sumikowo-łątkowa.

Ścianę tworzą

ustawiane w odległości ok.

2 m od siebie słupki, zwane

łątkami, i dopasowane

do ich wgłębień poziome

belki zwane sumikami. Taką

konstrukcję posiadają także

całe domy, a najwięcej

obiektów tego typu możemy

spotkać w Beskidzie

Żywieckim.

Warto wspomnieć także

o konstrukcji przysłupowej.

Zrąb ścian budynku

zbudowany jest

w konstrukcji wieńcowej,

natomiast dach oparty

jest na niezależnej konstrukcji utworzonej

przez słupy znajdujące się poza obrysem

ścian i opartych na nich belkach podtrzymujących

krokwie. Natomiast nieduże

obiekty gospodarcze zwane sypańcami

(spichlerzyki, w których trzymano zboże

do zasiewu), wznoszono w konstrukcji

ślęgowej. Okrągłe belki układane wieńcowo

na obłap tworzyły ściany, a następnie

przez stopniowe skracanie belek dwóch

naprzeciwległych ścian oraz wysuwanie

belek pozostałych dwóch ścian ku wnętrzu

sypańca otrzymywano dach, który często

oblepiano gliną, dla zwiększenia odporności

na pożar i waściwości izolacyjne. Obiekt

dodatkowo przykryty był lekkim dachem

dwuspadowym, niezwiązanym z resztą konstrukcji,

aby w razie pożaru można było go

z sypańca łatwo zrzucić.

Trzeba pamiętać o tym, że do łączenia drewna

nie używano gwoździ i wszystkie połączenia

elementów drewnianych polegały

na dokładnym ich dopasowaniu. Czasem,

jak już wspomniano, używano drewnianych

kołków, ale były one tylko elementami

wzmacniającymi połączenie.

Piękna drewnianych obiektów dopełniały

rozmaite zdobienia wybranych elementów.

Na sosrębach domów pojawiały się gwiazdy

ciesielskie (rozety karpackie), daty budowy,

krzyże i inskrypcje oddające mieszkańców

pod Boską opiekę. Często stosowano różnego

rodzaju ornamenty roślinne, ryte


SZLAK

ARCHITEKTURY

DREWNIANEJ

architektury drewnianej wynika z samorodnej

twórczości mieszkańców wsi

i miasteczek. Cieśla, który stawiał wiatraki,

młyny, spichrze, dwory, domy małomiasteczkowe

i świątynie, uchodził za

cenionego specjalistę. Wędrowny cieśla

wprowadzał odstępstwa od regionalnych

kanonów i ulepszał niektóre rozwiązania.

W Małopolsce, oprócz lokalnych cieśli, działało

wiele warsztatów, które specjalizowały

się w budowie okazalszych obiektów, np.

świątyń. Czasem do budowy niektórych

wiejskich kościołów sprowadzano majstrów

aż z samego Krakowa, szczególnie

w przypadkach, gdy obiekt był

fundacją zamożnej osoby.

Niemniej jednak lokalni

cieśle swoim

„Słonecko” – element ozdobny (WM)

w drewnie lub malowane farbami. W górach

rozpowszechnione były też motywy

solarne („słonecka”), zdobienie ostatków,

rysi i podrysi oraz nabijanie kołkami ościeżnic

(apostoły). Zdobnictwo w architekturze

drewnianej nierozerwalnie wiąże się z funkcją

budynku, a także rodzajami tworzywa.

Kształt bryły, proporcje między wymiarami

zrębu i dachu, sylwetka drzwi i okien – były

zaprojektowane zgodnie z założeniami

konstrukcyjnymi i użytkowymi. W żadnym

innym dziale architektury jedność funkcji,

konstrukcji i piękna nie współbrzmi tak

idealnie, jak w budownictwie drewnianym.

Na wyobraźnię ludowego

artysty wpływała zarówno

znajomość technologii

drewna i zasad konstrukcji,

opanowanie zasad architektonicznych

i snycerskiej kompozycji, ale przede

wszystkim niespotykane poczucie piękna.

Większość drewnianych kościołów cechuje

uderzająca powściągliwość w zdobieniu

zewnętrznej powłoki budynku. Cieśla, artysta

na zewnątrz tworzył kontrast drobnych

elementów budowli, tj. hełmy na wieżach

i sygnaturkach, gzymsy, portale, otwory

okienne na tle dużych płaszczyzn dachu

ścian. Silnie zróżnicowane jest przejście

od niepozornych zewnątrz budynków do

ich wnętrz, olśniewających pięknem ścian,

stropów, sprzętów i ozdób. W zdobnictwie

fakturalnym źródłem motywów był otaczający

świat – zwierzęta, rośliny, przestrzeń

kosmiczna, formy geometryczne i symbole

– krzyże, serca i gwiazdy. Najstarszym i najbardziej

rozpowszechnionym elementem

zdobniczym były nacięcia płaszczyznowe

i krawężne na powierzchniach nadproży

oraz belek szczytowych i stropowych.

Stropy i ściany kościołów drewnianych

pokrywały barwne polichromie, które malowano

przeważnie na cienkim kredowym

podkładzie.

Artystyczny kunszt ciesiołki wywodzi

się ze średniowiecza, doskonalony przez

kolejne epoki, osiągnął w Polsce poziom

bogactwa form, uzyskiwanych niezwykle

prostymi środkami, niespotykany w innym

miejscu na świecie. Zdarza się, że

budownictwo drewniane utożsamia się

z ludową ciesiołką. Geneza wielu form

warsztatem nie ustępowali „miejskim”

rzemieślnikom i potrafili wznosić piękne

obiekty, które do dziś zachwycają prostotą,

ale też wyczuciem proporcji i estetyki.

Warto o tym pamiętać, przemierzając kolejne

odcinki naszego Szlaku Architektury

Drewnianej.

Typowe XV-wieczne narzędzia ciesielskie

to: topory, siekiery, cieślice, świdry, strugi,

dłuta, węgielnice, cyrkle i wzorniki.

Wykwalifikowany cieśla utrwalał swoje

Konstrukcja zrębowa (WM) 15


1 Bu d o w n i c t w o d r e w n i a n e w Ma ł o p o l s c e

nazwisko i znak, a także datę budowy na

sosrębie (siestrzanie) lub belce stropowej

Narzędzia stolarskie (PD)

Motyw ornamentalny w stylu zakopiańskim (PD)

lub nadprożu. Rzeźbiono także teksty

łacińskie na wyeksponowanych elementach.

Sześcioramienna gwiazda wpisana

w koło, wykreślona za pomocą cyrkla

i wyrzeźbiona na sosrębie oznaczała, iż

budowę wykonał mistrz ciesielski. Cyrkiel

i węgielnica były symbolami mistrzowskiej

godności. Architektem, którego porwało

bez reszty norwidowskie wołanie o narodową

formę, był wspomniany wcześniej

Stanisław Witkiewicz, który projektował

w otoczeniu najlepszych cieśli podhalańskich,

otwierając ich na piękno własnej architektury.

Witkiewicz, będący świadkiem

zaniku tradycyjnych form i wprowadzania

motywów tyrolskich do zabudowy

uzdrowisk, podjął

próbę powrotu do korzeni

polskiej tradycji technicznej.

W epoce Młodej Polski

podhalańska architektura

ludowa została podniesiona

niemal do godności narodowego

stylu. Witkiewicz,

jak i współcześni mu

i młodsi architekci: Jan

Koszczyc-Witkiewicz, Karol

Stryjeński, Karol Siciński,

cieśle góralscy z Jackiem

Obrochtą na czele, odnieśli

sukces, ratując polski krajobraz od zalewu

tyrolszczyzny i parysko-wiedeńskich

wzorców.

Polski drewniany

dwór szlachecki

Stosunkowo łatwo jest opisać typowy dwór

polski, który stał się symbolem zacisznego

i spokojnego życia. W świadomości Polaków

utrwalił się on jako budowla parterowa,

wzniesiona na planie prostokąta, z wydatnym

dachem czterospadowym i koniecznie

gankiem, a od 4. ćwierci XVIII w. także

portykiem kolumnowym poprzedzającym

wejście do wnętrza na osi

dłuższej ściany. Dwory szlacheckie,

będąc siedzibami rodowymi, stały

się trwałym symbolem tradycji

i kultury polskiej (nietrudno to zauważyć

w dziełach naszej narodowej

literatury, np. Mickiewiczowski Pan

Tadeusz). Ich architektura jest swego

rodzaju pomostem pomiędzy

wytwornymi pałacami magnackimi,

reprezentującymi architekturę

monumentalną, a drewnianymi

chatami wiejskimi, tak mocno wpisanymi

w nurt architektury ludowej.

Najogólniej mówiąc, dwór jest zredukowanym

pałacem barokowym,

potem klasycystycznym, mającym

wielkość porównywalną z chatami

wiejskimi, ale upodabniającym się

wizualnie do wyglądu rezydencji

magnackiej.

Tradycja budowania dworów sięga

okresu renesansu, a ostatecznie typ

dworu polskiego wykształcił się po


SZLAK

ARCHITEKTURY

DREWNIANEJ

Wnętrze dworu w Zubrzycy Górnej (PD)

potopie szwedzkim i przetrwał do XIX w.,

ulegając tylko przemianom wynikającym

z dominacji kolejnych stylów w architekturze

powszechnej. Polskie dwory szlacheckie

przeważnie budowane były na wzniesieniach

(często na miejscu wcześniejszych

dworów obronnych) w otoczeniu pięknych

i rozłożystych drzew, usytuowane tak, by

fasada frontowa była w pełni nasłoneczniona

o godzinie jedenastej. Droga dojazdowa

była zwykle długą aleją obsadzoną szpalerem

drzew, natomiast na tyłach zabudowań

dworskich rozpościerał się park, początkowo

zawsze w układzie symetrycznym

(potem stopniowo zaczęto wprowadzać

układy swobodne ze ścieżkami wijącymi

się wśród kęp drzew i krzewów oraz polan

z oczkami wodnymi i stawami). W pobliżu

głównego budynku znajdowały się zabudowania

gospodarcze, wśród nich budynek

kuchni z piecem chlebowym. W XVII w. budynek

mieszkalny został wyodrębniony

z wielobudynkowej zabudowy dworskiej

i nazwa „dwór” zaczęła odnosić się tylko

do niego, a nie – jak uprzednio – do całego

zespołu zabudowań.

Drewniane dwory szlacheckie posiadały

prawie zawsze konstrukcję zrębową, a ściany

najczęściej pokrywał tynk (w XIX w.

zaczęto częściej stosować szalunek), nieraz

boniowany, w narożach pojawiały się

pilastry – wszystko to miało upodabniać

dwór do pałacu.

Były to budynki parterowe, do wnętrza

wchodziło się po dwóch lub trzech stopniach,

przez dwu- lub czterokolumnowy

portyk, czasem zabudowany ganek lub

ryzalit, które dodatkowo podkreślały oś

symetrii całego gmachu. Budynki dworów

najczęściej były dwutraktowe z sienią na osi

wejścia, a na zamknięciu tej osi znajdowało

się drugie wejście – od ogrodu i parku.

Także alkierze były rozmieszczone symetrycznie,

podkreślały one także naroża,

przy których były dobudowywane.

Dwory przykrywano stromymi czteropołaciowymi

dachami gontowymi, najczęściej

łamanymi w typie polskim lub mansardowym.

W Małopolsce możemy spotkać także

dach krakowski, który jest swoistą odmianą

łamanego dachu polskiego.

Dwór w Sądeckim Parku Etnograficznym (WM) 17


2

ROZDZIAŁ

KRAKÓW I OKOLICE

Na trasie prowadzącej przez Kraków i jego okolice

zobaczymy ponad 50 zabytkowych obiektów. Będą

to m.in. Nadwiślański Park Etnograficzny w Wygiełzowie,

dworek „Zacisze” w Miechowie, zabudowa małomiasteczkowa

w Lanckoronie, a także liczne urokliwe

drewniane kościoły.


2 Kr a k ó w i o k o l i c e

Kraków

Dłużec

Wolbrom

Miechów

Rodaki

Przesławice

783

Glanów

Ulina Wielka

Olkusz

Skała

Iwanowic

Włościań

Racławice

Ojców

782

Paczółtowice

Tenczynek

Modlnica

Wygiełzów

Bobrek

Mętków

Poręba Wielka

Grojec

Woźniki

Polanka

Wielka

Graboszyce

Głębowice

Osiek

Nidek

781

Radocza

Barwałd

Dolny


Lanckorona


Krzęcin

Sosnowice

Skawinki

W

Kaplica na wodzie w Ojcowie (WM)

Kościół w Racławicach (SK)


SZLAK

ARCHITEKTURY

DREWNIANEJ


e

skie

Goszyce

Wilków

ieliczka

964

Dobczyce

Raciechowice

Kasina

Wielka

Biórków

Wielki

Czulice

966

967

Łapanów

Chałupa w Wygiełzowie (WM)

964

Krzesławice

Wiśniowa

775


Wola

Zręczycka

Kraków Salwator

Kraków Wola Justowska

Kraków Mogiła

Kraków Krzesławice

Kraków Górka Kościelnicka

Czulice

Biórków Wielki

Wilków

Więcławice Stare

Modlnica

Ojców

Skała

Iwanowice Włościańskie

Przesławice

Miechów

Ulina Wielka

Glanów

Wolbrom

Dłużec

Poręba Dzierżna

Rodaki

Racławice

Paczółtowice

Tenczynek

Wygiełzów

Mętków

Bobrek

Jawiszowice

Grojec

Poręba Wielka

Polanka Wielka

Osiek

Głębowice

Nidek

Graboszyce

Woźniki

Radocza

Barwałd Dolny

Lanckorona

Skawinki

Wola Radziszowska

Marcyporęba

Sosnowice

Krzęcin

Wieliczka

Dobczyce

Raciechowice

Gruszów

Łapanów

Wola Zręczycka

Krzesławice Podkamień

Skrzydlna

Wiśniowa

49


2 Ta r n ó w i o k o l i c e

Belka tęczowa z późnogotyckim

krucyfiksem z 4 ćw. XV w.

w otoczeniu barokowych rzeźb

Matki Boskiej

i Św. Jana Ewangelisty (WM)

Barokowa ambona

z wizerunkami Ewangelistów

pochodząca z 1711 r. (WM)

Krypta grobowa Ledóchowskich

Kościół św. Leonarda w Lipnicy Murowanej

Wpisany na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO


SZLAK

ARCHITEKTURY

DREWNIANEJ

Dekoracje malarskie z 1689 r.

przedstawiające Maryję

z bł. Szymonem z Lipnicy (WM)

Tryptyk św. Leonarda

– kopia ołtarza z ok. 1500 roku (WM)

Soboty (EP)

139


2

ROZDZIAŁ

OKOLICE

NOWEGO SĄCZA

i GORLIC

Trasa prowadząca wokół Nowego Sącza i Gorlic liczy

108 obiektów. Wśród nich zobaczyć można liczne, urocze,

drewniane kościoły, cerkwie łemkowskie (m.in.

w Andrzejówce, Miliku, Szczawniku, Powroźniku, Tyliczu,

Polanach, Bereście), interesujące dworki szlacheckie

oraz wspaniały Sądecki Park Etnograficzny.


2 Ok o l i c e No w e g o Są c z a i Go r l i c

Nowy Sącz

Świdnik

Łukowica

Chomranice

Męcina

Pisarzowa

Łososina Górna

Szyk

Jodłownik

Wilkowisko

Dobra

Jurków

Kasina Wielka

Poręba Wielka

Laskowa

Rozdziele

Kamionka Mała

Just

Tabaszowa

Wielogłowy

Podole

Rożnów

Przydonica

Jastrzębia

Ciężkowice

Rzepiennik Biskupi

Czermna

Rożnowice

Binarowa

Libusza

Moszczenica

Szalowa

Polna

Szymbark

Sękowa

Owczary

Męcina Wielka

Ropica Górna

Bodaki

Bartne

Pętna

Kraków

Nowy Sącz

Kamionka

Szyk Rozdziele

Tabaszowa

Jodłownik

Mała

Wilkowisko

Laskowa

Kasina Wielka

Pisarzowa

Just

Przyd

Męcina

Dobra

Chomranice

Limanowa

Tropie

M

Jurków

Poręba

Wielka

Kró

G

Świdnik Stary Sącz

968 M

969

Moszczenica Niżna

Wierch

Wielka

Dwór w Laskowej (ŁO)

Kościół w Binarowej (PW)


aciejowa

lowa

órna

omla

Podole

ogilno

onica

ogilno

Ciężkowice

Binarowa

Sękowa

Libusza

Stróże

Szalowa

Grybów

Szymbark

aciejowa

Bogusza

Brunary

Wyżne

Banica

Wysowa

Hańczowa

Skwirtne

Kwiatoń

Owczary

Uście

Gorlickie

Zdynia

Wołowiec

Bartne

Krzywa

Krynica

Tylicz

Muszyna

lowa

órna

Kamianna

Berest

Łosie

omla

Ptaszkowa

Ropa

Wilczyska

Jastrzębia

Podole

ogilno

Krużlowa

Wyżna

onica




ogilno

Kościół w Sękowej (PM)

Krzywa

Wołowiec

Gładyszów

Zdynia

Konieczna

Skwirtne

Kwiatoń

Nowica

Przysłup

Kunkowa

Leszczyny

Bielanka

Łosie

Ropa

Uście Gorlickie

Hańczowa

Wysowa-Zdrój

Czarna

Brunary Wyżne

Śnietnica

Banica

Mochnaczka Niżna

Tylicz

Muszynka

Krynica-Zdrój

Powroźnik

Wojkowa

Jastrzębik

Leluchów

Muszyna

Muszyna-Złockie

Dubne

Szczawnik

Milik

Andrzejówka

Wierchomla Wielka

Moszczenica Niżna

Stary Sącz

Berest

Piorunka

Czyrna

Polany

Kąclowa

Binczarowa

Bogusza

Królowa Górna

Ptaszkowa

Grybów

Stróże

Wilczyska

Krużlowa

Mogilno

981

975

977

157

SZLAK

ARCHITEKTURY

DREWNIANEJ


2 Ok o l i c e No w e g o Są c z a i Go r l i c

transeptu są zamknięte trójbocznie. Przy

prezbiterium znajdują się kruchta i kaplica,

a za kaplicą zakrystia. Nad nawą dach

jest dwuspadowy, zaś nad prezbiterium

i ramionami transeptu mamy dachy wielospadowe.

Na skrzyżowaniu naw „wyrasta”

wieżyczka sygnaturkowa z ośmioboczną

latarnią i neogotyckim hełmem. Od zachodu

do korpusu nawowego przylega wieża

słupowa nadbudowana na kamiennym

przedsionku, z pozorną izbicą, zwieńczona

jest hełmem ostrosłupowym.

Ołtarz główny z 1920 r. z obrazem patronki

kościoła ma charakter neoromański.

Neoromańskie są także ołtarze boczne

z 1932 r., w jednym z nich umieszczono

wizerunek twarzy Chrystusa.

I Informacje praktyczne

G N49 40.944 E20 13.999 A Do miejscowości

Jurków dotrzemy jadąc na wschód drogą

krajową nr 28 z Mszany Dolnej w kierunku

Limanowej. Ok. 3 km od miejscowości

Gruszowiec skręcamy w prawo i po

przejechaniu ok. 3 km docieramy do celu.

P 34–643 Jurków 128 T 18 333 21 81 M

jurkow1@diecezja.tarnow.pl niedziele

i święta – 8.00, 11.00, 16.00, dni powszednie

– 6.30, środa, sobota – 17.00

Kasina Wielka

Chrzcielnica w kościele w Kasinie Wielkiej (ES)

Ołtarz w kościele w Jurkowie (ŁO)

Kościół św. Marii Magdaleny

Kw Kasinie Wielkiej powstał w 1678 r.

Dwa lata później dobudowano do niego

wieżę.

Ściany o konstrukcji zrębowej zostały

oszalowane pionowo z listwowaniem oraz

wzmocnione lisicami. Nawę i prezbiterium

przykrywa wspólny gontowy dach wielopołaciowy,

o konstrukcji więźbowo-zaskrzynieniowej

w systemie więźby storczykowej.

Nad nawą znajduje się wieloboczna wieżyczka

sygnaturkowa z latarnią, w całości

pokryta blachą. Od zachodu przylega dwukondygnacyjna

wieża słupowo-ramowa

o ścianach prostych, zwieńczona baniastym

hełmem z latarnią. Węższe od nawy

prezbiterium jest zamknięte trójbocznie,

od północy przylega do niego zakrystia,

a od południa składzik. Od zachodu wejście

prowadzi przez kruchtę ze szczytem

o wykroju w tzw. ośli grzbiet.

Wewnątrz stropy płaskie, w nawie zaskrzynienia.

Polichromia nosi cechy barokowe.

Późnobarokowe ołtarze wykonane zostały

w XIX w., w głównym umieszczono rzeź-


SZLAK

ARCHITEKTURY

DREWNIANEJ

Poręba Wielka

Muzeum Biograficzne Władysława

mOrkana („Orkanówka”) w Porębie

Wielkiej mieści się w drewnianej willi,

zbudowanej w latach 1903–06, w stylu

nawiązującym do zakopiańskiego.

Jest to budynek o konstrukcji zrębowej,

parterowy, z wysokim zagospodarowanym

poddaszem. Zbudowany został na rzucie

prostokąta w układzie szerokofrontowym,

z przeszkloną werandą na osi. Nakryty jest

stromym gontowym dachem przyczółkowym

z okapem przyzbowym. Szczyty

dachu i facjaty ozdobiono motywami

„słonecka”.

Zbiory muzealne pokazują życie i twórczość

literacką Władysława Orkana (1875–1930).

W „Orkanówce” można zwiedzać ekspozycję

stałą, którą stanowi wyposażenie

jadalni, pracowni z biblioteką i sypialni

Orkana oraz kuchnia i pokój jego matki.

W pomieszczeniach tych zgromadzono także

zabytki kultury materialnej górali mieszkających

na północnych stokach Gorców.

Przed wejściem do muzeum umieszczono

drewnianą rzeźbę siedzącego Orkana, dłuta

Zdzisława Kościelniaka.

I Informacje praktyczne

G N49 35.973 E20 05.622 A Do Poręby

Wielkiej dotrzemy kierując się z Mszany

Dolnej drogą wojewódzką nr 968 w kierunku

Starego Sącza. Na głównym skrzyżowaniu

miasta w Mszanie Dolnej, za mostem

bę św. Marii Magdaleny oraz św.św. Piotra

i Pawła. Na ścianach znajdują się stacje Drogi

Krzyżowej z XVII w. Na belce tęczowej widzimy

krucyfiks i wycięte z desek barokowe

postaci Matki Boskiej i św. Jana z XVII

w. Ciekawa jest też chrzcielnica ścienna

z XVII w.

I Informacje praktyczne

G N49 43.375 E20 08.402 A Kasina Wielka

położona jest przy drodze wojewódzkiej nr

964 w odległości ok. 19 km na południe od

Dobczyc. P 34–741 Kasina Wielka 534 T 18

331 40 95 niedziele i święta – 7.00, 9.00,

10.30, 15.30 (IX–VI), soboty – 19.00 (V–IX),

16.00 (X–IV), dni powszednie – 7.00

Wnętrze „Orkanówki” (NZ) 173


2 Or a w a , Po d h a l e , Sp i s z i Pieniny

(ułożono z nich strop). Pozostałości analogicznej

dekoracji odnaleziono na ścianach

prezbiterium – są one fragmentarycznie

eksponowane. Nową polichromię wykonał

Władysław Cichoń; zaznaczają się w niej

jeszcze pewne reminiscencje secesji.

Ołtarze mają formy późnobarokowe. W szeroko

zakomponowanym ołtarzu głównym

(w znacznej mierze zrekonstruowanym

w 1877 r.) umieszczono obrazy z pierwotnego

gotyckiego tryptyku, z pocz. XVI w.

Z 1. poł. XVIII w. pochodzą dwa ołtarze

boczne, ustawione po obu stronach tęczy.

W kaplicy znajdują się dwa kolejne ołtarze

XVIII-wieczne, pozyskane w latach 80. XX w.

z jednego ze spiskich kościołów.

Uzupełnienie wyposażenia stanowi wykuta

w kamieniu chrzcielnica z 1731 r. oraz

feretrony. Innym, ciekawszym zabytkiem

harklowskiego kościoła jest dzwon, odlany

– jak świadczy inskrypcja – w 1554 r.; jego

płaszcz zdobi plakieta z Ukrzyżowaniem.

I Informacje praktyczne

G N49 28.585 E20 10.078 A Miejscowość

położona przy drodze wojewódzkiej nr 969

pomiędzy Nowym Targiem a Krościenkiem,

w odległości ok. 9 km od Nowego Targu. P

Harklowa 84, 34–434 Dębno T 18 275 17 25

niedziele i święta – 8.00, 11.00

Łopuszna

Kościół parafialny św. Trójcy w Łopu-

najprawdopodobniej drugi z ko-

Ksznej,

lei, wzniesiony został w drugiej połowie lub

w końcu XV w. W 1504 r. konsekrował go

X Gazda ks. Józef Tischner

Był związany z Łopuszną. Urodził się w 1931 r.

w Nowym Sączu, natomiast dzieciństwo

spędził w Łopusznej, gdzie jego rodzice

pracowali w miejscowej szkole. W kościele

Łopusznej w 1955 r. odprawił swoją mszę

prymicyjną. Pełnił funkcję kapelana Związku

Podhalan. Postawił sobie za zadanie „skrystalizowanie

idei góralszczyzny”. Organizował

coroczne msze pod Turbaczem (w Kaplicy

Papieskiej na Polanie Rusnakowej), wspierał

rozwój kultury góralskiej. Dzięki jego inicjatywie,

podhalańscy rolnicy uzyskali możliwość

kształcenia w Austrii oraz znaczną

pomoc materialną w sprzęcie rolniczym.

Literackim owocem wspierania góralszczyzny

były kazania wygłaszane w gwarze,

oraz teksty pisane, przede wszystkim

Historia filozofii po góralsku. Zmarł w 2000

roku w Krakowie.

sufragan krakowski Jan, nadając wezwanie

Świętej Trójcy, Narodzenia NMP, św.

Stanisława biskupa i męczennika oraz św.

Antoniego Opata. W latach 2005–06 kościół

poddano gruntownej konserwacji.

Znajduje się on na zachodnim krańcu wsi,

odcięty od niej – wraz z pobliskim zespołem

zabytkowego dworu – drogą wiodącą

do mostu na Dunajcu. Usytuowany jest

na nieznacznym wzniesieniu – sztucznie

dziś umocnionej kępie, okolonej potokiem,

płynącym z południa od lasu białczańskiego.

Świątynię otacza krąg starych drzew

oraz solidne drewniane ogrodzenie, oparte

na kamiennych filarkach. Sama budowla,

wzniesiona w konstrukcji zrębowej, ma

ściany oszalowane deskami i nakryta jest

Kościół w Łopusznej (WM)


SZLAK

ARCHITEKTURY

DREWNIANEJ

Dwór w Łopusznej (RD)

wysmukłym, jednokalenicowym dachem

gontowym – z tego powodu w nawie znów

pojawiają się charakterystyczne zaskrzynienia.

Od zachodu do korpusu nawowego

przylega słupowo-ramowa wieża, o ścianach

zwężających się, pokrytych gontem,

z nadwieszoną izbicą i przykryta iglicowym

hełmem. Dach nawy wieńczy wieżyczka

sygnaturkowa z latarnią.

Wewnątrz podziwiać można ornamentalną

polichromię stropów z 1935 r., a na

parapecie chóru muzycznego widać ślady

wcześniejszego malowania. Obecny ołtarz

główny stanowi, w miejsce dawnego ołtarza

barokowego, malowany tryptyk gotycki

z XV w. Ołtarze boczne pochodzą z XVIII w.

Ponadto we wnętrzu kościoła warto zwrócić

uwagę na obraz Adoracji Trójcy św.

z XVIII w., barokowy krucyfiks oraz obraz

przedstawiający drogę na Kalwarię.

I Informacje praktyczne

G N49 28.450 E20 07.798 A Miejscowość

położona przy drodze wojewódzkiej nr 969

pomiędzy Nowym Targiem a Krościenkiem,

w odległości ok. 6 km od Nowego Targu. P ul.

Gorczańska 1, 34–432 Łopuszna T 18 265 35

20 M trojca@poczta.fm niedziele i święta –

8.00, 11.00, 16.00 (X–VI) 18.30 (VII–VIII)

Zespół dworski w Łopusznej, w skład

Dktórego wchodzi dwór i zabudowania

gospodarcze, powstał w latach 1787–90.

Wielokrotnie zmieniał właścicieli, pod

koniec XVIII w. gospodarzyli w nim

Tetmajerowie. Główny budynek jest typowym

wiejskim dworem szlacheckim.

Nakryty czterospadowym, gontowym

dachem, z kolumnowym gankiem i barokową

facjatką. Ściany zostały otynkowane

i pobielone, dodatkowo frontowa i tylna

podzielone są drewnianymi półkolumnami.

Przy samym dworze znajduje się drewniana

oficyna, była kuchnia i mieszkanie

służby.

Obecnie mieści się tu Muzeum Kultury

Szlacheckiej (oddział Muzeum Tatrzańskiego),

które pokazuje dawną siedzibę

średniozamożnej szlachty. Oglądać można

m.in. wnętrze kuchni dworskiej oraz ekspozycję

etnograficzną wnętrz podhalańskich

z XIX w. Obok zabudowań dworskich

mieszczą się piwnica i chałupa Stanisława

Klamerusa, z wystawą przedstawiającą

wnętrze domu chłopskiego z okresu międzywojennego.

W piwnicy znajduje się

galeria sztuki współczesnej artysty Mariana

Gromady.

I Informacje praktyczne

G N49 28.400 E20 07.664 A jw. P ul.

Gorczańska 2, 34–432 Łopuszna T 18 265

39 19 M biuro@muzeumtatrzanskie.pl

W www.muzeumtatrzanskie.com.pl

środa–niedziela 10.00–16.00

319


3

ROZDZIAŁ

SŁOWNIK

WYBRANYCH POJĘĆ

More magazines by this user
Similar magazines