26.11.2014 Views

91537 Medborger Filipinsk indhold - Social

91537 Medborger Filipinsk indhold - Social

91537 Medborger Filipinsk indhold - Social

SHOW MORE
SHOW LESS

You also want an ePaper? Increase the reach of your titles

YUMPU automatically turns print PDFs into web optimized ePapers that Google loves.

KAGAWARAN NG UGNAYAN PARA SA MGA<br />

REFUGEE, IMIGRASYON AT PAGSASANIB<br />

Mamamayan sa Denmark<br />

Impormasyon para sa mga bagong mamamayan tungkol sa lipunang Danish<br />

Mamamayan sa Denmark <strong>Medborger</strong> i Danmark Filippinsk


Ang Mamamayan sa Denmark ay inilalathala sa<br />

18 wika:<br />

Danish<br />

Ingles<br />

Polish<br />

Russian<br />

Tsino<br />

Pranses<br />

Arabic<br />

Espanyol<br />

Thai<br />

Turkish<br />

Farsi<br />

Serbo-Croat<br />

Urdu<br />

Lithuanian<br />

Burmese<br />

Swahili<br />

Aleman<br />

Tagalog<br />

Ang lathalain ay mabibili mula sa:<br />

Schultz Distribution<br />

Herstedvang 4<br />

2620 Albertslund<br />

Telepono: 43 22 73 00<br />

Telefax: 43 63 19 69<br />

E-mail: schultz@ schultz.dk<br />

Website: www.schultzboghandel.dk<br />

O mula sa iyong book store.<br />

Presyo: DKK 40 kasama ang VAT.<br />

Ang halaga ng pagpapadala ay hindi kasama<br />

sa presyo.<br />

May elektronikong bersyon ng aklat na nakahanda<br />

sa website ng Kagawaran Ng Ugnayan Para Sa<br />

Mga Refugee, Imigrasyon at Pagsasanib ng<br />

Denmark: www.nyidanmark.dk, kung saan may<br />

audio na bersyon din na aklat ang nakahanda<br />

sa mga piling wika.<br />

Tagalog.indd 2 04/04/08 11:17:02


Tagalog.indd 171 04/04/08 11:20:52


Paano gamitin ang handbook na ito<br />

Ang handbook na ito ay nagtataglay ng impormasyon<br />

tungkol sa lipunang Danish at nagbibigay ng praktikal<br />

na impormasyon na maaari mong kailanganin bilang<br />

isang bagong mamamayan sa Denmark. Ang handbook<br />

ay ilalathala sa wikang Danish at sa ilan pang wika<br />

upang matiyak na maraming tao hangga’t maaari ang<br />

makikinabang sa paggamit nito.<br />

Ang Mamamayan sa Denmark ay isang handbook na<br />

maaari mong sanggunian kapag kailangan mo ng<br />

impormasyon tungkol sa isang partikular na paksa. Ngunit<br />

maaari mo rin piliin na basahin ang aklat mula sa harap<br />

hanggang sa likod.<br />

Maaari mong gamitin ang index para makita ang iyong<br />

hinahanap sa handbook o ang mga keyword na nakalista<br />

sa likuran ng aklat.<br />

May ilang salita na markado ng asterisk*. Ibig sabihin nito<br />

na matatagpuan mo ang mas detalyadong paliwanag sa<br />

salita sa likuran ng aklat.<br />

Ang handbook ay hindi nagbibigay ng kasagutan sa<br />

lahat ng bagay. Gayunman, ito ay nagbabangit ng mga<br />

website kung saan ang mga awtoridad at iba pang<br />

grupo ay nagbibigay ng karagdagang impormasyon at<br />

tumutulong sa iyo na matagpuan ang iyong hinahanap.<br />

Sa likuran ng aklat ay matatagpuan mo ang maraming<br />

praktikal na pang-araw-araw na impormasyon. Panghuli,<br />

ang handbook ay nagbibigay ng lista ng mga institusyon<br />

at organisasyon na maaaring partikular na nagugustuhan<br />

mo bilang isang bagong mamamayan sa Denmark.<br />

Ang mga batas at regulasyon ay patuloy na nagbabago. Sa<br />

kadahilanang ito kaya hindi sila ganap na nakasaad, ngunit<br />

nakabalangkas lamang sa mga pangkalahatang katawagan<br />

o nagbabanggit ng umiiral na batas. Nangangahulugan<br />

ito na hindi mo maaaring laging gamitin ang aklat para<br />

malaman kung ano ang mga karapatan at tungkulin na<br />

mayroon ka. Depende sa uri ng paksa, maaaring kailanganin<br />

mong maghanap ng karagdagang impormasyon.<br />

May elektronikong bersyon ng handbook na nakahanda sa<br />

www.nyidanmark.dk. Dito ay matatagpuan mo rin ang mga<br />

bersyon ng aklat na nai-record sa mga piling wika.<br />

Kung mayroon kang anumang puna sa handbook na ito,<br />

malaya kang ipadala ito sa medborgeridanmark@inm.dk.<br />

Pag-aaralan namin ang lahat ng puna at suhestiyon kapag<br />

ang aklat ay ia-update makalipas ang ilang taon.<br />

Tagalog.indd 3 04/04/08 11:17:03


Nilalaman<br />

Paano gamitin ang handbook na ito . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .3<br />

Malugod ka naming sinasalubong bilang isang bagong<br />

mamamayan sa Denmark . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .6<br />

1 Heograpiya at populasyon. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 8<br />

Karamihan ay nakatira sa mga bayan . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .9<br />

2 Paano pinamamahalaan ang bansa . . . . . . . . . . . 12<br />

Demokrasya ng kinatawan . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .13<br />

Lipunang itinatag sa kapangyarihan ng batas . . . . . . . . . . .18<br />

Ang Denmark at ang mundo . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .21<br />

3 Pagpasok at paninirahan sa Denmark . . . . . . . . . 24<br />

Pagtatrabaho . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .26<br />

Mga panahon ng pag-aaral sa abroad . . . . . . . . . . . . . . . . . .27<br />

Asylum . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .28<br />

Muling pagbubuklod ng pamilya . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .29<br />

Tagal ng permit sa paninirahan . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .30<br />

4 Bagong Mamamayan sa Denmark . . . . . . . . . . . . 32<br />

Ang iyong panibagong buhay . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .33<br />

Tulong ng interpreter . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .33<br />

Danish at araling panlipunan para sa mga may-gulang . .34<br />

Panimulang programa at ang kontrata sa pagsasanib . . . .37<br />

Mga mamamayang Danish . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .39<br />

5 Paghanap ng matitirahan. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 42<br />

Pagrenta o pag-ari . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .43<br />

Paupahang tirahan . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .43<br />

Pabahay ng kooperatiba . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .46<br />

Pagpapaupa ng inuupahan at pakikipagpalitan<br />

ng apartment . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .47<br />

Tirahan na sariling pag-aari . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .47<br />

Kuryente, heating at tubig . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .48<br />

Sama-samang bayarin . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .49<br />

Kalayaan ng residente . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .49<br />

Mga lugar para sa nangungupahan at mga<br />

pinaghahatiang silid . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .50<br />

Pabahay at mga regulasyon sa lugar ng pabahay . . . . . . . .50<br />

Insurance . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .53<br />

Paglipat . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .53<br />

6 Pamilya. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 54<br />

Pamilya at lipunan . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .55<br />

Buhay may-pamilya at mga pagsasama . . . . . . . . . . . . . . . . .55<br />

Pagdadalang-tao . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .58<br />

Mga bata at mga kabataan . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .64<br />

Mga bata at may-gulang na may kapansanan . . . . . . . . . . .68<br />

Buhay para sa matatanda . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .69<br />

Kapag nagwakas na ang buhay . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .71<br />

7 Paaralan at edukasyon. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 72<br />

Ang pag-aaral ay habang-buhay na proseso . . . . . . . . . . . .73<br />

Ang Danish na sistema ng edukasyon . . . . . . . . . . . . . . . . . .74<br />

Elementarya at mababang paaralang sekondarya . . . . . . .75<br />

Sa labas ng klase . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .83<br />

Pagkatapos ng elementarya at mababang paaralang<br />

sekondarya . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .84<br />

Mas mataas na edukasyon . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .91<br />

Mga espesyal na kurso para sa mga may-gulang . . . . . . . .93<br />

Pagtanggap sa mga kuwalipikasyon mula<br />

sa ibang bansa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .96<br />

4<br />

Tagalog.indd 4 04/04/08 11:17:03


8 Pagtatrabaho . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 98<br />

Ang karamihan ay nagtatrabaho . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .99<br />

Paghanap ng trabaho . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .99<br />

Kung nawalan ka ng trabaho . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 102<br />

Ang Danish labor market . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 103<br />

Buhay sa pinagtatrabahuhan . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 105<br />

Pagsisimula ng sariling negosyo . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 107<br />

9 Ekonomiya at pagkonsumo . . . . . . . . . . . . . . . . . .110<br />

Pamamahala sa iyong personal na pananalapi . . . . . . . . 111<br />

Pag-arkila at pagbili na hulugan. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 113<br />

Insurance . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 114<br />

Mga karapatan ng mamimili . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 115<br />

Ang Danish na sistema ng pagbubuwis . . . . . . . . . . . . . . . 117<br />

10 Kultura at oras ng paglilibang . . . . . . . . . . . . . . . .120<br />

Maraming oportunidad . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 121<br />

Ang media at debate publiko . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 122<br />

Aktibo sa iyong oras ng paglilibang . . . . . . . . . . . . . . . . . . 123<br />

Mga aktibidad ng asosasyon . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 125<br />

Relihiyon . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 127<br />

Mga party at pagsasamahan . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 129<br />

Medisina . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 140<br />

Malusog na diyeta at ehersisyo . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 141<br />

Mabuting payo tungkol sa kalusugan . . . . . . . . . . . . . . . . . 142<br />

12 Mga pampublikong holiday at mga<br />

pangrelihiyong pagdiriwang . . . . . . . . . . . . . . . . .144<br />

Mga kaugalian at mga pista-opisyal . . . . . . . . . . . . . . . . . . 145<br />

13 Pagbabalik sa sariling bansa . . . . . . . . . . . . . . . . . .148<br />

Payo at tulong pinansyal . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 149<br />

Praktikal na impormasyon . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 150<br />

Mga lugar na mahahanapan ng karagdagang<br />

impormasyon . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 153<br />

Mga organisasyon at institusyon na may espesyal na<br />

kahalagahan sa mga bagong mamamayan . . . . . . . . . . 155<br />

Mga partido politikal . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 157<br />

Mga paliwanag sa mga salita . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 158<br />

Talatuntunan . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 165<br />

Colophon . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 170<br />

11 Kalusugan at Karamdaman . . . . . . . . . . . . . . . . . . .130<br />

Ang Danish na serbisyong pangkalusugan . . . . . . . . . . . . 131<br />

Sa doktor . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 132<br />

Mga problemang pangkaisipan . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 133<br />

Emergency doctor service . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 134<br />

Emergency 112 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 134<br />

Mga eksaminasyon at bakuna ng bata . . . . . . . . . . . . . . . . 135<br />

Sa ospital . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 137<br />

Pangangalaga sa ngipin . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 139<br />

5<br />

Tagalog.indd 5 04/04/08 11:17:03


Malugod ka naming sinasalubong bilang isang bagong<br />

mamamayan sa Denmark<br />

Minamahal na bagong mamamayan<br />

Ang pagsisimula ng panibagong buhay sa panibagong bansa kadalasan ay may kaakibat<br />

na malaking abala. Marami kang makikilalang panibagong tao at mga panibagong<br />

paraan ng paggawa. Higit sa lahat, ang simula ay magbibigay ng napakaraming<br />

pagsubok at maaaring tila walang katapusan.<br />

Ang handbook na ito ay sinadya upang tulungan kang magsimula sa iyong panibagong<br />

buhay sa Denmark at gawing mas madali ang iyong pang-araw-araw na pamumuhay.<br />

Binabalangkas nito ang lipunang Danish at nagbibigay ng praktikal na impormasyon<br />

na maaaring kailanganin mo bilang isang bagong mamamayan sa Denmark.<br />

Mangyari pa, imposibleng makapagbigay ng kumpletong kabuuang-ideya ng lipunang<br />

Danish. Gaya ng karamihang bansa, ang Denmark ay isang halo-halong lipunan na<br />

binubuo ng maraming iba’t-ibang kultura at mga paraan ng pamumuhay.<br />

Sa ganang ito, mahalagang magkasundo ang lipunan tungkol sa ilang pangunahing<br />

prinsipyo at batayang altintunin upang matiyak ang indibidwal na karapatan ng mga<br />

mamamayan.<br />

Ang Denmark ay isang demokratikong lipunan na nagbibigay ng kalayaan, responsibilidad<br />

at patas na oportunidad sa lahat anuman ang kasarian, lahi, kultural na kasaysayan<br />

at paraan ng pamumuhay. Ang lahat ay malayang mag-isip, magsalita at isulat ang<br />

kanilang nararamdaman, bumuo ng mga samahan, isagawa ang kanilang relihiyon o<br />

sundin ang isang alternatibong paraan ng pamumuhay. Ang personal na kalayaan at<br />

pagkakapantay-pantay ay mga pangunahing prinsipyo sa lipunang Danish - limitado<br />

lang ng pangangailangan na respetuhin ang personal na kalayaan at pagkakapantaypantay<br />

ng ibang tao.<br />

Ang pakikipag-usap at magkatuwang na pagpapasya ay mahalaga sa lahat ng antas<br />

ng lipunan. Ang mga mamamayan ay hinihikayat na lumahok sa demokratikong<br />

proseso - halimbawa sa iyong munisipal na awtoridad, sa isang partido politikal, sa<br />

iyong lokal na tinitirahan, sa isang samahang panlibangan o sa paaralan o nursery<br />

ng iyong mga anak.<br />

6<br />

Tagalog.indd 6 04/04/08 11:17:03


Sa Denmark, ang lahat, sa abot ng kanilang kakayahan, ay kinakailangan sumuporta sa<br />

kanilang mga sarili at mag-ambag sa lipunan - sa edukasyon, trabaho at pagbabayad<br />

ng buwis. Sa pamamagitan ng sistema sa pagbubuwis nito, naisasagawa ng lipunan ang<br />

ilang kinakailangang gawain at naibibigay sa mga mamamayan nito ang maraming<br />

benepisyo at oportunidad. Lahat ng mamamayan ay may karapatan sa libreng edukasyon<br />

at sa karamihan ay suportang pinansyal sa panahon ng kanilang pag-aaral. Kahalintulad<br />

nito, lahat ng mamamayan ay may karapatan sa libreng gamutang medikal at ospital,<br />

at ang matatanda at mga may kapansanan ay may karapatan sa espesyal na tulong<br />

sa kanilang araw-araw na pamumuhay. Ang mga mamamayan na may kakayahang<br />

magtrabaho ngunit hindi makakita ng trabaho, ay maaaring tumanggap ng tulong<br />

para maitaguyod ang sarili upang maipagpatuloy nila ang aktibong pamumuhay sa<br />

lalong madaling panahon.<br />

Ang Denmark ay may moderno, ganap na maunlad na ekonomiya at isa sa nangungunang<br />

bansa pagdating sa kapaligiran at biotechnology, disenyo at iba pang sektor kung<br />

saan ang mga kasanayan at kaalaman ay mahalaga. Ang Denmark ay isang bansa<br />

na nagbibigay ng iba’t-ibang oportunidad sa sinoman na handang gampanan ang<br />

kanyang tungkulin.<br />

Ito ay hamon para sa isa at sa lahat - kapwa sa bago at katutubong Danes - ang<br />

mapanatili at mapaunlad ang isang bukas na lipunan na nagbibigay ng kalayaan,<br />

progreso at oportunidad. Ang pagkakaiba-iba na dala mo at ng iba pa mula sa labas<br />

ay maaaring magdulot ng karagdagang sigla at pinanumbalik na pagbabago.<br />

Sa pag-asa na ikaw ay magiging aktibong kasama sa lipunan na iyong kinabibilangan,<br />

mainit ka naming sinasalubong sa Denmark. Good luck sa iyong bagong buhay sa<br />

Denmark.<br />

7<br />

Tagalog.indd 7 04/04/08 11:17:03


1<br />

HEOGRAPIYA AT POPULASYON<br />

Tagalog.indd 8 04/04/08 11:17:03


Karamihan ay nakatira sa mga bayan<br />

Limang milyong katao<br />

Ang populasyon ng Denmark ay halos lampas lang sa<br />

5.4 milyong katao. Otsenta’y singko porsiyento ang<br />

nakatira sa mga lungsod. Halos 1.6 milyong katao ang<br />

nakatira sa kabisera, Copenhagen, at sa bahagi ng Greater<br />

Copenhagen. Sa populasyon na humigit-kumulang<br />

300,000, Århus ang pangalawang pinakamalaking lungsod<br />

ng Denmark. Danish ang salitang wika sa buong bansa.<br />

Humigit-kumulang 270,000 katao, 5% ng populasyon, ay<br />

mga dayuhan - lalo na yung mga galing sa mga bansang<br />

Nordic, Central Europe, North America, Middle East,<br />

Southern Asia at Africa.<br />

Maraming isla<br />

Ang Denmark ay binubuo ng Jutland peninsula kasama<br />

ang 406 na isla. Ang dalawang pinakamalalaking isla ay<br />

Zealand at Funen. Karamihan sa mga natitirang isla ay<br />

maliliit na may ilang naninirahan.<br />

Bahagi ng rehiyong Nordic<br />

Ang Greenland at Faroe Islands ay bahagi ng Kingdom of<br />

Denmark* ngunit may sariling gobyerno. Nangangahulugan<br />

na ang mga populasyong ito ay mga mamamayang Danish<br />

na naghahalal ng mga kinatawan sa Danish Parliament*<br />

sa Denmark dagdag pa sa sarili nilang demokratikong<br />

asembliya.<br />

Ang Denmark ay bahagi ng rehiyong Nordic. Ang limang<br />

Nordic na bansa ay Denmark, Sweden, Norway, Finland<br />

at Iceland, kasama ang mga teritoryo ng Greenland na<br />

may sariling gobyerno, ang Faroe Islands at Åland. Ang<br />

Denmark ay kasapi ng European Union (ang EU*).<br />

HEOGRAPIYA AT POPULASYON<br />

Ang kabisera, ang Copenhagen, ang pinakamalaking<br />

lungsod at matatagpuan sa Zealand. Sa Jutland, ang<br />

pinakamalalaking lungsod ay Århus, Aalborg at Esbjerg.<br />

Ang Odense ang pinakamalaking lungsod sa Funen.<br />

Karamihan sa mga lugar sa Denmark ay matatagpuan<br />

malapit sa baybay. Ang Denmark ay may humigit-kumulang<br />

7,300 kilometro ng baybayin-dagat. Walang bundok ang<br />

Denmark, ang pinakamataas na tuktok ay 173 metro sa<br />

itaas ng level ng dagat. Ang malaking bahagi ng lupain<br />

ay sinasaka.<br />

Ang Denmark ay may malawak na network ng daan at<br />

riles. Ang mga tren at bus ay nagbibigay daan sa mga<br />

bumibyahe na maglakbay sa bansa halos buong araw<br />

at gabi. Ang mga ferry ay nagbibigay transportasyon sa<br />

maraming isla. May sistema ng mga tulay na nag-uugnay<br />

sa Jutland, Funen at Zealand. At may tulay na nag-uugnay<br />

sa Copenhagen at Malmö sa Sweden.<br />

9<br />

Tagalog.indd 9 04/04/08 11:17:06


HEOGRAPIYA AT POPULASYON<br />

Ang lupain ng mga bisikleta<br />

Ang Denmark ay isa sa mga bansa sa mundo<br />

na may pinakamaraming siklista. Sa rushhour<br />

traffic ng lungsod, makakakita ka ng<br />

malaking bilang ng siklista - mga magulang<br />

na naghahatid ng mga anak - patungo at<br />

mula sa kanilang trabaho, mga yaya at mga<br />

nursery.<br />

10<br />

Tagalog.indd 10 04/04/08 11:17:06


HEOGRAPIYA AT POPULASYON<br />

11<br />

Tagalog.indd 11 04/04/08 11:17:11


2<br />

PAANO PINAMAMAHALAAN ANG BANSA<br />

Tagalog.indd 12 04/04/08 11:17:19


Demokrasya ng kinatawan<br />

Ang Denmark ay isang demokrasya ng kinatawan*. Ang<br />

pinakamahahalagang desisyon ay ginagawa ng mga<br />

politikong malayang naihalal sa Danish Parliament*, mga<br />

konsehong rehiyonal* at mga konsehong munisipal*.<br />

Lehislatibo, ehekutibo at hudisyal<br />

na kapangyarihan<br />

Sa Denmark, ang lehislatibo, ehekutibo at hudisyal na<br />

kapangyarihan ay ganap na independiyente sa isa’t-isa.<br />

Folketinget, ang Danish National Parliament, ang nagpapasa<br />

ng mga batas ng bansa. Ipinatutupad ng gobyerno ang<br />

mga batas na ito kasama ng administrasyon ng estado.<br />

Ang mga korte - iyon ay, ang mga hukumang pangdistrito,<br />

matataas na hukuman at ang korte suprema - ang<br />

naghuhusga at naghahatol.<br />

Sa Denmark, ang kalayaan sa pagsasalita ay nangangahulugan<br />

na ang isang tao ay malayang ilathala ang kanilang<br />

nararamdaman at naiisip. Na may kaukulang paggalang,<br />

gayunman, sa mga hukuman at lehislasyon sa pangkalahatan.<br />

Maaari kang masakdal sa paninira sa karangalan ng isang<br />

tao o sa pagtawag sa ibang tao sa mapanakot o mapangaping<br />

paraan, halimbawa, dahil sa kanilang mga paniniwala<br />

o etnikong pinagmulan.<br />

PAANO PINAMAMAHALAAN ANG BANSA<br />

Ang demokrasya ay sinimulan noong 1849<br />

Ang demokrasyang Danish ay nakabatay sa konstitusyong<br />

Danish ng 1849. Ang konstitusyon ay sinusugan sa pagdaan<br />

ng mga taon, noong 1915, halimbawa, nang bigyan ng<br />

karapatang bumoto ang mga babae. Ang kasalukuyang<br />

konstitusyon ay mula pa noong 1953, subalit marami<br />

sa mga alituntunin nito ay nananatiling hindi nagbago<br />

mula sa orihinal.<br />

Mga konstitusyonal na karapatan<br />

Ang konstitusyong Danish ay naglalaman ng mga<br />

pangunahing alituntunin tungkol sa kung paano<br />

pamamahalaan ang gobyerno at tumitiyak sa ilang<br />

mahahalagang karapatan at kalayaan ng mga mamamayan<br />

ng bansa. Ginagarantiyahan ng konstitusyong Danish ang<br />

karapatan sa pribadong pag-aari, ang kalayaang isagawa<br />

ang lahat ng relihiyon, ang karapatang bumuo ng mga<br />

samahan, ang karapatang magpahayag, at kalayaan sa<br />

pagpapahayag ng damdamin maging ito ay sa kasulatan,<br />

sa salita, o sa anumang anyo.<br />

HRH Queen Margrethe II<br />

HRH Queen Margrethe II ay naging reyna ng Denmark<br />

mula 1972. Ang pamilya maharlika ng Denmark<br />

ay kilalang-kilala ng mga tao. Maraming tao ang<br />

nakikinig sa kanyang Bagong Taong talumpati na<br />

isinasahimpapawid sa radyo at telebisyon sa ika-31 ng<br />

Disyembre sa ganap na 6:00 ng hapon.<br />

13<br />

Tagalog.indd 13 04/04/08 11:17:22


PAANO PINAMAMAHALAAN ANG BANSA<br />

Ang pamilya maharlika<br />

Ang pinakamatandang monarkiya sa mundo<br />

Ang monarkiyang Danish ang pinakamatanda sa mundo.<br />

Sa loob ng higit sa 1,000 taon ay may mga hari, reyna,<br />

prinsipe at prinsesa sa Denmark. Ang pamilya maharlika<br />

ay walang politikal na kapangyarihan ngunit kasali sa<br />

buhay publiko sa iba’t-ibang paraan at kumakatawan sa<br />

Denmark sa ibang bansa.<br />

Lehislatibong kapangyarihan<br />

Ang Folketinget, ang Danish National Parliament, ang<br />

nagdedebate at nagpapatupad sa batas ng Denmark. Ang<br />

Folketinget ay may 179 na kasapi na nagmula sa iba’tibang<br />

partido politikal. Ang Mga Kasapi ng Parliamento<br />

ay inihahalal upang maglingkod sa loob ng apat na taon<br />

sa bawat pagkakataon. Gayunman, maaaring buwagin<br />

ng Prime Minister ang parliamento at tumawag ng<br />

pangkalahatang halalan bago matapos ang apat na taon<br />

na panahong ito.<br />

Dalawa sa kasapi ng Folketinget ay inihahalal sa Greenland<br />

at dalawa sa Faroe Islands.<br />

Bukas sa publiko<br />

Lahat ng debate sa parliamento ay bukas sa publiko at<br />

kahit sino ay malayang makipag-usap sa mga politiko.<br />

Ang mga debateng politikal ay sinusubaybayang mabuti<br />

at pinag-uusapan sa media.<br />

Ehekutibong kapangyarihan<br />

Ang administrasyon ng estado<br />

Ang gobyerno ay binubuo ng mga ministro mula sa isa o<br />

higit pang partido politikal. Ang gobyerno ay pinamumunuan<br />

ng prime minister. Bawat ministro ay may kanya-kanyang<br />

responsibilidad. Kasama ng kani-kanilang kaugnay na<br />

institusyon, ang mga ministeryo ay bumubuo sa estado.<br />

Kasama ng iba’t-ibang rehiyon at mga munisipal na awtoridad,<br />

ang estado ang bumubuo sa ehekutibong kapangyarihan<br />

na tinatawag na administrasyon ng estado.<br />

Ang gobyerno at ang administrasyon ng estado ang gumagawa<br />

at nag-iimplementa ng mga batas ng bansa.<br />

Hudisyal na kapangyarihan<br />

Mga independiyenteng hukuman<br />

Ang mga Danish na hukuman ay ganap na independiyente.<br />

Ang gobyerno ni ang Parliamento ay hingi makakapagpasiya<br />

kung paano dapat kumilos ang mga hukuman sa isang<br />

partikular na kaso.<br />

Ang hudikatura ay binubuo ng korte suprema, dalawang<br />

mataas na hukuman at 24 na hukumang pang-distrito.<br />

Dagdag pa, ang mga espesyal na hukuman ay nagtutuon<br />

sa mga partikular na sektor. Tumutukoy ito, halimbawa,sa<br />

Danish Industrial Court* at sa Danish Maritime and<br />

Commercial Court*.<br />

Mga hukumang pang-distrito*<br />

at matataas na hukuman<br />

Bilang pangkalahatang alituntunin, ang mga kaso ay<br />

unang nililitis sa mga hukumang pang-distrito. Ang<br />

desisyon ng hukumang pang-distrito ay mai-aapela sa<br />

mataas na hukuman.<br />

14<br />

Tagalog.indd 14 04/04/08 11:17:23


PAANO PINAMAMAHALAAN ANG BANSA<br />

Ang korte suprema<br />

Ang korte suprema ay ang pinakamataas na hukuman ng bansa.<br />

Ang korte suprema ay isang korte sa pag-apela. Nangangahulugan<br />

ito na ito ay karaniwang may kinalaman sa mga kasong apela mula<br />

sa isa sa matataas na hukuman. Ang desisyon ng korte suprema<br />

ay hindi maiaapela.<br />

Ang Espesyal na Korte ng Huling Apela<br />

Posibleng iapela ang isang desisyon sa Espesyal na Korte ng Huling<br />

Apela kung may taong nagnanais na muling buksan ang isang<br />

kasong kriminal. Maaaring ito ay dahil may bagong ebidensya<br />

nakuha para sa isang kasong sarado na.<br />

Ang Konseho sa Pagsasanib<br />

Ang mga munisipal na awtoridad ay makakapagtatag ng mga<br />

konseho sa pagsasanib. Ang trabaho ng mga konsehong<br />

ito ay ang magpayo sa mga munisipal na awtoridad tungkol<br />

sa mga paraan kung saan ang mga bagong mamamayan<br />

at mga etnikong minorya ay aktibong makakasali sa lokal<br />

na komunidad. Ang iyong munisipal na awtoridad ang<br />

makapagsasabi sa iyo kung ito ay may konseho sa pagsasanib.<br />

Maaari mo rin himukin ang iyong munisipal na awtoridad na<br />

magtatag ng konseho sa pagsasanib.<br />

Ang mga lokal na konseho sa pagsasanib ay naghahalal ng<br />

mga kinatawan sa pambansang konseho para sa mga etnikong<br />

minorya, na nagpapa-alam sa gobyerno. Alamin ang iba pa sa<br />

pag-log sa www.rem.dk<br />

15<br />

Tagalog.indd 15 04/04/08 11:17:23


“Sa palagay ko, tungkulin ng<br />

bawat imigrante na maging<br />

aktibong kasangkot sa kung<br />

anuman ang makakaya nila<br />

at maipasa ang pakinabang<br />

sa personal na karanasan.<br />

May mga magagandang<br />

oportunidad sa pagkuha ng<br />

impluwensya sa antas ng lokal<br />

na komunidad; ang tanong lang<br />

ay ang paggamit sa mga ito.<br />

Ako mismo, ay naging aktibo<br />

noong 80s dahil nais kong<br />

magbigay ng puna sa kung ano<br />

ang sinasabi sa media tungkol<br />

sa mga imigrante. Maraming<br />

naituro sa akin ang karanasan;<br />

marami akong nakilalang<br />

talagang magkakaibang tao at<br />

ngayon ay marami na akong<br />

kaibigang Danish. Sa pagiging<br />

aktibo sa mga talakayan,<br />

nakatulong ako na mabago<br />

ang pagtingin ng maraming<br />

Dane sa mga imigrante at<br />

naimpluwensyahan ang mga<br />

inisyatibo sa pagsasanib para<br />

sa Albertslund Municipal<br />

Authority.”<br />

Sa tingin ko ay tungkulin<br />

natin na maging kasangkot<br />

Si Perwez Iqbal ay umalis sa<br />

kanyang katutubong Pakistan<br />

noong 1970 at nanirahan sa<br />

Denmark. Siya ay co-founder<br />

ng iba’t-ibang samahang<br />

imigrante. Naging kasapi din<br />

siya ng konseho sa pagsasanib<br />

at konsehong pang-distrito<br />

sa Albertslund Municipal<br />

Authority.<br />

16<br />

Tagalog.indd 16 04/04/08 11:17:26


Mga Munisipal na Awtoridad at Mga<br />

Rehiyon<br />

Malapit sa mga mamamayan<br />

Ang Denmark ay pinaghati-hati sa 98 munisipal na awtoridad,<br />

bawat isa ay may kanya-kanyang malayang naihalal na<br />

konsehong munisipal at mayor. Ang mga halalan para<br />

sa konsehong munisipal ay ginagawa tuwing ika-apat na<br />

taon. Ang mga munisipal na awtoridad ay nagsasagawa<br />

ng ilang gawain sa mga lokal na sektor sa loob ng mga<br />

panuntunan na itinatag ng Parliamento.<br />

Halimbawa, tungkulin ng mga munisipal na awtoridad<br />

na maglaan ng mga day-care center, mga paaralan,<br />

pangangalaga sa matatanda, gumawa ng mga daan at<br />

tiyakin ang isang angkop na balangkas para sa mga kultural<br />

na aktibidad sa mga lokal na sektor. Ang mga munisipal<br />

na awtoridad ay tumutulong din sa mga dayuhan na<br />

naninirahan sa Denmark upang masimulan ang kanilang<br />

bagong buhay dito - bahagya sa pagbibigay ng mga leksyon<br />

sa wikang Danish at pagbibigay ng impormasyon tungkol<br />

sa lipunang Danish. Alamin ang iba pa tungkol sa pag-aaral<br />

ng wikang Danish para sa mga bagong mamamayan sa<br />

Chapter 4, Bagong Mamamayan sa Denmark.<br />

Mga rehiyon<br />

Ang Denmark ay pinaghati-hati sa limang rehiyon*. Bawat<br />

rehiyon ay pinamamahalaan ng malayang naihalal na<br />

konsehong rehiyonal na inihahalal tuwing ika-apat na<br />

taon. Ang mga rehiyon ang responsable sa mga ospital,<br />

kabuuang trapiko at pagpaplano sa pagpapaunlad ng<br />

rehiyon.<br />

Pagboto at Mga Eleksyon<br />

Ang karapatan sa pagboto<br />

Sinoman na 18 taong gulang ay may karapatang bumoto at<br />

tumakbo sa mga munisipal na halalan. Kung ikaw ay isang<br />

mamamayan mula sa isang bansa sa labas ng European<br />

Union o ng rehiyong Nordic, gayunman, pinaiiral lamang<br />

ito kung permanente kang nanirahan sa Denmark sa loob<br />

ng tatlong taon bago pa ang halalan.<br />

Kailangan ikaw ay isang mamamayang Danish upang<br />

makalahok sa mga pangkalahatang halalan at mga<br />

pambansang referendum*.<br />

Ang mga mamamayan ng EU na naninirahan sa Denmark<br />

ay maaaring bumoto sa European Parliamentary Elections*,<br />

maging dito sa Denmark o sa kanilang sariling bansa.<br />

Balota<br />

Lahat ng may karapatang bumoto ay tumatanggap ng<br />

balota kaugnay ng mga pangkalahatang halalan at mga<br />

pambansang referendum. Ang balota ang nagsasabi kung<br />

saan at kung kailan ka makakaboto. Sa iyong pagboto<br />

ikaw ay nakakatulong sa paghubog sa lipunang Danish<br />

at sa pang-araw-araw na pamumuhay sa Denmark.<br />

Ang Denmark ay may tradisyon na mataas na bilang ng<br />

bumoboto sa mga halalan.<br />

Ang mga partido politikal<br />

Ang Denmark ay maraming partido politikal na pinagpipilian<br />

ng mga kandidato sa mga halalang politikal. Kung<br />

nais mong impluwensyahan ang pagpili ng kandidato,<br />

kailangang maging kasapi ka ng partido politikal. Sa mga<br />

rehiyonal at munisipal na halalan, ang mga cross-party<br />

list at mga espesyal na non-party citizens list* ay maaari<br />

rin pagpilian ng mga kandidato.<br />

PAANO PINAMAMAHALAAN ANG BANSA<br />

17<br />

Tagalog.indd 17 04/04/08 11:17:29


Lipunang itinatag sa kapangyarihan ng batas<br />

PAANO PINAMAMAHALAAN ANG BANSA<br />

Ang Denmark ay isang demokratikong lipunan na itinatag<br />

sa kapangyarihan ng batas*. Nangangahulugan ito na ang<br />

gobyerno at ang administrasyon ng estado, kasama ang<br />

pulisya, ay sumasailalim sa demokratikong kontrol at ang<br />

mga hukuman ay kumikilos nang malaya sa gobyerno.<br />

Lahat ng mamamayan ay may ilang pangunahing karapatan<br />

at kalayaan, at nakatakdang gumalang sa batas. Lahat ng<br />

mamamayan ay may karapatang tratuhin nang maayos at<br />

alinsunod sa batas ng mga administratibong awtoridad<br />

at mga korte.<br />

Tungkulin na paglilihim<br />

Ang mga empleyado ng pampublikong awtoridad ay may<br />

tungkulin sa paglilihim. Bilang pangkalahatang alituntunin,<br />

nangangahulugan ito na ang personal na impormasyon<br />

ay maaari lamang ipasa sa iyong employer o doktor na<br />

may naunang pahintulot mo.<br />

Gayunman, lahat ng iba pang landas sa pagrereklamo<br />

ay dapat munang naubos. Ang serbisyo na ibinibigay ng<br />

Ombudsmand ay libre sa lahat ng mamamayan.<br />

Ang iyong karapatan at pagasang<br />

makapagreklamo tungkol<br />

sa administrasyon ng estado<br />

Ang Danish Public Administration Act ay naglalaman<br />

ng mga alituntunin sa kung paano tatratuhin ng mga<br />

pampublikong awtoridad ang mga mamamayan.<br />

Bukod pa rito, isinasaad ng Batas na ang pagtanggi sa<br />

kahilingan ay dapat makatwiran. At sinasabi pa ng Batas<br />

na dapat ipaalam sa iyo ng administrasyon ng estado<br />

ang pag-asang makapagreklamo sa isang alternatibong<br />

awtoridad kung may gayong awtoridad.<br />

Access sa mga record*<br />

Mayroon kang karapatan sa pag-access sa sarili mong<br />

mga record. Karaniwan, kung kumukuha ka ng access sa<br />

mga record sasabihin sa iyo kung anong impormasyon<br />

ang nakapaloob sa iyong mga dokumento.<br />

Ang Parliamentaryong Ombudsmand<br />

Ang Ombudsmand ay inihahalal ng Parliamento at may<br />

kinalaman sa mga katanungan tungkol sa mga pagkakamali<br />

o kapabayaan sa parte ng administrasyon ng estado.<br />

Ang Ombudsmand ay malaya sa gobyerno at maaaring<br />

magsimula ng sarili nitong pagsisiyasat.<br />

Maaaring kontakin ng sinoman ang Ombudsmand kung sa<br />

palagay nila ay nagkasala ang isang awtoridad sa paglabag<br />

sa alituntunin o paggawa ng administratibong kamalian.<br />

18<br />

Tagalog.indd 18 04/04/08 11:17:29


Krimen at parusa<br />

Kung may taong pinaniniwalaang nakagawa ng krimen,<br />

iimbestigahan ng pulisya ang kaso. Ang pampublikong<br />

piskal ang nagsasakdal sa kaso. Ang mga hukuman ang<br />

nagpapasya kung ang isang tao ay hahatulan.<br />

Ihinarap sa hukom sa loob ng 24 oras<br />

Kung ikaw ay inaresto dahil sa isang krimen, ikaw ay<br />

may karapatang maiharap sa isang hukom sa loob ng 24<br />

oras. Ang hukom ang magpapasya kung ang isang tao<br />

ay ibabalik sa pagkakabilanggo* habang ang pulisya ang<br />

mag-iimbestiga sa kaso.<br />

Bilang akusado sa isang kriminal na paglilitis, may karapatan<br />

ka na manatiling tahimik. At may karapatan ka sa ligal na<br />

pagpapayo mula sa isang abugado.<br />

Mga multa, kulungan at iba pang pagpaparusa<br />

May dalawang uri ng parusa: mga multa at kulungan. Ang<br />

mga kabataan na mas bata sa edad na 18 at ang may sakit<br />

sa pag-iisip ay maaaring mahatulan na maipagamot.<br />

Mga suspendido at hindi suspendidong hatol<br />

Ang mga hatol sa pagkakakulong ay maaaring suspendido<br />

o hindi suspendido. Kung ang isang tao ay tumanggap ng<br />

suspendidong hatol, siya ay ipapadala lang sa kulungan<br />

kung siya ay nakagawa ng panibagong krimen. May iba<br />

pang kondisyon, gayunman, na maaaring kasama ng isang<br />

suspendidong hatol, gaya ng kinakailangang pagsunod<br />

ng nasasakdal sa isang kurso ng gamutan.<br />

Habambuhay na pagkabilanggo<br />

ang pinakamabigat na parusa<br />

Habambuhay na pagkabilanggo ang pinakamabigat na<br />

parusa na maaaring maipataw ng isang hukuman. Ang<br />

Denmark ay walang parusang kamatayan.<br />

Kabataan na mas bata sa edad na 15<br />

Ang kabataan na mas bata sa edad na 15 ay hindi maisasakdal.<br />

Gayunman, ang mga pinaghihinalaan na mas bata sa<br />

edad na 18 ay maaaring pigilan ng pulisya. Bagamat ang<br />

kabataan na mas bata sa edad na 15 ay hindi maisasakdal,<br />

maaaring magpasya ang mga awtoridad ng lipunan na<br />

ipadala sila sa ilang kurso o ilagay sila sa isang saradong,<br />

24-oras na care center<br />

Kriminal na record<br />

Maaaring hingin ng isang employer ang kriminal na<br />

record ng isang tao para tingnan bago magpasya kung<br />

kukunin siya.<br />

Ang isang kriminal na record ay isang dokumento na<br />

nagsasabi kung ang isang tao ay nahatulan, ang katangian ng<br />

kanyang krimen at ang hatol na kanyang natanggap.<br />

Kung kailangan mo ng kriminal na record, maaari kang<br />

kumuha sa pinakamalapit na istasyon ng pulisya.<br />

PAANO PINAMAMAHALAAN ANG BANSA<br />

19<br />

Tagalog.indd 19 04/04/08 11:17:30


PAANO PINAMAMAHALAAN ANG BANSA<br />

Libreng Tulong na Ligal<br />

Tulong mula sa estado<br />

Kung kasangkot ka sa isang demandahan at mababa ang<br />

kita, maaari kang kumuha ng libreng tulong na ligal. Kung<br />

binigyan ka ng libreng tulong na ligal, ang estado ang<br />

tutulong sa pagbabayad sa abugado at sasagot sa iyong<br />

mga ligal na gastusin.<br />

Tulong na Ligal<br />

Kung ikaw ay may problemang ligal, maaari kang<br />

kumuha ng tulong na ligal o magtungo sa Legal<br />

Advice Bureau. Dito, may abugadong magbibigay ng<br />

ligal na payo. Ang serbisyong ito ay maaaring libre o<br />

napaka-abot-kaya. Malalaman mo ang iba pa tungkol<br />

sa tulong na ligal o sa Legal Advice Bureau sa pag-log sa<br />

www.advokatsamfundet.dk.<br />

Ang Pulisya<br />

Kahit sino ay maaaring pumunta sa pulisya.<br />

Ang gawain ng pulisya ay panatilihin ang kaayusan sa<br />

publiko at pigilin, imbestigahan at lutasin ang krimen.<br />

Kahit sino ay maaaring pumunta sa pulisya para humingi<br />

ng tulong at mag-ulat ng paglabag. Halimbawa, maaari<br />

kang pumunta sa pulisya kung ikaw ay ninakawan o<br />

sinalakay o kung nakasaksi ka ng krimen. Maaari ka rin<br />

tumawag sa 112.<br />

Ang SSP scheme*<br />

Sa maraming lugar, ang pulisya ay nakikipagtulungan sa<br />

mga paaralan at mga awtoridad ng lipunan sa tinatawag<br />

na SSP scheme. Ito ay isang pinagsamang inisyatibo para<br />

maiwasan ang krimen sa mga kabataan.<br />

20<br />

Tagalog.indd 20 04/04/08 11:17:30


Ang Denmark at ang mundo<br />

Mga alituntunin na gumagabay sa pulisya<br />

Ang pulisya ay kinakailangang sumunod sa ilang alituntunin<br />

kapag inaaresto o tinatanong ang isang pinaghihinalaan.<br />

Hindi sila dapat gumamit o magbantang gumamit ng<br />

karahasan. At dapat nilang ipaalam sa inaarestong partido<br />

ang kanyang mga karapatan.<br />

Malaking tiwala sa pulisya<br />

Sa kabuuan, malaki ang tiwala ng mga Dane sa pulisya.<br />

Kung may taong hindi nasisiyahan sa trato ng pulisya,<br />

maaari siyang magreklamo sa pampublikong piskal* na,<br />

bukod sa ibang bagay, ay may kinalaman sa mga reklamo<br />

tungkol sa inaasal ng pulisya. May anim na rehiyonal na<br />

tanggapan ng pampublikong piskal. Para malaman ang<br />

iba pa, mag-log sa www.rigsadvokaten.dk.<br />

Sariling pagtutuwid<br />

Ipinagbabawal na ilagay ang batas sa iyong mga kamay,<br />

halimbawa, sa pagbira sa isang tao dahil binuwisit ka niya.<br />

Ito ay tinatawag na sariling pagtutuwid at isang kriminal<br />

na paglabag.<br />

Maraming internasyonal na koneksyon<br />

Ang Denmark ay maraming internasyonal na koneksyon.<br />

Ang Denmark ay kasapi ng European Union (ang EU*), ng<br />

Council of Europe, ng United Nations (ang UN), ng North<br />

Atlantic Treaty Organisation (NATO*), ng Organisation<br />

for Economic Co-operation and Development (OECD*)<br />

at ng World Health Organisation (WHO*).<br />

Mga internasyonal na kapulungan<br />

Ang Denmark ay lumagda sa ilang internasyonal na<br />

kapulungan tungkol sa proteksyon sa mga karapatang<br />

pantao. Halimbawa, ang kapulungan ng UN laban sa<br />

pagpapahirap, ang kapulungan nito laban sa lahat ng<br />

uri ng pang-aapi sa lahi, lahat ng uri ng pang-aapi sa<br />

kababaihan at ang kapulungan nito tungkol sa mga<br />

karapatan ng bata.<br />

Bilang kasapi ng Council of Europe*, ang Denmark ay<br />

lumahok sa European Human Rights Convention at<br />

isinama ito sa batas na Danish.<br />

Ang EU*<br />

Ang Denmark ay naging kasapi ng European Union noong<br />

1973. Mula noon, ang impluwensya ng EU ay kumalat sa<br />

maraming sektor, na nakaapekto nang malaki sa lehislatura<br />

ng mga kasaping estado nito. Bukod sa ibang bagay, ang<br />

mga kasaping estado ay nagtutulungan sa kapaligiran,<br />

mga problema ng mamimili at malayang kalakalan sa<br />

karaniwang merkado. Ang ilan ay may iisang salapi, ang<br />

Euro. Ang Denmark ay hindi bahagi ng Euro zone.<br />

PAANO PINAMAMAHALAAN ANG BANSA<br />

21<br />

Tagalog.indd 21 04/04/08 11:17:31


PAANO PINAMAMAHALAAN ANG BANSA<br />

Ang UN*<br />

Bilang kasapi ng United Nations (the UN), ginagampanan ng<br />

Denmark ang bahagi nito sa pagtulong sa nangangailangan,<br />

pagtiyak sa kapayapaan at pagpapaunlad sa mundo at<br />

pagsusulong ng respeto sa mga karapatang pantao.<br />

NATO* at OECD*<br />

Sa loob ng alyansang militar, NATO, at ng organisasyong<br />

pang-ekonomiya, OECD, ang Denmark ay direktang<br />

nakikipagtulungan sa Canada, sa United States at iba<br />

pang bansa.<br />

Internasyonal na kooperasyon sa pagpapaunlad<br />

Pinapadala ng Denmark ang 0.8 porsyento ng GNP<br />

nito sa mg proyektong pagpapaunlad sa mahihirap na<br />

bansa sa mga kontinenteng gaya ng Africa, Asia at Latin<br />

America.<br />

Tulong sa mga refugee<br />

Ginagampanan ng Denmark ang bahagi nito sa pagtulong<br />

sa mga refugee ng mundo. Ito ay ginagawa, halimbawa,<br />

sa pamamagitan ng mga internasyonal na misyon sa<br />

pagpapanatili ng kapayapaan, suporta sa pagbuong<br />

muli sa mga lugar na nasira ng digmaan, pagbibigay ng<br />

matitirahan sa mga refugee at ang pagpapabalik sa mga<br />

refugee kapag maaari.<br />

Ang pagbibigay ng matitirahan sa mga refugee ay ginagawa<br />

sa mga komunidad na malapit sa mga lugar ng labanan<br />

at sa Denmark. Bawat taon ang Denmark ay nagbibigay<br />

ng matitirahan sa 500 refugee alinsunod sa kasunduan<br />

nito sa UN’s High Commissioner for Refugees (UNHCR).<br />

Dagdag pa sa bilang na ito, ang Denmark ay tumatanggap<br />

ng magkakaibang bilang ng tao na dumarating sa bansa<br />

at binibigyan ng status na refugee.<br />

Ang tulong pinansyal ay ibinibigay sa UN at iba pang<br />

internasyonal na organisasyon at ng Denmark direkta<br />

sa tatanggap na bansa.<br />

Ang tulong ay ibinibigay sa direktang pakikipagtulungan<br />

sa mga tumatanggap na bansa upang mapanagutan nila<br />

ang kanilang sariling pagpapaunlad.<br />

Ang mga importanteng salita sa tulong ng Denmark ay<br />

tulong sa pinakamahihirap na tao, pagkakapantay-pantay<br />

sa mga kasarian, matatag na gobyerno, demokrasya, mga<br />

karapatang pantao, malasakit sa kapaligiran at kakayahang<br />

mapanatili.<br />

22<br />

Tagalog.indd 22 04/04/08 11:17:32


Tagalog.indd 23 04/04/08 11:17:32


3<br />

PAGPASOK AT PANINIRAHAN SA DENMARK<br />

Tagalog.indd 24 04/04/08 11:17:32


Nordic passport-free zone<br />

Kung ikaw ay mamamayan ng Norway, Sweden, Finland<br />

o Iceland, malaya kang makakapasok sa Denmark at<br />

makakatira sa bansa hangga’t gusto mo. Ang dahilan<br />

dito ay ang Denmark ay may espesyal na kasunduan sa<br />

iba pang Nordic na bansa.<br />

Ang Schengen Agreement<br />

Karamihan sa mga kasaping estado ng EU ay bahagi ng<br />

Schengen Agreement*. Nangangahulugan ito na ang mga<br />

mamamayan na naninirahan sa mga bansang Schengen ay<br />

maaaring malayang maglakbay sa pagitan ng mga bansa<br />

na walang anumang uri ng pagpigil sa border.<br />

Registration card para sa mga<br />

mamamayan ng EU<br />

Kung ikaw ay mamamayang Swiss o mula sa isang<br />

bansang kasapi ng EU o ng EEA*, maaari kang kumuha<br />

ng espesyal na registration card mula sa administrasyon<br />

ng estado ng Denmark. Ang Denmark ay kasapi ng EU<br />

at sa gayon ay sumusunod sa mga alituntunin ng Unyon<br />

tungkol sa kalayaan sa pagkilos. Halimbawa, maaari kang<br />

pumasok sa Denmark at humanap ng trabaho. Pati na rin<br />

ang iba, halimbawa ay mga taong may sapat na pera at<br />

mga pensyonado, ay makakakuha ng registration card<br />

at tirahan sa Denmark.<br />

Bilang pansamantalang hakbang, may mga espesyal na<br />

alituntunin na ipinatutupad sa mga mamamayan mula<br />

sa ilang bansa sa EU na naghahanap ng suwelduhang<br />

trabaho sa Denmark. Sumangguni tayo sa seksyon na<br />

Pagtatrabaho.<br />

Visa<br />

Kung galing ka sa isang bansa sa labas ng Europe na may<br />

layuning makalahok sa isang kaganapang pang-kultura,<br />

o kung ikaw ay nagpupunta sa Denmark bilang isang<br />

turista o dahil mayroon kang pamilya rito, o kung ikaw<br />

ay nasa business trip, maaaring kailanganing kumuha ng<br />

visa. Sa www.nyidanmark.dk ay matatagpuan mo ang<br />

isang lista ng mga bansa na ang mga mamamayan ay<br />

nangangailangan ng visa kapag nagpupunta sa Denmark.<br />

Kailangan mong kumuha ng visa bago maglakbay sa<br />

Denmark. Ito ay ginagawa sa pag-apply sa konsulado o<br />

misyon ng Denmark sa iyong sariling bansa. Ang isang<br />

visa ay balido lamang ng hanggang tatlong buwan at<br />

hindi nagbibigay sa iyo ng karapatang magtrabaho sa<br />

Denmark. Sa normal na pagkakataon, ang isang visa ay<br />

balido lamang sa buong bahagi ng Schengen.<br />

PAGPASOK AT PANINIRAHAN SA DENMARK<br />

25<br />

Tagalog.indd 25 04/04/08 11:17:34


Pagtatrabaho<br />

PAGPASOK AT PANINIRAHAN SA DENMARK<br />

Kung galing ka sa isang bansang sumasailalim sa regulasyon<br />

ng EU, maaari kang humanap at tumanggap ng trabaho<br />

sa Denmark alinsunod sa mga espesyal na regulasyon ng<br />

EU. Kailangan mong kumuha ng registration card mula<br />

sa administrasyon ng estado na hindi hihigit sa tatlong<br />

buwan kasunod ng pagpasok mo sa bansa. Alamin ang<br />

iba pa sa pag-log sa www.nyidanmark.dk<br />

Bilang pansamantalang hakbang, may mga espesyal<br />

na alituntunin na ipinatutupad sa mga mamamayan ng<br />

Bulgaria, Estonia, Latvia, Lithuania, Poland, Romania, Slovakia,<br />

Slovenia, Czech Republic at Hungary na naghahanap ng<br />

suwelduhang trabaho sa Denmark. Malalaman mo ang<br />

iba pa sa pag-log sa www.nyidanmark.dk.<br />

Kung nais mong magtrabaho sa Denmark at nagmumula<br />

sa isang bansa na hindi kasapi ng EU o ng EEA, kailangan<br />

mong kumuha ng pahintulot bago pumasok sa bansa.<br />

Kailangan mong mag-apply sa konsulado o misyon ng<br />

Denmark sa iyong sariling bansa para sa permit sa tirahan<br />

at trabaho.<br />

Maaari kang kumuha ng permit sa tirahan at trabaho<br />

kung nakatanggap ka ng alok na trabaho na nakalagay<br />

sa positibong lista. Ito ay isang lista ng mga sektor ng<br />

trabaho kung saan may kakulangan sa kuwalipikadong<br />

manggagawa. Kasama sa positibong lista ang mga IT<br />

specialist, inhinyero, doktor, pharmacist at mga nars.<br />

Halimbawa, para makapagtrabaho bilang isang doktor,<br />

pharmacist o nars sa Denmark kailangan mong kumuha ng<br />

pahintulot ng Denmark. Maaari mong tingnan ang buong<br />

positibong lista sa pag-log sa www.nyidanmark.dk.<br />

Maaari ka rin kumuha ng permit sa pagtatrabaho sa<br />

Denmark kung inalok ka ng trabaho na may minimum<br />

na taunang suweldo na DKK 450,000 (humigit-kumulang<br />

60,000 Euro).<br />

Kung kumuha ka ng permit para manirahan at magtrabaho<br />

sa Denmark, maaari kang mag-apply upang maisama<br />

mo ang iyong pamilya. Ito ay isang probisyon ng Danish<br />

Aliens Act na yaong mga naghahangad ng mga permit<br />

para manirahan at magtrabaho ay kayang suportahan ang<br />

kani-kanilang sarili. Ang mga espesyal na alituntunin ay<br />

ipinatutupad sa mga mamamayan ng EU. Malalaman mo<br />

ang iba pa sa pag-log sa www.nyidanmark.dk.<br />

Permit para manirahan upang<br />

makahanap ng trabaho - green card<br />

Ang Denmark ay mayroon ding espesyal na plano sa<br />

green card. Ang green card ay isang permit na nagbibigay<br />

daan sa iyo para makapunta sa Denmark sa loob ng<br />

anim na buwan at maghanap ng trabaho. Para maging<br />

kuwalipikado sa green card kailangan mong kumuha ng<br />

sapat na mataas na score gamit ang isang point system.<br />

Binibigyan ka ng puntos para sa edukasyon, kasanayan<br />

sa wika at karanasan sa trabaho. Malalaman mo ang<br />

iba pa tungkol sa plano sa green card sa pag-log sa<br />

www.nyidanmark.dk.<br />

26<br />

Tagalog.indd 26 04/04/08 11:17:34


Mga panahon ng pag-aaral sa abroad<br />

Bilang isang mamamayan ng EU may karapatan kang<br />

mag-aral sa Denmark. Kung nais mong mag-aral sa<br />

Denmark ikaw ay tatanggap ng registration card. Para<br />

maging kuwalipikado kailangan mong mag-enroll sa<br />

isang aprubadong pribado o pampublikong institusyon.<br />

Dapat ay kaya mo rin suportahan ang iyong sarili. Kailangan<br />

mong kumuha ng registration card mula sa administrasyon<br />

ng estado na hindi hihigit sa tatlong buwan kasunod ng<br />

pagpasok mo sa bansa. Alamin ang iba pa sa pag-log sa<br />

www.nyidanmark.dk<br />

Kung nais mong mag-aral sa Denmark at nagmumula sa<br />

isang bansa na hindi kasapi ng EU o ng EEA, kailangan mong<br />

kumuha ng pahintulot bago pumasok sa bansa. Kailangan<br />

mong mag-apply sa konsulado o misyon ng Denmark sa<br />

iyong sariling bansa para sa permit sa tirahan.<br />

Permit para manirahan upang<br />

makahanap ng trabaho - green card<br />

Kung natapos mo ang iyong mas mataas na edukasyon<br />

sa Denmark, pinapayagan kang manatili sa bansa sa loob<br />

ng anim na buwan kasunod ng pagtatapos ng iyong mga<br />

pag-aaral. Sa gayon ay maaari kang kumuha ng green<br />

card na nagbibigay sa iyo ng karapatan na humanap ng<br />

trabaho sa Denmark. Kung ikaw ay inalok ng trabaho,<br />

kailangan mong kumuha ng permit para manirahan at<br />

magtrabaho.<br />

PAGPASOK AT PANINIRAHAN SA DENMARK<br />

Makakakuha ka ng pahintulot para mag-aral sa Denmark<br />

kung ikaw ay naka-enroll sa basic na edukasyon, edukasyong<br />

pangkabataan, folk high school o mas mataas na edukasyon.<br />

Gayunman, isang kondisyon na kaya mong suportahan ang<br />

iyong sarili sa panahon ng iyong pananatili at nauunawaan<br />

ang wika sa pagtuturo na ginagamit sa kurso. Malalaman<br />

mo ang iba pa tungkol sa mga pangkalahatang kondisyon<br />

sa pag-log sa www.nyidanmark.dk.<br />

Kung ikaw ay nabigyan ng permit sa tirahan para makakuha<br />

ng mas mataas na edukasyon sa Denmark, maaari kang<br />

kumuha ng pahintulot para maghanap ng part-time na<br />

trabaho.<br />

27<br />

Tagalog.indd 27 04/04/08 11:17:34


Asylum<br />

PAGPASOK AT PANINIRAHAN SA DENMARK<br />

Maaaring humanap ng proteksyon bilang isang refugee<br />

sa Denmark kung may dahilang matakot na ang isang tao<br />

ay pagmamalupitan dahil sa lahi, relihiyon, nasyonalidad,<br />

katayuang panlipunan o mga politikal na paniniwala. Ang<br />

mga refugee ay maaaring humanap ng asylum kung<br />

nanganganib sila sa parusang kamatayan, pagpapahirap,<br />

hindi makatao o mapanghamak na pagtrato o pagpaparusa<br />

sa pagbalik sa kanilang sariling bansa.<br />

kapag may taong naghahanap ng asylum sa Denmark, ang<br />

Danish Immigration Service ang nagpapasya kung ang kaso<br />

ay hahawakan ng Denmark o ng iba pang kasaping estado<br />

ng EU. Ang Immigration Service ay maaari rin magpasyang<br />

tumanggi na magbigay ng asylum at ituro ang person sa<br />

isang ligtas na third country sa labas ng EU.<br />

Ang Immigration Service*<br />

Ang Danish Immigration Service ang pangalan ng isang<br />

pampublikong departamento sa ilalim ng Ministry for<br />

Refugees, Immigration and Integration. Ang kagawaran<br />

ang nagpapatupad ng Danish Aliens Act at sa ganang<br />

ito ay humahawak ng mga kaso tungkol sa pag-access<br />

ng imigrante sa matitirahan sa Denmark, kasama ang<br />

asylum, muling pagbubuklod ng pamilya at mga visa.<br />

Sumangguni tayo sa www.nyidanmark.dk.<br />

Oo sa asylum<br />

Kung nasuri ng Immigration Service na ang isang naghahanap<br />

ng asylum ay nakakatugon sa mga kinakailangan sa<br />

pagkuha ng asylum sa Denmark, ang tao ay bibigyan ng<br />

katayuan na refugee.<br />

Ang munisipal na awtoridad ang<br />

nagbibigay ng pabahay<br />

Kung kilala ka bilang isang refugee, ang Immigration<br />

Service ang pipili ng munisipal na awtoridad kung<br />

saan ka maninirahan. Dito ay bibigyan ka ng espesyal<br />

na panimulang programa na kasama ang pag-aaral ng<br />

wikang Danish at tulong upang makakita ng trabaho.<br />

Sumangguni tayo sa Chapter 4, Bagong Mamamayan<br />

sa Denmark. Ang Immigration Service ang pumipili ng<br />

munisipal na awtoridad kung saan ka maninirahan batay sa<br />

iyong mga propesyunal na kasanayan, mga kamag-anak<br />

sa Denmark at iba pang bagay. Trabaho ng awtoridad na<br />

bigyan ka ng pabahay.<br />

28<br />

Tagalog.indd 28 04/04/08 11:17:35


Muling pagbubuklod ng pamilya<br />

Maaari mong piliin na lumipat sa ibang munisipal na<br />

awtoridad. Subalit magandang ideya na makipag-usap<br />

muna sa iyong awtoridad kung lilipat ka bago matapos<br />

ang panimulang programa. Ang dahilan dito ay ang<br />

iyong awtoridad ay dapat pumayag sa pag-ako ng<br />

responsibilidad para sa iyong panimulang programa.<br />

Kung nabigong sumang-ayon ang awtoridad, maaaring<br />

mawalan ka ng karapatang sundan ang isang panimulang<br />

programa at kasama nito ay ang karapatang makuha<br />

ang iyong panimulang bayad. Ang panimulang bayad<br />

ay isang espesyal na uri ng tulong pinansyal kung saan<br />

ikaw ay karapat-dapat kung hindi ka agad makahanap<br />

ng trabaho. Alamin ang iba pa sa Chapter 4, Bagong<br />

Mamamayan sa Denmark.<br />

Hindi sa asylum<br />

Kung ang Immigration Service ay hindi makapagapruba<br />

ng aplikasyon para sa asylum, isang reklamo ang<br />

awtomatikong irerehistro sa Refugee Board.<br />

Ang Refugee Board*<br />

Ang Refugee Board ay isang malayang, mala-hukumang<br />

lupon. Ang mga desisyon ng Board ay pinal at hindi<br />

mababaliktad o masususugan ng iba pa.<br />

Maaaring ipatupad ng Refugee Board ang desisyon ng<br />

Danish Immigration Service na tumanggi sa asylum o<br />

baligtarin ang desisyon at ibigay ang status na asylum.<br />

Kung ipinatupad ng Refugee Board ang desisyon, ang<br />

Immigration Service ay magtatakda ng deadline para<br />

makalabas ng bansa ang tao. Ang deadline na ito ay dapat<br />

sundin. Kung kusa kang aalis, maaari kang humingi ng<br />

tulong sa pulisya at at maaari ka rin maging karapat-dapat<br />

sa tulong pinansyal. Kung hindi ka kusang aalis, ikaw ay<br />

paaalisin ng pulisya.<br />

Asawa, kinakasama at mga anak<br />

Kung ikaw ay may permanenteng tirahan sa Denmark, maaari<br />

kang samahan dito ng iyong pamilya kung matutugunan mo<br />

ang ilang kondisyon sa Danish Aliens Act. Maaari kang samahan<br />

ng iyong asawa, ng iyong kinakasama o mga anak na mas<br />

bata sa edad na 15. Ito ay tinatawag na muling pagbubuklod<br />

ng pamilya at kailangan nito na matugunan mo ang ilang<br />

kondisyon. Sa mga espesyal na kaso, at kung saan naipalagay<br />

na para sa kabutihan ng bata, ang mga batang mas matanda<br />

sa edad na 15 ay maaaring payagan na makasama sa kanilang<br />

mga pamilya.<br />

Mga kinakailangan sa pabahay,<br />

pinansyal at pagsasama<br />

Upang ang iyong asawa, halimbawa, ay makakuha ng permit<br />

sa paninirahan sa Denmark, kailangan ay mayroon kang<br />

wastong pabahay, dapat ay magkasama kayong mamuhay<br />

kapag dumating sa bansa ang iyong asawa at dapat ay kaya<br />

mong suportahan ang iyong asawa. Dapat ay pareho kayong<br />

mas matanda sa edad na 24 at mas matatag ang pakikipagugnayan<br />

sa Denmark kaysa anumang bansa. Ang layunin<br />

ng mga kinakailangang ito ay ang matiyak ang solidong<br />

pundasyon ng pamilya sa Denmark at maprotektahan ang<br />

mga napakabatang tao na mapilit na magpakasal na hindi nila<br />

gusto. Kinakailangan din na ang iyong kasal at pagsasama ay<br />

totoo at hindi lang isang daan upang makakuha ng permit<br />

sa paninirahan ng nasabing tao.<br />

May mga espesyal na kondisyon na ipinapatupad sa karapatan<br />

sa muling pagbubuklod ng pamilya para sa mga mamamayan<br />

ng EU, halimbawa, isang mamamayan mula sa isa pang bansa<br />

sa EU na nagtatrabaho sa Denmark. Kung naniniwala ka na<br />

saklaw ka ng mga regulasyon ng EU, mahalagang pagtuunan<br />

mo ng pansin ang bagay na ito kapag nag-apply ka para sa<br />

muling pagbubuklod ng pamilya.<br />

PAGPASOK AT PANINIRAHAN SA DENMARK<br />

Malalaman mo ang iba pa tungkol sa muling pagbubuklod<br />

ng pamilya alinsunod sa mga regulasyon ng EU at yaong sa<br />

Danish Alien Act sa pag-log sa www.nyidanmark.dk.<br />

29<br />

Tagalog.indd 29 04/04/08 11:17:36


Tagal ng permit sa paninirahan<br />

PAGPASOK AT PANINIRAHAN SA DENMARK<br />

Permanente<br />

Maaari kang kumuha ng pansamantalang permit sa<br />

paninirahan o permit sa paninirahan na may opsyon sa<br />

permanenteng paninirahan. Kung ikaw ay dumating sa<br />

Denmark bilang isang refugee o dahil sumama ka sa<br />

iyong pamilya, ikaw ay karaniwang bibigyan ng permit<br />

sa paninirahan na maaaring maging permanenteng<br />

paninirahan.<br />

Kung mayroon kang permit sa paninirahan na maaaring<br />

maging permanenteng paninirahan, maaari kang kumuha<br />

ng permanenteng permit sa paninirahan makalipas<br />

ang ilang taon basta ba matutugunan mo ang ilang<br />

kondisyon. Bukod sa ibang bagay, kailangan ay sinikap<br />

mong makasanib sa lipunang Danish.<br />

Kailangan mong magsikap<br />

Ito ay maaaring dahil sa nagkaroon ka ng trabaho o<br />

nagtrabaho ka sandali, na nakapasa ka sa pagsusulit sa<br />

kasanayan sa wikang Danish, na wala kang pagkakautang<br />

sa estado na higit sa isang halaga o hindi ka nakagawa ng<br />

isang seryosong krimen.<br />

Mga permanenteng permit sa paninirahan<br />

para sa mga mamamayan ng EU<br />

Alinsunod sa mga espesyal na regulasyon ng EU, ang<br />

mga mamamayan ng EU at ang kani-kanilang pamilya<br />

ay maaaring kumuha ng permanenteng paninirahan<br />

kasunod ng limang taon na ligal na paninirahan sa<br />

Denmark. Malalaman mo ang iba pa sa pag-log sa www.<br />

nyidanmark.dk.<br />

Ang Immigration Service at administrasyon ng estado ang<br />

makapagsasabi sa iyo tungkol sa iyong mga karapatan<br />

patungkol sa permanenteng paninirahan. Sumangguni<br />

tayo sa www.nyidanmark.dk.<br />

Maaari kang mawalan ng permit sa paninirahan<br />

Maaaring bawiin ng Immigration Service ang pansamantalang<br />

permit sa paninirahan kung ang mga kondisyon sa<br />

pagbibigay nito ay wala na. Halimbawa, kung sumama ka<br />

sa iyong asawa ngunit hindi na namumuhay kasama ang<br />

taong ito, maaari kang mawalan ng karapatan sa permit<br />

sa paninirahan. Gayunman, maaari mong panatilihin ang<br />

iyong permit sa paninirahan kung iniwan mo ang iyong<br />

asawa dahil naging pisikal na marahas siya sa iyo, at kung<br />

napakatagal mo na sa Denmark na mayroon ka pang ibang<br />

matatag na pakikipag-ugnayan sa bansa, o kung hindi ka<br />

makakabalik sa iyong sariling bansa dahil iniwan mo ang<br />

iyong kinakasama dahil sa pisikal na karahasan.<br />

Kung dinaya mo ang pagkakaroon ng permit sa paninirahan<br />

o kung naiulat ka sa Schengen information system* bilang<br />

masamang tao, nanganganib kang mawalan ng iyong<br />

permit sa paninirahan. Ito ay totoo maging ang iyong<br />

permit sa paninirahan ay pansamantala o permanente.<br />

Ang pansamantalang karapatan ng isang mamamayan ng<br />

EU na manirahan sa Denmark ay maaari rin mawala kung<br />

ang tao ay hindi na sumusunod sa mga regulasyon ng EU<br />

o kung inabuso ng tao ang kanyang karapatan.<br />

Ligtas na pagbabalik sa sariling bansa<br />

Kung ikaw ay dumating sa Denmark bilang isang refugee,<br />

ang iyong permit sa paninirahan ay maaaring bawiin kung<br />

ang mga kondisyon sa iyong sariling bansa ay nagbago<br />

para maging ligtas ang iyong pagbabalik.<br />

Sa pagkakataong ito, maaari kang humingi ng tulong<br />

pinansyal sa pagbabalik sa sariling bansa. Basahin ang iba<br />

pa sa Chapter 13, Pagbabalik sa sariling bansa.<br />

30<br />

Tagalog.indd 30 04/04/08 11:17:36


Kung aalis ka sa bansa<br />

Kung uuwi ka sa bakasyon, maaaring makaapekto ito sa<br />

iyong pag-asa na patuloy na manirahan sa Denmark.<br />

Ang iyong permit sa paninirahan ay makakansela kung<br />

pababayaan mo ang iyong tahanan sa Denmark o mananatili<br />

sa labas ng bansa sa loob ng 6-12 buwan, maging ang iyong<br />

permit sa paninirahan ay pansamantala o permanente.<br />

Maging ito ay anim o labindalawang buwan ay depende<br />

sa uri ng permit sa paninirahan na mayroon ka at kung<br />

gaano katagal kang nanirahan sa Denmark.<br />

Pagpapaalis<br />

Kung napatunayang nagkasala ka sa paggawa ng isang<br />

seryosong krimen, maaaring mawalan ka ng permit sa<br />

paninirahan o mapaalis mula sa bansa.<br />

PAGPASOK AT PANINIRAHAN SA DENMARK<br />

31<br />

Tagalog.indd 31 04/04/08 11:17:36


4<br />

BAGONG MAMAMAYAN SA DENMARK<br />

Tagalog.indd 32 04/04/08 11:17:37


Ang iyong panibagong buhay Tulong ng interpreter<br />

Kapag nakuha mo na ang iyong permit sa paninirahan<br />

maaari ka nang magsimula sa iyong panibagong buhay<br />

at kilalanin ang lipunang Danish. Maaari mong simulang<br />

makipagkilala sa iyong mga panibagong kababayan kung<br />

saan ka nakatira, sa mga samahan, at sa library at lalo na<br />

sa trabaho kapag nagsimula ka nang magtrabaho.<br />

Ikaw ay bibigyan ng civil registration number<br />

Kapag nakuha mo na ang iyong permit sa paninirahan<br />

ikaw ay irerehistro sa Danish national register. Ito ay<br />

gagawin sa munisipal na awtoridad kung saan ka nakatira.<br />

Kung nakakuha ka ng permit sa paninirahan bilang isang<br />

refugee, titiyakin ng munisipal na awtoridad o Immigration<br />

Service na ikaw ay nakarehistro. Kapag nairehistro ka na,<br />

awtomatiko kang bibigyan ng civil registration number.<br />

Ito ay binubuo ng iyong petsa at taon ng kapanganakan<br />

kasama ng apat na numero na bukod-tangi sa bawat<br />

tao. Maaaring ganito ang itsura ng isang civil registration<br />

number: 23 (araw) 04 (buwan) 54 (taon) - 3476. Para sa<br />

kababaihan, ang huling numero ay laging even number<br />

(sa kasong ito ay 6) at sa mga kalalakihan, ay uneven<br />

number.<br />

Kakailanganin mo ang iyong civil registration number<br />

sa iyong pakikipag-usap sa mga awtoridad ng bayan at<br />

mga institusyon.<br />

Kung hindi ka pa makapagsalita ng Danish, maaari kang<br />

kumuha ng serbisyo ng isang interpreter sa maraming<br />

pagkakataon na kinakailangang makipag-usap ka sa iyong<br />

munisipal na awtoridad o iba pang awtoridad ng bayan.<br />

Ang mga pampublikong awtoridad ang nagsusuri kung<br />

kailangan ng interpreter. Responsable rin sila sa pagkuha<br />

ng mga serbisyo ng interpreter.<br />

Ang interpreter ay walang kinikilingan<br />

Ikaw ay bibigyan ng interpreter, na tutulong sa iyo. Ang<br />

interpreter ang responsable sa tumpak na pagsasalin-wika<br />

ng lahat ng sinasabi hangga’t maaari, at ang interpreter<br />

ay hindi dapat sadyang magtanggal ng anumang sinasabi.<br />

Ang interpreter ay may tungkulin na pagpapanatiling lihim<br />

at dapat ay walang kinikilingan at walang kinakampihan.<br />

Ang interpreter ay maaari lamang masangkot sa usapan<br />

upang liwanagin ang isang hindi pagkakaunawaan.<br />

Mabuting payo - tungkol sa paggamit ng interpreter:<br />

• Huwag magsalita sa interpreter ngunit sa tao na siya<br />

mong kinakausap.<br />

• Magsalita ng dahan-dahan at maliwanag.<br />

• Sabihin mo lang ang gusto mong ipabatid ng<br />

interpreter.<br />

BAGONG MAMAMAYAN SA DENMARK<br />

Ikaw ay bibigyan ng healthcare card<br />

Kapag nakarehistro ka na sa iyong munisipal na awtoridad<br />

ikaw ay tatanggap ng healthcare card. Ito ay isang dilaw na<br />

plastic card na kakailanganin mong dalhin kung dadalaw ka<br />

sa doktor o pupunta sa ospital. Basahin ang iba pa tungkol<br />

dito sa Chapter 11, Kalusugan at karamdaman<br />

33<br />

Tagalog.indd 33 04/04/08 11:17:40


Danish at araling panlipunan para sa mga may-gulang<br />

BAGONG MAMAMAYAN SA DENMARK<br />

Kung ikaw ay mas matanda sa edad na 18, may permit sa<br />

paninirahan sa Denmark at nabigyan ng civil registration<br />

number, may karapatan kang tumanggap ng tatlong taong<br />

Danish na edukasyon. Kasama sa Danish na edukasyon<br />

ang pag-aaral ng wikang Danish at mga Danish na araling<br />

panlipunan.<br />

Kinakailangang bigyan ka ng iyong munisipal na awtoridad<br />

ng pag-aaral ng wikang Danish na hindi hihigit sa isang<br />

buwan kasunod ng iyong pagkuha nito. Ang pag-aaral ay<br />

maaaring gawin sa isang sentro ng wika o sa isang aprubadong<br />

alternatibong Danish na sentro ng edukasyon.<br />

May karapatan kang tumanggap ng pag-aaral ng wikang<br />

Danish hanggang makapasa ka sa panghuling pagsusulit<br />

sa kasanayan sa Danish. Gayunman, ito ay dapat mangyari<br />

sa loob ng tatlong taon.<br />

Maaaring isama sa trabaho<br />

Ang pag-aaral ng wikang Danish ay nandoon para<br />

matulungan kang agad na makahanap ng trabaho kung<br />

wala ka pang trabaho. Maaari mong isama ang pag-aaral<br />

sa trabaho, praktikal na pagsasanay at iba pang edukasyon.<br />

Malalaman mo ang iba pa tungkol sa pagsisimula ng<br />

trabaho sa Chapter 8, Buhay may-trabaho<br />

Tatlong Danish na programang pangedukasyon<br />

May tatlong uri ng Danish na programang pang-edukasyon.<br />

Tinitiyak ng sentro ng wika na ikaw ay naka-enroll sa<br />

programa na pinaka-angkop sa iyong mga layunin at<br />

kakayahan.<br />

Danish na programang pang-edukasyon 1<br />

Danish na programang pang-edukasyon 1 ay para sa mga<br />

tao na hindi natutong magbasa at magsulat sa kanilang<br />

sariling wika. Ang programang ito ay nagbibigay ng<br />

espesyal na pagpapahalaga sa salitang Danish. Ngunit<br />

matututo ka rin magbasa at magsulat ng mga simpleng<br />

teksto. Ang layunin ay ang mabigyan ka ng kakayahan na<br />

humanap ng trabahong hindi kailangan ang kasanayan<br />

upang masuportahan mo ang iyon sarili bilang aktibong<br />

mamamayan sa Denmark.<br />

Danish na programang pang-edukasyon 2<br />

Ang programang ito ay para sa mga tao na panandaliang<br />

nagturo sa paaralan o may mga basic na kasanayan sa<br />

pagtuturo mula sa kanilang sariling bansa. Matututunan<br />

mong umunawa, magsalita at magbasa ng Danish upang<br />

makapagtrabaho ka nang maayos sa araw-araw. Magsasanay<br />

ka rin magsulat ng mga simpleng teksto sa Danish. Ang<br />

layunin ay matulungan ka na dagling makahanap ng<br />

trabaho hangga’t maaari upang ikaw ay maging isang<br />

aktibong mamamayan sa Denmark.<br />

Matapos makumpleto ang Danish na programang<br />

pang-edukasyon natuto ka na ng sapat na Danish upang<br />

makasunod sa ilang kurso ng pagsasanay na kapareho<br />

ng iba pang Dane.<br />

34<br />

Tagalog.indd 34 04/04/08 11:17:40


Danish na programang pang-edukasyon 3<br />

Ang programang ito ay para sa tao na nakatapos ng kainaman<br />

hanggang sa matagalang edukasyon, halimbawa, pagsasanay<br />

sa negosyo, mas mataas na sekondaryang edukasyon o isang<br />

tao na kuwalipikado sa mas mataas na edukasyon. Ang bilis<br />

at antas ay mas mataas kaysa sa Danish na programang<br />

pang-edukasyon 2. Ang layunin ay matulungan ka na<br />

dagling makahanap ng trabaho hangga’t maaari o para<br />

makapagpatuloy ka sa mas mataas na edukasyon upang ikaw<br />

ay maging isang aktibong mamamayan sa Denmark.<br />

Kultura at mga kalagayan sa lipunan<br />

Sa tatlong programa, ang mga estudyante ay tatanggap ng<br />

pag-aaral ng wikang Danish pati na rin pag-aaral ng kulturang<br />

Danish at mga kalagayan sa lipunan. Dito, halimbawa, ay<br />

matatagpuan mo ang mga paksa na gaya ng lipunan sa<br />

kapakanan, demokrasya, ang merkado ng manggagawa<br />

at paghanap ng trabaho.<br />

BAGONG MAMAMAYAN SA DENMARK<br />

Nagtatapos sa pagsusulit<br />

Ang Danish na programang pang-edukasyon 1 at 2 ay maaaring<br />

magtapos sa Pagsusulit sa Kasanayan sa Danish 1 at 2. Ang<br />

Danish na programang pang-edukasyon 3 ay nagtatapos<br />

sa Pagsusulit sa Kasanayan sa Danish 3 o sa Pagsusulit sa<br />

Napag-aralan. Ang isang napasahang pagsusulit sa napagaralan<br />

ay kailangan sa pagsisimula ng ilang programa sa<br />

mas mataas na edukasyon.<br />

Magkano ang halaga ng edukasyon?<br />

Ang iyong munisipal na awtoridad ang nagbabayad ng<br />

iyong edukasyon sa Danish. Ang iyong awtoridad ay<br />

maaaring magpasyang humingi ng bayad sa pagsali. Ito,<br />

gayunman, ay hindi ipatutupad kung tinanggap mo ang<br />

iyong pag-aaral ng wikang Danish bilang bahagi ng iyong<br />

panimulang programa. Sa kasong iyon, ang iyong awtoridad<br />

ay maaaring hindi humingi ng bayad. Basahin ang iba pa<br />

tungkol sa panimulang programa at sa kontrata sa pagsasanib<br />

sa susunod na seksyon.<br />

35<br />

Tagalog.indd 35 04/04/08 11:17:40


“Kapag nagsasalita ka<br />

ng Danish, nagbubukas<br />

ito ng napakaraming<br />

oportunidad. Nakakalabas<br />

ka sa halip na paupo-upo<br />

ka sa loob at pakiramdam<br />

mo ay nilalagpasan ka lang<br />

ng buhay. Walang sinoman<br />

ang nagnanais mabuhay ng<br />

ganoong klaseng pamumuhay.<br />

Sa paaralan sa wika hindi ko<br />

lamang natutunan ang wika at<br />

napasahan ang Pagsusulit sa<br />

Kasanayan sa Danish 3. Marami<br />

rin akong natutunan tungkol<br />

sa lipunang Danish at sumama<br />

sa napakaraming pamamasyal<br />

sa mga museo at iba’t-ibang<br />

lugar. At nakilala ko rin ang isa<br />

sa aking pinakamabubuting<br />

kaibigan.”<br />

Ang pagsasalita ng<br />

wika ay nagbubukas<br />

ng maraming<br />

oportunidad<br />

Si Amna Amin ay nagpunta<br />

sa Denmark mula Iraq noong<br />

1997 at nabigyan ng asylum<br />

noong 1999. Habang siya aya<br />

naghihintay ng asylum siya<br />

ay nagtrabaho bilang isang<br />

Red Cross volunteer. Ngayon,<br />

siya ay nagtatrabaho sa sa<br />

pagsasanib ng kababaihan sa<br />

isang munisipal na awtoridad.<br />

36<br />

Tagalog.indd 36 04/04/08 11:17:41


Panimulang programa at ang kontrata sa pagsasanib<br />

Kung ikaw ay isang refugee o sumama sa iyong pamilya<br />

at mga mamamayan ng isang bansa sa labas ng EU at<br />

ng rehiyong Nordic, ikaw ay bibigyan ng panimulang<br />

programa ng iyong munisipal na awtoridad, at pareho<br />

ninyong pagkakasunduan ang nilalaman ng panimulang<br />

programa. Ito dapat ay nasa anyo ng kontrata sa<br />

pagsasanib. Kasama sa panimulang programa ang pagaaral<br />

ng wikang Danish - at kung kinakailangan - may ilan<br />

pang bagay na makakatulong sa iyo na makahanap ng<br />

trabaho o makapagsimula ng programa ng edukasyon<br />

na makapagbibigay sa iyo ng mga kuwalipikasyon upang<br />

makahanap ka ng trabaho.<br />

Gayunman, hindi lahat ng kasapi ng isang muling nagkabuklod<br />

na pamilya ay binibigyan ng panimulang programa at<br />

lumalagda ng kontrata sa pagsasanib. Kung ang taong<br />

iyong sinamahan ay may permit sa paninirahan sa Denmark<br />

kaugnay ng isang partikular na trabaho o, halimbawa,<br />

bilang isang mananaliksik, estudyante, empleyado ng<br />

isang embahada o missionary, ikaw ay hindi bibigyan ng<br />

panimulang programa at kontrata sa pagsasanib. Ngunit<br />

maaari kang sumali sa pag-aaral ng wikang Danish at iba<br />

pang ordinaryong kursong panlipunan.<br />

Bahala ang Immigration Service na magpasya kung ikaw<br />

ay sakop ng Danish Alien Act at sa gayon ay karapat-dapat<br />

sa panimulang programa at kontrata sa pagsasanib.<br />

Ang kontrata sa pagsasanib - isang<br />

pinaiiral na kasunduan<br />

Ang kontrata sa pagsasanib ay isang pinaiiral na kasunduan<br />

sa pagitan mo at ng iyong munisipal na awtoridad. Sa<br />

kadahilanang ito dapat pareho ninyong gawin ito. Ang<br />

kontrata ay dapat maglaman ng plano para sa iyong<br />

unang tatlong taon sa Denmark. Ito ang dahilan kung<br />

bakit napakahalaga nito sa iyo bilang isang bagong<br />

mamamayan.<br />

Dapat isaad ng iyong kontrata ang nilalaman ng iyong<br />

panimulang programa. Halimbawa, maaaring ito ang antas<br />

ng iyong Danish na programang pang-edukasyon, aling<br />

mga aktibidad ang kailangan mo upang masimulan ang<br />

iyong pag-aaral o makapagsimula sa pagtatrabaho. Ang<br />

layunin ng kontrata ay gawin ka agad na isang aktibong<br />

bahagi ng lipunang Danish hangga’t maaari at tiyakin na<br />

kaya mong suportahan ang iyong sarili.<br />

Bago ang unang buwan<br />

Ang kontrata ay dapat magawa bago matapos ang unang<br />

buwan mula ng akuin ng iyong munisipal na awtoridad ang<br />

responsibilidad para sa iyong panimulang programa.<br />

Hingin ang iyong kontrata<br />

Ang iyong kontrata sa pagsasanib ay isang karaniwang<br />

tool para sa iyo at sa iyong munisipal na awtoridad. Ito<br />

ang dahilan kung bakit mahalaga na hingin mo ang iyong<br />

kontrata. Ang iyong kontrata ay dapat maglaman ng lista<br />

ng mga aktibidad na makakatulong sa iyo na magsimula,<br />

gustuhin mo man mag-aral, magsimula ng negosyo o<br />

makapasok sa isang kumpanya.<br />

Kung mayroon kang trabaho<br />

Kung mayroon kang trabaho, dapat tiyakin ng kontrata<br />

na makakatanggap ka ng pag-aaral ng wikang Danish<br />

habang patuloy na pinananatili ang iyong trabaho. Ang<br />

pag-aaral ay maaaring gawin sa hapon o gabi, halimbawa,<br />

kapag hindi ka nagtatrabaho.<br />

Ang kontrata ay maaaring baguhin<br />

Dapat ay patuloy na subaybayan ng iyong munisipal na<br />

awtoridad ang kontrata. Habang nagkakaroon ka ng mga<br />

panibagong kuwalipikasyon at karanasan o mga bagong<br />

hangarin sa hinaharap, maaari mong imungkahi na baguhin<br />

ang mga aktibidad na napagkasunduan sa kontrata.<br />

BAGONG MAMAMAYAN SA DENMARK<br />

37<br />

Tagalog.indd 37 04/04/08 11:17:47


BAGONG MAMAMAYAN SA DENMARK<br />

Pagbabalik sa sariling bansa<br />

Ang kontrata ay maaari rin gumawa ng mga palabis sa<br />

kadahilanang maaari mong naisin na bumalik sa iyong<br />

katutubong bansa, kung at kapag pinayagan ng pagkakataon.<br />

Halimbawa, maaaring itakda ng kontrata na kumuha ka<br />

ng mga kasanayan at mga kuwalipikasyon na magiging<br />

kapaki-pakinabang kung at kapag bumalik ka sa sariling<br />

bansa. Basahin ang iba pa sa Chapter 13, Pagbabalik sa<br />

sariling bansa.<br />

Deklarasyon tungkol sa pagsasanib<br />

at aktibong pagkamamamayan<br />

Bilang bahagi ng kontrata sa pagsasanib, kailangan lumagda<br />

ka ng deklarasyon tungkol sa pagsasanib at aktibong<br />

pagkamamamayan.<br />

Ang layunin ng deklarasyon ay ang ipaalam sa iyo ang<br />

tungkol sa ilang prinsipyo at alituntunin sa lipunang Danish.<br />

Sa ganitong paraan ay malalaman mo kung ano ang<br />

inaasahan sa iyo ng lipunan bilang bagong mamamayan.<br />

Ang handbook na ito ay isang karagdagan at nililiwanag<br />

ang marami sa mga paksang nakalista sa deklarasyon.<br />

Alamin ang iba pa<br />

Maaari mong alamin ang iba pa tungkol sa kontrata<br />

sa pagsasanib, ang deklarasyon sa pagsasanib at<br />

aktibong pagkamamamayan mula sa iyong munisipal<br />

na awtoridad. Mababasa mo ang iba pa sa pag-log sa<br />

www.nyidanmark.dk.<br />

Panimulang pakinabang<br />

Kung sumasailalim ka sa plano na panimulang programa<br />

at hindi agad nakahanap ng trabaho o walang asawang<br />

susuporta sa iyo, ikaw ay may karapatan sa espesyal na tulong<br />

pinansyal. Ito ay tinatawag na panimulang pakinabang.<br />

Para makuha ang panimulang pakinabang, kailangan<br />

mong sumali sa mga aktibidad sa panimulang programa at<br />

humanda sa trabaho. Ang ibig sabihin ng pagiging handa<br />

sa trabaho ay ang aktibong paghahanap ng trabaho at<br />

pagtanggap sa trabaho kung ikaw ay inalok. Kung hindi<br />

ay maaaring itigil ng iyong munisipal na awtoridad ang<br />

pagbabayad sa iyong panimulang pakinabang.<br />

Mahalaga sa iyong pagtira sa Denmark<br />

Ang panimulang programa ay opsyonal na alok sa iyo<br />

ngunit mahalaga para sa iyong kakayahan sa hinaharap<br />

na makakuha ng permanenteng permit sa paninirahan<br />

na sumunod ka sa kontrata.<br />

Hindi lalampas sa tatlong taon<br />

Ang programa sa pagsasanib, kasama ang Danish na<br />

programang pang-edukasyon, ay libre ngunit maaari<br />

lamang tumagal ng hindi lalampas sa tatlong taon.<br />

38<br />

Tagalog.indd 38 04/04/08 11:17:48


Mga mamamayang Danish<br />

Ang mga bata ay awtomatikong binibigyan ng<br />

pagkamamamayang Danish pagkapanganak kung ang<br />

mga magulang ay kasal at ang isa sa kanila ay Danish.<br />

Ang pareho ay umiiral kung ang mga magulang ay hindi<br />

kasal subalit ang ina ay Danish.<br />

Kung ang ama lamang ang Danish, ang anak ay awtomatikong<br />

bibigyan lamang ng pagkamamamayang Danish kung siya<br />

ay ipinanganak sa Denmark. O kung ang mga magulang<br />

ay nagpakasal bago umabot sa gulang na 18 ang anak.<br />

Pagkuha ng pagkamamamayang Danish<br />

Kapag ikaw ay 18 na, maaari kang kumuha ng<br />

pagkamamamayang Danish. Kailangan mong mag-apply<br />

sa pulisya sa munisipal na awtoridad na iyong tinitirahan.<br />

Masasabi ng pulisya sa iyo kung gaano katagal karaniwang<br />

inaabot upang maiproseso ang isang aplikasyon.<br />

Parliamento ang nagpapasya<br />

Ang Danish Parliament ang nagpapasya kung ang isang<br />

tao ay makakakuha ng pagkamamamayang Danish. Ito ay<br />

ginagawa gamit ang isang espesyal na batas, na ipinapasa<br />

ng Parliamento dalawang beses sa isang taon. Upang<br />

makakuha ng pagkamamamayang Danish, kailangang<br />

matugunan mo ang ilang kondisyon na itinatag ng<br />

Parliamento.<br />

Kailangan mong matutunan ang Danish<br />

at makapasa sa isang espesyal na<br />

pagsusulit sa mga mamamayan.<br />

• Kailangang nakakuha ka ng sertipiko mula sa isang sentro<br />

ng wika o alternatibong institusyong pang-edukasyon na<br />

nagpapatunay na nakapasa ka sa Pagsusulit sa Kasanayan<br />

sa Danish 3 o katumbas na pagsusulit. Halimbawa, ito<br />

ay maaaring pagsusulit sa panghuling elementarya at<br />

mababang paaralang sekondarya, edukasyon sa mataas<br />

na paaralang sekondarya o edukasyong pang-negosyo.<br />

Kailangan kang matuto ng sapat tungkol sa kulturang<br />

Danish, kasaysayan at mga kalagayan sa lipunan upang<br />

makapasa sa espesyal na pagsusulit bago makakuha<br />

ng pagkamamamayang Danish. Ito ang tinatawag na<br />

pagsusulit ng mamamayan.<br />

• Kung wala kang estado o isang refugee, kailangan ay<br />

nanirahan ka sa Denmark sa loob ng walong taon.<br />

• Kung ikaw ay isang imigrante, kailangang mayroon<br />

kang permanenteng permit sa paninirahan at nakatira<br />

sa bansa sa loob ng siyam na taon.<br />

• Kailangan ay kaya mong suportahan ang iyong sarili<br />

at mapatunayan na nagawa mo ito sa loob ng apat sa<br />

limang taon. Pinapayagan kang makatanggap ng maliliit<br />

na bayad mula sa estado na walang kinalaman sa suporta.<br />

Maaaring ito ay espesyal na tulong para sa mga gastusin<br />

sa pamasahe, pagpapagamot ng karamdaman, gamot,<br />

pagpapagamot sa dentista o mga gastusin sa paglipat.<br />

BAGONG MAMAMAYAN SA DENMARK<br />

Ang pagtanggap ng tulong pinansyal sa edukasyong<br />

pang-estado, maagang pensyon sa pagreretiro, pensyon<br />

sa estado o sustento mula sa iyong asawa ay hindi<br />

humahadlang sa iyo sa pagkuha ng pagkamamamayang<br />

Danish.<br />

39<br />

Tagalog.indd 39 04/04/08 11:17:48


BAGONG MAMAMAYAN SA DENMARK<br />

• Kailangan ay wala kang hindi pa nababayarang utang sa<br />

estado.<br />

• Kailangan mong ideklara na wala kang ginawang krimen<br />

laban sa seguridad ng estado.<br />

• Kung nakagawa ka ng krimen, maaaring kailanganin mong<br />

maghintay bago maging mamamayang Danish. Ito ay<br />

magdedepende na sa uri ng krimen.<br />

• Kung nagkasala ka sa paggawa ng isang napakaseryosong<br />

kasalanan ikaw ay hindi maaaring maging isang mamamayang<br />

Danish.<br />

Mababasa mo ang lahat ng kondisyon sa pag-log sa<br />

www.nyidanmark.dk.<br />

Mamamayan sa pamamagitan ng deklarasyon<br />

Maaari kang maging isang mamamayang Danish sa pamamagitan<br />

ng deklarasyon kung ikaw ay:<br />

• Mamamayan ng isa sa mga bansang Nordic.<br />

• Dati nang nagkaroon ng pagkamamamayang Danish.<br />

Maaari mong alamin ang iba pa at kumuha ng application<br />

form mula sa administrasyon ng estado* sa munisipalidad<br />

kung saan ka nakatira.<br />

Danish na pasaporte<br />

Kapag nakakuha ka na ng pagkamamamayang Danish,<br />

ikaw ay bibigyan ng Danish na pasaporte at magkakaroon<br />

ka ng karapatang bumoto at tumakbo sa mga halalan ng<br />

parliamentaryo.<br />

40<br />

Tagalog.indd 40 04/04/08 11:17:48


Tagalog.indd 41 04/04/08 11:17:48


5<br />

PAGHANAP NG MATITIRAHAN<br />

Tagalog.indd 42 04/04/08 11:17:53


Pagrenta o pag-ari<br />

Paupahang tirahan<br />

Iba’t-ibang uri ng pabahay<br />

Karamihan sa pabahay sa Denmark ay binubuo ng mga apartment<br />

na maraming palapag, naka-terrace na bahay o nakahiwalay na<br />

bahay. Ang pabahay ay binubuo ng paupahang tirahan, pabahay ng<br />

kooperatiba at pabahay na ookupahan ng may-ari. Ang karamihan<br />

sa mga paupahang tirahan ay matatagpuan sa mga gusali na<br />

maraming palapag. Marami ang ginawa sa malalaking bloke ng flat<br />

na magkakagrupo sa mga bahaging urban sa malalaking siyudad.<br />

Ang mga paupahang tirahan ay pribadong pag-aari o pag-aari ng<br />

isang suportadong asosasyon sa pabahay.<br />

Mga apartment na ookupahan ng mayari<br />

at nakahiwalay na bahay<br />

Ang mga apartment na ookupahan ng may-ari, naka-terrace na<br />

bahay, at nakahiwalay na bahay ay maaaring bilhin. Karamihan<br />

sa nakahiwalay na bahay ay mga tahanan na pang-isang pamilya<br />

na ginawa sa kanilang sariling lote. Sa mas malalaking bayan at<br />

siyudad, ang mga pabahay na ookupahan ng may-ari ay kadalasang<br />

napakamahal.<br />

Tingnan ang mga ad o magtanong-tanong<br />

Sa maraming bahagi ng bansa, ang paghanap ng matitirahan ay<br />

maaaring mahirap. Kung nais mong humanap ng matitirahan,<br />

maaari kang:<br />

• Kumonsulta sa tanggapan sa pabahay ng iyong munisipal na awtoridad.<br />

• Isulat ang iyong pangalan sa waiting list ng building association.<br />

• Tingnan ang mga ad sa mga pang-araw-araw na pahayagan,<br />

lokal na pahayagan o mga pahayagan sa espesyal na pabahay.<br />

Maaari ka rin maglagay ng ad na nagsasaad na ikaw ay<br />

naghahanap ng matitirahan.<br />

• Maghanap sa Internet. Dito, maaari kang maglagay ng libreng ad.<br />

Makakakuha ka ng libreng access sa Internet sa iyong lokal<br />

na library.<br />

• Tumingin sa ilalim ng “Seksyon sa matitirahan” sa yellow pages ng<br />

iyong telephone directory o mag-log sa www.degulesider.dk.<br />

• Maglagay ng abiso sa mga lokal na supermarket.<br />

• Magtanong sa kapamilya, mga kaibigan at mga kakilala.<br />

Panlipunan o pribadong pabahay<br />

Ang mga paupahang tirahan ay maaaring pribadong pag-aari o<br />

pag-aari ng isang building association. Maaari mong isulat ang<br />

iyong pangalan sa waiting list para sa apartment. Nangangahulugan<br />

ito na maaari mong upahan ang apartment kapag ang iyong<br />

pangalan ay lumitaw sa itaas ng lista. Ngunit maaaring abutin ito<br />

ng maraming taon. Magtanong sa isang asosasyon sa pabahay.<br />

Maaari kang ituro ng iyong munisipal na awtoridad<br />

Ang iyong munisipal na awtoridad ay may ilang suportadong<br />

apartment na pabahay na maitatalaga. Maaari kang makahanap<br />

ng apartment sa ganitong paraan. Magtanong sa iyong munisipal<br />

na awtoridad.<br />

Ang mga apartment na pribadong pagaari<br />

ay bibihirang may waiting list<br />

Ang mga asosasyon sa pabahay na pribadong pag-aari ay bibihirang<br />

may waiting list. Dito, ang may-ari ang nagpapasya kung sino ang<br />

magrerenta sa bakanteng apartment.<br />

Kasunduan sa pangungupahan<br />

Mga karapatan at tungkulin<br />

Kapwa ang nangungupahan at ang may-ari ay may mga karapatan<br />

at tungkulin. Ang mga ito ay nakatakda sa Danish Rent Act. Kasama<br />

sa Batas ang mga alituntunin tungkol sa pagtapos ng pag-upa.<br />

Bilang nangungupahan, karaniwan ay kailangan mong magbigay<br />

ng tatlong buwang abiso. At hindi ka maaaring basta lang palabasin<br />

sa kalye ng may-ari ng lupa dahil sa iyong pagkabigong matugunan<br />

ang mga tungkulin.<br />

Ang Danish Rent Act ay naglalaman din ng mga alituntunin<br />

patungkol sa antas ng renta, pagpapanatili ng apartment at ang<br />

dami ng tao na pinapayagang manirahan sa apartment.<br />

PAGHANAP NG MATITIRAHAN<br />

43<br />

Tagalog.indd 43 04/04/08 11:17:57


PAGHANAP NG MATITIRAHAN<br />

Marami ang nakatira sa kani-kanilang bahay<br />

Sa Denmark, 63% ng populasyon ay nakatira sa mga<br />

bahay na pang-isang pamilya. Lalong totoo ito sa mga<br />

mag-asawang may mga anak, na ang karamihan ay<br />

nag-aari ng kanilang sariling tahanan. Karamihan sa<br />

mga tahanan na pang-isang pamilya ay magkakatabi<br />

ang lote. Ang ilan ay mga naka-terrace na bahay.<br />

Mga 30% ang nakatira sa apartment sa isang bloke<br />

ng mga flat. Karamihan sa mga bloke ng mga flat ay<br />

paupahang tirahan.<br />

Maraming kabataan ang naghahati sa mga apartment<br />

o umuupa ng kuwarto mula sa mga pribadong may-ari<br />

ng bahay.<br />

Ang mga estudyante ay maaaring umupa ng mga<br />

kuwarto sa isang tirahan para sa mag-aaral. Ang<br />

isang tirahan para sa estudyante ay naglalaman ng<br />

maraming estudyante na ang bawat estudyante ay may<br />

sariling kuwarto. Karaniwan, bawat kuwarto ay may<br />

sariling kubeta at paliguan, habang ang mga residente<br />

ay naghahati sa kusina at isang silid.<br />

44<br />

Ang ilan ay nakatira sa pangkomunidad na pabahay<br />

na ang bawat tao ay may kanya-kanyang kuwarto at<br />

naghahati sa gastos, pagluluto at iba pang gawain sa<br />

bahay.<br />

Tagalog.indd 44 04/04/08 11:17:57


May karapatan ka para sa isang<br />

kasunduan sa pangungupahan<br />

Alinsunod sa Danish Rent Act, karapatan mong humingi<br />

ng kasunduan sa pangungupahan na nagsasaad ng mga<br />

kondisyong napagkasunduan mo at ng iyong kasero.<br />

Bukod sa ibang bagay, dapat isaad ng kasunduan sa<br />

pangungupahan kung ilang abiso ang dapat mong ibigay<br />

kapag tinatapos ang pag-upa. At dapat isaad nito kung<br />

ano dapat ang kondisyon ng apartment kapag nilisan<br />

mo na ito.<br />

Tiyakin na nakalagay pareho ang mga<br />

pangalan sa kasunduan sa pangungupahan<br />

Kug kayo ay mag-asawa na sabay na maninirahan sa<br />

parehong apartment, tiyakin na ang mga pangalan ninyo<br />

ay nakasulat sa kasunduan sa pangungupahan. Ito ang<br />

magiging katiyakan na isa sa mga partido ay maaaring<br />

manatili sa apartment kung ang kabilang partido ay umalis<br />

o nagdiborsyo ang mag-asawa.<br />

Alamin kung may mga sira at<br />

depekto ang apartment<br />

Huwag lagdaan ang kasunduan sa pangungupahan<br />

bago mo mabasa ang mga detalye. At hindi bago kayo<br />

magpunta ng kasero sa apartment para alamin ang<br />

anumang sira at depekto.<br />

Kung ang apartment ay may mga sira at depekto, isulat<br />

ang mga ito, maaaring sa kasunduan sa pangungupahan<br />

o sa isang alternatibong papel na dapat mong lagdaan<br />

at ng iyong kasero. Kung may nakita kang mga sira at<br />

depekto sa apartment pagkatapos lumipat, dapat mong<br />

kontakin ang tagapangalaga ng gusali sa loob ng unang 14<br />

na araw. Titiyakin nito na hindi mo kailangang magbayad<br />

para sa pinsalang hindi mo ginawa.<br />

Hulog na deposito o upa<br />

Makipagkasundo sa kasero tungkol sa hulog<br />

Dapat mong asahan na maghulog ng deposito o upa bago<br />

o kasama ng unang buwang renta. Ang laki ng deposito<br />

o hulog ay pagpapasyahan mo at ng iyong kasero.<br />

Maaaring gamitin ng kasero ang deposito o hulog<br />

para sagutin ang gastos sa mga pinsala sa apartment.<br />

Gayunman, kung iiwan mo apartment sa parehong<br />

kondisyon gaya ng matagpuan mo ito, dapat ibalik ng<br />

kasero ang buong halagang deposito o hulog kapag<br />

umalis ka sa apartment.<br />

Gaano karaming mangungupahan?<br />

Maaaring may ilang limitasyon<br />

Sa kasunduan sa pangungupahan, isinasaad ng ilang<br />

kasero ang pinakamaraming bilang ng mangungupahan<br />

na maaaring tumira sa apartment. At maaaring piliin ng<br />

mga munisipal na awtoridad na pagtibayin ang patakaran<br />

na pumipigil sa dami ng tao sa bawat salas sa dalawang<br />

tao. Itanong sa iyong munisipal na awtoridad ang tungkol<br />

sa kung anong alituntunin ang umiiral.<br />

Tulong sa renta<br />

Kumuha sa iyong lokal na awtoridad<br />

ng loan at tulong sa renta<br />

Maaari kang kumuha sa iyong munisipal na awtoridad<br />

ng loan na deposito para sa iyong inuupahang tirahan.<br />

Susuriin ng awtoridad ang iyong hiling batay sa iyong<br />

pinansyal at katayuan sa lipunan. Hinihingi sa iyo na<br />

bayaran uli ang loan.<br />

PAGHANAP NG MATITIRAHAN<br />

45<br />

Tagalog.indd 45 04/04/08 11:18:00


Pabahay ng kooperatiba<br />

PAGHANAP NG MATITIRAHAN<br />

Bilang nangungupahan, maaari ka rin kumuha sa iyong<br />

munisipal na awtoridad ng tulong sa renta. Ito ay tinatawag<br />

na tulong sa renta kakalkulahin ito ng awtoridad batay sa:<br />

• Dami ng taong nakatira sa apartment.<br />

• Laki ng apartment.<br />

• Halaga ng renta.<br />

• Laki ng kabuuang kita ng buong pamilya.<br />

Ang mga pensyonado ay maaaring kumuha ng espesyal na<br />

panustos sa pabahay.<br />

Mga reklamo<br />

Kung hindi ka masaya sa desisyon ng munisipal na awtoridad<br />

tungkol sa loan na deposito o tulong sa renta, maaari kang<br />

magreklamo. Ang sulat mula sa munisipal na awtoridad ay<br />

dapat maglaman ng mga panuntunan sa pagrereklamo na<br />

nagpapaliwanag kung saan at kung kailan mo maaaring ihain<br />

ang iyong reklamo.<br />

Payo<br />

Makipag-usap sa isang tagapayo sa pabahay<br />

Ang ilang malalaking non-profit na asosasyon sa pabahay<br />

ay may kanya-kanyang tagapayo sa pabahay. Dito ay maaari<br />

kang makakuha ng kapaki-pakinabang na payo tungkol sa<br />

iyong tirahan at tulong sa pag-unawa sa mga sulat kaugnay<br />

ng iyong tirahan.<br />

Kailangan mong magbayad ng<br />

share pati na rin ang renta<br />

Ang isang pabahay ng kooperatiba ay binubuo ng isa o higit<br />

pang bahay o isa o higit pang apartment na pag-aari at<br />

pinamamahalaan ng isang kooperatiba ng samahan sa pabahay.<br />

Ang kooperatiba ng samahan sa pabahay ang nagmamay-ari ng<br />

ari-arian. Kapag bumili ka ng share ng ari-arian, magkakaroon<br />

ka ng karapatang gamitin ang isang bahagi ng ari-arian na<br />

pagmamay-ari ng samahan. Dagdag pa sa share, dapat ka rin<br />

magbayad ng renta sa samahan sa pabahay.<br />

Mga alituntunin at mga aktibidad<br />

Bilang kasapi ng kooperatiba, ikaw ay awtomatikong nagiging<br />

kasapi ng samahan sa pabahay. Bilang kasapi ng kooperatiba<br />

sa pabahay may karapatan kang sumali at bumoto sa taunang<br />

pagpupulong ng samahan. Sa taunang pagpupulong, ang<br />

mga kasapi ang magpapasya kung aling mga alituntunin<br />

ang paiiralin sa samahan. Ang taunang pagpupulong ang<br />

magpapasya rin kung kailan at kung paano pananatilihin at<br />

pabubutihin ang gusali.<br />

46<br />

Tagalog.indd 46 04/04/08 11:18:00


Pagpapaupa ng inuupahan at<br />

pakikipagpalitan ng apartment<br />

Tirahan na sariling pag-aari<br />

Pagpapaupa ng nangungupahan<br />

Posibleng umupa ng apartment mula sa isang nangungupahan<br />

o kasapi ng kooperatiba sa pabahay. Ito ay tinatawag na<br />

“subletting” at pinapayagan sa loob ng dalawang taon.<br />

O mas matagal, kung pinahihintulutan ng may-ari o ng<br />

mga alituntunin.<br />

Pakikipagpalitan sa isang nangungupahan<br />

Sa ilang paupahan at pabahay ng kooperatiba posibleng<br />

ipagpalit ang iyong apartment sa iba pang nangungupahan<br />

o kasapi ng kooperatiba sa pabahay. Sa madaling salita,<br />

kung ikaw ay may apartment maaari mo itong ipagpalit<br />

sa isa na mas maliit o mas malaki. O sa isang apartment sa<br />

ibang lugar. Magtanong sa tanggapan ng administrasyon<br />

ng gusali o tanungin ang lupon ng samahan ng kooperatiba<br />

kung maaari mong ipagpalit ang iyong apartment.<br />

Ang isang pabahay na ookupahan ng may-ari ay maaaring<br />

bahay o apartment na iyong bibilhin.<br />

Pahintulot para makabili ng ari-arian<br />

Kung hindi ka nakatira sa Denmark o hindi nakapanirahan<br />

sa bansa sa loob ng minimum na limang taon, kakailanganin<br />

mo ng pahintulot mula sa Ministry of Justice para makabili<br />

ng tahanang ookupahan ng may-ari. Kailangan mong<br />

magpadala ng aplikasyon sa Ministry of Justice, na<br />

nakapaloob ang impormasyon tungkol sa ari-arian na<br />

nais mong bilhin kasama ng kopya ng iyong permit sa<br />

paninirahan. Makakaasa kang mabigyan ng pahintulot<br />

kung balak mong gamitin ang ari-arian bilang iyong<br />

permanenteng tirahan. Kung ikaw ay mamamayan ng EU,<br />

maaari mong bilhin ang iyong ari-arian na ookupahan na<br />

walang pahintulot mula sa Ministry of Justice kung balak<br />

mong gamitin ang ari-arian bilang iyong permanenteng<br />

tirahan.<br />

PAGHANAP NG MATITIRAHAN<br />

Mga ahente sa ari-arian<br />

Karamihan sa mga ari-arian ay ibinebenta sa pamamagitan<br />

ng mga ahente sa ari-arian. Tingnan ang mga ad sa<br />

mga pahayagan, sa Internet, o makipag-alam sa isang<br />

ahente sa ari-arian sa lugar kung saan mo balak bumili<br />

ng ari-arian.<br />

Ang ahente sa ari-arian ay una sa lahat ang kinatawan<br />

ng nagbebenta subalit maaari rin magpayo sa bumibili<br />

tungkol sa mga karapatan niyang bumili.<br />

Laging gumamit ng abogado<br />

Makabubuting gumamit ng abugado. Titiyakin nito na<br />

ang iyong mga interes ay mababantayan.<br />

47<br />

Tagalog.indd 47 04/04/08 11:18:00


Kuryente, heating at tubig<br />

PAGHANAP NG MATITIRAHAN<br />

Loan - pautang ng bangko o sangla<br />

Maaari kang humiram ng pera mula sa isang nagpapasangla*<br />

upang mabili ang iyong bahay o apartment. Maaari kang<br />

humiram ng pera mula sa isang bangko upang mabili<br />

ang bahay ng iyong samahan sa pabahay. Susuriin ng<br />

nagpapasangla o bangko ang iyong kakayahang mabayaran<br />

ang loan bago aprubahan ito. Mahalaga na ikaw ay may<br />

trabaho at kumikita ng regular na suweldo.<br />

Dagdag pa sa renta, loan o sangla, kailangan mong magbayad<br />

ng kuryente, heating at tubig. Ikaw ay nagbabayad ayon<br />

sa iyong nakokonsumo. May mga metro sa ari-arian. Ang<br />

kuryente ay ibinibigay ng isang pribadong kumpanya sa<br />

kuryente, habang ang heating ay nanggagaling sa isang<br />

munisipal o pribadong heating plant. Ang malalaking<br />

tirahang gusali ay maaaring may sariling heating plant.<br />

Kung pag-aari mo ang iyong tirahan, karaniwan mong<br />

babayaran ang iyong singil sa tubig kasama ng iyong<br />

amilyar.<br />

Mahal ang bayad<br />

Sa Denmark, mahal ang kuryente, tubig at heating. Ito<br />

ay dahil gusto ng lipunan na limitahan ang konsumo<br />

sa enerhiya upang maprotektahan ang kapaligiran.<br />

Maaari kang makatipid sa kuryente, tubig at heating sa<br />

pamamagitan ng:<br />

• Pagpatay ng ilaw kapag umalis ka ng kuwarto.<br />

• Paggamit ng mga bombilya na mahinang kumonsumo.<br />

Mas mahal ang mga ito kaysa sa mga ordinaryong<br />

bombilya ngunit sampung ulit na mas tumatagal.<br />

• Maligo sa halip na magbabad.<br />

• Maghugas gamit ang isang palangganang hugasan - sa<br />

halip na tuloy-tuloy ang tubig.<br />

• Bumili ng refrigerator, freezer at washing machine<br />

na gumagamit lamang ng kaunting tubig at kuryente.<br />

Ang tatak sa lakas ng appliance ang magsasaad ng<br />

makokonsumong kuryente at tubig pati na rin ang<br />

kahusayan ng appliance. Ang konsumo sa kuryente ay<br />

gumagamit ng sukatan na mula A hanggang G, kung<br />

saan ang A ay tumatayo sa pinakamababang konsumo<br />

sa kuryente. Basahin ang iba pa tungkol sa tatak sa lakas<br />

sa Chapter 9, Pagtitipid at pagkonsumo.<br />

48<br />

Tagalog.indd 48 04/04/08 11:18:00


Sama-samang bayarin<br />

Kalayaan ng residente<br />

Kung ikaw ay nakatira sa isang apartment na iyong<br />

pagmamay-ari o inuupahan, o kung ikaw ay nakatira sa isang<br />

ari-arian ng kooperatiba ng samahan sa pabahay, ikaw at<br />

ang iyong mga kapitbahay ay sama-samang nagbabayad<br />

sa tagapangalaga at sa pagpapanatili ng gusali at mga<br />

pinaghahatiang lugar. Kung ikaw ay nakatira sa paupahang<br />

tirahan, ang sama-samang bayarin ay kasama sa renta.<br />

Tagapangalaga<br />

Karamihan sa mga paupahang tirahan at kooperatiba ng<br />

samahan sa pabahay ay may tagapangalaga na responsable<br />

sa pag-aasikaso sa mga praktikal na gawain gaya ng<br />

pagpapanatili sa mga pinaghahatiang lugar. Sa suportadong<br />

pabahay, ang tagapangalaga ay maaari rin magsagawa ng<br />

maliliit na pagkumpuni sa apartment o tumawag ng isang<br />

manggagawa upang gawin ang trabaho.<br />

Sa suportadong pabahay<br />

Ang suportadong pabahay ay nagpapatupad ng patakaran<br />

na kalayaan ng nangungupahan. Ang ibig sabihin nito ay<br />

naghahalal ng mga kinatawan ang mga nangungupahan<br />

sa isang komite ng nangungupahan o lupon ng asosasyon*<br />

ng mga nangungupahan. Ang mga kinatawan ng<br />

nangungupahan ay maaaring mag-apruba ng mga<br />

alituntunin sa bahay at magsimula ng mga karaniwang<br />

aktibidad. Maaari rin nilang impluwensyahan ang disenyo<br />

at anyo ng ilang pinaghahatiang lugar.<br />

Impluwensya ng nangungupahan<br />

sa mga pribadong gusali<br />

Sa malalaking proyekto na mga paupahang pabahay,<br />

ang mga nangungupahan ay maaaring maghalal ng<br />

mga kinatawan upang katawanin ang kanilang mga<br />

interes na may kaukulan sa kasero. Ang mga kinatawan<br />

ng nangungupahan ay may karapatang suriin ang mga<br />

account ng ari-arian at dapat konsultahin bago makapagtaas<br />

ng renta ang kasero o makapagsimula sa pagsasagawa<br />

ng malakihang pagpapaayos.<br />

PAGHANAP NG MATITIRAHAN<br />

Maaari kang tumulong<br />

Bilang nangungupahan sa pabahay, maaari kang tumulong<br />

sa paghahalal ng mga kinatawan sa iba’t-ibang uri ng grupo<br />

ng nangungupahan. Halimbawa, maaaring ito ay komite ng<br />

nangungupahan sa isang gusali na upahang pabahay, lupon sa<br />

isang kooperatiba ng samahan sa pabahay o asosasyon* ng mga<br />

may-ari ng bahay para sa mga pribadong may-ari ng bahay. Maaari<br />

kang sumali sa mga pagpupulong at aktibidad na inihanda ng<br />

mga nangungupahan. At maaari kang maging aktibo, bilang isang<br />

naihalal na kinatawan ng nangungupahan o sa pagmumungkahi ng<br />

mga aktibidad para sa mga bata at may-gulang. Sa ganitong paraan<br />

ay makikilala mo ang iyong mga kapitbahay at makakatulong sa<br />

paghubog sa iyong lugar ng pabahay.<br />

49<br />

Tagalog.indd 49 04/04/08 11:18:01


PAGHANAP NG MATITIRAHAN<br />

Mga lugar para sa<br />

nangungupahan at mga<br />

pinaghahatiang silid<br />

Para sa mga pagpupulong at party<br />

Ang ilang proyektong pribado at samahan sa pabahay at<br />

ang karamihan sa mga suportadong proyektong pabahay<br />

ay may mga sariling lugar para sa nangungupahan at mga<br />

pinaghahatiang silid kung saan ang mga nangungupahan<br />

ay maaaring magpulong. Maaaring madalas na upahan<br />

ng mga nangungupahan ang mga lugar na ito kung,<br />

halimbawa, nais nilang magdaos ng party.<br />

Pabahay at mga regulasyon<br />

sa lugar ng pabahay<br />

Kung may pag-aalinlangan, magtanong<br />

Karamihan sa mga paupahang pabahay at samahan sa pabahay<br />

ay may kanya-kanyang alituntunin sa bahay. Maaaring ang<br />

mga ito ay itinatag ng may-ari o ng mga nangungupahan.<br />

Ang mga alituntunin sa bahay ay karaniwang tumutugon sa<br />

mga problemang gaya ng paghuhugas ng hagdanan, mga<br />

alaga, ingay, pagpaparada ng mga bisikleta at mga pram.<br />

Kung nag-aalinlangan tungkol sa mga alituntunin, tanungin<br />

ang iyong tagapangalaga o kapitbahay.<br />

Ang mga di-pagkakaunawaan ay maaaring malutas<br />

Kung saan may mga tao, may posibilidad na magkaroon ng<br />

di-pagkakaunawaan. Kung hindi kayo nagkaunawaan ng<br />

iyong kapitbahay, subukang makipag-usap sa kanila sa lalong<br />

madaling panahon. Kung hindi ito umubra, makipag-usap sa<br />

tagapangalaga o sa lupon, kung mayroon. O sa asosasyon ng<br />

mga may-ari ng bahay o samahan sa pabahay, depende sa<br />

uri ng gusali na iyong tinitirahan.<br />

Humingi ng tulong<br />

Kung mayroon kayong di-pagkakaunawaan ng iyong<br />

kasero tungkol sa pagpapanatili, pagpapalit ng ari-arian o<br />

pagpapaupa ng inuupahan, halimbawa, subukan humingi<br />

ng tulong mula sa iyong tagapangalaga o lupon sa paglutas<br />

sa di-pagkakaunawaan. Kung hindi ito nakatulong, maaari<br />

kang maghain ng reklamo.<br />

Kung ikaw ay nakatira sa suportadong pabahay, maaari<br />

kang magreklamo sa lupon sa reklamo ng mga espesyal na<br />

nangungupahan para sa mga nangungupahan sa suportadong<br />

samahan sa pabahay. Magtanong sa iyong asosasyon ng mga<br />

nangungupahan o sa iyong munisipal na awtoridad.<br />

50<br />

Ang mga munisipal na awtoridad ay may lupon sa pagkontrol<br />

ng renta*. Dito ay maaari kang maghain ng reklamo kung<br />

nakatira ka sa pabahay na pribadong pag-aari at ang dipagkakaunawaan<br />

ay may kinaalaman sa renta o mga alituntunin<br />

sa bahay. Magtanong sa iyong munisipal na awtoridad.<br />

Tagalog.indd 50 04/04/08 11:18:01


Paglilinis at basura<br />

Bilang nangungupahan, responsibilidad mo ang paglilinis<br />

at pag-aayos. Itala ang mga alituntunin sa paglilinis at<br />

basura ng gusali o ng lugar na tinitirahan.<br />

Ordinaryong basura<br />

Titiyakin ng iyong munisipal na awtoridad na ang ordinaryong<br />

basura ng pamilya ay kinukuha mula sa iyong lugar na<br />

tinitirahan minsan sa isang linggo. Ang mga organikong<br />

basura at malalaking basura ay kinukuha rin ng ilang<br />

beses sa isang linggo. Ang malalaking basura ay maaaring<br />

kasangkapan at mga ginamit na puting kagamitan.<br />

Munisipal na sentro ng pag-recycle ng basura*<br />

Ang mga munisipal na awtoridad ay may mga sentro ng<br />

pag-recycle ng basura kung saan ang mga residente ay<br />

maaaring magtapon ng organikong basura at malalaking<br />

basura. Ito ang lugar para magtapon ng mga basurang<br />

nakakapinsala sa kapaligiran gaya ng pintura, langis,<br />

baterya at mga elektrikal na kagamitan. Itanong sa iyong<br />

munisipal na awtoridad ang tungkol sa kung anong<br />

alituntunin ang umiiral.<br />

Mga Antenna<br />

Mga pangkomunidad na plano sa<br />

antenna sa paupahang tirahan<br />

Karamihan sa mga paupahang tirahan at mga bahay ng<br />

samahan sa pabahay ay may pangkomunidad na plano<br />

sa antenna na awtomatiko mong sinu-subscribe kapag<br />

lumipat ka. Ito ay maaaring cable TV o ordinaryong aerial<br />

na instalasyon. Kadalasan, binabayaran mo ang plano sa<br />

antenna kasama ng renta.<br />

Maaari ka lamang maglagay ng antenna kung nakakuha ka<br />

ng pahintulot mula sa may-ari ng bahay o sa kooperatiba<br />

ng samahan sa pabahay.<br />

Ang ilang asosasyon ng mga mayari<br />

ng bahay ay namamahala sa<br />

pangkomunidad na plano sa antenna.<br />

Kung ikaw ay nakatira sa tirahan na inookupahan ng may-ari,<br />

maaaring mayroon kang access sa cable TV, o maaaring<br />

ang asosasyon ng mga may-ari ng bahay ay namamahala<br />

sa pangkomunidad na plano sa antenna. Kung hindi, ay<br />

maaari kang maglagay ng sarili mong antenna.<br />

PAGHANAP NG MATITIRAHAN<br />

Ang mga asosasyon sa antenna ang<br />

nagpapasya ng mga channel<br />

Maraming pangkomunidad na plano sa antenna ang<br />

itinatag ng isang asosasyon sa antenna. Dito ay maaari<br />

kang tumulong sa pagpili kung aling channel sa TV ang<br />

maaari mong tingnan sa iyong lokal na lugar. Sa kabuuan<br />

ng bansa posibleng manood ng rehiyonal, nasyonal at<br />

ilang banyagang channel sa TV.<br />

Kung ikaw ay may radyo, TV o computer na nakakasagap<br />

ng radyo at TV, kailangan mong magbayad ng espesyal na<br />

bayad na tinatawag na lisensya sa media* dalawang beses<br />

sa isang taon. Basahin ang iba pa tungkol sa mga lisensya<br />

sa media sa Chapter 10, Kultura at oras ng paglilibang.<br />

51<br />

Tagalog.indd 51 04/04/08 11:18:02


PAGHANAP NG MATITIRAHAN<br />

Pag-convert ng ari-arian<br />

Mga alituntuning namamahala sa<br />

kuryente, heating at tubig<br />

Kung ikaw ay may-ari ng bahay, maaari mong i-convert<br />

ang loob ng iyong tahanan hangga’t gusto mo. Gayunman,<br />

may ilang alituntunin tungkol sa kuryente, heating at tubig.<br />

Ang ilan sa mga instalasyong ito ay maaaring gawin ng<br />

mga awtorisadong manggagawa. Kung hindi ka susunod<br />

sa mga regulasyon, hindi ka sasagutin ng iyong insurance<br />

sakaling magkaroon ng aksidente.<br />

Magtanong sa iyong munisipal na awtoridad<br />

Kung nais mong i-convert ang labas ng iyong bahay<br />

sa pamamagitan ng pagtatayo ng attic o balkonahe,<br />

halimbawa, o kung nais mong magtayo ng palikuran sa<br />

labas o gumawa ng silungan ng sasakyan, kailangan kang<br />

sumunod sa ilang batas at regulasyon. Kontakin ang iyong<br />

munisipal na awtoridad bago ka magsimula.<br />

Ang mga kasapi ng kooperatiba sa<br />

pabahay ay dapat magsabi sa lupon<br />

Kung ikaw ay kasapi ng isang proyekto ng kooperatiba<br />

sa pabahay, kailangang alamin mo kung ang mga<br />

regulasyon ng kooperatiba ng samahan sa pabahay ay<br />

naglalaman ng mga espesyal na restriksyon bago simulan<br />

ang pag-convert.<br />

Ang mga nangungupahan ay dapat sumangayon<br />

sa kasero sa mga pagbabago.<br />

Kung ikaw ang nangungupahan, kailangan mong makipagayos<br />

sa kasero o sa tanggapan ng pangasiwaan ng gusali*<br />

bago simulaan ang anumang pag-convert.<br />

Maaari kang maglinya ng tubo sa washing machine o<br />

dishwasher kung ang mga instalasyon ay naaprubahan.<br />

52<br />

Tagalog.indd 52 04/04/08 11:18:02


Insurance<br />

Paglipat<br />

Pagnanakaw, pinsala sa sunog at tubig<br />

Halimbawa, kung kumuha ka ng insurance policy para<br />

sa nilalaman, ang iyong mga kasangkapan, aklat, damit,<br />

stereo system, TV at iba pang personal na nilalaman ay<br />

sasagutin sakaling may pagnanakaw o pagkasirang dulot<br />

ng sunog o tubig. Ang pagnanakaw ay dapat maiulat agad<br />

sa pulisya kung hindi ay hindi magbibigay ng bayad-pinsala<br />

ang iyong insurance company.<br />

Maaari mong piliin na kumuha ng “family policy” na<br />

sumasagot ng insurance sa pananagutan ng third party,<br />

pagkasira at pagnanakaw.<br />

Ipaalam sa mga tao kung kailan ka lilipat<br />

Lahat ng munisipal na awtoridad ay may rehistro ng mga<br />

residente. Kung lilipat ka, dapat mong ipaalam sa iyong<br />

munisipal na awtoridad. Kailangang gawin ito na hindi<br />

hihigit sa limang araw matapos lumipat. Maaari mong<br />

elektronikong gawin ito sa pag-log sa www.borger.dk.<br />

Maaari ka rin kumuha ng espesyal na folder mula sa<br />

iyong lokal na post office na naglalaman ng lahat ng<br />

kinakailangang papeles.<br />

PAGHANAP NG MATITIRAHAN<br />

Matatagpuan mo ang mga address ng mga insurance<br />

company sa telephone directory o sa pag-log sa<br />

www.degulesider.dk.<br />

Kahit pa ikaw ay isang nangungupahan na nakatira sa isang<br />

kuwarto sa isang bahay o apartment, dapat mong i-insure<br />

ang iyong mga sariling personal na nilalaman.<br />

53<br />

Tagalog.indd 53 04/04/08 11:18:03


6<br />

PAMILYA<br />

Tagalog.indd 54 04/04/08 11:18:04


Pamilya at lipunan<br />

Buhay may-pamilya at mga<br />

pagsasama<br />

Ang lipunang Danish at ang welfare state ay naitatag batay<br />

sa respeto sa tao at responsibilidad sa komunidad, kapwa<br />

kaugnay ng pamilya at lipunan sa kabuuan.<br />

Pantay na karapatan para sa<br />

kalalakihan at kababaihan<br />

Ang mga kalalakihan at kababaihan ay may parehong<br />

karapatan at responsibilidad, at nakikilahok sa paggawa,<br />

buhay pang-ekonomiya at politikal sa patas na katayuan.<br />

Ang gayon ay umiiral sa buhay may-pamilya, kung saan ang<br />

mga kalalakihan at kababaihan ay may pantay na karapatan<br />

para magdesisyon sa kanilang mga buhay, halimbawa,<br />

pati sa pagdidiborsyo. Sa karamihan ng pamilya, kapwa<br />

mag-asawa ay nagtatrabaho at naghahati sa gawain na<br />

pagpapatakbo ng tahanan.<br />

Sama-samang responsibilidad ng<br />

mamamayan at lipunan<br />

Ang mga mamamayan at ang pampublikong sektor ay<br />

naghahati sa responsibilidad sa ilang gawain, halimbawa,<br />

na ang mga bata at kabataan ay tumanggap ng mabuting<br />

pagpapalaki at edukasyon at ang mga may-sakit at nanghihina<br />

ay tumanggap ng pangangalaga at paggagamot.<br />

Sa pagbabayad ng buwis, lahat ng mamamayan ay<br />

nakakapag-ambag sa pampublikong sektor, na responsable<br />

sa pagsasagawa ng ilang mahahalagang gawain. Halimbawa,<br />

ang pampublikong sektor ay nagbibigay ng mga day care<br />

na pasilidad para sa mga bata, mga paaralan at ospital,<br />

pati na rin ang pagbibigay ng tulong sa may-sakit, sa<br />

matatanda at sa iba pang hindi kayang pangalagaan ang<br />

kanilang mga sarili.<br />

Karamihan ng pamilya sa Denmark ay binubuo ng ama,<br />

ina at mga anak. Maraming kabataan ang namumuhay<br />

mag-isa ng ilang taon hanggang sila ay mag-asawa o<br />

makisama at magkaroon ng mga anak. Ilang may-gulang<br />

ang namumuhay mag-isa kasama ng kanilang anak.<br />

Maraming may-gulang at matatanda ang namumuhay<br />

mag-isa.<br />

Noong 2006, ang Denmark ay umabot sa halos 2.5<br />

milyong pamilya na may humigit-kumulang sa 2.1<br />

katao na namumuhay sa bawat pamilya.<br />

Sa pagtatantiya, ang mga ito ay nalalagay<br />

sa mga sumusunod na uri ng pamilya: Porsiyento<br />

Kasal na mag-asawang may mga anak 13<br />

Kasal na mag-asawang walang anak 21<br />

Mag-asawang may mga anak 4<br />

Mag-asawang walang anak 6<br />

Nag-iisang magulang na may mga anak 5<br />

Nag-iisang magulang na walang anak 49<br />

Nakarehistrong pagsasama 1<br />

Statistics Denmark, 2007<br />

PAMILYA<br />

Mga volunteer<br />

Ilang boluntaryo at pribadong asosasyon ang tumutulong<br />

sa mga nangangailangan. Kadalasan sa direktang<br />

pakikipagtulungan sa mga pamilya at pampublikong<br />

sektor. Sumangguni tayo sa www.frivillige.dk para sa<br />

karagdagang detalye.<br />

55<br />

Tagalog.indd 55 04/04/08 11:18:07


PAMILYA<br />

56<br />

Kasal<br />

Ang mag-asawa ay pinapayagang magpakasal kapag ang<br />

kapwa partido ay umabot sa edad na 18. Ang mga tao na mas<br />

bata sa edad na 18 ay dapat kumuha ng espesyal na pahintulot<br />

mula sa kanilang munisipal na awtoridad. Ang isang tao ay<br />

hindi pa dapat kasal, at labag sa batas na magpakasal ang<br />

magkapatid o malapit na kamag-anak gaya ng mga anak,<br />

mga magulang o mga ninuno. Nasa tao na ang pagpapasya<br />

kung sino ang kanyang pakakasalan. Ang pagpapakasal ay<br />

boluntaryo at labag sa batas ang pilitin ang sinoman na<br />

magpakasal. Kung pakakasalan mo ang isang taong nakatira<br />

sa ibang bansa at nais mong tumira siya sa Denmark, ikaw at<br />

ang iyong asawa ay dapat kumuha ng permit sa paninirahan<br />

o muling pagbubuklod ng pamilya. Alamin ang iba pa sa<br />

Chapter 3, Pagpasok at paninirahan sa Denmark.<br />

Huwes o simbahan<br />

Ang isang mag-asawa ay maaaring magpakasal sa huwes o<br />

sa simbahan. Ang isang seremonya sa pagpapakasal na sibil<br />

ay isinasagawa ng registrar o ng isa pang opisyal ng publiko<br />

sa iyong munisipal na awtoridad. Ang isang seremonya sa<br />

pagpapakasal sa simbahan ay isinasagawa ng isang pari mula<br />

sa Danish National Church* o alternatibong pangrelihiyong<br />

komunidad kung saan ang pari ay may kapangyarihan na<br />

magkasal ng mga mag-asawa.<br />

Kung ikaw ay ikinasal sa ibang bansa, ang iyong kasal ay<br />

malamang na kilalanin din sa Denmark. Magtanong sa Danish<br />

national register sa iyong munisipal na awtoridad.<br />

Tungkuling suportahan ang isa’t-isa<br />

Kapag ikaw ay nagpakasal, tungkulin ninyong magbigay ng<br />

suportang pinansyal sa isa’t-isa. At bilang pangkalahatang<br />

alituntunin, lahat ng kagamitan ay pinagsamang ari-arian.<br />

Kapag ang kasal na mag-asawa ay nagkaroon ng mga<br />

anak, ang mga magulang ay awtomatikong magkasama sa<br />

pangangalaga.<br />

Nakarehistrong pagsasama<br />

Ang mga homosexual ay maaari rin pumasok sa isang<br />

nakarehistrong pagsasama na ligal na pinaiiral na kagaya<br />

ng kasal. Ang mga homosexual ay may parehong mga<br />

karapatan at tungkulin kagaya ng iba pang mamamayan.<br />

Gayunman, may ilang hindi kasali. Halimbawa, ang magasawang<br />

homosexual ay walang karapatang mag-ampon<br />

ng bata.<br />

Cohabitation<br />

Kapag ang dalawang tao ay nagpasyang magsama na hindi<br />

nagpapakasal ito ay tinatawag na cohabitation (pagli-livein).<br />

Ang mag-asawa na nagli-live-in ay walang parehong<br />

tungkulin at pananagutan sa isa’t-isa na gaya ng mga kasal<br />

na mag-asawa. Lalong mahalaga ito kung ang mag-asawa<br />

ay may mga anak at nagpasyang maghiwalay.<br />

Pangangalaga*<br />

Kung ang isang mag-asawa ay nagkaroon ng mga anak<br />

at hindi kasal, ang ina ang awtomatikong mangangalaga<br />

sa mga anak. Ngunit ang mga magulang ay maaaring<br />

magsama sa pangangalaga* kung magkakasundo silang<br />

gawin ito.<br />

Ang mga di-pagkakasunduan ay<br />

maaaring mauwi sa hukuman<br />

Kung ang isang mag-asawang nagli-live-in ay nagpasyang<br />

maghiwalay, nasa kanila na ang pagbubukod ng kanilang<br />

mga kagamitan. Kagaya ng dapat nilang pagkasunduan<br />

kung saan titira ang mga bata. Kung hindi sila magkasundo,<br />

ang isyu ay dapat malutas sa hukuman. Kung hindi sila<br />

magkasundo kung saan dapat tumira ang mga bata,<br />

maaari silang humingi ng tulong mula sa administrasyon<br />

ng estado*.<br />

Tagalog.indd 56 04/04/08 11:18:08


Paghihiwalay at diborsyo<br />

Ang isang asawa na wala nang balak mamuhay sa isang<br />

kasal na pagsasama ay may karapatang magdiborsyo. Ang<br />

paghihiwalay ay isang uri ng trial period, kung saan ang<br />

mag-asawa ay hiwalay na namumuhay ngunit nananatili<br />

pa ring kasal. Maaaring magdiborsyo ang isang kasal na<br />

mag-asawa kung hiwalay sila sa loob ng isang taon. Kung<br />

nagkasundo sila, maaari silang magdiborsyo makalipas<br />

ang anim na buwan.<br />

Kung ang diborsyo ay dahil sa pagtataksil o pisikal na<br />

karahasan, posibleng magdiborsyo kaagad na walang<br />

trial na paghihiwalay.<br />

Paghahati ng responsibilidad para sa mga bata.<br />

Ang mga magulang mismo ang magpapasya kung paano<br />

maghahati ng responsibilidad para sa mga bata. Kung hindi<br />

sila magkakasundo, maaari silang humingi ng tulong mula<br />

sa administrasyon ng estado. Kung walang kasunduang<br />

nangyari, ang isyu ay maaaring lutasin ng hukuman.<br />

Ang isang mag-asawang nagnanais na maghiwalay at<br />

magdiborsyo ay dapat mag-apply sa administrasyon<br />

ng estado sa rehiyon* kung saan sila nakatira. Dito ay<br />

makakakuha sila ng payo tungkol sa mga kondisyon sa<br />

paghihiwalay, diborsyo, pangangalaga, paghahati ng ariarian<br />

at pagpapanatili ng mga pagbabayad.<br />

Contraception at abortion<br />

Maaari kang makipag-usap palagi sa iyong doktor<br />

tungkol sa kung paano makakaiwas sa pagbubuntis.<br />

Maraming iba’t-ibang uri ng contraception na<br />

pagpipilian.<br />

Sa Denmark, ang isang babae ay may karapatang<br />

magpalaglag sa ospital bago matapos ang ikalabindalawang<br />

linggo ng pagbubuntis. Sa mga<br />

espesyal na pagkakataon posible rin na magpalaglag<br />

pagkatapos ng petsang ito.<br />

Ang karapatang magpalaglag ay pangunahing<br />

nakabatay sa karapatan ng isang babae na magpasya<br />

sa kanyang sariling katawan.<br />

Kung nais mong magpalaglag, dapat mong kontakin<br />

ang iyong doktor, na magtuturo sa iyo sa ospital.<br />

Karaniwan, ang pagpapalaglag ay isang operasyon na<br />

ginagamitan ng general anaesthesia. Posible rin na<br />

magkaroon ng medikal na pagpapalaglag. Sa madaling<br />

salita, pagpapalaglag sa pamamagitan ng pag-inom<br />

ng gamot.<br />

Sumangguni tayo sa www.sexlinien.dk para sa<br />

karagdagang detalye.<br />

PAMILYA<br />

Mga pagbabayad sa sustento ng bata.<br />

Ang magulang na hindi namumuhay kasama ng bata ay<br />

dapat magbayad ng sustento ng bata doon sa isa. Ang<br />

mga bayad sa sustento ng bata ay maaaring kaltasin sa<br />

buwis.<br />

57<br />

Tagalog.indd 57 04/04/08 11:18:09


Pagdadalang-tao<br />

PAMILYA<br />

Walang sinoman ang dapat sumailalim<br />

sa pisikal na karahasan<br />

Anuman ang nangyayari sa loob ng apat na dingding<br />

ng tahanan ay napapasailalim sa paksa na pribadong<br />

buhay, at alinsunod rito, ang estado man o ang mga<br />

munisipal na awtoridad ay hindi nakikialam. Sa ganang<br />

ito, walang sinoman, may-gulang man o bata, ang dapat<br />

malantad sa pisikal na karahasan o pang-aabuso sa loob<br />

ng tahanan. Labag sa batas na isailalim ang iba sa pisikal<br />

na karahasan. Kasama rito ang mga anak at asawa. Kung<br />

ikaw ay sinasaktan, tinatakot o pinipilit na makipagtalik,<br />

maaari kang humingi ng tulong mula sa iyong munisipal na<br />

awtoridad, crisis center o advisory center. Ang karahasan<br />

at pamimilit ay dapat iulat sa pulisya.<br />

Humingi ng tulong bago mahuli ang lahat<br />

Kung kailangan mo ng tulong at payo, maaari mong kontakin<br />

ang iyong munisipal na awtoridad o advisory center kung<br />

saan may karapatan kang manatiling hindi kilala.<br />

Pagsusuri ng doktor o midwife<br />

Ang mga buntis ay may karapatang masuri ng doktor o<br />

midwife. Ang unang check-up ay sa iyong doktor kapag<br />

naabot mo ang ika-siyam na linggo ng pagbubuntis. Ikaw<br />

ang bahala sa appointment na ito. Kapag nakapasok ka sa<br />

ika-10 hanggang ika-12 linggo ng pagbubuntis, maaari<br />

kang magpasuri na magpapakita kung may panganib<br />

na magkaroon ng mongolism o ilang namamanang<br />

sakit ang bata. Kakausapin ka ng iyong doktor o midwife<br />

tungkol sa pagsusuri.<br />

Isang case file ang sumusubaybay<br />

sa iyo at sa bata<br />

Binubuksan ng doktor ang isang “case history” na dapat<br />

mong dalhin sa lahat ng pagsusuri ng doktor o midwife.<br />

Sa file itinatala ng doktor o midwife ang progreso ng<br />

pagbubuntis. Ang layunin ng mga pagsusuri ay masubaybayan<br />

kung ano ang iyong kalagayan at ng sanggol.<br />

Tulong sa kagipitan at mga crisis center<br />

Kung lumala ang sitwasyon at kailangan mo ng tulong<br />

paminsan-minsan, maaari kang lumipat sa isang crisis<br />

center. Dito ay bibigyan ka ng kanlungan hanggang<br />

malaman kung ano ang mangyayari sa susunod. Ang mga<br />

crisis center ay nag-aalok din ng suportang panlipunan,<br />

pisikal at edukasyonal.<br />

May mga crisis center na nakakalat sa bansa; para sa mga<br />

kalalakihan at kababaihan. Maaaring magsama ng mga<br />

bata sa mga crisis center. Karamihan sa mga crisis center<br />

ay para sa kababaihan na naghahanap ng proteksyon mula<br />

sa mararahas na mister o iba pa na nang-aabuso sa kanila.<br />

Sumangguni tayo sa www.lokk.dk at www.social.dk para<br />

sa karagdagang detalye.<br />

58<br />

Tagalog.indd 58 04/04/08 11:18:09


Mga paghahanda sa panganganak<br />

Maaari kang pumasok sa mga kurso sa pagbubuntis at<br />

alamin ang lahat tungkol sa kung ano ang nangyayari<br />

sa iyong katawan habang nagbubuntis at ang paglaki<br />

ng sanggol. Matututunan mo rin ang paano huminga<br />

at gawin ang mga pisikal na ehersisyo na nagsasanay sa<br />

katawan at ginagawang mas madali ang panganganak<br />

at mas kaunti ang sakit. Magtanong sa iyong midwife<br />

tungkol sa mga kursong nakahanda. Maaari mong isama<br />

ang iyong mister o ibang tao sa kurso.<br />

Panganganak<br />

Sa Denmark, karamihan ay nanganganak sa maternity<br />

ward ng isang ospital. Ikaw ang magpapasya kung saan at<br />

paano mo nais manganak. Maaari mong isama ang iyong<br />

mister o ibang tao sa kurso. Posible rin na manganak sa<br />

bahay. Konsultahin ang iyong midwife.<br />

Sa maternity ward*<br />

Kung nanganak ka sa ospital, ikaw at ang iyong anak ay<br />

ililipat sa isang kuwarto sa maternity ward. Dito ay maaari<br />

kang humingi ng tulong sa pagbabantay sa sanggol at payo<br />

sa pagpapasuso at pangangalaga sa bagong panganak.<br />

Birth certificate, pagbibigay ng<br />

pangalan at pagpapabinyag<br />

Kapag naipanganak ang sanggol, dapat punan ng mga<br />

magulang ang isang form na ipapadala sa Registrar of the<br />

State Church, na siyang magbibigay ng birth certificate.<br />

Ang Danish National Church* ang nagrerehistro ng<br />

lahat ng bagong naipanganak, anuman ang relihiyon,<br />

sa ngalan ng estado.<br />

Ang Danish National Church ang<br />

nagrerehistro sa lahat<br />

Nirerehistro rin ng Danish National Church ang lahat ng<br />

pangalan ng bagong panganak. Sa gayon ay dapat mong<br />

ipaalam sa Registrar of the State Church ang pangalan ng<br />

sanggol. Ito ay dapat gawin bago umabot ng anim na buwan<br />

ang bata. Matatagpuan mo ang isang form sa pagbibigaypangalan<br />

sa www.personregistrering.dk. Ang bata ay<br />

tatanggap ng birth certificate.<br />

Ang bata ay maaari rin pangalanan kaugnay ng seremonya<br />

sa pagbibinyag sa Danish National Church o ng iba pang<br />

kilalang pangrelihiyong komunidad. Ang bata ay tatanggap<br />

ng birth certificate.<br />

Ang pangalan ay dapat maaprubahan<br />

Ang isang bata ay maaaring magkaroon ng isa o dalawang<br />

pangalan. Maaari kang pumili mula sa isang lista ng mga<br />

aprubadong pangalan sa pag-log sa website ng Department<br />

of Family Affairs sa www.familiestyrelsen.dk. Kung gusto mo<br />

ng pangalan na wala sa lista, maaari kang mag-apply upang<br />

maaprubahan ito. Ang application form ay nakahanda mula<br />

sa Registrar of the State Church.<br />

Maternity at parental leave<br />

Lahat ng nagbubuntis ay may karapatan sa maternity leave<br />

kapwa bago at pagkatapos manganak. Ang ama ng bata ay<br />

maaari rin kumuha ng parental leave na may nakatakdang<br />

panahon. Ang mga pampublikong awtoridad at ilang pribadong<br />

kumpanya ay may mga pagkakaisa o kasunduan na tumitiyak<br />

na ang mga empleyado ay tatanggap ng bayad na maternity<br />

leave. Ang mga magulang na hindi tumatanggap ng bayad<br />

na maternity leave ay maaaring tumanggap ng sustento<br />

sa panganganak mula sa kanilang munisipal na awtoridad.<br />

Pinaiiral din ito sa mga taong may sariling trabaho kung<br />

nahawakan nila ang kanilang negosyo sa minimum na anim<br />

na buwan. Ang mga magulang na mga maliliit na bata ay<br />

may karapatan din sa parental leave. Magtanong sa iyong<br />

munisipal na awtoridad para sa mga kondisyon.<br />

PAMILYA<br />

59<br />

Tagalog.indd 59 04/04/08 11:18:09


PAMILYA<br />

Ang bisita sa kalusugan ay magpupunta<br />

Mayroon kang karapatan na puntahan ng isang bisitang<br />

pangkalusugan. Maaari mong payagan ang unang<br />

pagbisita isang linggo matapos makabalik ang mag-ina<br />

mula sa ospital. Pagkatapos nito, papayagan mo ang mga<br />

pagbisita sa hinaharap.<br />

Pagsubaybay sa paglilinang ng bata<br />

Ang trabaho ng bisitang pangkalusugan ay ang magpasyo<br />

sa iyo upang ikaw at ang bata ay makapagsimula sa<br />

pinakamabuting paraan. Sinusuri ng bisitang pangkalusugan<br />

ang bata at sinusubaybayan ang paglaki nito. Ang bisitang<br />

pangkalusugan ay nagtutuon sa kapakanan ng buong<br />

pamilya at nagbibigay ng payo sa anumang bagay kung<br />

saan ikaw ay maaaring may pag-aalinlangan.<br />

Mga pagsusuri ng iyong doktor<br />

Ang iyong anak ay makakatanggap ng ilang libreng<br />

pagsusuring pangkalusugan mula sa iyong doktor ng<br />

pamilya. Basahin ang iba pa tungkol sa mga pagsusuring<br />

pangkalusugan ng bata sa Chapter 11.<br />

Mga grupo ng mga ina<br />

Ang bisitang pangkalusugan ay maaaring mag-organisa ng<br />

ilang kababaihan na halos magkakasabay na nakapanganak<br />

sa mga grupo ng mga ina. Ang mga ina ay nagkikitakita<br />

sa bahay ng isa’t-isa o sa isang lugar na inorganisa<br />

ng bisitang pangkalusugan upang makapag-usap at<br />

makapagkuwento ng mga karanasan. Tanungin ang<br />

iyong bisitang pangkalusugan kung may mga grupo ng<br />

mga ina kung saan maaari kang sumali.<br />

60<br />

Tagalog.indd 60 04/04/08 11:18:09


Mga batang binabantayan sa labas ng tahanan<br />

Sapagkat ang mga magulang parehong nagtatrabaho<br />

sa araw, karamihan sa maliliit na bata ay binabantayan<br />

sa day care center o facility. Maraming mag-aaral ang<br />

pumapasok sa after-school care facility o sa after-school<br />

center. Ang mga magulang ay direktang nakikipag-usap<br />

sa mga institusyon na nangangalaga sa kanilang mga<br />

anak. Sa ganitong paraan ay naiimpluwensyahan nila<br />

ang kabataan at pagpapalaki sa bata - pati na rin kapag<br />

ang bata ay wala sa bahay.<br />

Kailangan mong kumuha ng lugar<br />

Trabaho mong kontakin ang mga munisipal na awtoridad<br />

upang makapaglaan ng lugar para sa iyong anak. Kung<br />

wala pang lugar na magagamit kaagad, ang pangalan ng<br />

bata ay ilalagay sa isang waiting list. Mas maaga mong<br />

isulat ang pangalan ng bata, mas malaki ang pag-asang<br />

makahanap ng lugar kapag kinailangan mo ito. Kung nais<br />

mong mabantayan ang iyong anak sa mga pasilidad sa<br />

pagbabantay ng bata, kailangan ay agad mong maisulat<br />

ang pangalan niya matapos maipanganak.<br />

PAMILYA<br />

Mga yaya, day care at mga nursery<br />

Ang karamihan sa mga batang nasa ilalim ng anim na taong<br />

gulang ay binabantayan ng isang yaya o sa isang day care<br />

center o nursery araw-araw. Gawain ng mga munisipal<br />

na awtoridad na magbigay ng mga day care facility, at<br />

ang mga opsyon ay iba-iba mula sa isang awtoridad at sa<br />

isa pang awtoridad. Ang pinaka-karaniwan ay:<br />

• Day care. Ibig sabihin nito na kasama ng iba pang bata,<br />

ang bata ay binabantayan ng isang yaya na aprubado<br />

ng munisipal na awtoridad. Ito ay nakatuon lalo na sa<br />

mga batang 0-3.<br />

• Day nursery - para sa mga bata na mula anim na buwan<br />

pataas hanggang sa edad na dalawa.<br />

• Crèche - para sa mga batang tatlong taong gulang<br />

pataas hanggang sa edad na magsisimulang magaral.<br />

• Outdoor crèche - kung saan ginugugol ng mga bata<br />

ang araw sa kabukiran o kakahuyan.<br />

• Isang buong institusyon - para sa mga batang<br />

anim na buwang gulang at hanggang sa edad na<br />

magsisimulang mag-aral.<br />

• Pribadong day care. Ang ilang munisipal na awtoridad<br />

ay nagbibigay ng tulong pinansyal sa mga magulang<br />

upang maipasok ang kanilang mga anak sa pribadong<br />

day care.<br />

61<br />

Tagalog.indd 61 04/04/08 11:18:10


PAMILYA<br />

Kung ikaw ay lilipat sa ibang munisipal na awtoridad<br />

Kung ikaw ay lilipat sa ibang munisipal na awtoridad bago<br />

makapagsimula ang bata sa isang day care center, dapat mong<br />

kontakin ang bagong awtoridad at ipasulat ang pangalan ng<br />

bata sa waiting list doon. Tandaan na sabihin sa kanila kung<br />

gaano katagal nang naghihintay ang bata upang hindi ka<br />

ilagay sa dulo ng pila.<br />

Kung ikaw ay lilipat sa ibang munisipal na awtoridad matapos<br />

makapagsimula ang bata sa isang day care center, dapat mong<br />

kontakin ang bagong awtoridad at ipasulat ang pangalan ng<br />

bata sa waiting list doon. Maaari mo rin panatilihin ang bata<br />

sa day care center sa awtoridad na iyong pinanggalingan.<br />

Tumawag at makipag-appointment<br />

Ikaw ay palaging malayang magpunta sa ilang day care center<br />

bago magpasya kung saan mo nais ipasok ang iyong anak.<br />

Tumawag at makipag-appointment upang matiyak mo na<br />

may oras na makipag-usap ang personnel sa iyo at bigyan<br />

ka ng tour ng center.<br />

Bayad<br />

Dapat mong sagutin ang halaga ng pagpapabantay ng<br />

iyong anak sa isang day care center. Gayunman, babayaran<br />

ng estado ang isang bahagi ng halaga. Kung mayroon kang<br />

ilang anak sa day care, ikaw ay tatanggap ng diskuwento<br />

para sa magkakapatid, at maaari ka mag-apply sa munisipal<br />

na awtoridad para sa libre o bahagyang libreng lugar para sa<br />

iyong anak. Magtanong sa iyong munisipal na awtoridad.<br />

Tungkulin na mabantayan ang bata<br />

Kung wala kang trabaho at tumanggap ng perang benepisyo,<br />

benepisyo sa kawalan ng trabaho* o panimulang benepisyo*,<br />

tungkulin mong ihanda ang iyong sarili sa job market.<br />

Nangangahulugan ito na dapat kang makapagsimulang<br />

magtrabaho kaagad kapag nagkaroon ng bakante o maghandang<br />

tumanggap ng alok na pag-aaktibo sa trabaho. Hinihingi nito<br />

na ang iyong anak ay nasa day care.<br />

Kung wala ka pang natagpuan na magbabantay sa iyong anak,<br />

bibigyan ka ng iyong munisipal na awtoridad ng lugar sa isang<br />

day care center o sa day care. Obligado kang tanggapin ito. Ang<br />

pagkabigong gawin ito ay maaaring mauwi sa pagkasuspindi<br />

sa tulong pinansyal.<br />

Tulong pinansyal sa pribadong day care<br />

Ang mga munisipal na awtoridad ay nagbibigay ng tulong<br />

pinansyal sa mga magulang na nagnanais ipasok ang kanilang<br />

anak sa pribadong day care, halimbawa, sa pagkuha ng yaya.<br />

Ang ilang munisipal na awtoridad nagbibigay ng tulong<br />

pinansyal sa mga magulang upang mapangalagaan ang<br />

kanilang mga sariling anak. Ang awtoridad ang magpapasya<br />

kung magbibigay ng gayong tulong pinansyal.<br />

Tulong sa paglilinang ng wika<br />

Kung kailangan ng iyong anak, maaari itong bigyan ng espesyal<br />

na tulong para matuto ng Danish, tinatawag na language<br />

stimulation, mula sa edad na tatlong taong gulang. Ang<br />

iyong munisipal na awtoridad na nagbibigay ng serbisyong<br />

ito, at isang espesyal na dalubhasa sa wika ang magsusuri<br />

kung mangangailangan ng language stimulation ang iyong<br />

anak. Kung ang iyong anak ay pumapasok sa nursery, ang<br />

language stimulation ay gagawin doon. Kung ang bata ay<br />

inaalagaan sa bahay, ang bata ay dapat tumanggap ng 15<br />

oras na language stimulation sa isang linggo. Ang language<br />

stimulation ay kinakailangan. Magtanong sa iyong munisipal<br />

na awtoridad.<br />

62<br />

Tagalog.indd 62 04/04/08 11:18:12


Ang aking anak na lalaki ay<br />

nagkaroon ng malawak na<br />

bokabularyo sa paglalaro<br />

kasama ng iba pang<br />

Danish na bata.<br />

“Nang magsimula ang aming<br />

anak na lalaki sa paaralan,<br />

nagsalita ang kanyang mga<br />

guro sa kanyang malawak<br />

na bokabularyo. Ito ay<br />

dahil sa madalas niyang<br />

pakikipaglaro sa mga batang<br />

Danish. Sapagkat kahit ako<br />

ay nagsasalita ng Danish<br />

sa kanya, may mga salita<br />

na hindi ko alam ngunit<br />

natututuhan niya mula sa<br />

ibang bata. Tayong mga<br />

matatanda ay maaaring<br />

matuto mula sa isa’t-isa sa<br />

parehong paraan. Palagi<br />

naming inaanyayahan ang<br />

mga batang Danish at ang<br />

kanilang mga magulang sa<br />

aming tahanan. Napakarami<br />

naming tinalakay na<br />

magagandang paksa at<br />

naging edukasyonal ito<br />

para sa kanila at sa amin.<br />

Maraming masasamang<br />

opinyon ang naglaho - sa<br />

magkabilang panig.”<br />

Si Gülay Ciftci ay umalis<br />

mula sa Turkey patungong<br />

Denmark noong 1977.<br />

Siya ay nagtatrabaho<br />

bilang isang consultant sa<br />

munisipal na pagsasanib<br />

at perang benepisyo at<br />

kasalukuyang nag-aaral<br />

para maging social<br />

worker.<br />

63<br />

Tagalog.indd 63 04/04/08 11:18:42


Mga bata at mga kabataan<br />

PAMILYA<br />

64<br />

Ugnayan sa pagitan ng mga magulang at personnel<br />

Ang positibong ugnayan sa pagitan ng mga magulang at<br />

day care personnel ay mahalaga sa mabuting paglilinang<br />

ng bata. Ipapaalam sa iyo ng personnel ang tungkol sa mga<br />

nangyayari sa day care center sa araw-araw. Nais nilang<br />

marinig ang tungkol sa iyong mga karanasan sa bata at ang<br />

mga pagbabago sa pamilya na nakakaapekto sa bata.<br />

Kung kailangan mo ng dagdag na oras para makipag-usap<br />

sa personnel, maaari kang humingi ng pagpupulong ng<br />

magulang at guro.<br />

Maraming day care center ang gumagamit ng mga bi-lingual<br />

na personnel na sumasali sa mga pagpupulong. Kung hindi<br />

ay bibigyan ka ng interpreter.<br />

Mga pagpupulong ng magulang<br />

at guro at mga lupon<br />

Mahalagang magkaroon ka ng aktibong interes sa pangaraw-araw<br />

na pamumuhay ng iyong anak, pati na rin kapag<br />

ang iyong anak ay nasa pangangalaga ng iba. Malalaman mo<br />

ang iba pa tungkol sa kung ano ang nangyayari sa day care<br />

center ng iyong anak at gumawa ng mga suhestiyon sa mga<br />

pagpupulong ng magulang at guro na ginagawa dalawang<br />

sa isang taon. Sa isa sa mga pagpupulong ng magulang at<br />

guro, ang mga magulang ay naghahalal ng mga kinatawan sa<br />

lupon ng magulang. Ang mga kinatawan ay may karapatan sa<br />

pananalapi ng center, mga aktibidad at edukasyon na umaapekto<br />

sa pang-araw-araw na pamumuhay ng mga bata.<br />

Sa pagitan ng dalawang kultura<br />

Maaaring mahirap ang maging bata o kabataan kung may<br />

malaking pagkakaiba sa pagitan ng mga pamantayan at<br />

prinsipyo sa lipunang Danish at yaong mga nakalakihaan mo<br />

sa tahanan. At maaaring mahirap ang maging magulang, na<br />

nararanasan ang mga pamantayan ng lipunan at ang mga<br />

inaasahan sa mga bata at kabataan na ibang-iba kaysa sa<br />

iyong katutubong bansa.<br />

Mga teenager<br />

Lalong hindi madali kapag ang mga bata ay umabot sa<br />

kanilang kasibulan and nakaranas ng mahahalagang pisikal at<br />

emosyonal na pagbabago. Kagaya ng ibang bata ay kailangan<br />

nilang makilala ang kanilang sarili, matutong tumayo sa<br />

kanilang mga paa at patunayan na kaya nilang mamuhay<br />

mag-isa. Kasabay nito, ang mga magulang ay responsable<br />

para sa kanila at patuloy na magtatakda ng mga hangganan<br />

para sa kanilang mga teenager.<br />

Mga kasunduan at alituntunin<br />

Karamihan sa mga kabataan na nakatira sa bahay ay<br />

nakikipagkasundo sa kanilang mga magulang sa kung anong<br />

mga alituntunin ang iiral sa pagpunta sa mga party, anong oras<br />

sila dapat nasa bahay, at kung papayagan silang manatiling<br />

magdamag na wala sa bahay. Maraming kabataan - mga lalaki<br />

at babae - ang nagkikita sa mga café at diskuhan sa kanilang<br />

bakanteng oras o nagdaraos ng mga pribadong party. Ang<br />

ilan ay natutulog sa bahay ng isa’t-isa.<br />

Maraming magulang ang nag-uusap tungkol sa kanilang mga<br />

palagay sa paninigarilyo, pag-inom at mga party, halimbawa,<br />

sa mga pagpupulong ng magulang at guro. Bawat pamilya<br />

ay may iba’t-ibang palagay tungkol sa mga alituntunin na<br />

dapat umiral at sa antas ng malayang pag-iisip na ibinibigay<br />

sa kanilang mga anak. Sa mga pagpupulong ng magulang<br />

at guro, ang mga magulang ay maaaring magtatag ng mga<br />

karaniwang alituntunin para sa kanilang mga anak - halimbawa,<br />

kaugnay ng mga party sa paaralan.<br />

Tagalog.indd 64 04/04/08 11:18:50


PAMILYA<br />

Ang katawan at sex<br />

Payag ka man o hindi, madalas ay matatagpuan mo ang<br />

sex at nudity sa lipunang Danish. Ang mga pahayagan<br />

ay nagsusulat ng mga lathalain tungkol sa sex at sex life,<br />

at biswal na kinakasangkapan ng mga advertisement at<br />

commercial ang katawan ng tao.<br />

Ipinapakita nito ang pangkalahatang kalakaran sa lipunan<br />

tungo sa mas liberal na pananaw sa sex life. Halimbawa,<br />

sa nakaraang dekada, ang mga bagong paraan ng<br />

sama-samang pamumuhay ay lumabas pati na rin ang<br />

higit na kalayaan sa pagpapasya sa sariling katawan at<br />

mas pinabuting kondisyon para sa mga homosexual.<br />

Gayunman, sa kalayaang ito ay may pananagutan.<br />

Ibig sabihin nito ay may mga limit sa kung ano ang maaari<br />

mong gawin at hindi dapat gawin, at walang sinoman<br />

ang pinapayagang mamilit ng iba na gumawa ng mga<br />

bagay na labag sa kanilang kalooban. Ang palagay ay<br />

respetuhin natin ang personal at seksuwal na hangganan<br />

ng bawat isa.<br />

Ang mga halos nakahubad na nagpapa-araw sa parke at<br />

beach o mga katiting manamit o mga hubad na naliligo,<br />

halimbawa, ay hindi dapat ipalagay na bukas na imbitasyon<br />

sa sex. Sa parehong paraan, ang ikinikilos ng isang tao o<br />

mahalay na pananamit ay hindi dapat ipalagay na bukas<br />

na imbitasyon sa sex. Ang panghahalay ay dapat iulat sa<br />

pulisya upang ang (mga) nagkasala ay maparusahan.<br />

65<br />

Tagalog.indd 65 04/04/08 11:18:50


PAMILYA<br />

Lehislatura<br />

Ang lehislaturang Danish ay nagtatakda ng maliwanag na<br />

hangganan para sa mga karapatan ng bata at proteksyon<br />

ng mga bata. Labag sa batas ang makipagtalik sa isang<br />

menor de edad, iyon ay isang tao na mas bata sa edad na<br />

15. Ang mga kabataan ay dapat 16 na taong gulang bago<br />

sila payagang bumili ng mga sigarilyo at alak. Ang mga<br />

kabataan ay dapat na 18 taong gulang bago sila payagang<br />

bumili ng alak sa mga restawran at diskuhan.<br />

Pag-alis ng tahanan<br />

Ayon sa batas Danish, ang mga tao ay may ganap na ligal<br />

na kakayahan sa edad na 18. Ibig sabihin nito ay maaari<br />

silang kumuha ng pagsusulit sa pagmamaneho, humiram<br />

ng pera at ligal na may pananagutan sa kanilang mga sarili.<br />

Maraming kabataan ang umaalis ng bahay sa sandaling<br />

maging 18 taong gulang sila at nagsisimulang mamuhay<br />

na mag-isa o kasama ng iba pa na kasing edad nila.<br />

Mga bata at kanilang mga karapatan<br />

Ang Denmark ay lumagda sa UN convention sa mga<br />

karapatan ng bata na umiiral sa lahat ng bata sa ilalim<br />

ng 18 taong gulang, anuman ang pinagmulan. Ayon<br />

sa convention, ang mga bata ay may karapatan sa<br />

pagkain, mabuting kalusugan at lugar na matitirahan,<br />

karapatang mag-aral, maglaro at maprotektahan mula<br />

sa giyera, karahasan, pang-aabuso at pagsasamantala.<br />

May karapatan din sila sa magkatuwang na pagpapasya<br />

at impluwensya.<br />

Payo at gabay<br />

Posibleng humingi ng propesyonal na tulong para malutas<br />

ang mahihirap na problema. Kapwa magulang at mga<br />

anak ay maaaring humingi ng payo at gabay - magkasama<br />

o mag-isa. Magtanong sa iyong munisipal na awtoridad<br />

o tumawag sa crisis line o sa isang helpline sa telepono.<br />

Ang mga serbisyong ito ay libre at ang mga tumatawag<br />

ay maaaring manatiling hindi kilala.<br />

Sa Denmark, labag sa batas ang manakit ng bata; ang<br />

pagtutuli sa babae ay katulad nitong labag sa batas.<br />

66<br />

Tagalog.indd 66 04/04/08 11:18:52


Tulong para sa mga bata at pamilyang<br />

may problema.<br />

Responsibilidad ng magulang na alagaan ang<br />

kanilang mga anak at gumawa ng matatag<br />

na kapaligiran para sa kanilang pagpapalaki.<br />

Ang lipunan ay hindi nakikialam maliban<br />

kung may hinala na ang kapakanan ng bata ay<br />

nanganganib.<br />

PAMILYA<br />

Kung may mga problema, ang munisipal na<br />

awtoridad ay makikipagugnayan sa pamilya<br />

at susubuking tumulong lutasin ang mga<br />

iyon. Ang pamilya o ang isang kasali sa<br />

pamilya ay maaaring humingi ng tulong. Ito<br />

ay pinagsasamang lakas ng awtoridad at ng<br />

pamilya. Ang nilalaman ng tulong ay iba-ibang<br />

uri ng suporta sa pamilya.<br />

Kung bigo ang mga magulang sa kanilang<br />

tungkulin sa puntong ang bata ay hindi<br />

umuunlad o maayos na lumalaki kasama ng<br />

pamilya, ang bata ay inilalagay sa alternatibong<br />

pangangalaga sa labas ng pamilya. Maaaring<br />

mangyari to sa pahintulot ng mga magulang<br />

o sa anyo na sapilitang pagpapaalis. Ang<br />

bata ay maaaring ilagay sa isang institusyon<br />

o paampunan sa loob ng isang panahon.<br />

Halimbawa, maaaring ito ay dahil sa sinaktan<br />

ng mga magulang ang bata o dahil hindi nila<br />

maalagaan nang maayos ang bata. Ang mga<br />

kabataan na may seryosong problema sa<br />

lipunan o nasangkot sa krimen at ang mga<br />

magulang ay walang kakayahang alagaan<br />

sila, ay maaaring ilagay sa mga espesyal na<br />

institusyon. Dito, maaari silang humingi ng<br />

tulong upang makapagsimula sa pag-aaral o<br />

humanap ng trabaho.<br />

67<br />

Tagalog.indd 67 04/04/08 11:18:54


Mga bata at may-gulang na may kapansanan<br />

PAMILYA<br />

Mas normal na buhay hangga’t maaari<br />

Kasama ng kanilang mga pamilya, ang mga bata, teenager<br />

at may-gulang na may espesyal na pangangailangan<br />

o may kapansanang pisikal o sa pag-iisip ay maaaring<br />

humingi ng tulong upang ang kanilang araw-araw na<br />

pamumuhay at mas maging madali. Ang layunin ay upang<br />

ang mga taong may kapansanan ay mas aktibo at normal<br />

na makapamuhay hangga’t maaari.<br />

Mga espesyal na serbisyo<br />

Karamihan sa mga batang may kapansanan o mga batang<br />

may espesyal na pangangailangan ay namumuhay kasama<br />

ng kanilang mga magulang at pumapasok sa mga normal<br />

na nursery, paaralan at mga gawaing panlibangan. Ngunit<br />

ang ilan ay pumapasok sa mga espesyal na nursery at<br />

paaralan kung saan ang mga bata ay sinasanay at tinuturuan<br />

ng personnel na espesyal na nagsanay.<br />

Ang mga kabataan at may-gulang ay may access sa tulong<br />

na pag-aaral, mga pang-umaga at 24-oras na center,<br />

drop-in center, mga protektadong pinagtatrabahuhan<br />

at mga workshop.<br />

Ang ilan ay nakatira sa sariling tirahan at tumatanggap ng<br />

personal at praktikal na tulong mula sa estado. Maaaring<br />

ito ay wheelchair o isa pang pantulong o personal na<br />

katulong. Ang iba ay nakatira sa mga espesyal na institusyon<br />

o pinaghahatian o protektadong tirahan kung saan nila<br />

makukuha ang tulong na kailangan nila.<br />

68<br />

Tagalog.indd 68 04/04/08 11:18:56


Buhay para sa matatanda<br />

Aktibong matatanda<br />

Ang matatandang mamamayan ay maraming pagkakataon<br />

na maipagpatuloy ang kanilang interes at pangunahan<br />

ang aktibong pamumuhay. Ang patakaran sa pagtanda<br />

ng gobyernong Danish ay nakabatay sa prinsipyo na<br />

ang matatanda ay dapat magkaroon ng parehong<br />

responsibilidad at karapatan sa kani-kanilang buhay<br />

hangga’t maaari. Bilang isang matandang mamamayan,<br />

nananatili sa iyo ang karapatan na maging bahagi ng<br />

proseso ng pagdedesisyon. Kapwa sa personal na antas<br />

at kaugnay ng mga desisyon na nakakaapekto sa iyong<br />

lokal na lugar.<br />

Ang mga munisipal na awtoridad ay may mga sariling<br />

kapulungan ng matatanda na ang mga kasapi ay mga lokal<br />

na hinalal na matatandang mamamayan na nagpapayo sa<br />

awtoridad sa mga bagay na napakahalaga sa matatanda<br />

sa lokal na komunidad. Magtanong sa iyong munisipal<br />

na awtoridad tungkol sa mga maaaring gawin at mga<br />

tagpuan.<br />

Buhay may-trabaho at pagreretiro<br />

Kailangan din ng lipunang Danish ang matatandang<br />

mamamayan nito para makapag-ambag kung kaya nila.<br />

Ang ilang tao ay nagtatrabaho hanggang abutin nila ang<br />

edad na 70. Ang iba ay nagreretiro kapag umabot sila ng<br />

edad na 65 at may karapatang kumuha ng pensyon ng<br />

estado. Ang iba pa ay nagreretiro ng mas maaga mula<br />

sa trabaho, kinukuha ang pre-retirement na benepisyo<br />

at pensyon sa maagang pagreretiro.<br />

Pensyon ng estado<br />

Karamihan ng mga tao ay may karapatan sa pensyon<br />

ng estado kapag sila ay umabot sa edad na 65. Ang<br />

prinsipyo sa plano na pensyon ng estado ay magkaroon<br />

ng karapatan sa pensyon ang isang tao bilang mamamayan<br />

ng lipunang Danish. Kung ikaw ay nanirahan sa Denmark<br />

sa loob ng 40 taon mula sa edad na 15 hanggang sa ikaw<br />

ay magretiro, ikaw ay may karapatan sa buong pensyon<br />

ng estado. Kung ikaw ay nanirahan sa Denmark sa mas<br />

maikling panahon, may karapatan ka sa mas maliit na<br />

pensyon. Ang tanggapan ng munisipal na pensyon ang<br />

nagkukuwenta sa laki ng pensyon at maaaring magsabi<br />

sa iyo ng halaga kung saan ikaw ay may karapatan.<br />

Savings na pensyon<br />

Maraming tao ang nagdaragdag sa kanilang mga pensyon<br />

ng estado ng iba pang uri ng pensyon. Maraming empleyado<br />

ang nagsu-subscribe sa mga plano sa pensyon. Ang ibig<br />

sabihin nito ay bawat buwan ang employer at ang empleyado<br />

ay nagbabayad ng takdang halaga sa isang pensyon na<br />

hawak ng tagabigay ng pensyon. Maaari ka rin direktang<br />

magbayad sa isang pribadong savings na pensyon sa isang<br />

bangko o sa isang tagabigay ng pensyon.<br />

Kung ikaw ay nagbabayad sa isang pribadong tagabigay<br />

ng pensyon, ang halaga ay maaaring kaltasin sa buwis at<br />

ikaw ay magbabayad ng mas mababang buwis.<br />

Benepisyo sa maagang pagreretiro<br />

Ang benepisyo sa maagang pagreretiro ay nagbibigay<br />

kakayahan sa mga tao na magretiro o bahagyang<br />

magretiro mula sa trabaho, dahil pinapayagan ka ng<br />

plano na manatiling isang suwelduhang empleyado<br />

habang tumatanggap ng mas mababang benepisyo sa<br />

maagang pagreretiro.<br />

Ang pinakamabatang edad kung kailan maaari kang<br />

kumuha ng benepisyo sa maagang pagreretiro ay 60.<br />

Kinakailangang naging kasapi ka ng isang unemployment<br />

fund sa loob ng 30 taon at nakapagbayad ng mga espesyal<br />

na kontribusyon sa maagang pagreretiro. Ang benepisyo<br />

sa maagang pagreretiro ay tumitigil, sa pinakahuli, kapag<br />

umabot ka sa edad na 65.<br />

Maagang pagreretiro<br />

Ang ilang tao ay nagdurusa sa malalaking pisikal o mental na<br />

problema na hindi na nila kayang magtrabaho at kailangan<br />

PAMILYA<br />

69<br />

Tagalog.indd 69 04/04/08 11:18:58


PAMILYA<br />

kumuha ng maagang pagreretiro. Dapat matugunan ng<br />

isang tao ang ilang kondisyon upang maging karapatdapat<br />

sa maagang pagreretiro - ang isa sa mga ito ay ang<br />

tagal ng kanilang paninirahan sa Denmark. Magtanong<br />

sa iyong munisipal na awtoridad<br />

Tulong sa tahanan<br />

Karamihan ng mga matatanda ay nakatira sa kanilang mga<br />

sariling tahanan sa itatagal ng panahon hangga’t maaari.<br />

Posibleng makahingi ng tulong para sa mga bagay na<br />

gaya ng paglilinis at pamimili. Kung ikaw ay nanghihina,<br />

maaari ka rin tumanggap ng personal na pangangalaga.<br />

Kung gaano karaming tulong ay magdedepende sa<br />

kung paano sinusuri ng munisipal na awtoridad ang mga<br />

pangangailangan ng tao.<br />

Pabahay para sa matatanda<br />

Kung ikaw ay isang matandang mamamayan na may mga<br />

espesyal na pangangailangan o problemang pisikal, maaari<br />

kang mag-apply sa iyong munisipal na awtoridad para sa<br />

pabahay sa matatanda. Ang pabahay sa matatanda espesyal<br />

na ginawa upang matugunan ang mga pangangailangan<br />

ng matatanda at yaong may mga kapansanan. Maraming<br />

pabahay sa matatanda ang nauugnay sa mga healthcare<br />

center kung kaya madali sa mga residente ang paghingi<br />

ng tulong. Maaaring may mga waiting list para sa pabahay<br />

sa matatanda. Kung kaya magandang ideya ang maagang<br />

pagsulat ng iyong pangalan.<br />

Protektadong pabahay o nursing home<br />

Ang mga matatanda na nangangailangan ng madalas na<br />

pangangalaga ay maaaring patirahin sa protektadong<br />

tirahan o mamuhay sa isang nursing home. Dito, mga<br />

personnel ang namamahala sa mga praktikal na bagay<br />

gaya ng pagluluto, paglalaba at paglilinis at tumutulong<br />

sa mga residente sa personal na kalinisan at kalusugan.<br />

Ang mga nars ay naroon din upang maglapat ng gamot<br />

kung saan kailangan at namamahala sa paggamot ng<br />

kalusugan matatanda.<br />

70<br />

Kailangang magbayad ng matatanda sa tulong na kanilang<br />

tinatanggap. Ngunit ang mga presyo ay kadalasang<br />

napakababa na kayang-kayang bayaran ng matatanda,<br />

kahit sa pensyon ng estado.<br />

Tagalog.indd 70 04/04/08 11:18:58


Kapag nagwakas na ang buhay<br />

Death certificate<br />

Kapag namatay ang isang tao, sinusulat ng doctor ang<br />

death certificate. Kung ang pagkamatay ay nangyari<br />

sa tahanan, dapat kontakin ng isang kamag-anak ang<br />

doktor sa lalong madaling panahon. Tatanggapin ng<br />

pamilya ang death certificate kasama ng death report<br />

na kailangang ipadala sa Registrar of the State Church.<br />

Ang Danish National Church* ang nagrerehistro ng lahat<br />

ng kamatayan, anuman ang relihiyon ng namatay o ng<br />

kanyang pamilya, sa ngalan ng estado.<br />

Mga sementeryo para sa iba pang<br />

pangrelihiyong komunidad<br />

Ang ilang sementeryo ay may mga libingan para sa Mosaic<br />

na Pangrelihiyong Komunidad, Mga katoliko at Muslim.<br />

Ang mga pangrelihiyong komunidad sa labas ng Danish<br />

National Church ay maaari rin magtatag ng kanilang<br />

sariling sementeryo. Halimbawa, may sementeryong<br />

Muslim sa Municipalidad ng Brøndby. Ito ay pag-aari at<br />

pinamamahalaan ng Danish Islamic Burial Foundation.<br />

PAMILYA<br />

Kapag namatay ang isang tao, ang probate court* ay<br />

awtomatikong sinasabihan at tinatawag ang malapit na<br />

pamilya isang sandali matapos ang pagkamatay. Dito,<br />

pinagpapasyahan kung ano ang mangyayari sa mga pagaari<br />

ng at mga personal na ari-arian ng namatay.<br />

Paglilibing<br />

Karaniwan, ang patay ay inililibing o kini-cremate sa<br />

loob ng walong araw. Isang tagapangasiwa sa libing ang<br />

maaaring tumulong sa mga kailangang gawin. Posibleng<br />

makakuha ng pinansyal na tulong, isang tulong pinansyal<br />

sa pagpapalibing, mula sa iyong munisipal na awtoridad.<br />

Kung ang patay ay ililibing sa ibang bansa, ang munisipal na<br />

awtoridad ay dapat magpalabas ng espesyal na pasaporte<br />

sa bangkay na isasama sa patay.<br />

2,100 sementeryo<br />

Ang Danish National Church* ay may humigit-kumulang<br />

2,100 sementeryong nakatalaga, at lahat ng mamamayan sa<br />

Denmark ay may karapatang mailibing sa isang sementeryo.<br />

Kung ikaw ay kabilang sa ibang pangrelihiyong komunidad<br />

hindi mo maaaring iutos na pagbigyan ang iyong mga<br />

tradisyon at kaugalian. Ngunit maaari mong ipaalam sa<br />

lupon ng sementeryo ang iyong mga hiling.<br />

71<br />

Tagalog.indd 71 04/04/08 11:19:01


7<br />

PAARALAN AT EDUKASYON<br />

Tagalog.indd 72 04/04/08 11:19:01


Ang pag-aaral ay habang-buhay na proseso<br />

Pangkalahatang edukasyon<br />

Ang Denmark ay may tradisyon sa pangkalahatang<br />

edukasyon* na kasing tanda mismo ng demokrasyang<br />

Danish. Kasama nito ang paniniwala na ang ganap na<br />

maalam na populasyon ay mahalagang pangunahing<br />

kailangan para sa maayos na gumaganang lipunan.<br />

Ang lahat ay may access sa habang-buhay na pag-aaral.<br />

Hindi lamang sa loob ng sistemang pang-edukasyon ngunt<br />

pati na rin sa pagpasok sa folk high school o night school*,<br />

pagsubaybay sa mga programang pang-edukasyon sa<br />

radyo o sa TV, o sa pagkuha ng mga kurso sa trabaho.<br />

Sapilitang edukasyon<br />

Ang Denmark ay may patakaran na siyam na taon ng<br />

sapilitang edukasyon. Ang mga bata ay kailangang<br />

turuan mula sa edad na pito. Karamihan sa mga bata,<br />

gayunman, ay nagsisimula sa pre-school kapag sila ay<br />

anim na taong gulang.<br />

Pakikipagtulungan at partisipasyon<br />

Ang Danish na sistema ng edukasyon ay nakabatay sa mataas<br />

na antas ng kalayaan at magkatuwang na pagpapasya. Mula<br />

sa mga pinakaunang klase hanggang sa unibersidad, ang<br />

mga estudyante ay maaaring sumali sa pagdedesisyon na<br />

may kinalaman sa paaralan at edukasyon. At inaasahan<br />

ng mga guro na gawin nila ito.<br />

Ang pagtuturo ay hindi lamang nagtutuon sa kaalamang<br />

pang-akademika ngunit pati na rin sa kakayahan ng<br />

estudyante na linangin ang mga kasanayan sa pakikipagusap<br />

at pakikipagtulungan. Mula pa sa klaseng pre-school,<br />

tinuturuan ng mga guro ang mga grupo ng bata at<br />

hinihikayat na sama-samang tapusin ang mga gawain.<br />

Sa mga institusyon ng mas mataas na edukasyon, ang mga<br />

estudyante ay madalas na sama-samang gumagawa para<br />

matapos ang mga takdang-aralin at pribadong magkitakita<br />

sa mga grupo sa pag-aaral.<br />

PAARALAN AT EDUKASYON<br />

Ang karamihan ay nagpapatuloy sa<br />

kanilang pag-aaral pagkatapos ng siyam<br />

na taon ng sapilitang edukasyon.<br />

Makalipas ang siyam na taon sa elementarya at mababang<br />

paaralang sekondarya, nasa tao na ang desisyon kung<br />

gusto niyang magpatuloy sa mas mataas na edukasyon.<br />

Sa ganang ito, paunti ng paunti ang mga trabaho para sa<br />

mga taong walang pinag-aralan kung kaya ang malaking<br />

bahagi ng kabataan ay kumukuha ng edukasyong pangnegosyo<br />

o mataas na sekondaryang edukasyon. Kasunod<br />

ay pang-maikli, pang-katamtaman o matagalan na<br />

karagdagang pag-aaral.<br />

73<br />

Tagalog.indd 73 04/04/08 11:19:06


Ang Danish na sistema ng edukasyon<br />

PAARALAN AT EDUKASYON<br />

Tinatayang gulang<br />

Sentrong<br />

tagapayo sa<br />

mga career<br />

Sentrong tagapayo sa<br />

kabataan (UU)<br />

27<br />

26<br />

25<br />

24<br />

23<br />

22<br />

21<br />

20<br />

19<br />

18<br />

17<br />

16<br />

15<br />

Year group<br />

20<br />

19<br />

18<br />

17<br />

16<br />

15<br />

14<br />

13<br />

12<br />

11<br />

10<br />

10<br />

9<br />

Ph.d.<br />

Edukasyon sa<br />

pananaliksik<br />

Stx 1<br />

Matagalang mas<br />

mataas na edukasyon<br />

Hf 2 Hhx 3 Htx 4<br />

Mataas na sekondaryang edukasyon<br />

Kainamang mas<br />

mataas na edukasyon<br />

Bokasyonal na edukasyon at<br />

pagsasanay, programa ng pag<br />

sasanay sa lipunan at<br />

pangangalaga ng kalusugan, atbp.<br />

Bokasyonal na edukasyon at pagsasanay<br />

Maikling mas<br />

mataas na<br />

edukasyon<br />

Basic na bokasyonal<br />

na edukasyon<br />

at pagsasanay,<br />

trainee, mga<br />

production school,<br />

atbp.<br />

Mga espesyal na kurso<br />

Edukasyon ng may-gulang, hal. Bokasyonal na pagsasanay ng may-gulang, Boluntaryong edukasyon<br />

ng may-gulang, full-time na edukasyon ng may-gulang, pangkalahatang edukasyon ng may-gulang,<br />

mas mataas na panimulang pagsusulit, karagdagang edukasyon ng may-gulang, diploma degree<br />

program at executive master's program<br />

14<br />

8<br />

13<br />

7<br />

12<br />

6<br />

11<br />

5<br />

Elementarya at mababang paaralang sekondarya<br />

10<br />

4<br />

9<br />

3<br />

8<br />

2<br />

7<br />

1<br />

6<br />

0<br />

Pre-school<br />

1<br />

Stx: Pagsusulit sa pag-alis sa mataas na paaralang sekondarya<br />

2<br />

Hf: Mas mataas na panimulang pagsusulit<br />

3<br />

Hhx: Mas mataas na komersiyal na pagsusulit<br />

4<br />

Htx: Mas mataas na teknikal na pagsusulit<br />

Tagalog.indd 74 04/04/08 11:19:07


Elementarya at mababang<br />

paaralang sekondarya<br />

Munisipal na elementarya at mababang paaralang<br />

sekondarya at mga pribadong paaralan<br />

Lahat ng bata ay may karapatan sa libreng pag-aaral sa Danish na<br />

munisipal na elementarya at mababang paaralang sekondarya.<br />

Kasama sa pag-aaral na ito ang isang taong, pre-school kasunod<br />

ang siyam na taon sa elementarya at mababang paaralang<br />

sekondarya at ika-sampung baitang na opsyonal.<br />

Dagdag pa sa munisipal na elementarya at mababang paaralang<br />

sekondarya, mayroon ding mga independiyenteng elementarya at<br />

mababang paaralang sekondarya at mga pribadong paaralan kung<br />

saan ang pag-aaral ay binabayaran ng mga magulang. Ang mga<br />

pribadong independiyenteng elementarya at mababang paaralang<br />

sekondarya ay maaaring may ibang konseptuwal na balangkas<br />

kumpara sa mga munisipal na elementarya at mababang paaralang<br />

sekondarya, ngunit mula sa pang-akademika at panlipunang<br />

pananaw, ang mga bata ay pareho ang natututunan. Sumangguni<br />

tayo sa www.friskoler.dk para sa karagdagang detalye.<br />

Kailangan mong i-enrol ang bata sa paaralan<br />

Ang mga bata ay awtomatikong papasok sa munisipal na<br />

elementarya at mababang paaralang sekondarya sa lugar kung<br />

saan naninirahan ang pamilya. Kapag ang bata ay malapit na sa<br />

edad ng pag-aaral, ang mga magulang ay tatanggap ng sulat<br />

mula sa paaralan na nagsasaad kung kailan mo dapat i-enrol ang<br />

bata sa paaralan at paanyaya na bisitahin ang paaralan. Maaari ka<br />

rin pumili ng isa pang munisipal na elementarya at mababang<br />

paaralang sekondarya o pribadong independiyenteng elementarya<br />

at mababang paaralang sekondarya. Sa kasong iyon, ikaw ang<br />

bahala sa pagkontak sa paaaralang gusto mo.<br />

Ano ang dapat tandaan kapag sinisimulan ang pag-aaral<br />

Bago magsimulang mag-aral ang bata, ikaw ay tatanggap ng sulat<br />

kung saan nakalista ang mga praktikal na bagay na kakailanganin<br />

ng iyong anak sa paaralan, gaya ng bag na pamasok, mga panulat<br />

at baunan.<br />

Ang mga layunin ng munisipal na elementarya at<br />

mababang paaralang sekondarya<br />

Ang Danish na elementarya at mababang sekondaryang<br />

edukasyon ay nakabatay sa Danish Education Act. Sa<br />

panimula nito, isinaasaad nito ang mga sumusunod<br />

tungkol sa mga layunin ng elementarya at mababang<br />

sekondaryang edukasyon:<br />

“ § 1. “Section 1. Kasama ng mga magulang, ang<br />

elementarya at mababang paaralang sekondarya<br />

ang magbibigay sa mga mag-aaral ng mga kaalaman<br />

at kasanayan na: maghahanda sa kanila para sa higit<br />

na pag-aaral at magbibigay-hilig sa kanila na higit na<br />

matuto, matutunan ang kultura at kasaysayang Danish,<br />

magbibigay sa kanila ng kaalaman sa iba pang bansa<br />

at kultura, makakadagdag sa kanilang kaalaman sa<br />

impluwensya ng tao sa kalikasan at magsusulong sa<br />

kabuuang kalinangan ng bawat estudyante.<br />

Section 2. Ang elementarya at mababang paaralang<br />

sekondarya ay dapat bumuo ng mga pamamaraan sa<br />

paggawa at gumawa ng balangkas na nagsusulong ng<br />

kaalaman, pagkawili at kasipagan upang malinang ng<br />

mga estudyante ang kanilang imahinasyon, pagkilala at<br />

tiwala sa sarili, na sa gayon ay magbibigay kakayahan sa<br />

kanila na manindigan at kumilos.<br />

Section 3. Ang elementarya at mababang paaralang<br />

sekondarya ang maghahanda sa mga estudyante<br />

sa pakikilahok, sama-samang responsibilidad, mga<br />

karapatan at tungkulin sa malaya at demokratikong<br />

lipunan. Ang mga gawain sa paaralan ay dapat<br />

mailarawan sa malayang pag-iisip, pagkakapantaypantay<br />

at demokrasya*.<br />

PAARALAN AT EDUKASYON<br />

75<br />

Tagalog.indd 75 04/04/08 11:19:08


PAARALAN AT EDUKASYON<br />

Ang mga magulang ay may impluwensya<br />

Maging ang bata man ay pumapasok sa munisipal na<br />

elementarya at mababang paaralang sekondarya o pribadong<br />

independiyenteng paaralan, maaaring magkaroon ng<br />

impluwensya ang mga magulang sa antas ng pag-aaral<br />

at maging kasamang may-pananagutan sa edukasyon ng<br />

kanilang anak. Ang mga pribadong independiyenteng<br />

paaralan ay mga institusyon na may sariling pangasiwaan na<br />

pinatatakbo ng isang lupon na inihalal ng mga magulang.<br />

Ang mga elementarya at mababang paaralang sekondarya<br />

ay may lupon na may mga kinatawan ng paaralan at mga<br />

kinatawang inihalal mismo ng mga magulang. Ang mga<br />

munisipal na awtoridad ay nakikipagtulungan din sa mga<br />

guro at mga kinatawan ng magulang. Ang mga munisipal<br />

na awtoridad ay may kabuuang responsibilidad sa mga<br />

bagay-bagay sa paaralan.<br />

Pagtutulungan ng paaralan at tahanan<br />

Binibigyan-diin din ng mga paaralan ang positibong kontak<br />

sa mga magulang ng bawat estudyante upang maibigay sa<br />

bata ang pinakamagagandang pagkakataon para maging<br />

maayos sa paaralan. Bawat taon, ikaw ay aanyayahang<br />

dumalo sa mga pagpupulong ng paaralan at tahanan<br />

na maaaring magtuon sa kung paano natututo ang bata,<br />

paano nakakasunod ang bata sa mga pinag-aaralan, ang<br />

takdang-aralin ng bata at pakikinig sa klase.<br />

Pagtuturo<br />

Pre-school<br />

Sa pre-school, natututunan ng mga bata ang alpabeto<br />

at mga numero. Nagkakaroon sila ng bokabularyo,<br />

mga konsepto at mga pamamaraan sa paggawa sa<br />

ilang sapilitang tema, at sa pamamagitan ng paglalaro<br />

at pagtuturo ay nalalaman nila ang mga kalakaran ng<br />

paaralan at pagsasamahan. Bilang alituntunin, ang mga<br />

bata mula sa pre-school ay sama-samang magpapatuloy<br />

sa unang baitang.<br />

Ang mga bata ay magkakasama<br />

sa parehong klase<br />

Ang edukasyong Danish ay kumpleto batay sa uri.<br />

Nangangahulugan ito na ang mga bata ay maaaring<br />

magpatuloy sa parehong klase sa kabuuan ng kanilang<br />

pag-aaral.<br />

Halimbawa, ang mga magulang ay maaaring maghalal<br />

ng mga kinatawan ng magulang o makipag-usap sa mga<br />

magulang na direktang nakikipagtulungan sa mga guro<br />

tungkol sa mga pagpupulong ng magulang at guro o iba<br />

pang event. Ang pagtutulungan ng paaralan at magulang<br />

ay maaari rin gawin sa anyo na mga espesyal na hapunan o<br />

mga workshop. Ito ay nagkakaiba sa isang paaralan at sa isa<br />

pang paaralan Ang layunin ng pagtutulungan ay mabigyan<br />

ng pagkakataon ang mga magulang na makapag-ambag<br />

sa ikagagaling at edukasyon ng bata.<br />

76<br />

Tagalog.indd 76 04/04/08 11:19:09


“Mahalagang dumalo<br />

sa mga pagpupulong<br />

ng magulang at<br />

guro at makilahok sa<br />

pagtutulungan ng paaralan<br />

at magulang upang<br />

masubaybayan ang mga<br />

pinakahuling balita at<br />

makagawa ng ugnayan sa<br />

pagitan ng lipunang Danish<br />

at Arabo. Ito ay tungkol sa<br />

pagtiyak sa kinabukasan<br />

ng ating mga anak.<br />

Makikilala mo ang iba pang<br />

magulang at magkaroon<br />

ng pagkakataon na<br />

maimpluwensyahan ang<br />

edukasyon ng iyong mga<br />

anak. Kailangang mong<br />

maging bukas ang isip<br />

at handang sabihin kung<br />

ano ang iyong saloobin<br />

at ipaalam sa kanila kung<br />

ano ang iyong kakayahan.<br />

Hindi ka dapat mag-isa.<br />

At pinakamahalaga sa<br />

lahat, kailangan mong<br />

matutunan ang wika upang<br />

mas makilala mong mabuti<br />

ang mga Dane, at gayundin<br />

ikaw.”<br />

Lahat ng ito ay tungkol sa<br />

pagtiyak sa kinabukasan<br />

ng ating mga anak<br />

Si Sabah Elawi ay<br />

nagtungo sa Denmark<br />

mula sa Palestine noong<br />

1990. Siya ay isang guro sa<br />

elementarya at mababang<br />

paaralang sekondarya at<br />

ina ng dalawang anak.<br />

77<br />

Tagalog.indd 77 04/04/08 11:19:10


PAARALAN AT EDUKASYON<br />

Math, wika, panlipunan at natural na agham<br />

Itinatadhana ng batas na ang mga estudyante ay dapat<br />

matuto ng ilang bagay sa paaralan. Dagdag pa, nasa bawat<br />

paaralan ang pagpapasya kung paano nito isasaayos ang<br />

pagtuturo.<br />

Sa elementarya at mababang paaralang sekondarya,<br />

Ang mga bata ay natututo ng matematika, wika, agham<br />

panlipunan at natural na agham. Natututo rin sila tungkol<br />

sa kultura at kasaysayang Danish at tungkol sa iba pang<br />

bansa at ang kanilang kultura.<br />

Layunin din ng paaralan na patibayin ang pagsulong ng<br />

mag-aaral at pasiglahin ang kanilang imahinasyon at<br />

hilig sa pag-aaral.<br />

Mga pambansang pagsusulit<br />

Sa kabuuan ng kanilang pag-aaral, lahat ng mag-aaral<br />

ay naghihintay sa ilang serye ng pagsusulit sa iba’t-ibang<br />

subject. Ang mga pagsusulit na ito ay hinati-hati sa mga<br />

baitang at mga subject:<br />

Ang layunin ng mga pagsusulit ay masuri kung ano<br />

ang natututunan ng mga mag-aaral. Ang mga resulta<br />

ay ginagamit sa pagpaplano ng syllabus sa pagtuturo<br />

upang ito ay makasabay sa mga kakayahan ng bawat<br />

mag-aaral.<br />

Nakasulat na plano sa mag-aaral<br />

Ang plano sa mag-aaral ay dapat magtaglay ng impormasyon<br />

tungkol sa kung paano pinag-aaralan at sinusuri ang<br />

pakinabang na nakukuha ng mag-aaral mula sa syllabus<br />

sa kabuuan ng taon. Dapat din isaaad ng mga plano sa<br />

mag-aaral kung paano susundan ng guro at mag-aaral<br />

ang mga natamong resulta. Ang plano sa mag-aaral<br />

ay dapat ihanda na kahit minsan sa isang taon at dapat<br />

pagtuunan ang lahat ng subject na itinuturo sa mag-aaral.<br />

Ang plano sa mag-aaral ay dapat ipadala sa mga magulang.<br />

Ang plano ay maaari rin maglaman ng mga kasunduan<br />

tungkol sa mga paraan kung saan ang mga magulang<br />

ay maaaring mag-ambag para sa positibong edukasyon<br />

ng bata at impormasyon tungkol sa pag-uugali ng bata<br />

at ikagagaling sa paaralan.<br />

78<br />

Ika-2 baitang:<br />

Ika-3 baitang:<br />

Ika-4 baitang:<br />

Ika-6 baitang:<br />

Ika-7 baitang:<br />

Ika-8 baitang:<br />

Danish/reading<br />

Math<br />

Danish/reading<br />

Danish/reading at math<br />

English<br />

Danish/reading, geography, biology<br />

at physics/chemistry<br />

Mayroon din boluntaryong pagsusulit sa Danish bilang<br />

pangalawang wika sa ika-5 at ika-7 baitang.<br />

Mga grado sa mga nakakatandang baitang<br />

Mga mag-aaral lamang sa ika-8, ika-9 at ika-10 baitang<br />

ang binibigyan ng grado.<br />

Dalawang beses sa isang taon, ang mga mag-aaral ay<br />

binibigyan ng mga grado sa mga subject kung saan sila<br />

ay magkakaroon ng mga panghuling pagsusulit. Ang<br />

mga subject na ito ay:<br />

• Danish<br />

• Math<br />

• English<br />

• German<br />

• French<br />

• Physics/chemistry<br />

• Biology<br />

• Geography<br />

• History<br />

• <strong>Social</strong> science<br />

• Christian studies<br />

• Needlework<br />

• Woodwork<br />

• Domestic science<br />

Tagalog.indd 78 04/04/08 11:19:17


PAARALAN AT EDUKASYON<br />

Kapwa lalaki at babae ay may<br />

pare-parehong subject<br />

Pare-parehong subject ang itinuturo sa mga lalaki at<br />

babae. Pantay na ipinatutupad ito sa mga akademikal<br />

na subject na gaya ng Danish, English, social science<br />

at math at mga mapanlikhang subject. Kapwa lalaki at<br />

babae ay natututong manahi, magluto at gumamit ng<br />

mga tool. Sabay na naglalaro ng sport ang mga lalaki at<br />

babae ngunit magkahiwalay na naliligo.<br />

Christian science at iba pang relihiyon<br />

Ang Christian science ay may kinalaman sa mga ordinaryong<br />

katanungan tungkol sa Kristiyanismo pati na rin sa iba<br />

pang relihiyon at mga pananaw sa buhay.<br />

Ang pagtuturo ay hindi nangangaral ng relihiyon subalit<br />

nagsasabi ng tungkol sa Kristiyanismo at iba pang relihiyon.<br />

Ang pag-aral ay nakakatulong sa pagbibigay ng kaalaman<br />

sa mga bata tungkol sa kahalagahan ng relihiyon sa<br />

modernong lipunan.<br />

Ang iyong anak ay maaaring hindi isama sa pag-aaral ng<br />

Christian science. Magtanong sa paaralan ng iyong anak.<br />

Sex education<br />

Ang mga bata ay tumatanggap ng sex education sa<br />

paaralan Dito, natututunan nila ang tungkol sa kung paano<br />

gumagana ang katawan. Pinag-uusapan nila ang tungkol<br />

sa pag-ibig at pag-iibigan. At naririnig nila ang tungkol sa<br />

kung paano nabubuo ang bata at contraception.<br />

Ang sex education ay hindi isang subject sa timetable<br />

ng paaralan. Gayunman, ang kalusugan, sex education<br />

at buhay may-pamilya ay mga kinakailangang subject.<br />

Kagaya rin ito ng highway code at edukasyon at kaalaman<br />

sa negosyo.<br />

79<br />

Tagalog.indd 79 04/04/08 11:19:17


PAARALAN AT EDUKASYON<br />

Magkatuwang na pagpapasya at demokrasya<br />

Dapat ihanda ng paaralan ang mga bata sa pamumuhay<br />

sa isang malaya, demokratikong lipunan na nagbibigay ng<br />

responsibilidad at pagkakapantay-pantay. Ito ang dahilan<br />

kung bakit sila natututong makilahok sa pagdedesisyon<br />

at maging responsable.<br />

Ang mga kapulungan ng magaaral<br />

ay pinakikinggan<br />

Ang mga bata ay natututong magpahayag ng kanilang<br />

mga opinyon. Maaari silang bumuo ng mga kapulungan<br />

ng mag-aaral na kinokonsulta pagdating sa paggawa ng<br />

mahahalagang desisyon sa paaralan.<br />

School camp sa isang ligtas na lugar<br />

Ang school camp ay bahagi ng edukasyon sa paaralan,<br />

na nagbibigay ng oportunidad sa mga mag-aaral na<br />

magkaroon ng mga solidong karanasan. Ang mga guro<br />

ay nagtuturo, nagpapayo at tumitingin sa mga bata.<br />

Tinatalakay ng mga guro ang mga praktikal na<br />

katanungan gaya ng pagkain at pagtulog sa labas ng<br />

tahanan kasama ang mga magulang upang maging<br />

kampante sila sa paglalakbay ng kanilang mga anak.<br />

School camp<br />

Ang school camp ay paglalakbay ng klase na may<br />

akademikang nilalaman. Ang school ay laging tumatagal<br />

ng ilang araw. kasama ng ilan sa mga guro nila, ang mga<br />

mag-aaral ay umaalis sa kanilang paaralan at sama-samang<br />

namumuhay ng ilang araw, halimbawa, sa isang kubo ng<br />

scout o katulad na kapaligiran na nagbibigay ng lugar sa<br />

pagtuturo, pagtitipon-tipon at magdamagang pananatili.<br />

Ang school camp ay bumubuo sa isang bahagi ng syllabus<br />

ng paaralan. May mahalagang bahaging ginagampanan<br />

din ito sa buhay panlipunan ng klase at pagsasamahan<br />

ng mag-aaral.<br />

Bago umalis, ang mga bata ay naghahanda sa paglalakbay<br />

sa pagbabasa ng mga teksto, pagkalap ng impormasyon,<br />

pagtapos ng mga takdang-aralin at mga sanaysay sa mga<br />

akademikang paksa na may kaugnayan sa paglalakbay.<br />

Sa school camp, ang mga bata ay sama-samang magluluto,<br />

sasakay ng bus at bisikleta, pupunta sa mga museo, mga<br />

tanawin at mga kumpanya, magsisiga, maglalakad-lakad<br />

at sama-samang maglalaro. Ang mga lalaki at babae ay<br />

natutulog sa magkahiwalay na dormitoryo.<br />

80<br />

Tagalog.indd 80 04/04/08 11:19:19


Ang dalas at tagal ng mga school camp ay nagkakaiba sa<br />

isang paaralan at sa isa pang paaralan. Ang mga paglalakbay,<br />

gayunman, ay palaging mayroong ilang magdamagang<br />

paninirahan.<br />

Danish bilang pangalawang wika<br />

Mula sa edad na tatlo, ang mga bilingual na bata ay<br />

maaaring humingi ng tulong upang matuto ng Danish,<br />

kung saan kailangan. Ito ay isang serbisyong ibinibigay<br />

ng munisipal na awtoridad kasunod ng pagsusuri ng<br />

isang espesyalista sa wika tungkol sa lingguwistikal na<br />

pagsulong ng bata. Ang serbisyo ay binubuo ng ilang<br />

espesyal na gawain sa nursery o day care. Ang mga<br />

batang inaalagaan sa tahanan ay binibigyan ng 15 oras<br />

ng language stimulation sa isang linggo.<br />

Kung ang bata ay nahihirapan makasunod<br />

Kung ang iyong anak ay nahihirapan makasunod sa<br />

paaralan, maaari siyang tumanggap ng karagdagan o<br />

tulong na pag-aaral. Maaari itong gawin habang may<br />

klase o kaagad pagkatapos ng klase. Makipag-usap sa<br />

guro ng klase tungkol sa mga maaaring gawin.<br />

Mga panghuling pagsusulit<br />

Tinatapos ng mga mag-aaral ang elementarya at mababang<br />

paaralang sekondarya sa pamamagitan ng isang pagsusulit<br />

sa ika-9 na baitang. Maaari rin nilang piliin na magpatuloy<br />

sa ika-10 baitang, na natatapos din sa final exam. Pagkatapos<br />

nito, ang mga mag-aaral ay maaaring mag-enrol sa isang<br />

kurso sa pagssanay sa negosyo o magpatuloy sa mataas<br />

na sekondaryang edukasyon.<br />

PAARALAN AT EDUKASYON<br />

Kapag sinimulan ng isang bilingual na bata ang<br />

elementarya at mababang paaralang sekondarya, isang<br />

pagsusuri ang isinasagawa para malaman kung kailangan<br />

ng tulong ng bata sa Danish bilang pangalawang wika.<br />

Kung kinakailangan, ang bata ay maaaring tumanggap<br />

ng espesyal na pag-aaral ng Danish bilang pangalawang<br />

wika sa sarili nitong paaralan o sa iba. Ito ay nakahanda<br />

para sa mga bata mula sa pre-school hanggang sa ika-10<br />

baitang, kung kinakailangan.<br />

Pagtuturo sa katutubong wika<br />

Ang mga munisipal na awtoridad ay dapat magbigay ng<br />

pagtuturo sa katutubong wika sa mga mag-aaral na mula<br />

sa Greenland at sa Faroe Islands at sa mga mag-aral na<br />

ang mga magulang ay mga mamamayan ng EU o EEA.<br />

Gayunman, ang pagtuturo ay gagawin lamang kung may<br />

sapat na bilang ng nakarehistrong mag-aaral.<br />

Ang mga munisipal na awtoridad ay maaaring magbigay<br />

ng boluntaryong pagtuturo sa katutubong wika sa mga<br />

mag-aaral na mula sa ibang bansa. Ang mga munisipal na<br />

awtoridad ay maaaring maningil para sa serbisyong ito.<br />

81<br />

Tagalog.indd 81 04/04/08 11:19:20


PAARALAN AT EDUKASYON<br />

Continuation school<br />

Ang mga mag-aaral ay nakatira sa paaralan<br />

Maraming kabataan ang pumipili ng isa o higit pang taon<br />

sa continuation school sa ika-8, ika-9 o ika-10 baitang.<br />

Ang mga continuation school ay mga paaralang libre<br />

ang tirahan kung saan tumutuloy ang mga mag-aaral.<br />

Ang mga continuation school ay nagbibigay sa mga<br />

mag-aaral ng alternatibong paraan ng pagtatapos ng<br />

elementarya at mababang sekondaryang edukasyon.<br />

Maraming kabataan ang pumipili ng continuation school<br />

dahil nais nilang sumubok ng bago o dahil kailangan<br />

nilang umalis muna sa tahanan.<br />

Kailangan mong magbayad para magpatuloy<br />

Kalinangang pantao<br />

Sa pamamagitan ng pagtuturo at pagsasamahan, dapat<br />

patatagin ng mga continuation school ang kaalaman sa<br />

buhay, pangkalahatang kaalaman at kalinangang pangdemokrasya<br />

ng mag-aaral, at ang pagtuturo sa gayon ay<br />

naglalayong pagtuunan ang pangkalahatang pagpapalaki,<br />

kalinangang pantao at kahustuhan ng pag-iisip ng magaaral.<br />

Sa dahilang ito, maraming continuation schools<br />

ang nagtutuon sa mapanlikha at praktikal na subject na<br />

gaya ng drama, musika, sport, potograpiya, pagsasaka at<br />

iba’t-ibang uri ng handicraft. Subalit ang mga layunin ng<br />

pagtuturo sa kanila ay katulad sa munisipal na elementarya<br />

at mababang paaralang sekondarya, at sa karamihan ng<br />

continuation school ang mga mag-aaral ay naghihintay sa<br />

kanilang panghuling ika-9 at ika-10 baitang na pagsusulit.<br />

Ilang espesyal na continuation school ay nagbibigay<br />

ng tulong na pag-aaral, halimbawa, sa mga hirap na<br />

magbasang mag-aaral.<br />

Ang pagtuloy sa isang continuation school ay maaaring<br />

magsulong sa kalinangang pang-akademiya ng magaaral.<br />

Halimbawa, maaari silang makahingi ng tulong<br />

sa takdang-aralin at ekstrang pag-aaral sa Danish. Ang<br />

pagtuloy sa isang continuation school ay magaling na<br />

paraan din ng paghahanda sa edukasyong pangkabataan<br />

at pagtatatag ng panlipunang network.<br />

Alamin ang iba pa sa pag-log sa www.efterskole.dk<br />

82<br />

Tagalog.indd 82 04/04/08 11:19:20


Sa labas ng klase<br />

Mga after-school center at ang plano<br />

sa after-school na pangangalaga<br />

Ang mga bata ay maaaring mabantayan sa mga after-school<br />

center o sa mga plano sa after-school na pangangalaga<br />

(SFO) hanggang magsimula sila sa ika-3 o ika-4 na baitang.<br />

Dito, ang mga bata ay maaaring maglaro kasama ng<br />

kanilang mga kaibigan, gumawa ng takdang-aralin at<br />

sumali sa iba’t-ibang aktibidad. Ang mga after-school<br />

center at SFO ay bukas araw-araw hanggang alas-singko<br />

o alas-sais ng hapon.<br />

Kailangan mong mag-apply sa iyong munisipal na awtoridad<br />

para sa lugar sa isang after-school center o planong SFO.<br />

Kailangan mong sagutin ang ilan sa mga gastusin para<br />

sa serbisyong pangangalaga na ito, maliban kung ikaw<br />

ay binigyan ng libreng lugar. Maaari kang mag-apply sa<br />

iyong munisipal na awtoridad para sa libreng lugar.<br />

mga pang-akademika at mapanlikhang subject na gaya<br />

ng musika, potograpiya at ceramics, matuto tungkol sa<br />

IT at tumanggap ng panuto sa kung paano sumakay sa<br />

moped. Maaari ka rin makipagkita sa iba pang kabataan at<br />

magsama-sama. Maraming paaralan ang nag-oorganisa<br />

ng mga party tuwing Biyernes.<br />

Ang isang paaralang pangkabataan ay maaaring may fulltime<br />

na timetable ng paaralan na may opsyon na hintayin<br />

ang parehong mga pagsusulit kagaya sa elementarya at<br />

mababang paaralang sekondarya. Ang ilan ay mayroon<br />

din mga club at iba pang panlibangang aktibidad, ang<br />

ilan ay kailangang bayaran ng mga kasali. Magtanong sa<br />

iyong munisipal na awtoridad, paaralang pangkabataan o<br />

konsultahin ang Youth Education Guidance Service.<br />

PAARALAN AT EDUKASYON<br />

Tulong sa takdang-aralin<br />

Sa maraming munisipalidad, ang mga paaralan, library<br />

at mga lokal na organisasyon ay nagtutulungan upang<br />

makapagbigay ng tulong sa takdang-aralin sa mga batang<br />

nangangailangan. Magtanong sa iyong paaralan, library<br />

o munisipal na awtoridad.<br />

Mga club para sa mga mas may-gulang na bata<br />

Ang ilang munisipal na awtoridad ay mayroon ding<br />

mga club na panlibangan. Ang mga bata ay maaaring<br />

magpunta sa mga club kapg nakalakihan na nila ang<br />

mga after-school center o mga SFO.<br />

Mga paaralang pangkabataan<br />

Lahat ng munisipal na awtoridad ay may mga paaralang<br />

pangkabataan para sa mga batang 14 hanggang 18.<br />

Ang mga paaralang pangkabataan ay isang paraan<br />

ng pagdaragdag sa edukasyon sa paaralan sa iyong<br />

bakanteng oras. Ang pag-enrol ay boluntaryo at ang<br />

pag-aaral ay libre. Ang mga paaralang pangkabataan ay<br />

bukas sa hapon at gabi, at dito ay posibleng kumuha ng<br />

83<br />

Tagalog.indd 83 04/04/08 11:19:21


Pagkatapos ng elementarya at mababang paaralang<br />

sekondarya<br />

PAARALAN AT EDUKASYON<br />

84<br />

Edukasyong pangkabataan<br />

Kapag natapos mo na ang iyong basic na pag-aaral sa ika-9<br />

o ika-10 baitang, maaari kang mag-apply para mai-enrol<br />

sa isang programang pang-edukasyon na pangkabataan.<br />

Ang mga programang pang-edukasyon na pangkabataan<br />

ay mga kurso na panimulang pag-aaral o mga programa<br />

sa propesyonal na kuwalipikasyon na kadalasang tumatagal<br />

ng tatlo o apat na taon. Ang mga programang ito ay libre<br />

at ang mga estudyante ay maaaring kumuha ng SU, ang<br />

plano na tulong pinansyal at loan sa edukasyong pangestado,<br />

kapag umabot sila ng 18.<br />

Ang plano na tulong pinansyal at loan<br />

sa edukasyong pang-estado<br />

Ang plano na tulong pinansyal at loan sa edukasyong<br />

pang-estado, SU, ay isang uri ng pinansyal na tulong na<br />

ibinibigay sa mga estudyante habang sila ay nag-aaral. Ang<br />

SU ay binubuo ng libreng tulong pinansyal na, gayunman,<br />

ay nabubuwisan. Dagdag pa sa tulong pinansyal, ang<br />

mga estudyante ay maaaring mag-loan na dapat bayaran<br />

uli kapag natapos nila ang kanilang pag-aaral. Upang<br />

maging kuwalipikado sa SU, ang edukasyon na iyong<br />

nai-enroll ay dapat maaprubahan para sa tulong pinansyal<br />

sa edukasyong pang-estado, at hindi ka pinapayagan<br />

tumanggap ng iba pang uri ng tulong ng estado para<br />

sagutin ang mga gastos sa pamumuhay.<br />

Kung ikaw ay hindi isang mamamayang Danish<br />

Kung ikaw ay hindi isang mamamayang Danish, maaari<br />

kang mag-apply sa Danish Educational Support Agency<br />

at hingin na mailagay sa patas na katayuan kasama ng<br />

mga mamamayang Danish bago ka mag-apply.<br />

Posible ito kung, halimbawa, ikaw ay lumipat sa Denmark<br />

kasama ng iyong mga magulang bago ang iyong ika-20<br />

taong kaarawan at nakatira pa rin dito, kung ikaw ay kasal<br />

sa isang mamamayang Danish at tumira sa bansa sa loob ng<br />

dalawang taon, o kung ikaw ay may suwelduhang trabaho<br />

sa Denmark bago ka nagsimula sa iyong pag-aaral.<br />

Kung ikaw ay isang mamamayan ng EU o EEA, maaari kang<br />

mag-apply na mailagay sa patas na katayuan kasama ng<br />

mga mamamayang Danish alinsunod sa mga regulasyon ng<br />

EU. Alamin ang iba pa sa pag-log sa www.su.dk. Karamihan<br />

sa mga alituntunin ng SU ay magkakapareho anuman<br />

ang pinag-aralan. Ngunit mayroong, gayunman, ilang<br />

pagkakaiba para sa mga programang pang-edukasyon<br />

na pangkabataan at yaong sa mas mataas na edukasyon.<br />

Sumangguni tayo sa www.su.dk para sa karagdagang<br />

detalye.<br />

Maaaring maimpluwensyahan ng lahat<br />

ang edukasyonal na nilalaman<br />

Sa lahat ng institusyong pang-edukasyon, Maaaring<br />

iorganisa ng mga mag-aaral at estudyante ang kanilang<br />

mga sarili sa iba’t-ibang grupo - mga pang-akademikang<br />

kapulungan ng estudyante, mga kapulungan ng estudyante<br />

or mga kapulungan ng mag-aaral. Ang mga grupong ito<br />

ang nangangalaga sa mga interes ng mga estudyante<br />

at humihiling tungkol sa nilalaman ng pinag-aaralan<br />

at kalidad. Ang lahat ay maaaring mangimpluwensya<br />

sa kanilang edukasyon sa pagtakbo sa halalan sa isang<br />

kapulungan ng mag-aaral o estudyante.<br />

Edukasyon sa mataas na paaralang<br />

sekondarya<br />

Dalawa hanggang tatlong taon<br />

Ang edukasyon sa mataas na paaralang sekondarya ay<br />

tumatagal ng dalawa hanggang tatlong taon at nagbibigay<br />

daan sa mga programa ng mas mataas na edukasyon.<br />

Ang edukasyon sa mataas na paaralang sekondarya ay<br />

binubuo ng:<br />

• Ang Danish na pangkalahatang mataas na<br />

paaralang sekondarya (stx), na tatlong taong kurso<br />

at nagtatapos sa pagsusulit sa pagpasok sa unibersidad. Sa<br />

ilang paaralan (mga kurso ng estudyante), ang programa<br />

Tagalog.indd 84 04/04/08 11:19:22


PAARALAN AT EDUKASYON<br />

ay maaaring tapusin sa dalawang taon na full-time na pagaaral.<br />

Ang layunin ng programa ay maihanda ang mga<br />

estudyante sa mas mataas na edukasyon. Ang programa<br />

ay naglalayon din na magbigay ng pangkalahatang<br />

edukasyon. Nangangahulugan ito na ang mga magaaral<br />

ay dapat matutong makipag-ugnayan sa mundo<br />

sa labas, sa kanilang kapwa tao, kalikasan, lipunan at sa<br />

kanilang sariling kalinangan. Para matanggap, bilang<br />

minimum na requirement dapat ay nakapasa ka sa final<br />

exam ng ika-9 na baitang sa munisipal na elementarya<br />

at mababang paaralang sekondarya. Maaaring hilingin<br />

sa iyo na hintayin ang entrance exam, o maaari kang<br />

tanggapin ng mataas na paaralang sekondarya batay sa<br />

pagsusuring akademika.<br />

• Ang Mas Mataas na Panimulang Pagsusulit, HF,na<br />

dalawang taong kurso. Ang layunin ng programa<br />

ay maihanda ang mga estudyante sa mas mataas na<br />

edukasyon. Ang programa ay naglalayon din na magbigay<br />

ng pangkalahatang edukasyon. Nangangahulugan ito<br />

na bunga ng kanilang pag-aaral, ang mga mag-aaral ay<br />

dapat matutong makipag-ugnayan sa mundo sa labas,<br />

sa kanilang kapwa tao, kalikasan, lipunan at sa kanilang<br />

sariling kalinangan. Para matanggap, dapat ay nakatapos<br />

ka ng ika-10 baitang ng munisipal na elementarya at<br />

mababang paaralang sekondarya o katulad nito. O dapat<br />

ay makapasa ka sa isang espesyal na entrance exam.<br />

• Edukasyon sa kolehiyo sa negosyo: Ang Mas<br />

mataas na komersyal na pagsusulit (hhx) at<br />

Mas mataas na teknikal na pagsusulit (htx), ay<br />

parehong tig-tatlong taong kurso. Ang layunin ng<br />

programa ay maihanda ang mga estudyante sa mas<br />

mataas na edukasyon. Ang programa ay naglalayon<br />

din na magbigay ng pangkalahatang edukasyon.<br />

Nangangahulugan ito na bunga ng kanilang pag-aaral,<br />

ang mga mag-aaral ay dapat matutong makipagugnayan<br />

sa mundo sa labas, sa kanilang kapwa tao,<br />

kalikasan, lipunan at sa kanilang sariling kalinangan.<br />

Para matanggap, bilang minimum na requirement<br />

dapat ay nakapasa ka sa final exam ng ika-9 na baitang<br />

sa munisipal na elementarya at mababang paaralang<br />

sekondarya. Maaaring hilingin sa iyo na hintayin ang<br />

entrance exam, o maaari kang tanggapin ng paaralan<br />

batay sa pagsusuring akademika.<br />

85<br />

Tagalog.indd 85 04/04/08 11:19:23


PAARALAN AT EDUKASYON<br />

86<br />

Pagsasanay sa negosyo<br />

125 na iba’t-ibang kursong mapagpipilian<br />

May 125 na iba’t-ibang programang mapag-aaralan, halimbawa,<br />

karpentero, tubero, mason, sales assistant, electrician, chef<br />

at data technician. Ang mga kurso ay ginagawa sa mga<br />

kolehiyong bokasyonal at libre. Para matanggap, kailangan<br />

ay mayroon kang edukasyon na tumutugma sa siyam na<br />

taon ng elementarya at mababang paaralang sekondarya. Sa<br />

kabuuan ng kurso, kapwa ang estudyante at ang pagsasanay<br />

ay dapat makamit ang mga naitakdang layunin.<br />

Danish exam<br />

Kung hindi ka nakapasok sa isang paaralang Danish o<br />

nagkaroon pagkamamamayang Danish, maaaring hingin<br />

sa iyo ng kolehiyo na makapasa sa isang espesyal na Danish<br />

exam upang matanggap.<br />

1½ hanggang 5½ taon<br />

Tumatagal ng mula 1½ hanggang 5½ taon para matapos ang<br />

bokasyonal na pagsasanay, lahat ay depende sa specialist<br />

area na iyong pinag-aaralan. Ang pagsasanay ay natatapos sa<br />

nakumpletong pagsasanay bilang manggagawa o panghuling<br />

bokasyonal na pagsusulit, na mismong final exam.<br />

Paaralan at praktikal na pagsasanay<br />

May ilang kurso ng pagsasanay na limitado sa kolehiyo.<br />

Karamihan, gayunman, ay nagsasalitan sa pagitan ng pagsasanay<br />

sa kolehiyo at praktikal na negosyo.<br />

Panibagong pagsasanay bilang manggagawa<br />

Kung gugustuhin mong agad na simulan ang iyong praktikal<br />

na pagsasanay, karamihan sa mga kurso sa bokasyonal na<br />

pagsasanay ay nag-aalok ng kasunduan sa pagsasanay bilang<br />

manggagawa sa isang kumpanya kung saan kinukumpleto<br />

ng mga estudyante ang karamihan sa kanilang pagsasanay.<br />

Ito ay tinatawag na craft apprenticeship. Nakasalalay sa iyo<br />

ang paghanap ng kumpanya na handang pumasok sa isang<br />

pakikipagkasunduan sa iyo sa pagsasanay bilang manggagawa.<br />

Kailangan mong maghanda ng plano ng pagsasanay. Ang kolehiyo<br />

at ang kumpanya ay tutulong sa iyo sa bagay na ito.<br />

SU at suweldo<br />

Ang pagsasanay sa kolehiyong bokasyonal ay libre. Maaari<br />

kang kumuha ng SU para sa bahagi ng kurso na ginagawa sa<br />

kolehiyo. Kapag ikaw ay nasa bokasyonal na pagsasanay, ikaw<br />

ay tatanggap ng suweldo ng nagsasanay na manggagawa.<br />

Ang halaga ay magdedepende sa napiling subject at ang<br />

iyong edad.<br />

Katulong sa lipunan at pangangalaga ng kalusugan<br />

Ang isang katulong sa lipunan at pangangalaga ng kalusugan<br />

ay nagbabantay sa matatanda, sa may-sakit at may-kapansanan<br />

na nangangailangan ng espesyal na personal na pangangalaga<br />

at praktikal na tulong. Ang gawain ay ginagawa sa mga<br />

pribadong tahanan, mga nursing home at sa mga plano ng<br />

sama-samang pabahay.<br />

Ang kurso ay tumatagal ng isang taon at dalawang buwan.<br />

Ang sandwich course ay hinati sa humigit-kumulang anim na<br />

buwan sa kolehiyong bokasyonal at walong buwan sa praktikal<br />

na pagsasanay. Sa pag-enrol, kailangan mong mag-apply sa<br />

isang kolehiyo sa lipunan at pangangalaga ng kalusugan sa<br />

iyong munisipal na awtoridad. Kung natanggap ka, ikaw ay<br />

bibigyan ng pagsasanay bilang manggagawa sa ospital o<br />

munisipal na awtoridad. Maaari mong piliin na magsimula sa<br />

kolehiyo o sa praktikal na pagsasanay.<br />

Ang kurso ay libre at tatanggap ka ng suweldo ng nagsasanay<br />

na manggagawa sa kabuuan ng iyong pagsasanay.<br />

Assistant sa lipunan at pangangalaga ng kalusugan<br />

Kapag nakatapos ka na bilang katulong sa lipunan at pangangalaga<br />

ng kalusugan, maaari kang magpatuloy para magsanay bilang<br />

isang assistant sa lipunan at pangangalaga ng kalusugan. Ang<br />

mga assistant sa lipunan at pangangalaga ng kalusugan ay<br />

nagtatrabaho sa mga ospital, nursing home at mga institusyon<br />

para sa may-kapansanan sa katawan at pag-iisip. Ang kurso<br />

ay tumatagal ng isang taon at walong buwan. Tatanggap ka<br />

ng suweldo ng nagsasanay na manggagawa sa kabuuan ng<br />

iyong pagsasanay.<br />

Tagalog.indd 86 04/04/08 11:19:24


Mga production college<br />

Kung ikaw ay mas bata sa edad na 25, hindi nakatapos<br />

ng programang pang-edukasyon na pangkabataan at<br />

nangangailangan ng panahon upang pag-isipan ang iyong<br />

career sa hinaharap, maaari kang matanggap sa isang<br />

production college. May humigit-kumulang 100 production<br />

college na nakakalat sa bansa. Magkakaibang-magkakaiba sila<br />

sa uri ngunit binubuo ng iba’t-ibang workshop at pagsasanay<br />

sa pangkalahatang paksa. Ang mga estudyante ay gumagawa<br />

sa production at gumagawa ng mga takdang-aralin na may<br />

layuning maibenta ang kanilang ginagawa. Kailangan mong<br />

mag-apply sa college para matanggap, at dapat aprubahan<br />

ng Youth Education Guidance Service* ng iyong munisipal<br />

na awtoridad ang iyong pananatili doon.<br />

PAARALAN AT EDUKASYON<br />

Basic na bokasyonal na edukasyon<br />

at plano ng pagsasanay (egu)<br />

Ang mga munisipal na awtoridad ay dapat magbigay ng<br />

espesyal na basic na bokasyonal na edukasyon at plano ng<br />

pagsasanay para sa mga kabataan na mas bata sa edad na<br />

30 na nakatira sa awtoridad na nakaranas ng kahirapan sa<br />

paghanap ng trabaho o edukasyon.<br />

Ang egu ay isang praktikal na plano ng pagsasanay na<br />

nanglalayong makatulong sa mga kalahok na makahanap<br />

ng trabaho o makapagpatuloy sa mas mataas na edukasyon.<br />

Ang kurso ay karaniwang tumatagal ng dalawang taon at<br />

binubuo ng pag-aaral sa kolehiyo at praktikal na pagsasanay.<br />

Ito ay ginawa para sa mga pangangailangan at kagustuhan<br />

ng tao at sa mga oportunidad sa pagtatrabaho at praktikal<br />

na pagsasanay sa lokal na lugar.<br />

Kasunod ng kasunduan sa mga munisipal na awtoridad,<br />

ang mga production at bokasyonal na college ay maaaring<br />

magbigay ng mga kursong egu.<br />

Magtanong sa isang tagapayo sa edukasyon<br />

- Sa mga indibidwal na kolehiyo at institusyong pang-edukasyon ang<br />

mga tagapayo sa edukasyon ay naroon upang magpayo sa iyo sa kung<br />

anong kurso ang pinakamabuti para sa iyong mga pangangailangan.<br />

Maaari ka rin humingi ng payo mula sa Youth Education Guidance<br />

Service sa iyong munisipal na awtoridad.<br />

Alamin ang iba pa sa pag-log sa www.borger.dk o<br />

www.uddannelsesguiden.dk<br />

87<br />

Tagalog.indd 87 04/04/08 11:19:24


“Ang aking ama ay isang<br />

inhinyero kung kaya nung<br />

una ay naisip kong sumunod<br />

sa kanyang mga yapak.<br />

Subalit napagpasyahan<br />

kong magsanay bilang<br />

isang craftsman. Gusto<br />

ko ang aking trabaho<br />

at paggawa sa iba’tibang<br />

itinatayong lugar.<br />

masayang-masaya ako sa<br />

programa ng pagsasanay at<br />

wala akong pinagsisisihan<br />

sa aking napili; walang<br />

kaibahan sa pagtrato sa akin<br />

at sa iba pang estudyante.<br />

Hindi mahalaga kung<br />

nagsanay kang maging<br />

isang inhinyero o isang<br />

craftsman. Ang suweldo ay<br />

pareho lang at tinatamo mo<br />

ang parehong respeto.”<br />

Ako ay nagtatamo ng<br />

magandang kita at<br />

respeto<br />

Si Mohsin N. Rashad<br />

ay isang Turk na dating<br />

nakatira sa Iraq. Noong<br />

2001, siya ay nagtungo sa<br />

Denmark. Siya ngayon ay<br />

nagsasanay na maging<br />

isang tubero.<br />

88<br />

Tagalog.indd 88 04/04/08 11:19:25


Trainee o on-the-job na sesyon ng pag-aaral<br />

Sa ilang kalakalan, ang mga kabataan sa pagitaan ng 15<br />

at 18 ay maaaring pumasok sa 3-6 na buwan kasunduan<br />

sa pagtatrabaho bilang trainee sa isang kumpanya kung<br />

saan sila ay tatanggap ng suweldo ng isang trainee. Ang<br />

layunin ng plano sa trainee ay upang pumasok sa isang<br />

aktuwal na kasunduan sa pagsasanay ang kapwa partido.<br />

Magtanong sa Youth Education Guidance Service.<br />

Payo tungkol sa edukasyon at<br />

pagtatrabaho<br />

Ngayon ay mas maraming oportunidad sa edukasyon<br />

kaysa dati. Ang ilang programang pang-edukasyon ay<br />

nakabatay sa prinsipyo, habang ang iba ay nagtutuon<br />

sa mga kalakalan. Mahalagang humanap ng edukasyon<br />

na tumutugma sa mga pangangailangan at interes ng<br />

indibidwal. Sa paaralan, ang mga bata ay binibigyan ng<br />

pagpapayo sa career na naglalayong iharap sila sa Danish<br />

na sistema ng edukasyon at sa job market.<br />

Ang tagapayo<br />

Ang tagapayo ay isang tao na nakikipag-usap sa mga<br />

kabataan at mga magulang tungkol sa pipiliing propesyon<br />

at edukasyon. Ang tagapayo ay tumutulong sa paghanap<br />

ng impormasyon tungkol sa iba’t-ibang programang<br />

pang-edukasyon at nagpapaliwanag ng mga kinakailangan<br />

sa pag-aaral. Sa ganitong paraan, ang mga estudyante<br />

ay natutulungan sa pagpili ng mga programa kung saan<br />

sila ay kuwalipikado - at kayang tapusin.<br />

May iba’t-ibang uri ng tagapayo. Sa elementarya at<br />

mababang paaralang sekondarya, ang tagapayo ay<br />

kilala bilang UU counsellor (Tagapayo sa edukasyong<br />

pangkabataan), habang sa iba pang institusyong pangedukasyon<br />

siya ay tinatawag na tagapayo ng career o<br />

gabay na tagapayo sa edukasyon at bokasyon.<br />

Tagapayo sa edukasyong pangkabataan (UU)<br />

Ang Youth Education Guidance Service ay nagbibigay<br />

ng tulong at payo tungkol sa edukasyon at pagtatrabaho<br />

sa lahat ng kabataan sa ilalaim ng edad na 25. ang UU ay<br />

nakikipagtulungan sa mga paaralan upang makapagbigay<br />

ng impormasyon na nakakatulong sa mga kabataan na<br />

pumili ng edukasyon. Ang UU ay maaaring kontakin sa<br />

iyong lokal na UU center.<br />

Gabay sa paaralan<br />

Sa paaralan, ang guro ng klase at ang UU na tagapayo<br />

ang nagpapayo sa mga mag-aaral at mga magulang. Ang<br />

UU na tagapayo ay nagbibigay ng personal na paggabay<br />

Sa madaling salita, ang tagapayo ang nakikipag-usap sa<br />

mga kabataan tungkol sa edukasyon at pagtatrabaho.<br />

Ang tagapayo ay tumutulong din sa mga mag-aaral sa<br />

ika-6 hanggang ika-10 baitang na sumulat ng booklet sa<br />

edukasyon. Sa ika-9 at ika-10 baitang, tinatapos ng mga<br />

mag-aaral ang kanilang booklet sa edukasyon sa paggawa<br />

ng isang plano ng edukasyon kung saan sinusulat nila ang<br />

edukasyon na kanilang napili. Mahalagang magpakita ng<br />

interes ang mga magulang sa isip ng kanilang mga anak<br />

sa panahon ng kanilang pag-aaral sa paaralan. Maaaring<br />

basahin ng mga magulang ang booklet sa edukasyon at<br />

ang plano ng edukasyon, at talakayin ang nilalaman sa<br />

kanilang mga anak.<br />

Maraming alam ang mga tagapayo, ngunit ang mga<br />

magulang at mag-aaral mismo ay maaari rin tumingin sa<br />

iba’t-ibang posibilidad. Maaaring gawin ito sa paghahanap sa<br />

Internet, halimbawa, o sa pagpunta sa iba’t-ibang institusyong<br />

pang-edukasyon o mga pampublikong library.<br />

After-school na paggabay<br />

Ang mga kabataan na nagpapatuloy sa mas mataas na<br />

edukasyon ay maaaring tumanggap ng paggabay mula sa<br />

kanilang institusyong pang-edukasyon. Ang tagapayo ay<br />

maaaring makatulong sa pagpili ng subject, pagpaplano ng<br />

kurso at SU (ang Plano na Tulong Pinansyal sa Edukasyong<br />

Pang-estado).<br />

PAARALAN AT EDUKASYON<br />

89<br />

Tagalog.indd 89 04/04/08 11:19:30


PAARALAN AT EDUKASYON<br />

Ang mga kabataan sa ilalim ng edad 25 na umalis sa<br />

paaralan pagkatapos ng ika-9 o ika-10 baitang ay maaaring<br />

tumanggap ng paggabay mula sa kanilang lokal na UU<br />

center. Ito ay ipinatutupad sa mga kabataan, halimbawa,<br />

na hindi pa nakapagsimula ng edukasyon o nakapagsimula<br />

subalit nabigong makatapos. Ang address at numero<br />

ng telepono ng iyong lokal na UU center ay maaaring<br />

makuha mula sa iyong paaralan, sa munisipyo o sa paglog<br />

sa www.uddannelsesguiden.dk.<br />

Karagdagang pagpapayo sa edukasyon<br />

Nakakalat sa buong bansa ay pitong sentro ng edukasyon<br />

at paggabay na nagbibigay ng mas mataas na pagpapayo<br />

sa edukasyon. Matatagpuan mo ang address at numero<br />

ng telepono ng pinakamalapit na sentro ng edukasyon<br />

at paggabay sa pag-log sa www.ug.dk.<br />

Karamihan sa mga institusyong pang-edukasyon ay may<br />

tagapayo sa curriculum na maaaring magpayo tungkol<br />

sa nilalaman ng programang pang-edukasyon, mga<br />

kinakailangan para makapasok, mga aplikasyon at mga<br />

oportunidad sa career sa hinaharap.<br />

Ang mga sentro ng wika at mga VUC (Mga sentro ng<br />

pag-aaral ng may-gulang) ay nagbibigay ng pagpapayo sa<br />

mga kurso at programang pang-edukasyon na nagbibigay<br />

daan sa mas mataas na edukasyon. Ang pagpapayo<br />

tungol sa mga kurso sa bokasyonal na pagsasanay at mga<br />

programang pang-edukasyon ay maaaring makuha mula<br />

sa mga bokasyonal at kolehiyo sa lipunan at pangangalaga<br />

ng kalusugan. Ang ilang day high school at folk high<br />

school ay nagbibigay ng paggabay bilang bahagi ng<br />

kanilang syllabus.<br />

Ang pagpapayo sa mas mataas na edukasyon ay ginagawa<br />

sa pitong sentro ng edukasyon at paggabay sa bansa o sa<br />

institusyong pang-edukasyon kung saan mo binabalak<br />

mag-enrol.<br />

Alamin ang iba pa sa pag-log sa www.borger.dk,<br />

www.uddannelsesguiden.dk at www.vidar.dk<br />

Pagpapayo sa edukasyon ng<br />

may-gulang at trabaho<br />

May iba’t-ibang resource na bukas sa mga may-gulang<br />

na naghahanap ng payo tungkol sa edukasyon at<br />

pagtatrabaho.<br />

Sinoman na naghahanap ng trabaho ay maaaring magapply<br />

sa mga job center sa munisipal na awtoridad.<br />

90<br />

Tagalog.indd 90 04/04/08 11:19:30


Mas mataas na edukasyon<br />

pang-maikli, pang-katamtaman, at<br />

matagalang mas mataas na edukasyon<br />

Kung natapos mo ang mataas na sekondaryang edukasyon,<br />

maaari kang kumuha ng programa ng mas mataas na<br />

edukasyon. May tatlong uri ng programa ng mas mataas<br />

na edukasyon:<br />

• Ang maiikling programa ng mas mataas na edukasyon<br />

ay karaniwang tumatagal ng dalawang taon. Dito<br />

ay maaari kang mag-aral upang maging laboratory<br />

technician, market economist, certified electrician<br />

o mechanical engineer. Kapwa ang bokasyonal na<br />

edukasyon at pagsasanay at ang pangklahatang mataas<br />

na sekondaryang edukasyon ay nagbibigay ng access<br />

sa maiikling programa ng mas mataas na edukasyon.<br />

• Ang Kainamang-tagal, na mga programa ng<br />

professional bachelor ay tumatagal sa pagitan ng tatlo<br />

at apat na taon. Dito ay maaari kang mag-aral upang<br />

maging guro, gurong panlipunan, nars, inhinyero o<br />

social worker.<br />

• Ang mga matagalang programa ng mas mataas na<br />

edukasyon na pinag-aaralan sa unibersidad o mga<br />

institusyon sa mas mataas na edukasyon. Dito ay<br />

maaari kang mag-aral upang maging doktor, dentista,<br />

inhinyero o guro sa mataas na paaralang sekondarya.<br />

Ang mga programang pang-edukasyon sa unibersidad<br />

ay tumatagal sa pagitan ng lima at anim na taon at<br />

maaaring dagdagan ng programang PhD kung saan<br />

ang mga estudyante ay tumatanggap ng suweldo at<br />

nananaliksik at nagtuturo sa loob ng tatlong taon.<br />

Alamin ang iba pa tungkol sa iyong pag-asang makapagaral<br />

sa www.uddannelsesguiden.dk.<br />

Mga kinakailangan sa pagpasok<br />

Bawat programa ay may sariling requirement sa pagpasok<br />

na karaniwang nangangailangan ng mga partikular na<br />

pagsusulit at magkaminsan ay iba pang kuwalipikasyon.<br />

Ang ilang programang pang-edukasyon ay nagpapatupad<br />

ng patakaran na mahigpit na pagtanggap sapagka’t<br />

mas maraming kuwalipikadong aplikante kaysa mga<br />

nakahandang lugar. Karamihan ng programang pangedukasyon<br />

ay may quota system na may dalawang quota.<br />

Ibig sabihin nito ay tumatanggap sila ng mga aplikante sa<br />

dalawang quota. Sa unang quota, ang mga aplikante ay<br />

tinatanggap batay sa kanilang mga grado sa pagsusulit na<br />

kuwalipikasyon. Sa ikalawang quota, ang mga estudyante<br />

ay tinatanggap batay sa iba pang criteria sa pagpili na<br />

partikular sa programa.<br />

Coordinated enrolment system (KOT)<br />

Hinihingi sa mga estudyante ng halos lahat ng programa<br />

ng mas mataas na edukasyon na mag-enrol sa<br />

pamamagitan ng coordinated enrolment system (KOT).<br />

Makukuha mo ang mga application form sa pag-log sa<br />

www.optagelse.dk.<br />

Mga entrance examination<br />

Ang ilang programang pang-edukasyon ay nangangailangan<br />

ng mga entrance exam. Karaniwang ipinatutupad ito sa<br />

mga mapanlikha o craft-oriented na programa sa pagaral<br />

gaya ng pag-arte, pagdidirek ng pelikula, journalism<br />

at disenyo.<br />

Mga kuwalipikasyon mula sa ibang bansa<br />

Mga espesyal na alituntunin sa pagtanggap ng mga<br />

aplikanteng may hawak na kuwalipikasyon mula sa ibang<br />

bansa. Mababasa mo ang iba pa tungkol sa mga alituntuning<br />

ito sa handbook sa pagsusulit sa www.ciriusonline.dk.<br />

Sanayin ang iyong sarili sa programa at<br />

makipagkilala sa mga kapwa estudyante<br />

Sa karamihan ng universidad at mga institusyon sa mas<br />

mataas na edukasyon, ang mga programa ay nagsisimula<br />

sa kurso ng orientation para sa mga bagong estudyante.<br />

Dito, ang mga bagong estudyante ay ipinapakilala sa isa’tisa<br />

at sa programa sa pamamagitan ng mga akademikal<br />

na presentasyon, talakayan at mga kasayahan. Kadalasan,<br />

ang mga bagong estudyante ay sabay-sabay na lalabas<br />

para sa isang sandaling pamamasyal.<br />

PAARALAN AT EDUKASYON<br />

91<br />

Tagalog.indd 91 04/04/08 11:19:30


PAARALAN AT EDUKASYON<br />

Sa Copenhagen University,<br />

ang mga bagong estudyante<br />

ay tinatanggap ng rector.<br />

92<br />

Tagalog.indd 92 04/04/08 11:19:30


Mga espesyal na kurso para sa mga may-gulang<br />

Lahat ng antas<br />

Bilang isang estudyanteng nasa hustong isip, maraming<br />

magagandang oportunidad sa edukasyon at pag-aaral.<br />

Maaari kang kumuha ng kurso sa pangkalahatang edukasyon,<br />

kumuha ng full-time na programang pang-edukasyon<br />

o pagpapatuloy ng pagsasanay. Halos lahat ng antas ng<br />

pag-aaral ng may-gulang ay are ipinapakita sa Danish na<br />

sistema ng edukasyon. Sa mga sentro ng pag-aaral ng<br />

may-gulang (VUC), ang mga may-gulang ay maaaring<br />

sumali sa panimulang edukasyon ng may-gulang (FVU),<br />

mga kurso para sa mga may-gulang na hirap magbasa,<br />

pangkalahatang edukasyon ng may-gulang (AVU) at mas<br />

mataas na panimulang kurso sa iisang subject.<br />

at magsulat dahil sa dyslexia. Ang pag-aaral ay libre. Maglog<br />

sa www.vidar.dk para makita ang kabuang-ideya ng<br />

mga institusyon na nagbibigay ng pag-aaral. Ang mga<br />

sentro ng pag-aaral ng may-gulang (VUC), night school<br />

at mga pribadong institusyon ay karaniwang matatagpuan<br />

sa buong bansa.<br />

Tulong na pag-aaral<br />

Ang tulong na pag-aaral ay kasing indibidwal ng pagtuturo<br />

at pagpapayo sa mga may-gulang na may kapansanang<br />

pisikal o sa pag-iisip. Ang layunin ay ang matulungan<br />

ang mga kalahok na makapagpatuloy sa aktibo at<br />

independiyenteng buhay may-gulang.<br />

PAARALAN AT EDUKASYON<br />

Mag-log sa www.vuc.dk o www.vidar.dk para hanapin<br />

ang address ng sentro ng pag-aaral ng may-gulang na<br />

pinakamalapit sa iyong tahanan o pinagtatrabahuhan.<br />

Malalaman mo ang iba pa tungkol sa edukasyon at ang<br />

iyong pag-asang makatanggap ng pinansyal na tulong<br />

habang ikaw ay nag-aaral.<br />

Maaari kang mag-apply sa iyong munisipal na awtoridad<br />

kung nais mong mabigyan ng pagsusuri upang malaman<br />

kung ang tulong na pag-aaral ay sapat para sa iyo.<br />

Panimulang edukasyon ng may-gulang (FVU)<br />

Ang FVU ay para sa mga may-gulang na nais pabutihin<br />

ang kanilang pagbasa, pagsulat, pagbaybay at kasanayan<br />

sa matematika. Ang pag-aaral ay hinati-hati sa tatlong<br />

antas, at magsisimula ka sa antas na pinakamabuti para sa<br />

iyong mga kakayahan at pangangailangan. Maaari kang<br />

kumuha ng panghuling pagsusulit matapos ang bawat antas.<br />

Ang FVU ay libre. Para magkaroon ng kabuuang-ideya,<br />

mag-log sa www.vidar.dk. Dito ay makikita mo kung saan<br />

ginagawa ang pag-aaral. Ang mga sentro ng pag-aaral ng<br />

may-gulang (VUC), night school at mga pribadong guro<br />

ay karaniwang matatagpuan sa buong bansa.<br />

Mga kurso para sa mga maygulang<br />

na hirap magbasa<br />

Ang mga kurso para sa mga may-gulang na hirap magbasa<br />

ay nilalayon para sa mga may-gulang na hirap magbasa<br />

93<br />

Tagalog.indd 93 04/04/08 11:19:33


PAARALAN AT EDUKASYON<br />

Pangkalahatang edukasyon ng may-gulang (AVU)<br />

Ang pangkalahatang edukasyon ng may-gulang ay pagaaral<br />

sa ilang pangkalahatang subject na gaya ng Danish,<br />

Danish bilang pangalawang wika, math, mga subject sa<br />

computer, English at social science. Ang mga subject na<br />

ito ay hindi nakatuon sa anumang partikular na kalakalan<br />

ngunit maaaring kailangan para sa karagdagang pagsasanay<br />

o para mapabuti sa iyong trabaho. Ang kurso ay maaaring<br />

magtapos sa mga pagsusulit na tumutugma sa final exam<br />

sa ika-9 o ika-10 baitang ng elementarya at mababang<br />

paaralang sekondarya.<br />

Maaari kang pumasok sa araw, sa gabi, gumamit ng pag-aaral<br />

sa malayo, o maging isang malayang estudyante kung saan<br />

mag-isa kang nag-aaral at maghintay sa final exam.<br />

Kailangan mong magbayad ng maliit na halaga para<br />

makasali sa mga klase.<br />

HF - mas mataas na panimulang<br />

kurso sa iisang subject<br />

HF, ang mas mataas na panimulang pagsusulit, ay isang<br />

mataas na sekondaryang edukasyon. Sa VUC, ang pag-aaral<br />

ay pinlano bilang isang subject na kurso upang makuha<br />

mo ang mga subject na kailangan mo.<br />

Maaari kang pumasok sa araw, sa gabi, gumamit ng pag-aaral<br />

sa malayo, o maging isang malayang estudyante kung saan<br />

mag-isa kang nag-aaral at maghintay sa final exam.<br />

Kailangan mong magbayad ng maliit na halaga para<br />

makasali sa mga klase.<br />

Karagdagang edukasyon ng may-gulang<br />

(VVU)<br />

Ang mga may-gulang na may edukasyon at karanasan ay may<br />

napakagandang pag-asa para sa mas mataas na edukasyon.<br />

Maraming institusyong pang-edukasyon ang nag-aalok<br />

ng mga kurso at programa para sa mga may-gulang na<br />

nagnanais mapabuti ang kanilang mga kasanayan, halimbawa<br />

habang may hinahawakang full-time na trabaho. Depende<br />

sa programa at sa iyong karanasan, maaari kang kumuha<br />

ng klase na tumutugma sa pang-maikli, pang-katamtaman<br />

at matagalang mas mataas na edukasyon.<br />

Alamin ang iba pa sa pag-log sa www.vidar.dk at<br />

www.uddannelsesguiden.dk<br />

94<br />

Tagalog.indd 94 04/04/08 11:19:34


Bokasyonal na pagsasanay ng may-gulang<br />

(AMU)<br />

Maiikling programa sa pagsasanay:<br />

Ang mga programa sa bokasyonal na pagsasanay ng maygulang<br />

ay maiikling kurso para sa mga may-kasanayan<br />

at walang-kasanayang manggagawa na nagtatrabaho<br />

sa mga pribado o pampublikong kumpanya. Ang mga<br />

programa sa bokasyonal na pagsasanay ng may-gulang<br />

ay maaari rin maging bahagi ng mga inisyatibo sa pagaaktibo<br />

sa trabaho* na ibinibigay ng mga job center sa<br />

mga walang trabaho.<br />

Para sa mga bilingual na mamamayan<br />

Kung hindi ka pa sapat na bihasa sa Danish para makasali<br />

sa kurso, posibleng kumuha ng mga espesyal na kurso.<br />

Sa pagkakataong ito, isa o higit pang programa sa<br />

bokasyonal na pagsasanay ng may-gulang ang isasama<br />

na may pag-aaral ng Danish. Posible rin na kumuha ng<br />

programa sa bokasyonal na pagsasanay ng may-gulang<br />

sa wikang Danish na hindi isinasama sa iba pang uri ng<br />

programang pang-edukasyon.<br />

PAARALAN AT EDUKASYON<br />

2,500 iba’t-ibang kurso<br />

May humigit-kumulang 2,500 iba’t-ibang kurso sa<br />

bokasyonal na pagsasanay ng may-gulang na nakahanda<br />

sa iba’t-ibang sektor, halimbawa, pangangalakal at klerikal,<br />

lipunan at pangangalaga ng kalusugan, konstruksyon,<br />

agrikultura, industriya ng paggawa sa metal, mga<br />

industriya ng serbisyo at ang industriya ng sasakyan. Para<br />

sa karagdagang detalye, sumangguni tayo sa kabuuangideya<br />

sa på www.vidar.dk.<br />

Dito ay makikita mo rin kung saan ginaganap ang mga<br />

kurso. Ang mga kursong ito ay ginaganap sa mga sentro<br />

ng bokasyonal na pagsasanay ng may-gulang, mga<br />

kolehiyong teknikal, mga paaralan sa pagnenegosyo, mga<br />

kolehiyo sa lipunan at pangangalaga ng kalusugan, mga<br />

pambansang institusyon para sa mga gurong panlipunan<br />

at mga pribadong institusyon sa buong bansa.<br />

Bayad<br />

May bayad sa pag-aaral. Maaari mong maipasauli ang<br />

bayad nito. Ang iyong unemployment fund o job center<br />

ang makapagsasabi sa iyo ng iba pa tungkol dito.<br />

95<br />

Tagalog.indd 95 04/04/08 11:19:41


Pagtanggap sa mga kuwalipikasyon mula sa ibang bansa<br />

PAARALAN AT EDUKASYON<br />

Magagamit mo ba ang iyong<br />

kuwalipikasyon sa Denmark?<br />

Kung natapos mo ang iyong edukasyon sa labas ng<br />

Denmark, kailangan mong alamin kung magagamit mo<br />

iyon na ganoon, o kung kailangan mo muling magsanay<br />

upang makapagtrabaho sa Denmark.<br />

Tulong sa pagsusuri ng mga<br />

kuwalipikasyon mula sa ibang bansa<br />

Ang CIRIUS ang sentrong kinatawan sa Denmark kung<br />

saan ka maaaring mag-apply kung nais mong masuri<br />

ang iyong kuwalipikasyon mula sa ibang bansa kaugnay<br />

ng Danish na sistema ng edukasyon at job market.<br />

Sumangguni tayo sa www.ciriusonline.dk/anerkendelse<br />

para sa karagdagang detalye.<br />

96<br />

Tagalog.indd 96 04/04/08 11:19:41


Tagalog.indd 97 04/04/08 11:19:43


8<br />

PAGTATRABAHO<br />

Tagalog.indd 98 04/04/08 11:19:43


Ang karamihan ay<br />

nagtatrabaho<br />

Paghanap ng trabaho<br />

Sa Denmark, ang karamihan sa mga tao ay nagtatrabaho. ito<br />

ay totoo kapwa para sa kalalakihan at kababaihan.<br />

Ang karamihan ay mga suwelduhang empleyado na nagtatrabaho<br />

sa mga pribado o pampublikong kumpanya. Subalit mayroon<br />

din malaking self-employed na komunidad sa negosyo na<br />

may mga sariling negosyo, restawran, kumpanya o mga<br />

gawaing pang-agrikultura.<br />

Pagkakahati-hati ng mga empleyado ayon sa trabaho<br />

Sa Denmark, higit lang ng kaunti sa 2.8 million<br />

(2,815,000) katao ang nagtatrabaho. Sila ay<br />

nabibilang sa mga sumusunod na gawain:<br />

Porsiyento<br />

(pinagsamasama)<br />

Agrikultura, pangingisda at mga hilaw na<br />

materyales 3<br />

Industriya 16<br />

Kuryente at patubig 1<br />

Pagtatayo at konstruksyon 7<br />

Komersyo, mga hotel at restawran 18<br />

Sasakyan, serbisyo postal, telekomunikasyon 6<br />

Pananalapi, mga serbisyong pang-negosyo, atbp. 13<br />

Mga pampubliko at personal na serbisyo 36<br />

Sa kabuuan 100,0<br />

Labour Market Survey, Statistics Denmark, 2007<br />

Bago magsimulang humanap ng trabaho, maaari kang<br />

humingi ng payo mula sa isang tagapayo sa mga career sa<br />

job center ng iyong munisipal na awtoridad. Kung ikaw ay<br />

kasapi ng isang unyon o unemployment fund* (a-kasse),<br />

maaari kang humingi ng tulong at payo roon.<br />

Mga job center<br />

Ang pangunahing gawain ng mga job center ay ang tulungan<br />

kang makahanap ng trabaho. Dito ka rin nagrerehistro kung<br />

wala kang trabaho. Ang mga job center ay may mga PC na<br />

maaari mong gamitin para maghanap ng trabaho, at ang<br />

mga tauhan sa job center ay tutulong sa iyo sa paghahanda<br />

ng plano sa trabaho. Matatagpuan mo ang mga address<br />

ng job center sa pag-log sa www.jobnet.dk.<br />

Maraming paraan ng paghanap ng trabaho<br />

Maaari kang aktibong maghanap ng trabaho sa pamamagitan ng:<br />

• Pagpapadala ng mga aplikasyon bilang tugon sa mga ad<br />

na trabaho sa pahayagan at mga journal sa kalakalan.<br />

• Magpadala ng mga di-hinihinging aplikasyon sa<br />

mga kumpanya kung saan nais mong magtrabaho, o<br />

direktang mag-apply sa kumpanya.<br />

• Gamitin ang iyong network ng mga contact na nasa<br />

job market na.<br />

• Maghanap ng trabaho sa mga pribadong ahensya sa<br />

pagtatrabaho.<br />

• Maghanap ng mga trabaho sa Internet (ang mga<br />

library at mga job center ay nagbibigay ng access sa<br />

Internet).<br />

• Maglagay ng sariling ad sa pahayagan o sa Internet.<br />

PAGTATRABAHO<br />

99<br />

Tagalog.indd 99 04/04/08 11:19:46


PAGTATRABAHO<br />

kailanganin mong matuto ng maraming gawain sa trabaho.<br />

Ang pareho ay totoo kung nais mong magpatakbo ng<br />

sariling shop o negosyo.<br />

Mahalagang makapagsimula<br />

Ang iyong unang trabaho ay maaaring hindi ang<br />

pangarap mong trabaho at maaaring hindi ganoon kataas<br />

ang pasuweldo. Ngunit gayunpaman ay mahalagang<br />

makapagsimula ka sa job market. Dahil kapag nagkaroon<br />

ka na ng trabaho, mas madali na para sa iyo na mapabuti<br />

ang iyong mga kasanayan at mga kuwalipikasyon upang<br />

makahanap ka ng mas mabuting trabaho.<br />

Pagsasanay at trabaho<br />

Kung ikaw ay may pinag-aralan at nagsasalita ng Danish,<br />

ang iyong pag-asang makahanap ng magandang trabaho<br />

ay napakaganda. At sa maraming pagkakataon, ang<br />

pagsasalitang mabuti ng Danish pati na rin ng iyong<br />

katutubong wika ay magiging kapaki-pakinabang.<br />

100<br />

Anu-anong mga kasanayan ang mayroon ka na?<br />

Kung ikaw ay dapat magsimula ng karagdagang pagsasanay<br />

o agad na magsimulang humanap ng trabaho ay<br />

magdedepende sa iyong mga kasanayan at edad. Kung<br />

wala kang pagsasanay, maaari kang magsimula sa paggawa<br />

ng trabahong walang kasanayan, maaaring pagkatapos<br />

kumuha ng ilang maiikling kurso.<br />

Ang mga kuwalipikasyon ay kinakailangan<br />

Para makahanap ng trabaho sa Denmark, mangangailangan<br />

ka ng mga kuwalipikasyon at kasanayan na tumutugma<br />

sa mga trabahong mayroon. Maraming trabaho ang<br />

nangangailangan ng pang-maikli o matagalang pagaaral.<br />

Halos lahat ng trabaho ay nangangailangan ng<br />

mga espesyal na trabaho o kagustuhan na makamit ang<br />

mga ito. Ganito rin sa mga trabaho kung saan walang<br />

kinakailangang mataas na pinag-aralan, gaya ng paglilinis<br />

o pagtatrabaho sa factory, halimbawa, kung saan maaaring<br />

Kung kaunti lang ang iyong kuwalipikasyon at hindi<br />

gaanong nagsasalita ng Danish, ang paghanap ng trabaho<br />

ay maaaring maging napakahirap. Subalit may iba’t-ibang<br />

opsyon na bukas para sa iyo na maaaring magpabuti sa<br />

iyong pag-asang makahanap ng trabaho. Halimbawa,<br />

maaari kang kumuha ng kurso sa wika, magkaroon ng<br />

karanasan habang nagtatrabaho sa isang kumpanya<br />

o kumuha ng suportadong trabaho sa pampublikong<br />

sektor. Sa susunod, ikaw ay makakapasok ng trabaho sa<br />

normal na kondisyon.<br />

Aplikasyon at interview sa trabaho<br />

Mas madaling humanap ng trabaho kung ikaw ay may<br />

mainam na kaalaman sa Danish. Ngunit kahit pa may<br />

magagandang kuwalipikasyon, ang paghanap ng trabaho ay<br />

maaaring tumagal. Maaaring mangailangan ng maraming<br />

aplikasyon at interview sa trabaho bago dumating ang<br />

tamang pagkakataon.<br />

Tagalog.indd 100 04/04/08 11:19:46


Mga nakasulat na aplikasyon<br />

Karamihan sa mga employer ay humihingi ng nakasulat<br />

na aplikasyon sa trabaho. Ang iyong job center, ang<br />

iyong unyon o unemployment fund ay makakatulong<br />

lahat sa iyo sa iyong nakasulat na aplikasyon sa trabaho.<br />

Dapat mapuno ng isang aplikasyon ang isang pahina, at<br />

dapat ay nakalagay kung bakit ka nag-aaply sa trabaho,<br />

ang iyong mga kuwalipikasyon at karanasan, at kaunting<br />

impormasyon tungkol sa iyong sarili.<br />

Magandang ideya ang ilakip ang iyong CV, iyon ay,<br />

isang kabuuang-ideya ng iyong mga edukasyonal na<br />

kuwalipikasyon, propesyonal na karanasan at mga<br />

pinaglilibangan. Magandang ideya rin na maglakip<br />

ng ilang kopya ng mga sertipiko ng pagsusulit at mga<br />

rekomendasyon mula sa mga dating employer, mga<br />

pinagtrabahuhan at mga ginawa sa programa sa pagaaktibo<br />

sa trabaho.<br />

Pinahahalagahan ng mga employer ang mga<br />

sumusunod:<br />

• Mabuting kaalaman sa Danish.<br />

• Nauugnay na propesyonal na karanasan.<br />

• Maliwanag at mahusay na pagkakagawang nakasulat<br />

na aplikasyon.<br />

• Na may kakayahan at kagustuhan ka na mag-isang<br />

magtrabaho at kasama ng iba pa.<br />

• Na magaling ka sa pagtanggap ng mga inisyatibo at<br />

responsibilidad.<br />

• Na madali kang sumunod at bukas sa mga bagong<br />

ideya.<br />

PAGTATRABAHO<br />

Mga interview sa trabaho<br />

Kung ikaw ay tinawagan para sa isang interview sa trabaho,<br />

mahalagang maging handa-handa. Aasahan ng employer<br />

na ipaliwanag mo kung saa ka magaling, kung bakit tama<br />

ka para sa trabaho at kung paano ka makakatulong sa<br />

pag-unlad ng kumpanya.<br />

Gamitin ang interview para magtanong ng mga bagaybagay<br />

na nais mong malaman tungkol sa trabaho, sa<br />

kumpanya at ang mga inaasahan nito sa iyo.<br />

Maaaring higit sa isang tao ang naroroon sa interview<br />

sa trabaho. Ang isa sa kanila ay maaaring kinatawan ng<br />

empleyado.<br />

101<br />

Tagalog.indd 101 04/04/08 11:19:47


Kung nawalan ka ng trabaho<br />

PAGTATRABAHO<br />

Kontrata sa pagtatrabaho<br />

Kapag ikaw ay natanggap, tatanggap ka ng kontrata<br />

sa pagtatrabaho. Naglalaman ito ng impormasyon<br />

tungkol sa pinakamahahalagang tadhana at kondisyon<br />

sa pagtatrabaho. Ang mga ito ay maaaring:<br />

• Paglalarawan sa trabaho<br />

• Suweldo at mga oras ng pagtatrabaho<br />

• Mga bakasyon<br />

• Mga oras sa trabaho<br />

• Tagal ng paabiso<br />

Insurance sa kawalan ng trabaho<br />

Kapag nagsimula kang magtrabaho, magandang ideya na<br />

sumali sa unemployment fund*, ang tinatawag na a-kasse.<br />

Nagbibigay daan sa iyo ito para makahingi ng tulong at<br />

tulong pinansyal, benepisyo sa kawalan ng trabaho*,<br />

kung nawalan ka ng trabaho. Ang mga kontribusyon sa<br />

unemployment fund ay maaaring kaltasin sa buwis.<br />

Bilang isang taong walang trabaho, dapat mong matugunan<br />

ang ilang kondisyon upang maging kuwalipikado para<br />

sa benepisyo sa kawalan ng trabaho. Dapat ay naging<br />

kasapi ka ng isang unemployment fund sa loob ng isang<br />

taon at nagkaroon ng ilang pagkakataong magtrabaho.<br />

Dapat ipaalam sa iyo ng iyong unemployment fund ang<br />

tungkol sa ilang tumpak na detalye.<br />

Mag-apply sa job center<br />

Kung nawalan ka ng trabaho, kailangan mong mag-apply<br />

sa job center sa iyong munisipal na awtoridad sa unang<br />

araw nang kawalan ng trabaho.<br />

Dito, ikaw ay irerehistro bilang isang aplikante sa trabaho.<br />

Kung ikaw ay kasapi ng isang unemployment fund, ikaw<br />

ay bibigyan ng benefit card na kakailanganin mo para<br />

mag-claim ng benepisyo sa kawalan ng trabaho mula<br />

sa iyong unemployment fund.<br />

Kung ikaw ay hindi kasapi ng isang unemployment<br />

fund, maaari kang maging kuwalipikado para sa perang<br />

benepisyo o panimulang tulong. Ikaw ay may-karapatan<br />

sa perang benepisyo kung tumira ka sa Denmark sa loob<br />

ng pito sa nakaraang walong taon. Kung hindi, at hindi<br />

mo kayang suportahan ang iyong sarili, ikaw ay tatanggap<br />

ng panimulang tulong. Ang panimulang tulong ay mas<br />

kaunti kaysa sa perang benepisyo.<br />

102<br />

Tagalog.indd 102 04/04/08 11:19:49


Ang Danish labor market<br />

Paghahanap ng trabaho<br />

Sa lalong madaling panahon, at hindi hihigit sa isang buwan<br />

matapos mawalan ng trabaho, kailangan mong maghanda<br />

ng CV na nagbabalangkas ng iyong mga edukasyonal na<br />

kuwalipikasyon, propesyonal na karanasan, mga personal<br />

na interes at mga kasanayan. Ang iyong CV ay ilalagay<br />

sa pambansang database ng job center, jobbanken, sa<br />

www.jobnet.dk. Ikaw ay kailangan maghanda ng sariling<br />

CV at responsable para sa impormasyong nilalaman<br />

nito. Ngunit ang iyong job center o unemployment<br />

fund ay makakapagbigay ng payo at tulong sa iyo upang<br />

maihanda ito.<br />

Kailangan mong maihanda ang<br />

sarili sa job market.<br />

Kailangan mong maihanda ang sarili sa job market. Ibig<br />

sabihin nito ay kailangan mong maghanap ng trabaho<br />

at tumanggap ng alok na trabaho kapag mayroon na.<br />

Kung wala kang mahanap na trabaho, tutulungan ka ng<br />

job center sa paghanap nito. Kailangan mong puntahan<br />

ang mga interview sa trabaho kung saan ka tinawag. At<br />

tanggapin ang mga alok na trabahong iyon na ibinigay sa<br />

iyo ng munisipal na awtoridad bilang bahagi ng kanilang<br />

programa sa pag-aaktibo sa trabaho*. Ang pag-aaktibo sa<br />

trabaho ay maaaring may mga kurso, on-the-job training<br />

o suportadong trabaho.<br />

Kung may pag-aalinlangan, kumonsulta sa iyong job<br />

center o unemployment fund.<br />

Mga kasunduan - ang modelong Danish<br />

Sa Denmark, maraming kondisyon sa pasahod at<br />

pagtatrabaho ang napagkakasunduan ng mga organisasyon<br />

ng empleyado at employer. Ang mga ito ay ginagawa sa<br />

mga panlahatang kasunduan na nilalagdaan ng mga unyon<br />

at mga asosasyon ng employer. Ang mga panlahatang<br />

kasunduan ay naglalaman ng mga regulasyon tungkol sa<br />

iyong suweldo, oras ng pagtatrabaho, pagsasanay, pensyon<br />

at mga alituntunin na namamahala sa mga suweldo sa<br />

panahon ng karamdaman at mga panahon ng paabiso.<br />

Ang Denmark ay walang tradisyon ng pagbabatas sa bagay<br />

na ito. Ito ang dahilan kung bakit pinag-uusapan natin<br />

ang tungkol sa “Danish labor market model”.<br />

Walang-welga na kasunduan sa<br />

panahon ng pagkakasundo<br />

Sa sandaling maabot ang isang kasunduan, isang<br />

panahon na walang-welga ang paiiralin. Bukod sa ibang<br />

bagay, nangangahulugan ito na ang mga empleyado ay<br />

hindi pinapayagan magwelga o hindi pagpapapasok sa<br />

itinatagal ng kasunduan. Kung magkakaroon ng mga<br />

di-pagkakaunawaan, ang mga ito ay dapat lutasin mismo<br />

ng mga partido ng labor market na hindi kinakailangan<br />

makisangkot ang estado sa mga negosasyon o paghanap<br />

ng solusyon.<br />

37 oras bawat linggo<br />

Ang normal, ganap na pagtatrabaho ay 37 oras bawat<br />

linggo. Bilang isang empleyado may karapatan ka sa bayad<br />

na bakasyon. Lahat ng empleyado ay may karapatan sa<br />

limang linggong bakasyon bawat taon. Kapwa kalalakihan<br />

at kababaihan ay may karapatan sa maternity leave.<br />

May mga mahihigpit na alitutunin na namamahala sa<br />

kalusugan at kaligtasan sa trabaho. Ang mga bata sa<br />

ilalim ng edad na 13 ay hindi pinapayagan magtrabaho<br />

sa labas ng tahanan.<br />

PAGTATRABAHO<br />

103<br />

Tagalog.indd 103 04/04/08 11:19:50


PAGTATRABAHO<br />

Mga unyon<br />

Isang tradisyon<br />

Sa Denmark, may tradisyon para sa mga empleyado na<br />

maging kasapi ng unyon. Ang mga unyon ang nagbabantay<br />

sa mga interes ng mga kasapi nito kaugnay ng mga<br />

employer, na tumitiyak sa kainamang suweldo at mga<br />

kondisyon sa pagtatrabaho. Ang isang unyon ay hindi<br />

kapareho ng isang unemployment fund.<br />

Karaniwan, ang mga unyon ay hinahati-hati ayon sa<br />

trabaho at lugar na pinaggagawaan. Ang iyong pagpili ng<br />

unyon ay talagang magdedepende sa iyong edukasyon<br />

at linya ng trabaho. Bilang kasapi ng unyon kailangan<br />

mong magbayad ng membership fee.<br />

Tumitiyak sa maayos na kondisyon<br />

May tradisyon din para sa mga employer na maging kasapi<br />

ng mga organisadong asosasyon. Karamihan sa mga<br />

employer at ang kanilang mga asosasyon ay masayang<br />

magtrabaho kasama ng mga unyon. Tinitingnan nila<br />

ito bilang isang pakinabang na ang mga empleyado ay<br />

maunlad at masaya sa pinagtatrabahuhan. Kasabay nito,<br />

ang mga panlahatang kasunduan ay tumitiyak sa matatag<br />

at maayos na kondisyon kaugnay ng mga pagtaas ng<br />

sahod, mga welga at oras ng pagtatrabaho.<br />

Kalayaan sa pakikisama<br />

Sa Denmark, ang prinsipyo na kalayaan sa pakikisama ay<br />

umiiral. Nangangahulugan ito na bahala ang indibidwal na<br />

empleyado na magpasya kung magiging kasapi ng isang<br />

unyon. Sa dahilang ito, hindi maaaring hingin ng isang<br />

employer ang mga pagkakaanib sa unyon kaugnay ng<br />

pagtanggap o pagpapaalis sa isang empleyado. At hindi<br />

rin maaaring hingin ng mga kasamahan na ang isang<br />

tao ay sumali sa isang partikular na unyon. Maraming<br />

empleyado ang nagpapasyang maging kasapi ng unyon<br />

na may panlahatang kasunduan sa kanilang employer.<br />

104<br />

Tagalog.indd 104 04/04/08 11:19:50


Buhay sa pinagtatrabahuhan<br />

Ang pinagtatrabahuhan ay may pangunahing<br />

bahaging ginagampanan sa karamihan<br />

Ang mga pinagtatrabahuhan ay labis na magkakaiba sa<br />

Denmark. Gayunman, karaniwan sa kanilang lahat ay<br />

ang katotohanan na sila ay may pangunahing bahaging<br />

ginagampanan sa mga buhay ng karamihan. Ang mabuting<br />

buhay may-trabaho kasama ng mga mababait na kasamahan<br />

at positibong paligid sa trabaho ay isang mahalagang<br />

aspeto sa anumang makahulugang pamumuhay.<br />

Ang kahalagahan ng pakikisama<br />

Sa malaking bahagi, nasa mga empleyado mismo ang<br />

pagpapabuti sa lugar na kanilang pinagtatrabahuhan<br />

kung saan sila nananatili. Dito, ang pakikisama ay may<br />

mahalagang bahaging ginagampanan.<br />

Mga party at alak sa pinagtatrabahuhan<br />

Sa karamihan ng pinagtatrabahuhan, ang pag-inom<br />

ng alak ay ipinagbabawal sa oras ng pagtatrabaho. Sa<br />

mga pamamasyal at mga party, gayunman, tanggap na<br />

kaugalian ang pag-inom ng alak.<br />

Responsibilidad at inisyatibo<br />

Inaasahan ng karamihan ng employer na ang kanilang<br />

mga empleyado ay magtrabahong mag-isa at magpakita<br />

ng inisyatibo. Karaniwan sa mga indibidwal na empleyado<br />

ang maging responsable para sa kanilang mga sariling<br />

trabaho. Sa maraming pinagtatrabahuhan, ang mga<br />

empleyado ay grupo-grupong nagtutulungan upang<br />

mapagpasyahan kung paano nila tatapusin ang mga<br />

gawain at ibabahagi ang trabaho.<br />

Mga problema sa pinagtatrabahuhan<br />

Iba’t-ibang problema ang maaaring mangyari sa<br />

pinagtatrabahuhan. Ang mga regulasyon sa kalusugan<br />

ang kaligtasasan ay maaaring wala sa ayos. Hindi sapat na<br />

konsiderasyon ang maaaring ibinibigay para sa kalusugan<br />

ng mga empleyado. Maaaring hindi maganda ang paligid<br />

sa trabaho o maaaring makaranas ka ng panliligalig,<br />

panunuya o mga pagbabanta. Ito, siyempre, ay hindi<br />

katanggap-tanggap.<br />

Karamihan sa pinagtatrabahuhan<br />

ay may kinatawan ng unyon*<br />

Karamihan ng empleyado ay naghahalal ng kinatawan<br />

ng unyon upang katawanin ang kanilang mga interes sa<br />

employer. Ang kinatawan ng unyon ay ang kinatawan<br />

ng unyon sa pinagtatrabahuhan.<br />

Kung nagkakaroon ka ng mga problema sa trabaho o<br />

masama ang loob o minamaltrato, kontakin ang iyong<br />

kinatawan ng unyon. Siya ang magsasabi ng problema<br />

sa iyong employer o unyon. Ang kinatawan ng unyon ay<br />

protektado laban sa pagpapaalis at sa gayon ay makakakilos<br />

bilang tagapamagitan sa mga di-pagkakaunawaan. Kung<br />

wala kang kinatawan ng unyon, kakailanganin mong<br />

kontakin ang unyon o makipag-usap sa pangasiwaan.<br />

Pagsubaybay sa kalusugan at<br />

kaligtasan sa trabaho<br />

Ang pagbabantay sa ligtas at mabuting paligid sa trabaho<br />

ay isang responsibilidad na kapwa nakasalalay sa employer<br />

at mga empleyado. Ang employer ay responsable sa<br />

pagbibigay at pagpapanatili ng mga tamang kondisyon sa<br />

kalusugan at kaligtasan para sa lahat ng empleyado. Ang mga<br />

empleyado ay may tungkuling sumunod sa mga regulasyong<br />

pangkaligtasan na umiiral sa kanilang pinagtatrabahuhan.<br />

Ang mga pinagtatrabahuhan na may higit sa 10 empleyado<br />

PAGTATRABAHO<br />

105<br />

Tagalog.indd 105 04/04/08 11:19:51


PAGTATRABAHO<br />

ay dapat may organisasyong pangkaligtasan na binubuo ng<br />

mga kinatawan ng empleyado at pangasiwaan at umaako<br />

sa responsibilidad sa pang-araw-araw na kalusugan at<br />

kaligtasan sa trabaho. Sa mga pinagtatrabahuhan na mas<br />

kaunti sa 10 empleyado, ang employer at mga empleyado<br />

ay kapwa umaako ng responsibilidad para sa kalusugan<br />

at kaligtasan sa trabaho.<br />

Kinatawan sa kalusugan at kaligtasan*<br />

Maraming pinagtatrabahuhan ang naghahalal ng<br />

sarili nilang kinatawan sa kalusugan at kaligtasan. Ang<br />

kinatawan sa kalusugan at kaligtasan ay tumutulong sa<br />

pagsubaybay sa kalusugan at kaligtasan upang matiyak<br />

na ang mga empleyado ay hindi gumagawa sa mga<br />

delikadong makinarya at kagamitan, o gumagawa gamit<br />

ang mga mapanganib na sangkap na walang wastong<br />

kagamitang pangkaligtasan, o mahirapan ng husto bunga<br />

ng kanilang trabaho.<br />

Makipag-usap sa iyong kinatawan sa kalusugan at kaligtasan<br />

kung dama mo na ang iyong mga kondisyon sa trabaho ay<br />

hindi kagaya ng nararapat. Kagaya ng kaso ng kinatawan<br />

ng unyon, ang kinatawan sa kalusugan at kaligtasan ay<br />

protektado laban sa pagpapaalis.<br />

Pang-aapi<br />

Labag sa batas ang mang-api dahil sa kasarian, edad,<br />

kapansanan, lahi, kulay, relihiyon, politikal na kaugnayan,<br />

seksuwal na kagustuhan, bansa o lipunan o etnikong<br />

pinagmulan.<br />

Ang Danish Parliament ay nagpasa ng batas na<br />

nagtatatag ng komisyon sa patas na oportunidad na<br />

may kinalaman sa seksuwal na pang-aapi. Sumangguni<br />

tayo sa www.ligenaevn.dk para sa karagdagang detalye.<br />

Ang Institute for Human Rights ay nagtalaga ng komite<br />

sa reklamo para sa etnikong pagkakapantay-pantay.<br />

Ang gawain nito ay ang harapin ang pang-aapi<br />

batay sa etnikong pinagmulan. Sumangguni tayo sa<br />

www.klagekomite.dk para sa karagdagang detalye.<br />

Lahat ng kaso ng pang-aapi ay maaaring iharap sa mga<br />

ordinaryong hukuman.<br />

Kung ikaw ay kasapi ng unyon at nakakaranas ng pangaapi<br />

sa trabaho o kaugnay ng paghahanap ng panibagong<br />

trabaho, maaari mong kontakin ang iyong unyon at<br />

hingan sila ng tulong.<br />

Ang mga kapinsalaan sa trabaho<br />

ay dapat maiulat<br />

Dapat pangalagaan ng lahat ng employer ang kanilang<br />

mga empleyado laban sa mga kapinsalaan sa trabaho at<br />

tiyakin na anumang gayong kapinsalaan ay maiuulat sa<br />

Danish Working Environment Authority* at sa National<br />

Board of Industrial Injuries*. Ang insurance company ng<br />

employer ang nagbabayad-pinsala sa empleyado.<br />

106<br />

Palagi kang malayang makakapag-ulat ng kapinsalaan sa<br />

National Board of Industrial Injuries* sakaling may aksidente<br />

sa trabaho. Mahalagang maiulat mo ang insidente sa loob<br />

ng isang taon ng pangyayari. Kung hindi ay maaaring<br />

mawalan ka ng bayad-pinsala.<br />

Tagalog.indd 106 04/04/08 11:19:51


Pagsisimula ng sariling negosyo<br />

Mga alituntunin at regulasyon<br />

Ang pagsisimula ng sariling negosyo ay nangangailangan<br />

ng malaking pag-iintindi sa hinaharap at paghahanda.<br />

May ilang batas at regulasyon na dapat mong malaman.<br />

Ang layunin ng mga ito ay maprotektahan ang mga<br />

mamamayan at mga empleyado laban sa hindi wastong<br />

kalinisan at kalusugan at mga kapinsalaan sa trabaho,<br />

at tiyakin na ang mga negosyo ay hindi mandadaya ng<br />

buwis at VAT.<br />

Humingi ng payo at gabay bago ka magsimula.<br />

Maaari kang humingi ng tulong mula sa iyong sentro<br />

ng pagpapaunlad sa lokal na negosyo, mula sa isang<br />

start-up consultant, mula sa SKAT (ang mga Danish na<br />

awtoridad sa buwis) at sa iyong job center. Ang Internet<br />

ay maaari rin makapagbigay sa iyo ng kabuuang-ideya<br />

sa mga payo na opsyon pati na rin inmpormayon<br />

tungkol sa mga batas, regulasyon, pamumuhunan at iba<br />

pang paksa na may kaugnayan sa pagsisimula ng iyong<br />

sariling negosyo. Sumangguni tayo sa www.virk.dk para<br />

sa karagdagang detalye.<br />

PAGTATRABAHO<br />

107<br />

Tagalog.indd 107 04/04/08 11:19:51


PAGTATRABAHO<br />

Ang iyong unemployment fund ay maaari rin magpayo sa<br />

iyo tungkol sa kung paano makakaapekto ang pagsisimula<br />

ng sarili mong negosyo sa iyong kakayahang makakuha<br />

ng benepisyo sa kawalan ng trabaho*.<br />

Pagrerehistro ng kumpanya<br />

Bilang pangkalahatang alituntunin, lahat ng kumpanya ay<br />

dapat magrehistro sa Danish Commerce and Companies<br />

Agency. Ito ay opsyonal, gayunman, kung ang iyong taunang<br />

kita ay mas mababa sa DKK 50,000. Kapag nairehistro<br />

na ang kumpanya, ikay at tatanggap ng CBR-number<br />

(Central Business Register), na identification number ng<br />

kumpanya. Kakailanganin mo ang iyong CBR-number,<br />

halimbawa, sa pagkumpleto sa iyong VAT declaration.<br />

Maaari mong irehistro ang iyong kumpanya sa pag-log<br />

sa www.eogs.dk.<br />

Lisensya sa pangangalakal at pagpapainom<br />

Lahat ng kumpanya na nagbebenta ng higit sa DKK 50,000<br />

ng pagkain taon-taon ay dapat irehistro sa isang espesyal<br />

na rehistro ng negosyo. Kaugnay nito, ang mga pagkain<br />

ay ipinapalagay na anumang pagkain, beer, alak, soft drink<br />

at iba pang pagkain kahit pa ang mga ito ay nakalagay sa<br />

naka-seal na packaging.<br />

Ang Danish Catering and Restaurant Act ay ipinapatupad<br />

sa lahat ng self-employed na negosyo na nagbibigay ng<br />

pagkain at inumin.Ang gayong mga negosyo ay maaaring<br />

mga restawran, bar, diskuhan, pizzeria, grill bar o mga<br />

hot dog stand.<br />

Ang Danish Catering and Restaurant Act ang nagtatadhana<br />

kung aling regulasyon ang dapat sundin kapag may mga<br />

tao o kumpanyang kumuha ng lisensya sa pangangalakal at<br />

pagpapainom. Kung kumuha ka ng lisensya sa pagpapainom,<br />

kailangan mong maabot ang ilang requirement sa edad<br />

at makapagbigay ng pinansyal na plano ng negosyo.<br />

Ang pulisya ang responsable sa pagbibigay ng mga<br />

lisensya sa pangangalakal sa mga negosyo na walang<br />

lisensya sa pagpapainom, datapuwa’t ang mga munisipal<br />

na awtoridad ang responsable sa pagbibigay ng mga<br />

lisensya sa pagpapainom. Sa Copenhagen, gayunman,<br />

ang munisipal na awtoridad ang nagbibigay ng mga<br />

lisensya sa pangangalakal.<br />

Ang isang restawran ay maaaring kumuha ng lisensya<br />

sa pagpapainom, at ang kusina ng restawran ay dapat<br />

makatugon sa ilang requirement mula sa mga awtoridad<br />

sa kalusugan.<br />

Buwis at VAT<br />

Kailangan mong mag-file ng account sa pangangalakal<br />

at negosyo sa mga Danish na awtoridad sa buwis, kilala<br />

rin bilang SKAT.<br />

Pag-insure sa mga empleyado<br />

Kung ang iyong kumpanya ay gumagamit ng mga tauhan,<br />

kailangan kang kumuha ng insurance sa pananagutan ng<br />

employer upang maprotektahan sila.<br />

108<br />

Tagalog.indd 108 04/04/08 11:19:53


“Pinag-isipan ko ito ng ilang<br />

taon bago nagpasyang<br />

maging self-employed.<br />

Akala ko magiging<br />

problema na hindi sanay<br />

makakita ng imigrante<br />

bilang isang mason na<br />

may sariling trabaho ang<br />

mga Dane. Subalit hindi<br />

ganoon ang nangyari. Ang<br />

mga customer ay masaya<br />

basta’t magaling ka sa<br />

iyong trabaho at ginagawa<br />

mo ang pinakamabuti<br />

mong magagawa. Dinadala<br />

ako ng aking trabaho sa<br />

direktang pakikiharap sa<br />

maraming tao, kung kaya<br />

nalaman ko na ang mga<br />

Dane ay magkakaiba rin<br />

kagaya ng lahat.<br />

Mayroon na akong<br />

dalawang empleyado<br />

PAGTATRABAHO<br />

Ngayon ay mayroon<br />

na akong dalawang<br />

empleyado, isang Dane<br />

at isang Vietnamese, at<br />

masaya ako sa pagiging<br />

employer. Ang maipapayo<br />

ko ay: magpakatotoo ka.<br />

Maraming imigrante ang<br />

takot mabigo; hindi dapat<br />

ito. May lugar para sa<br />

atin.”<br />

Si Mansur Sheik ay umalis<br />

mula sa Somalia patungong<br />

Denmark noong 1993.<br />

Nagsanay siya bilang isang<br />

mason at ngayon ay may<br />

sariling trabaho.<br />

109<br />

Tagalog.indd 109 04/04/08 11:19:54


9<br />

EKONOMIYA AT PAGKONSUMO<br />

Tagalog.indd 110 04/04/08 11:20:02


Pamamahala sa iyong personal na pananalapi<br />

Kinikita at gastusin<br />

Ang iyong personal na pananalapi ay binubuo ng anumang<br />

asset na mayroon ka, ang iyong kinikita at ang iyong<br />

mga gastusin. Ang kinikita ay maaaring suweldo, kita<br />

sa sariling pagtatrabaho o tulong ng estado. Ang mga<br />

gastusin ay maaaring renta, heating, kuryente, pagkain,<br />

damit at ang iba pang kailangan mo. Kailangan mong<br />

magbayad ng income tax at buwis sa mga kinikita ng<br />

sariling kumpanya.<br />

Mga bank account<br />

Mga electronic transfer<br />

May lumalaking bilang ng mga pagbabayad ang ginagawa<br />

sa mga bank account ng binabayaran gamit ang mga<br />

elektronikong transaksyon. Halimbawa, ito ay ginagamit sa<br />

mga suweldo, perang benepisyo, mga bayad sa sustento<br />

ng anak at pensyon. Ito ang dahilan kung bakit kailangan<br />

mo ng bank account.<br />

Awtomatikong pagbabayad ng mga bill<br />

Maaari kang magpunta sa anumang bangko at magbukas<br />

ng account. Kung ikaw ay may bank account, maaari<br />

mong gawin na awtomatikong bayaran ang iyong mga<br />

bill mula sa iyong account.<br />

Halimbawa, maaari kang magbukas ng account sa budget<br />

upang mabayaran ang nakatakdang gugulin gaya ng<br />

renta, heating, kuryente at telepono.<br />

Cash card<br />

Kapag nagbukas ka ng bank account, bibigyan ka ng<br />

bangko ng isang cash card na maaari mong gamitin sa pagwithdraw<br />

ng pera sa bangko at sa mga ATM ng bangko.<br />

Dankort payment card*<br />

Kung binigyan ka ng bangko ng positibong pinansyal na<br />

pagsusuri, bibigyan ka ng Dankort payment card. Maaari<br />

mong gamitin ang card upang mag-withdraw ng pera<br />

mula sa lahat ng ATM ng bangko at sa karamihan ng<br />

mga shop, at maaari mo itong gamitin sa pagbabayad ng<br />

mga produkto sa karamihan ng mga shop. Padadalhan<br />

ka ng PIN number na kakailanganin mo upang magamit<br />

ang card sa mga ATM at mga shop. Ang ilang shop ay<br />

nangangailangan ng lagda sa resibo ng Dankort card.<br />

Maraming bangko ang nagbibigay ng pinagsamang<br />

Visa/Dankort card. Sa Visa, maaari kang magbayad ng<br />

mga produkto at serbisyo at mag-withdraw ng pera sa<br />

karamihang bahagi ng mundo.<br />

Mga loan sa bangko at mga pasilidad sa<br />

pagpapautang<br />

Kakailanganin mo ng kainamang, regular na kita<br />

Ang mga bangko ay nagbibigay ng mga pasilidad sa loan at<br />

pautang sa kanilang mga customer. Subalit kinakailangan<br />

nila na ang mga customer ay may matatag na kita at<br />

hustong pananalapi. Susuriin ng bangko ang iyong mga<br />

personal na pananalapi at hihingi ng mga kopya ng mga<br />

resibo ng suweldo at ng iyong huling pagbabayad ng<br />

buwis mula sa SKAT.<br />

Loan sa bangko o overdraft?<br />

Kung ang iyong personal na pananalapi ay nakabatay<br />

sa regular na kita ngunit mayroon kang agad na<br />

pangangailangan para sa ekstrang pera upang makabili<br />

ng kasangkapan, halimbawa, ang loan sa bangko ang<br />

kadalasang pinakamabuting kasagutan.<br />

EKONOMIYA AT PAGKONSUMO<br />

111<br />

Tagalog.indd 111 04/04/08 11:20:06


EKONOMIYA AT PAGKONSUMO<br />

Kung ikaw ay may-ari ng isang self-employed na negosyo<br />

na may di-regular na kita, maaaring kapaki-pakinabang na<br />

magbukas ng overdraft. Ang overdraft ay isang kasunduan<br />

sa pagitan mo at ng iyong bangko na nagbibigay kakayahan<br />

sa iyo na mag-withdraw ng ilang halaga ng pera mula sa<br />

iyong account kahit pa kulang ang pera sa account para<br />

sagutin ito. Dapat mong malaman na ang mga overdraft<br />

ay may matataas na halaga ng interes.<br />

Magtanong-tanong upang malaman<br />

ang mga posibilidad<br />

Ang pasilidad sa pagpapautang at halaga ng loan ay<br />

iba-iba mula sa isang bangko at sa isa pang bangko. At<br />

ang halaga ng interes ay magdedepende sa uri ng loan<br />

na iyong kukunin. Ito ang dahilan kung bakit mainam<br />

na magtanong-tanong para malaman kung saan ka<br />

makakakuha ng pinakamurang loan.<br />

Pinansyal na payo<br />

Karamihan ng bangko ay nagbibigay ng pinansyal na<br />

pagpapayo.<br />

Kahit pa malamang na bigyan ka ng iyong bangko ng<br />

hustong pinansyal na payo, mabuting tandaan na hindi sila<br />

mga independiyenteng tagapayo ngunit isang pribado,<br />

komersyal na negosyo na ang trabaho ay kumita.<br />

Mga accountant para sa komplikadong<br />

personal na pananalapi<br />

Kung ikaw ay may komplikadong personal na pananalapi<br />

dahil sa ikaw ay may sariling trabaho o nagpapatakbo ng<br />

negosyo, mabuting makipag-usap sa isang accountant.<br />

Maaaring hindi mangailangan ng<br />

pagkamamamayang Danish<br />

Ang mga bangko ay hindi pinapayagan na<br />

mangailangan na ikaw ay isang mamamayang<br />

Danish bago ka pahiramin ng pera.<br />

Ang mga shop ay hindi pinapayagan na<br />

mangailangan na ikaw ay isang mamamayang<br />

Danish bago ka makapagrenta o makabili sa<br />

pamamagitan ng utang. Sila ay, gayunman,<br />

pinapayagan mangailangan na mayroon kang<br />

regular na kita at permanenteng address sa<br />

Denmark.<br />

112<br />

Tagalog.indd 112 04/04/08 11:20:06


Pag-arkila at pagbili na hulugan<br />

Maraming shop ang nagbibigay sa mga customer ng<br />

pag-asang makapag-arkila ng mga produkto, lalo na<br />

yaong mga mamahalin. Ang mga ito ay maaaring mga<br />

refrigerator, freezer, telebisyon at computer.<br />

Charge card<br />

Maraming shop ang may sistema sa account na nagbibigay<br />

kakayahan sa mga customer na bumili gamit ang account.<br />

Ang indibidwal na shop ang nagsusuri kung bibigyan ka<br />

nila ng charge card.<br />

Kung aalis ka ng bansa bago bayaran ang iyong mga utang,<br />

maaaring kolektahin ng mga kumpanya ang halagang dapat<br />

bayaran sa pamamagitan ng mga ahensyang tagasingil<br />

ng utang kung kanino sila nakikipagtulungan.<br />

EKONOMIYA AT PAGKONSUMO<br />

Pagbili na hulugan<br />

Ang ibang shop ay nagbibigay ng pag-asa sa mga customer<br />

na makabili na hulugan. Kung iisipin, ang ibig sabihin<br />

nito ay humihiram ka ng pera sa nakatakdang halaga<br />

ng interes. Dapat mong malaman na ang mga halaga<br />

ng interes na ito ay maaaring napakataas. Kasabay nito,<br />

kailangan mong magbayad ng singil para sa pagbubukas<br />

ng credit loan.<br />

Alamin mabuti ang kontrata<br />

Kung ikaw ay nag-aarkila o bumibili na hulugan, kakailanganin<br />

mong lumagda ng kontrata na nagbabalangkas ng mga<br />

tadhana at kondisyon. Mahalagang basahin mong mabuti<br />

ang kontrata - o hayaang ipaliwanag ng ibang tao - ang<br />

kontrata sa iyo upang maiwasan mo ang anumang hindi<br />

magandang balita.<br />

Paglabag sa kontrata<br />

Kung nabigo kang bayaran ang mga pagbabayad sa interes<br />

o ang iyong mga hulog, nanganganib kang mailista na<br />

isang masamang mangungutang Ibig sabihin nito ay hindi<br />

ka na makaka-arkila o makakabili ng hulugan - sa taong<br />

pinagkakautangan mo o sa iba pang lugar.<br />

113<br />

Tagalog.indd 113 04/04/08 11:20:06


Insurance<br />

EKONOMIYA AT PAGKONSUMO<br />

Pribadong insurance<br />

Maaari mong protektahan ang iyong sarili at ang iyong<br />

pamilya sa pamamagitan ng pagkuha ng pribadong<br />

insurance.<br />

Maraming insurance company at maraming iba’t-ibang<br />

uri ng insurance. Mula sa insurance sa buhay, aksidente<br />

at pananagutan hanggang sa insurance sa pamamahay,<br />

kalusugan at sasakyan.<br />

Ang mga presyo at tadhana at kondisyon ay iba-iba<br />

mula sa isang kumpanya at sa isa pang kumpanya, na<br />

dahilan kung bakit mahirap makakuha ng kabuuangideya.<br />

Ang pinakamahal na insurance ay hindi laging<br />

pinakamabuti.<br />

Dapat mong pag-isipang mabuti ang kung anong mga<br />

uri ng insurance at kung gaano kalaking coverage ang<br />

kailangan mo, pati na rin ang halaga ng excess na nais<br />

mong bayaran.<br />

Insurance sa nilalaman<br />

Ang insurance sa nilalaman ay nagbibigay ng coverage<br />

sakaling ang kasangkapan, mga damit o computer ng<br />

pamilya ay ninakaw, nasira ng tubig o sunod o nasira sa<br />

vandalism.<br />

Insurance sa pananagutan<br />

Ang insurance sa pananagutan ang sumasagot sa iyo<br />

sakaling may kasapi ng pamilya na nakapagdulot ng pinsala<br />

sa iba pang tao at sa kanilang mga pag-aari.<br />

Insurance sa tulong na ligal<br />

Ang insurance sa tulong na ligal ay nagbibigay minsan<br />

ng coverage sa mga ligal na gugulin kaugnay ng mga<br />

pribadong kaso sa hukuman. Alamin ang iba pa sa paglog<br />

sa www.forsikringsoplysningen.dk<br />

Mga kinakailangang insurance<br />

Ang ilang uri ng insurance ay kinakailangan ayon sa batas.<br />

Kailangan ikaw ay may insurance sa sunog kung ikaw ay<br />

may-ari ng bahay. At kailangan mayroon kang insurance sa<br />

pananagutan kung may-ari ka ng aso, sasakyan, motorbike<br />

o moped. Ang insurance sa pananagutan ang sumasagot<br />

sa mga aksidente sa ibang tao maliban sa iyong sarili.<br />

Insurance sa pamilya<br />

Lahat ng insurance company ay nagbibigay ng insurance<br />

sa pamilya na sumasagot sa lahat ng kasapi ng pamilya<br />

na nakatira sa parehong address. Nagbibigay din ito<br />

ng coverage para sa mga bata sa ilalim ng edad 21 na<br />

nabubuhay mag-isa. Kasama sa insurance sa pamilya ang<br />

mga nilalaman, pananagutan at tulong na ligal.<br />

114<br />

Tagalog.indd 114 04/04/08 11:20:07


Mga karapatan ng mamimili<br />

Mga reklamo sa loob ng 24 oras<br />

Bilang isang mamimili, mayroon kang ilang karapatan<br />

na nagpoprotekta sa iyo laban sa pandaraya. Alinsunod<br />

sa Sale of Goods Act, mayroon kang karapatan sa isang<br />

depektibong produkto - o isang bagay na hindi tumutugma<br />

sa mga ipinangako ng nagbenta - na mapapalitan o<br />

maipagawa. Ang kailangan mo lang gawin ay lapitan ang<br />

nagbenta sa loob ng 24 oras sa petsa ng pagbili. Kailangan<br />

mong dalhin ang resibo sa pagbili. At dapat ay hindi ikaw<br />

ang nagdulot ng depekto.<br />

EKONOMIYA AT PAGKONSUMO<br />

Garantiya<br />

Kapag bumibili ka ng elektrikal na kagamitan o isang bagay<br />

na mas malaki, halimbawa, ikaw ay maaaring bigyan ng<br />

garantiya. Ito ay isang serbisyong ibinigay ng dealer, at hindi<br />

sa anumang paraan pinapalitan nito ang mga tadhana at<br />

probisyon ng Sale of Goods Act. Ngunit maaaring piliin<br />

ng dealer na bigyan ka ng garantiya. Ang isang garantiya<br />

ay dapat maglagay sa iyo sa mas magandang posisyon<br />

kaysa sa karapatang magreklamo na ibinibigay ng Sale<br />

of Goods Act, na tumitiyak sa karapatan sa pagrereklamo<br />

sa loob ng dalawang taon at maaari rin ang karapatan na<br />

mapapalitan o maipagawa ang item.<br />

Kung magbabago ang isip mo<br />

Wala kang karapatan na ipapalit ang item dahil lamang<br />

pinagsisisihan mo ang pagbili nito. Sa ganang ito, posible<br />

pa rin gawin ito sa maraming shop. Ang ilang shop ay<br />

magsasauli rin ng iyong pera. Habang ang iba pa ay<br />

magbibigay sa iyo ng credit note para sa halaga o pagasang<br />

mapapalitan ang item ng ibang bagay sa shop.<br />

115<br />

Tagalog.indd 115 04/04/08 11:20:07


EKONOMIYA AT PAGKONSUMO<br />

Deklarasyon at pagtatatak<br />

May karapatan kang malaman ang petsa ng pagkakagawa<br />

ng mga pagkain na iyong binibili pati na rin ang kanilang<br />

itinatagal sa pagkakaimbak. May ilang plano sa pagtatatak<br />

at kontrol sa mga pagkain. Halimbawa, ito ay maaaring<br />

garantiya na ang produkto ay organikong ginawa. Ang<br />

mga produktong hindi pagkain ay tinatakan upang,<br />

halimbawa, ipakita kung sila ay mabuti sa kapaligiran o<br />

matipid sa kuryente.<br />

Ø-mærket (ang Danish Ø-label)<br />

Ang Ø-mærket (ang Danish Ø label) ay ginagamit<br />

kaugnay ng mga pagkain at halaman. Ang Danish Ø-label<br />

ay nagpapabatid na ang produkto ay ginagarantiyahan<br />

ng kontrol ng estado na organiko ang pinagmulan. Ibig<br />

sabihin nito ay walang pestisidyong ginamit sa proseso<br />

ng paggawa, maliban sa ilan gaya, halimbawa, ng asupre.<br />

Ang artipisyal na pataba ay ipinagbabawal kung 80% ng<br />

pagkain ng hayop ay organiko.<br />

Svanen (ang Danish Swan label)<br />

Svanen (ang Danish Swan eco label) ang eco label ng<br />

Nordic Council of Ministers para sa mga produktong<br />

hindi pagkain gaya ng detergent powder, mga kemikal<br />

na panlinis at toilet paper. Ang tatak ay nagpapabatid<br />

na ang mga produkto ay ang pinaka-environmentally<br />

sustainable sa kaugnay na kategorya ng produkto.<br />

Tatak sa enerhiya<br />

Ang tatak sa enerhiya ay isang ipinag-uutos, na<br />

magkakatuwang na pagtatatak sa Europa ng iba’tibang<br />

puting kagamitan, electric oven, sasakyan at mga<br />

pinagmumulan ng liwanag, iyon ay mga bombilya, halogen<br />

lamp, fluorescent bulb, atbp. Ang A-label ay angpapakita<br />

na ang produkto ay may pinakamababang konsumo sa<br />

kuryente kumpara sa mga kaugnay na produkto.<br />

Mga pag-asang makapagreklamo<br />

Kung sa palagay mo ay hindi naging tama ang pagtrato sa<br />

iyo ng shop o nagbenta nang magreklamo ka tungkol sa<br />

kanilang produkto, maaari mong kontakin ang Consumer<br />

Complaints Board* o ang isang pribadong lupon sa<br />

pagrereklamo at pag-apela. Kakailanganin mong magbayad<br />

ng singil kapag inirehistro mo ang iyong reklamo. Kung<br />

ang lupon ay pumabor sa iyo, makakatanggap ka ng<br />

buong refund. Malalaman mo ang iba pa tungkol sa<br />

iyong mga pag-asang makapagreklamo sa pag-log sa<br />

www.forbrug.dk.<br />

116<br />

Tagalog.indd 116 04/04/08 11:20:09


Ang Danish na sistema ng pagbubuwis<br />

Ang lahat ay nagbabayad ng buwis<br />

Ang lahat ng nakatira sa Denmark ay dapat magbayad ng<br />

buwis kung nakakatanggap sila ng kita. Ito rin ay pinaiiral<br />

kung ikaw ay:<br />

• Walang trabaho at tumatanggap ng perang benepisyo<br />

mula sa estado o benepisyo sa kawalan ng trabaho<br />

mula sa iyong unemployment fund.<br />

• Isang estudyante at tumatanggap ng SU, ang plano<br />

na tulong pinansyal sa edukasyong pang-estado at<br />

loan.<br />

• Isang pensyonado na tumatanggap ng pensyon ng<br />

estado.<br />

• Nagtatrabaho sa abroad o may kinikita mula sa abroad<br />

ngunit nakatira sa Denmark.<br />

• May sariling negosyo.<br />

Sa estado at sa mga munisipal na awtoridad<br />

Ang Danish na sistema ng pagbubuwis ay gumagana sa<br />

paraan na lahat ng pribadong tao ay magbabayad ng<br />

income tax sa estado at sa mga munisipal na awtoridad.<br />

Kung ikaw ay mag-ari ng bahay kailangan mong magbayad<br />

ng amilyar. Ang mga kasapi ng Danish National Church<br />

ay kailangan magbayad ng buwis ng simbahan. Ang mga<br />

kumpanya ay kailangan magbayad ng corporate tax. Kung<br />

mayroon kang capital income, mula sa securities halimbawa,<br />

kailangan mo rin bayaran ang buwis ng mga ito.<br />

Hindi direktang buwis<br />

Dagdag pa sa income tax, nagbabayad din tayo ng mga<br />

hindi direktang buwis sa anyo ng VAT tuwing bibili tayo<br />

ng produkto o serbisyo. Nagbabayad din tayo ng buwis<br />

sa ilang produkto gaya ng mga sasakyan, gasolina, alak<br />

at sigarilyo.<br />

Mga pag-asa sa allowance<br />

Ang ilang halaga ay maaaring kaltasin mula sa income<br />

bago kalkulahin ng mga awtoridad sa buwis ang iyong<br />

bayad na buwis.<br />

Kasama rito ang mga halaga ng interes sa mga utang,<br />

pagsapi sa unyon, insurance sa kawalan ng trabaho at<br />

sustento ng anak, at mga pamasahe kaugnay ng trabaho.<br />

Ang pinakahuli, gayunman, ay magdedepende sa iyong<br />

layo mula sa pinagtatrabahuhan. Dagdag pa, tatanggap ka<br />

ng personal tax allowance na hindi nauugnay sa anumang<br />

partikular na halaga.<br />

Tax return<br />

Kung ikaw ay isang empleyado, ang iyong buwis ay<br />

awtomatikong kakaltasin sa pinagkukunan bago mo<br />

matanggap ang iyong suweldo.<br />

Taon-taon dapat mong kumpletuhin ang isang tax return<br />

na naglalaman ng impormasyon tungkol sa iyong kita at<br />

ang mga allowance kung saan ikaw ay may karapatan.<br />

Matatanggap mo ang iyong tax return sa Marso, at kung<br />

may mga pagbabago ka na dapat gawin, kailangan mo<br />

itong ibigay na hindi lalagpas sa 1 ng Mayo. Maaari kang<br />

gumawa ng mga pagbabago gamit ang isang form na<br />

kasama ng tax return, at ipadala ito sa SKAT. Maaari ka<br />

rin gumawa ng mga pagbabago sa pamamagitan ng<br />

telepono o sa Internet sa www.skat.dk.<br />

Sa susunod, tatanggap ka ng taunang tax return na<br />

nagpapakita kung gaano kalaking buwis na ang naibayad<br />

mo at kung kailangan mong magbigay ng karagdagang<br />

bayad o kung may karapatan ka para sa tax refund.<br />

EKONOMIYA AT PAGKONSUMO<br />

117<br />

Tagalog.indd 117 04/04/08 11:20:11


EKONOMIYA AT PAGKONSUMO<br />

BUWIS sa maraming bagay<br />

Lalo na sa kaso ng mga empleyado, nasa mga awtoridad<br />

sa buwis (SKAT) na ang karamihan sa impormasyon na<br />

kailangan nila, dahil kinukuha nila ang impormasyong<br />

ito mula sa mga kumpanya, bangko at mga kagaya nito.<br />

Madalas din itong ginagamit sa mga halaga na maaaring<br />

kaltasin sa buwis. Subalit maaaring kailanganin mong<br />

ipaalam sa sa mga awtoridad sa buwis ang tungkol sa<br />

ilang gastusin na maaaring kaltasin sa buwis - katulad,<br />

halimbawa, ng mga halaga ng pamasahe.<br />

Kung kararating mo lang sa Denmark<br />

Kung kararating mo lang sa bansa, kailangan mong<br />

kontakin ang iyong tax center at kumuha ng paunang<br />

pagsusuri sa kita at ang halaga ng buwis at deduction<br />

card. May humigit-kumulang 30 tax center na nakakalat<br />

sa bansa. Mag-log sa www.skat.dk para makita kung saang<br />

tax center ka nabibilang.<br />

May sariling trabaho<br />

Kung ikaw ay may sariling trabaho, dapat mong tiyakin<br />

na binabayaran mo ang iyong buwis. Kailangan mong<br />

kumpletuhin ang isang tax return na dapat maibalik bago<br />

ang 1 ng Hulyo. Kinakailangan mo rin mag-file ng mga<br />

account na naaprubahan ng isang accountant.<br />

Kung ikaw ay may sariling trabaho at nakarehistro sa<br />

VAT, kailangan mong magbayad ng VAT at buwis sa<br />

mga produktong iyong ibinebenta. Dapat mong tiyakin<br />

na naitatala mo ang mga account at mapaaprubahan sa<br />

isang accountant.<br />

Halaga ng buwis<br />

Kung magkano ang buwis na dapat mong bayaran ay<br />

magdedepende sa iyong kita at tax allowance. Dagdag<br />

pa, ang halaga ng buwis ay iba-iba mula sa isang munisipal<br />

na awtoridad at sa isa pang awtoridad.<br />

Ang halaga ng buwis ay tumataas<br />

kasabay ng laki ng kita<br />

Ang Danish na sistema ng pagbubuwis ay progresibo. Ibig<br />

sabihin nito ay mas malaki ang kinikita ng tao, mas mataas<br />

ang halaga ng kanyang buwis - iyon ay, ang porsiyento<br />

ng kanyang kita kung saan ang kanyang batayang buwis<br />

ay kinakalkula. Ang layunin ng sistemang ito ay matiyak<br />

na yaong mga kumikita nang malaki ay makapag-ambag<br />

nang malaki tungo sa implementasyon ng mga karaniwang<br />

gawain sa lipunan.<br />

118<br />

Tagalog.indd 118 04/04/08 11:20:11


“Noong una, nalilito ako<br />

dahil napakaraming bagay<br />

ang naiiba sa sistemang<br />

alam ko sa Macedonia.<br />

Ngunit gusto ko ang<br />

sistemang Danish kung<br />

saan nagbabayad ka ng<br />

buwis at kapalit nito ay<br />

nabibigyan ng access sa<br />

libreng pangangalaga<br />

ng kalusugan at mga<br />

paaralan. Ang Danish na<br />

sistema sa paaralan ay<br />

talagang mahusay. Ang<br />

mga bata ay natutuwa sa<br />

maraming pagkakataon<br />

ng magkatuwang na<br />

pagpapasya. Mabuti<br />

iyon sapagkat nagiging<br />

mas independiyente at<br />

responsable sila sa kanilang<br />

mga sarili at sa lipunan.”<br />

Gusto ko ang<br />

sistemang Danish<br />

Si Nevzat Ibisi ay umalis<br />

mula sa Macedonia<br />

patungong Denmark<br />

noong 1990. Siya ay isang<br />

bihasang guro at nagtuturo<br />

sa mga batang mula sa<br />

iba’t-ibang etnikong<br />

pinagmulan.<br />

119<br />

Tagalog.indd 119 04/04/08 11:20:11


10 KULTURA AT ORAS NG PAGLILIBANG<br />

Tagalog.indd 120 04/04/08 11:20:15


Maraming oportunidad<br />

Ang Denmark ay may malawak na pangkultura at<br />

panlibangang aktibidad. Ang mga ito ay binubuo ng<br />

lahat mula musika, teatro, pelikula, sining, mga museo<br />

at pagtatanghal hanggang sa mga pagpapanayam,<br />

boluntaryong edukasyon, sport at maraming iba’t-ibang<br />

uri ng samahan.<br />

Ang mga munisipal na awtoridad ay nakikipagtulungan<br />

sa mga samahan tungkol sa mga aktibidad sa lokal na<br />

komunidad. Maaari mong alamin ang iba pa sa pag-log<br />

sa website ng iyong munisipal na awtoridad.<br />

Ang ilang aktibidad at event ay libre, habang ang iba ay<br />

mahal. Ang mga pensyonado at estudyante ay karapatdapat<br />

sa mga diskuwento sa maraming lugar.<br />

Maraming library ang may mga club para sa mga kabataan,<br />

nagsasagawa ng mga exhibition, nagpapalabas ng mga<br />

pelikula at nag-oorganisa ng mga palabas sa teatro ng<br />

mga bata at nag-iimbita ng mga guest speaker. Marami<br />

rin ang nagbibigay ng tulong sa takdang-aralin, mga<br />

gawain sa language stimulation at iba’t-ibang event sa<br />

pagsasanib.<br />

Mga aklat sa ilang wika<br />

Sa library maaari ka rin humingi ng tulong para humanap<br />

ng mga libro at journal sa iba’t-ibang wika. Kung wala sa<br />

library ang mga libro at journal na hinahanap mo, maaari<br />

nilang i-order ang mga ito para sa iyo.<br />

KULTURA AT ORAS NG PAGLILIBANG<br />

Matatagpuan mo ang impormasyon sa mga kasalukuyang<br />

kaganapang pang-kultura sa buong bansa sa pag-log sa<br />

www.kultunaut.dk.<br />

Magsimula sa library<br />

Ang library ay mabuting lugar para magsimula kung nais<br />

mong malaman ang iba pa tungkol sa lipunang Danish<br />

o malaman ang nangyayari sa munisipal na awtoridad<br />

kung saan ka nakatira.<br />

Ang tulong ay nariyan lang<br />

Sa Denmark, ang mga library ay libre. Maaari kang humiram<br />

ng mga libro, tugtog, DVD at mga computer game<br />

mula sa library. Maaari ka rin maka-access sa Internet,<br />

magbasa ng mga pahayagan sa araw na iyon at humingi<br />

ng tulong para maghanap ng partikular na impormasyon<br />

o materyales. Bukod sa ibang bagay, matatagpuan mo<br />

ang maraming kapaki-pakinabang na polyeto mula sa<br />

mga organisasyon at pampublikong awtoridad.<br />

121<br />

Tagalog.indd 121 04/04/08 11:20:18


Ang media at debate publiko<br />

KULTURA AT ORAS NG PAGLILIBANG<br />

Ang karapatang mag-isip at malayang magsalita<br />

Ang karapatang mag-isip at malayang magsalita ay<br />

isang mahalagang bahagi ng demokrasyang Danish.<br />

kusa itong naipapakita sa mga malayang pahayagan at<br />

sa debate publiko.<br />

Media para sa mga mamamayang imigrante<br />

Ang pang-araw-araw na buhay Danish ay inilalarawan sa<br />

maraming istasyon ng TV at radyo, pahayagan at peryodiko<br />

at malawak na komunikasyon sa Internet. Maraming media<br />

ang talagang nakatuon sa mga mamamayang imigrante.<br />

Alamin ang iba pa sa pag-log sa www.finfo.dk.<br />

mobile phone o sa iyong computer. Ang lisensya sa<br />

media ay binabayaran dalawang beses sa isang taon.<br />

Ang Danish Parliament ang kumokontrol sa singil sa<br />

lisensya sa media.<br />

Maaari kang magrehistro para sa lisensya sa media* sa<br />

pag-log sa www.dr.dk.<br />

Maaari ka rin mag-subscribe ang magbayad para sa iba’tibang<br />

plano ng pribadong cable TV.<br />

Ang malawak na paglalarawan ng media<br />

Malaking bahagi ng media ang nagtutuon sa purong<br />

entertainment. Subalit ang kultural, politikal at natitirang<br />

debate publiko ay kumakain nang malaking bahagi sa<br />

balita, at ito ay nakakatulong upang mapagtuonan ng<br />

pansin ang mga problema at solusyon na mahalaga sa<br />

lipunan.<br />

Lisensya sa media*<br />

Ang Danmarks Radio at TV2 ay mga istasyon para sa serbisyo<br />

publiko*. Tungkulin nila ang magbigay ng malawak na<br />

programa sa radyo at TV na interes ng lahat ng seksyon<br />

ng populasyon.<br />

Bukod sa ibang bagay, ang basehan sa programa ng<br />

serbisyo publiko sa media ay ang singil na kilala bilang<br />

lisensya sa media*. Ito ay isang singil na kailangan mong<br />

bayaran kung nais mong makatanggap ng mga programa<br />

sa radyo at TV, nakikinig ka man sa kanila sa radyo, TV,<br />

122<br />

Tagalog.indd 122 04/04/08 11:20:18


Aktibo sa iyong oras ng paglilibang<br />

Kasama ng iba pa<br />

Sa Denmark, maraming tao ang gumagamit ng kanilang<br />

oras ng paglilibang para mapabuti ang kanilang mga<br />

kasanayan sa isang partikular na field o subject, linangin<br />

ang kanilang pagiging malikhain o pumunta sa mga<br />

lecture. Ginagawa nila ito sa pagpasok sa night school,<br />

mga folk high school at bilang mga kasapi ng asosasyon.<br />

Ang pakikipagkilala at pakikisalamuha sa ibang tao ay<br />

mahalagang bahagi ng mga gawaing ito.<br />

Mga folk high school<br />

Pangkalahatang edukasyon<br />

Sa kalagitnaan ng ika-19 na siglo, isang tradisyon para sa<br />

pangkalahatang edukasyon ang naitatag na hanggang<br />

sa ngayon ay naglalarawan sa lipunang Danish. Sa<br />

pinakabuod, sinasaklaw nito ang mithiin na ang lahat ay<br />

dapat magkaroon ng access sa panlipunang kaalaman<br />

at pag-aaral. Bunga ng kultural na pagkilos na ito, ang<br />

Danish folk high school ay nabuo*.<br />

Sa ngayon, may mga folk high school, kadalasang tinatawag<br />

lamang na mga “high school” ang kumalat sa buong<br />

bansa. Ang mga high school ay nagbibigay ng mga kurso<br />

sa lahat mula sa mga mapanlikhang subject hanggang sa<br />

mga akademikang subject at iba pang pangkalahatang<br />

araling panlipunan.<br />

Akademika at personal na paglilinang<br />

Sa high school, ang mga tao ay maaaring bumuti at<br />

malinang kapwa sa akademikal at sa personal na antas, at<br />

kasabay nito ay makilala ang iba’t-ibang tao. Maaari mo rin<br />

gamitin ang pananatili sa high school para malaman kung<br />

nasa iyo ang kinakailangang pagganyak para matapos ang<br />

bokasyonal na pagsasanay, programang pang-edukasyon<br />

na pangkabataan o mas mataas na edukasyon.<br />

Mga kultural na aktibidad<br />

Naninirahan at kumakain ka sa paaralan sa itinatagal<br />

ng kurso. Ang mga kurso ay maaaring mula sa isang<br />

linggo hanggang sa isang taon. Dagdag pa sa pag-aaral,<br />

ang pananatili ay bumubuo ng balangkas para sa ilang<br />

kultural na aktibidad: pagliliwaliw, party at mga lecture<br />

sa gabi. Kung hindi mo nais manatili o walang pag-asang<br />

manatili sa isang high school, maaari kang tumira sa<br />

bahay at pumasok na lamang bilang isang pang-araw<br />

na estudyante.<br />

Alamin ang iba pa tungkol sa mga high school sa<br />

www.hojskoler.dk.<br />

Para sa mga batang imigrante<br />

Ang asosasyon ng mga folk high school sa Denmark ay<br />

nagsasagawa ng mga espesyal na kurso at pananatili sa<br />

mga high school para sa mga imigrante. Isang halimbawa<br />

ay ang “Sommercamp” (summer camp), tatlong<br />

linggong kurso sa high school para sa mga kabataan. Ang<br />

“Sommercamp” ay gagawin mula 2007 hanggang 2009.<br />

Ang mga kalahok ay tatanggap ng pag-aaral sa paaralan<br />

at mga pangkalahatang subject at sa gayon ay kayang<br />

pabutihin ang kanilang mga akademikang kasanayan sa<br />

panahon ng bakasyong tag-init. Alamin ang iba pa tungkol<br />

sa”Sommercamp” sa www.campsommer.dk.<br />

Maaaring karapat-dapat ka para sa tulong pinansyal<br />

kaugnay ng iyong pananatili sa high scool stay. Alamin<br />

ang iba pa sa pag-log sa www.emph.dk<br />

KULTURA AT ORAS NG PAGLILIBANG<br />

123<br />

Tagalog.indd 123 04/04/08 11:20:19


KULTURA AT ORAS NG PAGLILIBANG<br />

Sa high school may<br />

mga kaibigan ako mula<br />

sa buong Europa<br />

“Ang pagiging estudyante<br />

sa high school ay isang<br />

karanasang hindi ko<br />

malilimutan. Nagkaroon<br />

ako ng mga kaibigan<br />

mula sa buong Europa at<br />

natututo ako ng mga wika<br />

at maraming bagay tungkol<br />

sa lipunang Danish society.<br />

Pinabubuti ko ang aking<br />

kaalaman sa lahat ng oras.<br />

Sa aming oras ng paglilibang<br />

nagkakasiyahan kami sa<br />

panonood ng mga pelikula,<br />

paglalaro ng football o<br />

basketball. Hindi ka mag-iisa<br />

kailanman dito.”<br />

Si Ali ay umalis mula sa<br />

Afghanistan patungong<br />

Denmark noong 2003.<br />

Siya ay isang estudyante<br />

sa European high school<br />

sa Kalø. Pagkatapos nito,<br />

nais niyang mag-enrol<br />

sa kursong katulong sa<br />

lipunan at pangangalaga ng<br />

kalusugan upang maging<br />

isang radiographer.<br />

124<br />

Tagalog.indd 124 04/04/08 11:20:19


Mga aktibidad ng asosasyon<br />

Mga night school<br />

Pag-aaral sa maraming subject<br />

Maraming tao ang pumapasok sa night school kung saan<br />

sila ay tumatanggap ng pag-aaral in maraming iba’t-ibang<br />

subject. Maaaring ito ay nasa anyo ng pag-aaral ng wika o<br />

iba pang akademikang subject. Subalit maaaring kasama<br />

sa mga subject ang pilosopiya, kasaysayan, pagpapalaki ng<br />

mga anak at mga pag-uusap tungkol sa mga kultural na<br />

paksa. May mga klase rin sa katawan at pagkilos, pagluluto,<br />

pananahi, paggawa ng sulat, pag-awit at napakarami pang iba.<br />

Maraming night school ang nagbibigay ng mga espesyal na<br />

kurso sa mga bagong mamamayan. Bilang pangkalahatang<br />

alituntunin, ang mga night school ay pinamamahalaan ng<br />

isang samahang pang-edukasyon* gaya AOF (ang Workers<br />

Education Association), LOF (ang Liberal Adult Education<br />

Association) o FOF (ang Adult Education Association).<br />

Ang mga kurso ay hindi libre subalit sa katunayan na ang<br />

mga paaaralan ay tumatanggap ng mga suporta mula sa<br />

mga munisipal na awtoridad, hindi kailangang bayaran ng<br />

mga kalahok ang buong halaga.<br />

Mag-log sa website ng iyong munisipal na awtoridad upang<br />

malaman ang iba pa tungkol sa mga aktibidad sa night school<br />

activities sa iyong lokal na lugar.<br />

Mga taong may iisang interes<br />

Ang Denmark ay isa sa ilang bansa sa mundo kung saana ang<br />

karamihan ng mga mamamayan nito ay mga kasapi ng isang<br />

asosasyon. Dito, ang mga taong may iisang interes ay nagkikita-kita<br />

Maaaring ito ay interes sa akademika, politikal o kultural na uri.<br />

Maraming iba’t-ibang uri ng interes<br />

Ang Denmark ay may di-mabibilang na asosasyon, organisasyon<br />

at club. Sport, partido politikal, pabahay, sining, musika, imigrante,<br />

mga asosasyong pangrelihiyon at mga asosasyon para sa mga taong<br />

may espesyal na libangan - para mabanggit hindi lang ang ilan.<br />

Tingnan sa ilalim ng “associations” sa iyong lokal na telephone<br />

directory. At sa website ng iyong munisipal na awtoridad.<br />

Ang ilan ay kumikilos para sa isang layunin<br />

May ilang asosasyon na kumikilos para sa pagbabantay sa interes<br />

ng iba’t-ibang grupo gaya ng may-kapansanan, iba’t-ibang grupo<br />

ng pasyente, ang matatanda o mga homosexual. At ang ilan ay<br />

kumikilos din para sa isang partikular na layuning politikal, gaya<br />

ng kapaligiran o kapakanan ng hayop.<br />

Mga tagpuan<br />

Panghuli, mayroon din mga tagpuan, club at mga club house na<br />

kadalasang may kaugnayan sa isang pook-panirahan kung saan<br />

ang mga tao ay naglalaro ng baraha, nagdedebate, nagpapatuloy<br />

ng gustong libangan o nakikinig sa mga salita at lecture.<br />

KULTURA AT ORAS NG PAGLILIBANG<br />

Sinoman ay maaaring magsimula ng isang asosasyon<br />

Ang lahat ay may karapatang magsimula ng isang asosasyon. Ang<br />

kailangan lang ay ang magsagawa ka ng pagpupulong - isang<br />

naitakdang pangkalahatang pagpupulong - kung saan ninyo<br />

pinagpapasyahan at isinusulat ang mga layunin ng asosasyon at<br />

ang mga articles of association (artikulong batas) na iiral. Ang mga<br />

artikulo ay mga alituntunin na may kinalaman sa kung sino ang<br />

maaaring maging kasapi ng asosasyon, gaano karaming kasapi dapat<br />

ang nasa lupon, saan dapat ganapin ang taunang pangkalahatang<br />

pagpupulong, etc. Isang ordinaryong bersyon ng mga artikulo ng<br />

asosasyon ang matatagpuan sa www.familieadvokaten.dk.<br />

125<br />

Tagalog.indd 125 04/04/08 11:20:24


KULTURA AT ORAS NG PAGLILIBANG<br />

Maaari kang tumulong<br />

Ang isang asosasyon ay maaaring maging isang mabuting<br />

paraan ng pakikipag-kilala sa ibang tao at aktibong paglahok<br />

sa iyong lokal na komunidad. Ang mga asosasyon ay<br />

pinamamahalaan ng isang lupon na inihalal ng mga kasapi<br />

ng asosasyon. Bilang kasapi, maaari kang magbigay ng<br />

mga suhestiyon para sa pagkilos ng asosasyon at tumakbo<br />

sa eleksyon para sa lupon ng asosasyon.<br />

Mga asosasyon para sa mga<br />

bagong mamamayan<br />

May ilang asosasyon na maaaring may kahalagahan sa<br />

mga bagong mamamayan. Ang gayong mga asosasyon<br />

ay para sa mga partikular na nasyonalidad, mga samahang<br />

pangkaibigan at mga asosasyon na nagtutuon sa pagsanib<br />

at kultural na pakikitungo. Sumangguni tayo sa www.finfo.<br />

dk para sa karagdagang detalye.<br />

Sport at ehersisyo<br />

Kung nais mong maglaro ng sport o mag-ehersisyo kasama<br />

ng iba pa, maaari kang maging kasapi ng isang sport club.<br />

Dito, halimbawa, maaari kang maglaro ng football, handball,<br />

tennis, badminton, swimming at gymnastics.<br />

Limitadong singil<br />

Halos lahat ng uri ng pormal na ehersisyo at sport ay<br />

pinamamahalaan ng mga asosasyon o mga organisasyon na<br />

maaaring salihan ng mga tao. Kailangan mong magbayad<br />

para maging kasapi, subalit sa ilang kaso ang munisipal na<br />

awtoridad ay mag-aambag sa gastusin upang ang singil<br />

ay manatiling mababa.<br />

Ang mga magulang ay tumutulong<br />

Maraming bata at kabataan ang naglalaro ng iba’t-ibang<br />

uri ng sport sa kanilang bakanteng oras. Ordinaryo para sa<br />

mga magulang ang sustentuhan ang kanilang mga anak,<br />

halimbawa, sa pagbabayad sa kanilang mga membership<br />

fee, paghahatid sa mga bata patungo at mula sa kanilang<br />

mga aktibidad at pagsali sa mga event.<br />

126<br />

Tagalog.indd 126 04/04/08 11:20:24


Relihiyon<br />

Ang lahat ay malayang isagawa<br />

ang kanilang relihiyon<br />

Sa Denmark, ang lahat ay malayang isagawa ang kanilang<br />

relihiyon o ipagpatuloy ang kanilang pananaw sa buhay<br />

hangga’t nirerespeto nila ang batas. Ang lahat ay malayang<br />

baguhin ang kanilang mga paniniwala o kinaaanibang<br />

relihiyon - halimbawa, sa pag-alis sa isang pangrelihiyong<br />

komunidad upang maging kasapi ng isa pa. Tinatanggap<br />

ng Denmark ang maraming relihiyon, paniniwala at<br />

pananaw sa buhay. Ang ilang tao ay naniniwala sa isang<br />

banal na nilalang; ang iba ay hindi ngunit ibinabatay ang<br />

kanilang pananaw sa buhay sa mga prinsipyong walang<br />

kaugnayan sa relihiyon, makatao o iba pa.<br />

Ang Danish National Church*<br />

Nagsasagawa ng mga serbisyo para sa lipunan<br />

Alinsunod sa konstitusyong Danish, ang Evangelical<br />

Lutheran Church of Denmark* ang Danish National<br />

Church at opisyal na sinusuportahan ng gobyerno.<br />

Ang Danish National Church ay nagsasagawa ng ilang<br />

gawain at serbisyo para sa lipunan sa kabuuan. Kasama<br />

rito ang pagrerehistro ng mga kapanganakan, binyag at<br />

pagrerehistro ng mga kamatayan.<br />

Karamihan sa mga tao ay kasapi<br />

ng Danish National Church<br />

Ang karamihan ng Dane ay nabibilang sa Danish National<br />

Church. Ang karamihan ay naging kasapi nang binyagan<br />

sila noong bata pa.<br />

KULTURA AT ORAS NG PAGLILIBANG<br />

Kung lumipat ka sa Denmark mula sa abroad at nais<br />

sumali sa Danish National Church, may ilang opsyon na<br />

bukas para sa iyo:<br />

• Kung ikaw ay kasapi ng isa pang komunidad na<br />

Evangelical Lutheran maliban sa Danish National<br />

Church at pinatunayan ito, ikaw ay irerehistro<br />

bilang kasapi ng Danish National Church kasabay ng<br />

pagrerehistro sa iyo sa Danish national register.<br />

• Kung ikaw ay nabinyagan ngunit hindi ng Evangelical<br />

Lutheran na pangrelihiyong komunidad, maaari kang<br />

maging kasapi ng Danish National Church sa pagkontak<br />

sa pari sa iyong lokal na komunidad.<br />

• Kung hindi ka pa nabibinyagan, maaari kang maging<br />

kasapi ng Danish National Church sa pagpayag na ikaw<br />

ay mabinyagan.<br />

Kung hindi mo nais maging kasapi ng Danish National<br />

Church, maaari mong kanselahin ang iyong membership<br />

sa pag-kontak sa pari sa iyong lokal na komunidad.<br />

127<br />

Tagalog.indd 127 04/04/08 11:20:24


KULTURA AT ORAS NG PAGLILIBANG<br />

Buwis ng simbahan<br />

Ang mga kasapi ng Danish National Church ay kailangan<br />

magbayad ng buwis ng simbahan. Ang perang ito ay ginagamit<br />

sa pagpapatakbo ng mga simbahan at pagpapanatili ng<br />

mga sementeryo. Ang mga simbahan ay nagdadaos ng<br />

mga serbisyo at nagsasagawa ng mga seremonyang<br />

pangsimbahan gaya ng mga binyag, kasal at libing.<br />

Maaari mong alamin ang iba pa tungkol sa pagiging<br />

kasapi ng Danish National Church sa pag-log sa website<br />

ng Ministry of Ecclesiastical Affairs sa www.km.dk.<br />

Iba pang pangrelihiyong komunidad<br />

150 na iba’t-ibang pangrelihiyong komunidad<br />

May humigit-kumulang 150 na iba’t-ibang pangrelihiyong<br />

komunidad, malaki at maliit, sa Denmark.<br />

Ang karapatang magtayo ng mga gusali<br />

Ang mga pangrelihiyong komunidad ay may karapatang<br />

mag-empleyo ng mga pari, imam, rabbi o magtalaga ng<br />

mga pinuno ng pangrelihiyong komunidad. Ang mga<br />

pangrelihiyong komunidad ay may karapatan ding magtayo<br />

ng mga gusali na maaaring gamitin para sa relihiyosong<br />

pagsamba. Ang kailangan lang ay sumunod sila sa mga<br />

normal na alituntunin sa pagpaplano at regulasyon. Ang<br />

mga pangrelihiyong komunidad ay maaari rin magpatakbo<br />

ng kanilang sariling boluntaryong edukasyon para sa<br />

mga bata at kabataan.<br />

Labing-isang pangrelihiyong komunidad ay aprubadong<br />

trossamfund alinsunod sa mga dating regulasyon.<br />

Ibig sabihin nito ay maaari silang magsagawa ng mga<br />

pagbibinyag at pagkakasal. Maaari rin silang magpalabas<br />

ng mga sertipiko na may parehong bisa na kagaya sa<br />

Danish National Church.<br />

kapwa aprubado at kilalang pangrelihiyong komunidad<br />

ay maaaring humingi ng pahintulot na makapagpagawa<br />

ng sementeryo.<br />

Ang mga membership fee ay<br />

maaaring kaltasin sa buwis.<br />

Ang mga kasapi ng mga aprubado at kilalang pangrelihiyong<br />

komunidad ay may karapatang kaltasin ang kanilang mga<br />

bayad at mga regalo sa pangrelihiyong komunidad mula<br />

sa buwis sa sandaling aprubahan ng mga awtoridad sa<br />

buwis ang karapatan ng pangrelihiyong komunidad na<br />

gawin ito. Walang amilyar na sinisingil sa mga simbahan<br />

o sementeryo ng pangrelihiyong komunidad. At hindi<br />

rin nagbabayad ang anumang aprubado at kilalang<br />

pangrelihiyong komunidad ng anumang uri ng buwis<br />

sa lupa para sa anumang lote kung saan may mga gusali<br />

sa relihiyosong pagsamba.<br />

Maaari mong alamin ang iba pa tungkol sa mga<br />

pangrelihiyong komunidad sa pag-log sa website ng<br />

Ministry of Ecclesiastical Affairs sa www.km.dk.<br />

Aprubado at kinikilalang<br />

pangrelihiyong komunidad<br />

Higit sa 100 pangrelihiyong komunidad, kasama ang Islamic,<br />

Buddhist at Hindu na komunidad, ay aprubado sa sa ganang<br />

ang kanilang mga pari ay may karapatan o maaaring kumuha<br />

ng karapatan na magsagawa ng pagkakasal.<br />

128<br />

Tagalog.indd 128 04/04/08 11:20:25


Mga party at pagsasamahan<br />

Sa paglilibang, makikita mo ang mga tradisyon at kaugalian<br />

na may kaugnayan sa buhay sa siyudad, pagkakapitbahayan,<br />

pagkakaibigan, mga pagtitipon-tipon at mga birthday<br />

party. Maraming paaralan, day care center at sports club<br />

ang nagdaos ng mga party at mga okasyong panlipunang.<br />

Maraming bayan, lungsod at pook-panirahan ang may<br />

mga sariling tradisyon sa pagdaraos ng mga party at mga<br />

pagtitipon-tipon.<br />

Mga pambatang birthday party<br />

Maraming magulang na may mga anak sa nursery at<br />

paaralan ang nag-iimbita sa mga kaibigan o kaklase<br />

ng kanilang mga anak sa birthday party ng bata. Ang<br />

ilan ay nag-iimbita lang ng mga lalaki o mga babae.<br />

Layer cake, buns, chocolate milk at mga soft drink. Ang<br />

pagkanta ng mga birthday song at paglalaro ng mga<br />

game ay mahalagang bahagi ng tradisyonal na Danish na<br />

pambatang birthday party. Ang mga batang inimbitahan<br />

sa isang birthday party ay inaasahang magdala ng regalo.<br />

Kung hindi ka sigurado kung gaano kamahal na regalo<br />

ang bibilhin, magtanong sa ibang magulang.<br />

Mga party at mga pagtitipon-tipon<br />

Sa Denmark, ang mga party ay ginagawa kaugnay ng<br />

maraming okasyon gaya ng: kasalan, binyag, kumpil,<br />

birthday at mga pangrelihiyong pagdiriwang. Ang mga<br />

tao ay nagdadaos din ng mga party kapag bumili sila<br />

ng bagong bahay, natapos sa kanilang pag-aaral, paalis<br />

na para maglakbay - o dahil gusto lang nila.<br />

KULTURA AT ORAS NG PAGLILIBANG<br />

Pagkatapos, iniimbitahan nila ang kanilang mga<br />

kaibigan, pamilya o mga kasama sa trabaho para sa<br />

kainan, tugtugan at sayawan.<br />

Kung inimbitahan ka sa isang party o hapunan,<br />

magandang ideya ang magdala ng munting regalo<br />

para sa mga host. Isang bote ng alak, bungkos ng<br />

bulaklak, tsokolate o katulad nito. Kung inimbitahan<br />

ka sa isang birthday party, inaasahan kang bumili ng<br />

regalo.<br />

129<br />

Tagalog.indd 129 04/04/08 11:20:25


11 KALUSUGAN AT KARAMDAMAN<br />

Tagalog.indd 130 04/04/08 11:20:26


Ang Danish na serbisyong pangkalusugan<br />

Ang iyong GP<br />

Kapag nagrehistro ka sa isang pambansang rehistro sa<br />

iyong munisipal na awtoridad, maaari mong piliin kung<br />

aling GP ang gusto mo; halimbawa, kung gusto mo ng<br />

lalaki o babaeng doktor.<br />

Ang daan sa pampublikong serbisyo sa kalusugan ay sa<br />

pamamagitan ng iyong GP. Maaaring gamutin agad ng<br />

iyong GP ang ilang problemang pangkalusugan. Ang iba ay<br />

maaaring mangailangan ng referral para sa karagdagang<br />

eksaminasyon or panggagamot ng isang espesyalista o<br />

pagpapagamot sa isang hospital.<br />

Sa Denmark, ang pagpunta sa iyong GP ay libre.<br />

Ang pagpunta sa iyong GP ay libre, gayundin ang<br />

pagpapa-ospital. Ang mga gastusin ay binabayaran ng<br />

nagbabayad ng buwis.<br />

Mga bagay na dapat mong bayaran<br />

Halimbawa, kailangan mong bayaran ang halaga ng<br />

medisina, pangangalaga sa ngipin at physiotherapy. Subalit<br />

maaaring maging karapat-dapat ka rin para sa suporta.<br />

KALUSUGAN AT KARAMDAMAN<br />

Hindi mo kailangan ng referral mula sa iyong GP kung<br />

kailangan mong makipagkita sa isang dentista o kung<br />

napakasakit ng iyong nararamdaman at kailangan<br />

pumunta sa hospital emergency o kailangan ng agad<br />

na pagpapa-ospital.<br />

Danish health insurance card<br />

Ang health insurance card na ipinadala sa iyo ng iyong<br />

munisipal na awtoridad ay katunayan na ikaw ay may<br />

karapatan sa pampublikong paggamot ng kalusugan.<br />

Isinasaad ng card ang iyong pangalan, address at personal<br />

identification number at ang pangalan at address ng<br />

iyong GP.<br />

Nagbibigay ng proteksyon kapag<br />

naglalakbay sa Europa<br />

Kailangan mong dalhin ang iyong health insurance card<br />

kapag nagpunta ka sa dentista, hospital emergency o<br />

kapag kailangan ipasok sa ospital. Kailangan ay dala mo<br />

rin ito kapag naglakbay ka sa labas ng Denmark. Ang<br />

health insurance card ay nagbibigay ng proteksyon<br />

kung nagkasakit ka o naaksidente habang naglalakbay<br />

sa Europa basta ang paglalakbay ay para sa kasiyahan at<br />

wala ka nang halos isang buwan. Alamin ang iba pa sa<br />

pag-log sa www.sundhed.dk<br />

131<br />

Tagalog.indd 131 04/04/08 11:20:28


Sa doktor<br />

KALUSUGAN AT KARAMDAMAN<br />

Makipag-appointment<br />

Kung kailangan mong makipagkita sa iyong doktor,<br />

siguraduhing tumawag at makipag-appointment. Karamihan<br />

sa mga GP ay may opisina mula 8 ng umaga hanggang<br />

4 ng hapon, araw-araw. Bibigyan ka ng appointment<br />

na hindi hihigit sa limang araw mula ng tumawag ka.<br />

Kung talagang masama ang pakiramdam mo, maaaring<br />

pagbigyan ka ng iyong doktor para makipagkita sa iyo<br />

sa araw na iyon.<br />

Eksaminasyon, pagpapagamot o referral<br />

Susuriin ka ng doktor at magpapasya sa susunod na<br />

hakbang. Maaari kang bigyan ng reseta.<br />

Maaari ka rin i-refer ng iyong doktor para sa karagdagang<br />

eksaminasyon o pagpapagamot sa isang espesyalista -<br />

halimbawa, dermatologist o gynaecologist. Ang pagpunta<br />

sa isang espesyalista ay libre rin. Maaari kang i-refer ng<br />

iyong doktor para sa isang uri ng pagpapagamot kung<br />

saan kinakailangan kang magbayad ng ilang gastusin.<br />

Maaaring ito ay pagpapagamot sa isang physiotherapist<br />

o psychologist.<br />

Panghuli, maaari kang ihanda ng iyong doktor para<br />

maipasok sa ospital, kung naipalagay na kinakailangan.<br />

Interpreter<br />

Dapat tiyakin ng iyong doktor na nauunawaan ninyo ang<br />

isa’t-isa. Kung magkaiba ang inyong wika, ang doktor<br />

ay dapat tumawag ng interpreter. Alamin ang iba pa<br />

tungkol sa paggamit ng interpreter sa Chapter 4, Bagong<br />

Mamamayan sa Denmark.<br />

Pagpunta sa iyong GP<br />

• Dumating sa tamang oras.<br />

• Tumawag nang maaga kung hindi ka makakatuloy sa<br />

iyong appointment.<br />

• Ang iyong doktor ay maaaring abala sa ibang pasyente<br />

kung kaya kailangan mong maghintay sandali kapag<br />

dumating ka para sa iyong appointment.<br />

• Pumuntang mag-isa o kasama ng isang tao.<br />

• Ipaalam agad nang maaga sa doktor na kakailanganin<br />

mo ng interpreter.<br />

132<br />

Tagalog.indd 132 04/04/08 11:20:30


Mga problemang pangkaisipan<br />

“Sama ng loob at pagkabalisa”<br />

Sa Denmark, hindi bihira ang dumanas ng problemang<br />

pangkaisipan. Ang pagiging balisa ay hindi kapareho ng<br />

pagkakaroon ng sakit sa pag-iisip. Maraming Dane ang<br />

humihingi ng tulong at nagpapagamot para sa mga<br />

problemang pangkaisipan. Kung ikaw ay dumating sa<br />

Denmark upang makatakas sa giyera o pang-uusig,<br />

maaaring may ilang kadahilanan sa pagdanas ng mga<br />

problemang pangkaisipan na hindi mo mararanasan sa<br />

normal na pamumuhay.<br />

Ang mga problemang pangkaisipan ay<br />

maaaring mauwi sa pisikal na kirot<br />

Puntahan ang iyong doktor kung nakakaranas ka ng<br />

mga problemang pangkaisipan at nangangailangan ng<br />

tulong. Ang mga problemang pangkaisipan ay maaari<br />

rin mauwi sa pisikal na kirot. Kung, halimbawa, ikaw ay<br />

nagdurusa sa mga pagsakit ng likod, pagsakit ng tiyan o<br />

pagsakit ng ulo na walang nakikitang pisikal na sanhi, o<br />

masama ang iyong tulog, dapat kang pumunta sa iyong<br />

doktor. Susuriin ka ng iyong doktor para malaman kung<br />

may sanhing pangkaisipan.<br />

Pagpapayo na pangkaisipan<br />

Maaaring madama ng doktor na ang iyong mga sintomas<br />

ay hindi maaaring gamutin sa pamamagitan lang ng<br />

medisina. Ikaw, sa gayon, ay maaaring i-refer sa isang<br />

psychologist na makakatulong sa iyo.<br />

Kung nakakaranas ka ng galit bunga ng giyera o pagpapahirap,<br />

ire-refer ka ng iyong doktor sa isang sentro para sa mga<br />

nababalisang refugee.<br />

Ang mga bata ay maaari rin mabalisa<br />

Dapat mong malaman na ang iyong mga anak ay maaaring<br />

nagdudusa rin sa mga naging epekto at nangangailangan<br />

ng tulong. Maaari mong talakayin ang tungkol dito sa iyong<br />

doktor, case officer, bisitang pangkalusugan, mga guro o<br />

personnel sa nursery, crèche o after-school recreation<br />

scheme ng iyong anak. Maaari ka nilang payuhan kung<br />

paano magpapatuloy.<br />

KALUSUGAN AT KARAMDAMAN<br />

Pagtatanong tungkol sa iyong mga problema<br />

Maaari kang tanungin ng iyong doktor kung ikaw ay<br />

nag-aalala o marami kang iniisip. Kung nakakaranas ka<br />

ng mga problema sa asawa. O kung hinahanap-hanao<br />

mo ang iyong pamilya at katutubong bansa. O kung<br />

nalantad ka sa mga masasamang karanasan gaya ng<br />

giyera at pagpapahirap o pagkakakulong.<br />

Dapat tuparin ng iyong doktor<br />

ang pagiging lihim<br />

Dapat tuparin ng iyong doktor ang pagiging lihim, upang<br />

hindi ka manganib sa pakikipag-usap sa kanya tungkol<br />

sa iyong mga problema. Anuman ang iyong ssabihin<br />

ay mananatili sa pagitan ninyo at hindi ipapasa sa mga<br />

awtoridad, maliban kung gugustuhin mo.<br />

133<br />

Tagalog.indd 133 04/04/08 11:20:30


Emergency doctor service<br />

Emergency 112<br />

KALUSUGAN AT KARAMDAMAN<br />

Sa labas ng normal na oras ng pag-konsulta<br />

Kung kailangan mo ang doktor makalipas ang 4 ng<br />

hapon ng weekday, buong araw ng weekend at mga<br />

pampublikong holiday, kailangan mong tawagan ang<br />

emergency doctor service. Matatagpuan mo ang mga<br />

numero ng telepono ng iyong emergency doctor service<br />

sa iyong telephone directory o sa pag-log sa website ng<br />

iyong munisipal na awtoridad o www.sundhed.dk.<br />

Mga katanungan<br />

Kapag tumawag ka sa emergency doctor service,<br />

itatanong sa iyo ng on-duty na doktor kung ano ang<br />

iyong nararamdaman. O kung ikaw ay tumatawag para<br />

sa ibang tao, itatanong nila kung ano ang kanyang<br />

nararamdaman. Itatanong nila sa iyo ang mga katanungan<br />

na gaya ng: May lagnat ka ba at kung mayroon, gaano<br />

kataas ito? Nakakaramdam ka ba ng anumang kirot? Kung<br />

ito ay isang kapinsalaan, magtatanong ang doktor para<br />

malaman kung gaano kalala ito.<br />

Sa isang emergency<br />

Kung may isang taong bigla na lamang nabuwal, hindi<br />

makahinga, naaksidente o sinalakay, dapat mong tawagan<br />

agad ang emergency call center sa 112.<br />

Sa emergency call center, itatanong sa iyo ang iyong<br />

pangalan, address at numero ng telepono kung saan ka<br />

tumatawag. Titiyakin ng call center na may ipapadala agad<br />

na ambulansya o pulis o iba pang uri ng tulong.<br />

Batay sa mga sagot, susuriin ng doktor kung kakailanganin<br />

mong pumunta sa iyong doktor kinabukasan, kung dapat<br />

kang puntahan ng doktor sa iyong tahanan, o kung<br />

kailangan mong pumunta sa emergency doctor service o<br />

pumunta sa hospital emergency. Hihingin din sa iyo ang<br />

iyong personal identification number o ng pasyente.<br />

Gamitin lamang ang emergency doctor<br />

service kapag talagang kailangan<br />

Tawagan lamang ang emergency doctor service kapag<br />

talagang kailangan o kung nag-aalinlangan ka sa kung<br />

gaano kalala ang iyong sakit o ng iyong anak.<br />

134<br />

Tagalog.indd 134 04/04/08 11:20:30


Mga eksaminasyon at bakuna ng bata<br />

Siyam na eksaminasyon<br />

Mula sa edad na limang linggo hanggang sa 15 taon,<br />

ang iyong anak ay bibigyan ng ng doktor ng siyam na<br />

eksaminasyon sa kalusugan laban sa sakit. Ang unang<br />

pito ay gagawin bago magsimulang mag-aral ang bata,<br />

ang dalawang panghuli kapag nagsimula at natapos na<br />

sa pag-aaral ang bata.<br />

Programa ng eksaminasyon<br />

Ang eksaminasyon ay sumusunod sa isang nakatakdang<br />

programa. Ang layunin ay upang masubaybayan ang<br />

kapakanan at paglaki ng iyong anak. Sa ganitong paraan<br />

malalaman mo at ng iyong doktor kung may anumang<br />

problema ang iyong anak at makagawa ng aksyon kung<br />

saan kinakailangan.<br />

Makipag-appointment<br />

Kailangan mong makipag-appointment sa iyong doktor<br />

sa unang pitong eksaminasyon.<br />

German measles (tigdas-hangin)<br />

Kung nagkaroon ka ng tigdas-hangin habang nagbubuntis,<br />

nanganganib ang iyong anak na magkaroon ng kapansanan.<br />

Sa dahilang ito ay dapat kang mabakunahan bago<br />

mabuntis kung ikaw ay isang babae at hindi pa nagkaroon<br />

ng tigdas-hangin, o kung hindi ka nabakunahaan laban<br />

sa sakit na ito.<br />

Ang mga bata sa Denmark ay binabakunahan<br />

ayon sa sumusunod na programa:<br />

Edad<br />

Tatlong buwan<br />

Limang buwan<br />

Labindalawang buwan<br />

Labinlimang buwan<br />

Limang taon<br />

Labindalawang taon<br />

Bakuna<br />

Di-Te-Ki-Pol-Hib<br />

Di-Te-Ki-Pol-Hib<br />

Di-Te-Ki-Pol-Hib<br />

MFR I<br />

Di-Te-Ki-Pol<br />

MFR II<br />

KALUSUGAN AT KARAMDAMAN<br />

Libreng mga pagbabakuna<br />

Lahat ng bata ay maaaring bakunahan laban sa ilang<br />

sakit. Ang mga pagbabakuna ay libre. Ang iyong doktor<br />

ang magbabakuna sa iyong anak. Maaaring gawin ito<br />

kasabay ng normal na eksaminasyon sa kalusugan ng<br />

iyong anak.<br />

Ang Danish na mga awtoridad sa kalusugan ang<br />

nagpapasya kung para sa aling sakit babakunahan ang<br />

iyong anak. Ang mga ito ay diphtheria (Di), tetanus (Te),<br />

whooping cough (Ki), polio (Pol), tigdas, beke, tigdas<br />

hangin (MFR) at meningitis (Hib).<br />

135<br />

Tagalog.indd 135 04/04/08 11:20:32


KALUSUGAN AT KARAMDAMAN<br />

Iba pang pagbabakuna<br />

Kung ikaw ay ina ng isang bata at may hepatitis B, ang<br />

bata ay babakunahan laban sa sakit na ito. Tatanggapin ng<br />

bata ang unang bakuna kaagad matapos maipanganak.<br />

Tatanggapin ng bata ang mga susunod na bakuna kapag<br />

siya ay apat hanggang limang linggong gulang, dalawang<br />

buwang gulang at 12 buwan.<br />

Kung may kasapi ng iyong pamilya na nahawaan ng<br />

hepatitis B, ang iba pang kasapi ng pamilya ay maaaring<br />

libreng mabakunahan ng iyong GP laban sa sakit.<br />

Mga pagbabakuna bago maglakbay<br />

kung kailangan mo ng mga espesyal na bakuna kaugnay<br />

ng paglalakbay sa abroad, kailangan mong bayaran ang<br />

mga ito.<br />

Sabihin at magtanong<br />

Ang kalusugan at sakit ay mga sensitibo at<br />

personal na bagay. Kasabay nito, magkakaiba<br />

ang ating pananaw sa kalusugan at sakit<br />

ayon sa kultural na pagpapalaki sa atin. Sa<br />

kadahilanang ito madaling nagkakaroon ng<br />

mga di-pagkakaunawaan kapag nagtagpo<br />

ang mga panananaw sa kalusugan ng<br />

magkakaibang kultura. Lalo na kung mahirap<br />

maunawaan ang isa’t-isa.<br />

Sasabihin sa iyo ng personnel ng ospital<br />

para sa kalusugan ang tungkol sa iyong<br />

pagpapagamot, ang iyong mga karapatan<br />

at tungkulin bilang pasyente. Mahalagang<br />

makinig kang mabuti sa mga sinasabi nila,<br />

at respetuhin kung pano ginagawa ang mga<br />

bagay-bagay. Subalit mahalaga rin na sabihin<br />

mo sa kanila ang tungkol sa iyong mga<br />

kahilingan at mga inaasahan. At magtanong<br />

kapag may bagay na hindi mo maunawaan.<br />

136<br />

Tagalog.indd 136 04/04/08 11:20:32


Sa ospital<br />

Mga eksaminasyon at pagpapagamot<br />

Maaari kang ipasok sa ospital kung nakaranas ka bigla ng<br />

kapinsalaan o nagkasakit. O maaaring i-refer ka ng iyong<br />

doktor para ma-eksamen o magamot sa ospital. Maraming<br />

eksaminasyon at napakaraming pagpapagamot ang gagawin<br />

bago ka matanggap sa ospital. Nagbibigay daan ito sa iyo para<br />

makauwi sa araw na iyon.<br />

Malayang pagpili ng ospital<br />

Kaugnay ng maraming pagpapagamot, maaari mong piliin kung<br />

sa aling ospital nais mong ipasok ka. Kung pinili mo ang isang<br />

ospital sa labas ng rehiyon kung saan ka nakatira, maaaring<br />

hindi ka tanggapin dahil sa kawalan ng mahihigaan. Makipagusap<br />

sa iyong doktor tungkol sa iyong napiling ospital.<br />

KALUSUGAN AT KARAMDAMAN<br />

Mga ward na pang-maramihang pasyente<br />

Kung tinanggap ka sa ospital, mananatili ka sa isang ward<br />

kasama ng dalawa hanggang tatlong iba pang pasyente. Ang<br />

mga lalaki at babae ay natutulog sa magkahiwalay na ward.<br />

Mga alituntunin tungkol sa pagkain at oras ng<br />

dalaw<br />

Kapayapaan at katahimikan<br />

Ang mga may-sakit ay nanganganilangan ng kapayapaan at<br />

katahimikan. ito ang dahilan kung bakit karamihan ng ospital<br />

ay may nakatakdang oras ng dalaw. At inaasahan ng mga<br />

ospital ang mga dumadalaw na maging tahimik at magpakita<br />

ng konsiderasyon sa lahat ng pasyente.<br />

Ang ospital ay nagbibigay ng mga<br />

pagkain, damit at paliguan<br />

Tinitiyak ng ospital na ang mga pasyente ay napapakain,<br />

napapaliguan, nagsusuot ng malinis na damit at natutugunan<br />

ang kanilang iba’t-ibang pangangailangan. Ang mga dumadalaw<br />

ay pinapayagan magdala ng prutas, ngunit maaari lamang<br />

magdala ng pagkain sa ospital matapos makipag-usap sa<br />

personnel ng ospital.<br />

137<br />

Tagalog.indd 137 04/04/08 11:20:32


KALUSUGAN AT KARAMDAMAN<br />

Mga bata sa ospital<br />

Maaaring magpalipas ng gabi ang mga<br />

magulang kasama ng kanilang mga anak<br />

Karamihan sa mga ospital ay naglalaan ng stay-over<br />

facility para sa mga magulang ng mga batang ipinasok<br />

sa ospital. Ang mga magulang ng mga batang may-sakit<br />

ay maaari rin manatili sa ospital sa labas ng normal na<br />

oras ng pagdalaw.<br />

Psychiatric hospital<br />

Mga interview at medikal na paggagamot<br />

Ang mga taong nagdudusa ng husto sa sakit sa pag-iisip<br />

na hindi na makakilos nang maayos sa kanilang araw-araw<br />

na pamumuhay ay maaaring ipasok sa isang psychiatric<br />

ward hanggang bumuti sila. Dito, maaaring sabihin ng<br />

mga pasyente ang tungkol sa kanilang mga problema at<br />

tumanggap ng medikal na paggagamot. Sa maraming<br />

kaso, ang mga pasyente ay aktibong nakikibahagi sa<br />

pagpaplano ng sarili nilang pagpapagamot. Sa maraming<br />

psychiatric hospital posibleng matanggap sa isang<br />

pribadong ward. Ang mga psychiatric hospital ay may<br />

mga bukas at saradong ward.<br />

Sapilitang pagpapa-ospital<br />

Ang mga taong nakakaranas ng matinding sakit sa pag-iisp<br />

at nagiging panganib na sa kanilang sarili o sa iba pa ay<br />

dapat ipasok sa isang psychiatric ward. Kung ang tao ay<br />

tumanggi, maaari siyang ipasok kung sa palagay ng doktor<br />

ay kinakailangan ito. Ang sapilitang pagpapa-ospital ay<br />

laging ginagawa sa mga saradong ward.<br />

138<br />

Tagalog.indd 138 04/04/08 11:20:34


Pangangalaga sa ngipin<br />

Pangangalaga sa ngipin para sa mga bata<br />

Libreng pangangalaga sa ngipin<br />

mula edad 0 hanggang 18<br />

Lahat ng bata sa Denmark ay may-karapatan sa libreng<br />

pangangalaga sa ngipin mula sa edad 0 hanggang 18. Sila<br />

ay magpupunta sa mga regular na check-up sa ngipin.<br />

Dito, natututunan nila kung paano alagaan ang kanilang<br />

ngipin, at ang kanilang ngipin ay ginagamot at itinatama<br />

kung saan kailangan.<br />

KALUSUGAN AT KARAMDAMAN<br />

Pangalagaan ang milk teeth<br />

Ang iyong anak ay papupuntahin para sa isang dental<br />

appointment bago mag-edad na dalawa. Bagamat wala<br />

pang ngipin ang bata, magandang ideya pa rin ang<br />

ituloy ang appointment. At bagamat malalaglag ang<br />

milk teeth sa mga unang taon ng bata, dapat mo pa rin<br />

pangalagaan ang mga ito habang naroroon sila. Kung<br />

hindi nanganganib kang masira ang permanenteng<br />

ngipin na susunod.<br />

Maraming munisipal na awtoridad ang may mga dental<br />

clinic na kasapi ng mga paaralan. Ang ilang mas maliliit<br />

na awtoridad ay may kasunduan sa isang pribadong<br />

dentista. Ngunit kahit dito man, ang pangangalaga sa<br />

ngipin ng bata ay libre.<br />

Pangangalaga sa ngipin sa paaralan<br />

Kapag nagsimulang mag-aral ang iyong anak, siya ay<br />

awtomatikong tatawagin para sa isang check-up sa ngipin.<br />

Ang mga dental healthcare worker ay nagpupunta rin sa<br />

mga paaralan upang turuan ang mga bata kung paano<br />

pangalagaan ang kanilang mga ngipin.<br />

Magandang ideya para sa mga magulang na samahan ang<br />

mga bata sa dentista habang maliliit pa ang mga ito. Kung<br />

ang bata ay nangangailangan ng malaking gamutan, ang<br />

mga magulang ay dapat munang konsultahin.<br />

Pangangalaga sa ngipin ng may-gulang<br />

Hanapin ang iyong pribadong dentista<br />

Ang mga may-gulang na lagpas sa edad na 18 ay dapat<br />

humanap ng sarili nilang pribadong dentista, halimbawa,<br />

sa paghanap sa lokal na telephone directory. Kailangan<br />

mong magbayad para sa mga check-up at pagpapagamot,<br />

ngunit babayaran ng estado ang isang bahagi ng halaga.<br />

Ang halagang ito ay awtomatikong kinakaltas mula sa<br />

iyong bill.<br />

139<br />

Tagalog.indd 139 04/04/08 11:20:37


Medisina<br />

KALUSUGAN AT KARAMDAMAN<br />

Kung ikaw ay may pribadong insurance sa kalusugan,<br />

maaari kang kumuha ng karagdagang tulong pinansyal<br />

para bayaran ang regular at espesyal na pagpapagamot<br />

o malalaking operasyon sa ngipin.<br />

Regular na pumunta sa iyong dentista<br />

Magandang ideya na regular na pumunta sa iyong dentista<br />

at hindi lang kapag mayroong kang problema sa ngipin.<br />

Maaaring may matuklasang butas ang iyong dentista bago<br />

ito magsimulang magdulot ng sakit. At ang pagpapagamot<br />

ay hindi magiging kumplikado at mahal. Dapat kang<br />

makipag-usap sa iyong dentista tungkol sa kung gaaano<br />

ka kadalas dapat pumunta sa mga check-up.<br />

Makipag-appointment<br />

Dapat kang makipag-appointment at dumating sa<br />

takdang oras. Kung nais mong pumunta sa mga regular<br />

na check-up, padadalhan ka ng iyong dentista ng isang<br />

paalala na may appointment para sa iyong susunod na<br />

check-up.<br />

Mayroon at walang reseta<br />

Ang ilang uri ng gamot ay mabibili lamang na may<br />

resetang medikal. Ang iba ay mabibili na walang reseta.<br />

Sa botika ay mabibili mo ang lahat ng klase ng gamot.<br />

Ang mga gamot na nangangailangan ng reseta ng<br />

doktor ay mabibili lamang sa botika. Ang mga gamot<br />

para sa bahagyang sakit ng ulo, sakit ng lalamunan at<br />

mga produktong ginawa upang tulungang itigil ng tao<br />

ang paninigarilyo ay mabibili rin sa mga supermarket, sa<br />

mga grocery store at sa ilang gasolinahan.<br />

Suportadong gamot<br />

Ang estado ay maaaring magbigay ng suporta sa ilang uri<br />

ng gamot. Magdedepende ito sa pananalapi ng tao at<br />

ang halaga ng gamot na iniinom sa loob ng isang taon.<br />

Konsultahin ang iyong doktor o botika.<br />

Pangangalaga sa ngipin para sa mga taong<br />

may-kapansanan sa katawan at pag-iisip<br />

Ang mga munisipal na awtoridad ay nagbibigay ng<br />

pangangalaga sa ngipin para sa mga taong may malalang<br />

kapansanan sa katawan at pag-iisip. At ang estado ang<br />

nagbabayad sa malaking bahagi ng halaga.<br />

Sa labas ng normal na oras ng dentista<br />

Kung nakaranas ka ng matinding pagsakit ng ngipin<br />

sa labas ng normal na oras ng dentista, maaari kang<br />

pumunta sa isang 24-oras na dental emergency service.<br />

Matatagpuan mong nakalista ang numero sa iyong lokal<br />

na telephone directory.<br />

140<br />

Tagalog.indd 140 04/04/08 11:20:38


Malusog na diyeta at ehersisyo<br />

Mahalaga para makaiwas sa sakit<br />

Ang pagkain ay nagbibigay ng lakas at sustansya na kailangan<br />

ng katawan para gumana. Kasama sa malusog na diyeta<br />

ang maraming prutas at gulay and kaunting dami lamang<br />

ng taba at asukal. Ang paggalaw at ehersisyo ay mahalaga<br />

para sa malusog na buhay at pag-iwas sa maraming sakit<br />

na nakatambad sa atin sa ating modernong lipunan.<br />

Diabetes, sakit sa puso at kanser<br />

Ang mga sakit na gaya ng type 2 na diabetes, alta presyon,<br />

sakit sa puso at kanser ay tinatawag na mga lifestyle disease<br />

dahil maipapalagay sila sa paraan ng ating pamumuhay. Sa<br />

ngayon, mayroon tayong mga makinarya na gumagawa<br />

ng karamihan sa mga gawain na dating nangangailangan<br />

ng pisikal na pagtatrabaho. Karamihan sa mga tao ay may<br />

mga trabaho kung saan sila ay nakaupo sa halos buong<br />

araw at nangangailangan ng pagmamaneho patungo at<br />

mula sa trabaho. Maraming tao ang palaging abala at mas<br />

madali para sa kanila ang bumili ng mga lutong pagkain<br />

sa halip na magluto ng kanilang sariling masustansyang<br />

pagkain.<br />

Nanganganib<br />

Mga pagkain na nagtataglay ng sobrang taba o asukal,<br />

kakaunting pisikal na aktibidad, sobrang paninigarilyo at<br />

sobrang pag-inom ng alak ay nagdadagdag sa panganib<br />

ng mga lifetsyle disease. Ang genes ay may bahagi rin na<br />

ginagampanan. Kung ang iyong mga magulang o mga<br />

kapatid ay may type 2 na diabetes, halimbawa, nanganganib<br />

ka rin na makuha ang sakit. Sa gayon ay dapat na lagi<br />

mong tandaan ang pagkain ng masustansyang pagkain<br />

at pag-eehersisyo.<br />

KALUSUGAN AT KARAMDAMAN<br />

141<br />

Tagalog.indd 141 04/04/08 11:20:38


Mabuting payo tungkol sa<br />

kalusugan<br />

KALUSUGAN AT KARAMDAMAN<br />

Marami kang magagawa para mabawasan ang panganib na<br />

magkaroon ng lifestyle disease. Magkaroon ng malusog na<br />

pamumuhay. Ang ibig sabihin nito ay: huwag manigarilyo,<br />

uminom ng alak na kaunti lamang at sundin ang walong<br />

tip mula sa Danish na mga awtoridad sa kalusugan. Ang<br />

walong tip ay nakalista rito:<br />

Kumain ng mga prutas at gulay - kahit<br />

na 600 gramo sa isang araw.<br />

Kung kakain ka ng kahit na 600 gramo ng prutas at gulay sa<br />

isang araw, mababawasan mo ang panganib na pagkakaroon<br />

ng sakit sa puso, diabetes at kanser. Kung kakain ka ng<br />

mansanas, orange, saging at carrot araw-araw at kung<br />

gumagamit ka ng mga gulay sa iyong mainit na pagkain,<br />

madali kang makakakain ng 600 gramo sa isang araw. Ang<br />

mga nut at pinatuyong prutas ay maaari rin isama.<br />

Kumain ng isda at mga produktong<br />

isda - ilang beses sa isang linggo<br />

Ang isda ay masustansya dahil ito ay nagtataglay ng<br />

mantika ng isda, vitamin D at selenium. Ang karamihan sa<br />

iba pang pagkain ay kakaunti ang tinataglay na ganitong<br />

mga sangkap. Maaari kang kumain ng lutong isda, bilang<br />

panimula o sa mga sandwich. Maaari ka rin kumain ng<br />

tunsoy, makerel o nakalatang tuna, halimbawa.<br />

Kumain ng patatas, kanin, couscous<br />

o pasta - bawat araw<br />

Ang tinapay, harina at mga produktong mais ay masustansya<br />

at nagtataglay ng kaunting taba. Ang mga whole-grain<br />

bread at oatmeal ay talagang masustansya dahil nagtataglay<br />

ang mga ito ng maraming fiber at vitamin B. Piliin ang<br />

tinapay na nagtataglay ng kaunting asukal at rye bread sa<br />

halip na white bread. Ang white bread ay nagtataglay ng<br />

mas kaunting fiber at sa gayon ay mas hindi nakakabusog<br />

kaysa sa mas magaspang na tinapay.<br />

142<br />

Tagalog.indd 142 04/04/08 11:20:39


Kumain lamang ng kaunting asukal -<br />

lalo na sa mga soft drink at cake<br />

Ang matatamis na pagkain ay nagtataglay ng napakaraming<br />

calorie at napakakaunting masusustansyang sangkap. Ang<br />

napakaraming matatamis na pagkain ay nag-iiwan ng<br />

kaunting lugar para sa masusustansyang pagkain.<br />

Kumain lamang ng kaunting taba - lalo<br />

na sa mga produktong gatas at karne<br />

Kailangan ng iyong katawan ang taba ngunit hindi ang<br />

sobra nito. Pinakamabuting gumamit ng plant oil at<br />

bawasan ang iyong pagkain ng taba ng hayop. Piliin ang<br />

mga payat na karne at alisin ang sobrang nakikitang taba.<br />

Piliin ang low-fat milk, yoghurt at keso.<br />

Kumain ng iba-ibang pagkain - at panatilihin<br />

ang iyong normal na timbang<br />

Kumain ng iba’t-ibang uri ng tinapay, prutas, gulay, karne<br />

at mga produktong gatas araw-araw. Ito ang magbibigay<br />

sa iyo ng lahat ng bitamina at mineral na kailangan ng<br />

iyong katawan. Kung tumaas ang iyong timbang, kumain<br />

nang mas kaunti at mag-ehersisyo pa. Mas madaling<br />

panatilihin ang iyong timbang kung aktibo ang iyong<br />

katawan araw-araw.<br />

Tighawin sa tubig ang iyong uhaw<br />

Kailangan ng iyong katawan ang mula 1 at 1½ litro ng<br />

tubig araw-araw. Ang ordinaryong tubig ay pinakamabuti<br />

dahil tinitighaw nito ang iyong uhaw at hindi nagtataglay<br />

ng calorie.<br />

Manatiling pisikal na aktibo - kahit<br />

na 30 minuto sa isang araw<br />

Gamitin ang hagdan, maglakad. Kailangan ng iyong<br />

katawan ng 30 minuto na araw-araw na pag-eehersisyo. At<br />

mabuting ideya na maglaro ng sport minsan o ilang beses<br />

sa isang linggo. Ang mga bata ay dapat manatiling aktibo<br />

ng kahit isang oras araw-araw. Lahat ng uri ng pisikal na<br />

aktibidad ay mabuti para sa mga bata at mga may-gulang,<br />

bata at matanda. Ito ay mabuti para sa iyong katawan at<br />

pangkalahatang pag-uugali, at ginagawa nitong mas<br />

madali ang pagpapanatili ng iyong tamang timbang.<br />

Alamin ang iba pa sa pag-log sa www.altomkost.dk at<br />

www.helse.dk.<br />

Mga supplement sa diyeta<br />

Vitamin D<br />

Kung maitim ang iyong balat, manatili sa loob ng bahay<br />

sa halos buong araw o tiyakin na ang iyong balat ay<br />

natatakpan upang hindi ito maarawan ng husto, kailangan<br />

mong uminom ng vitamin D supplement. Kailangan mong<br />

uminom ng supplement na 10 microgram sa isang araw.<br />

Magtanong sa iyong botika kung ano ang pinakamabuting<br />

paraan para matugunan ang iyong pangangailangan ng<br />

vitamin D. Ang mga sanggol at maliliit na bata ay dapat<br />

bigyan ng vitamin D drops. Magtanong sa iyong bisitang<br />

pangkalusugan.<br />

Ang katawan ay gumagawa ng sarili nitong supply ng<br />

vitamin D kapag ang balat ay naarawan. Subalit kung palagi<br />

ka sa loob ng bahay o sa lilim, magiging mas mahirap<br />

para sa iyong katawan ang paggawa ng vitamin D, at<br />

iilang pagkain lamang ang nagtataglay ng bitaminang<br />

ito. Kung ang iyong katawan ay kinulang sa vitamin D,<br />

maaari kang makaranas ng pananakit ng iyong mga braso<br />

at binti at panghihina ng mga kalamnan.<br />

Calcium<br />

Kung hindi ka nakakainom ng sapat na gatas o nakakakain<br />

ng sapat na produktong gatas kailangan mong uminom<br />

ng dagdag na calcium, na nasa pagitan ng 500 at 1000<br />

gramo sa isang araw.<br />

KALUSUGAN AT KARAMDAMAN<br />

143<br />

Tagalog.indd 143 04/04/08 11:20:41


12 MGA PAMPUBLIKONG HOLIDAY AT MGA<br />

PANGRELIHIYONG PAGDIRIWANG<br />

Tagalog.indd 144 04/04/08 11:20:41


Mga kaugalian at mga pista-opisyal<br />

Sa Denmark, ang mga tao ay nagdiriwang ng ilang<br />

pampublikong holiday, pista-opisyal at kaugalian sa<br />

kabuuan ng taon. Sa ilan sa mga araw na ito, ang mga<br />

bata ay binibigyan ng isang araw na pahinga mula sa<br />

paaralan at sa mga may-gulang ay isang araw na pahinga<br />

mula sa pagtatrabaho.<br />

Shrovetide<br />

Ang Fastelavn (Shrovetide) ay isa pang salita para sa<br />

“Carneval” - isang pista sa tagsibol, na nagsimula noong<br />

Sinaunang Greece. Sa Denmark, ang Shrovetide ay unang<br />

naging tanda ng pagsisimula ng pag-aayuno ayon sa<br />

paniniwalang Kristiyano. Ayon sa sinaunang kaugalian,<br />

ang mga bata ay nagsusuot ng makukulay na damit at<br />

nagpupukpok ng bariles. Noong sinaunang panahon,<br />

ang bariles ay may lamang pusa. Sa ngayon, ang taong<br />

makakasira sa bariles ang tinatawag na hari ng pusa.<br />

Shrovetide ay tumatama 49 na araw bago ang Pasko ng<br />

Pagkabuhay.<br />

Ika-8 ng Marso<br />

Ang ika-8 ng Marso ay Internasyonal na Araw ng Kababaihan<br />

(International Women’s Day) at ipinagdiriwang na may<br />

mga event sa buong bansa.<br />

Pasko ng Pagkabuhay (Easter)<br />

Ang Pasko ng Pagkabuhay ay ang pangrelihiyong<br />

pagdiriwang ng Kristiyano na nagbibigay-tanda sa<br />

pagpako sa krus, kamatayan at muling pagkabuhay<br />

ni Kristo. Sa Denmark, ang Pasko ng Pagkabuhay ay<br />

kadalasang panahon ng pagdiriwang ng pamilya. Mula<br />

pa noong unang panahon, nagpapatuloy ang tradisyon<br />

na pagbibigay ng mga tsokolateng easter egg sa isa’t-isa.<br />

Ang itlog ay isang sinaunang simbolo ng fertility. Ang<br />

Pasko ng Pagkabuhay ay tumatama bawat taon sa pagitan<br />

ng Marso at Abril.<br />

Ika-1 ng Mayo<br />

Ang ika-1 ng Mayo ay Internasyonal na Araw ng Manggagawa<br />

(International Workers’ Day) at ipinagdiriwang na may<br />

mga martsa at event sa buong bansa.<br />

Whitsun<br />

Ayon sa paniniwalang Kristiyano, ang Whitsun ay gumugunita<br />

sa pagdating ng Banal na Espiritu sa Mundo. Noong una,<br />

ang Whitsun ang naging tanda sa pagtatapos ng pitong<br />

linggong pagdiriwang sa pasko ng pagkabuhay. Sa<br />

Whitsun, may tradisyon na paggising nang maaga upang<br />

panoorin ang araw na “magsayaw”, at maraming tao ang<br />

kumakain ng Whitsun picnic sa kagubatan. Ang Whitsun<br />

ay tumatama bawat taon sa Mayo o Hunyo.<br />

Araw ng Konstitusyon<br />

Ang ika-5 ng Hunyo ay Araw ng Konstitusyon, kung<br />

saan ang mga tao ay nagdadaos ng mga pagpupulong<br />

at pagtatalumpati upang gunitain ang demokratikong<br />

konstitusyon ng Denmark, ang konstitusyon ng Kingdom<br />

of Denmark. Ipinagdiwang ng Denmark ang unang<br />

konstitusyon nito noong 1849.<br />

Midsummer Day<br />

Sa Denmark, ang Midsummer Day ay ginugunita sa gabi<br />

ng ika-23 ng Hunyo. Ang Midsummer Day ay nagmula sa<br />

heathen folk tradition at Kristiyanismo. Minamarkahan<br />

ng selebrasyon ang mid-summer, at ayon sa sinaunang<br />

kaugalian, ang mga manyika na tanda ng mga mangkukulam<br />

ay sinusunog sa ibabaw ng naglalagablab na apoy. Ang<br />

Midsummer Day ay gumugunita rin sa kaarawan ni John<br />

the Baptist sa ika-24 ng Hunyo.<br />

MGA PAMPUBLIKONG HOLIDAY AT MGA PANGRELIHIYONG PAGDIRIWANG<br />

145<br />

Tagalog.indd 145 04/04/08 11:20:44


MGA PAMPUBLIKONG HOLIDAY AT MGA PANGRELIHIYONG PAGDIRIWANG<br />

Pasko<br />

Ang Pasko ay pagdiriwang ng kaarawan ni Kristo. Ang<br />

Bisperas ng Pasko ay sa ika-24 ng Disyembre. Dito, ang<br />

pamilya ay nagtitipon upang kumain at bigyan ng regalo<br />

ang isa’t-isa. Ang karamihan ay nagsasayaw sa palibot ng<br />

Christmas tree at kumakanta ng mga awit ng Kapaskuhan<br />

at iba pang kanta. Maraming tao ang nagsisimba sa<br />

Pasko. At kapag Pasko, lahat ng shop at kalye ay may mga<br />

palamuting ilaw, puso at spruce. Ang mga Pixie, maliliit<br />

na pantasyang nilalang na bahagi ng tradisyong heathen,<br />

ay may mahalagang bahagi rin na ginagampanan sa mga<br />

Danish na pagdiriwang ng Pasko. Kapag Disyembre,<br />

maraming pinagtatrabahuhan ang nagdadaos ng mga<br />

Paskong tanghalian, at sa nursery, mga paaralan at mga<br />

after-school na sentrong panlibangan, ang mga bata ay<br />

gumagawa ng mga Pamasko. Maraming bata ang may<br />

kalendaryo ng Pasko gaya ng nakikita nila sa kalendaryo<br />

ng Pasko na programa sa TV. Ang mga kalendaryong<br />

ito ang nagbibilang ng mga araw hanggang sa Bisperas<br />

ng Pasko. Sa ika-25 at 26 ng Disyembre, na tinatawag na<br />

Pasko at Boxing Day, maraming pamilya ang nagtitipon<br />

para sa Paskong tanghalian.<br />

Bagong Taon<br />

Ang Bisperas ng Bagong Taon ay tumatama sa ika-31 ng<br />

Disyembre, at sa buong bansa ang mga tao ay nagdidiwang<br />

sa pagdating ng bagong taon sa pagsisindi ng mga kuwitis.<br />

Sa Bagong Taon, ika-1 ng Enero, halos lahat ng shop at<br />

pinagtatrabahuhan ay nananatiling nakasara.<br />

Iba pang pangrelihiyong<br />

pagdiriwang at pista-opisyal<br />

Kaugnay ng lumalaking kalakaran ng pandaigdigang<br />

kultural na “imitation”, at habang parami ng parami ang<br />

mga Dane na nagmula sa ibang bansa ang tinanggap sa<br />

lipunang Danish, ilang alternatibong kaugalian at pistaopisyal<br />

ang pinagtibay.<br />

• Ang ilang paaralan ay nagdiriwang ng Ramadan - ang<br />

buwan ng pag-aayuno ng mga Muslim.<br />

• Sa maraming lugar, ang Amerikanong tradisyon ng<br />

Halloween ay ipinagdiriwang sa ika-31 ng Oktubre.<br />

Ang mga bata ay nagdadamit bilang, halimbawa, mga<br />

mangkukulam at multo. Ang mga kalabasa ay inuukit,<br />

nilalagyan ng bibig at mga mata at isang sinindihang<br />

kandila ang inilalagay sa loob.<br />

• Sa maraming bahagi ng bansa, ang mga tao ay<br />

nagdadaos ng mga karnabal na gumagaya sa<br />

tradisyonal na na pagdiriwang sa Timog Amerika<br />

na may tugtog na samba at mga prusisyon. Ang<br />

pinakamalalaking karnabal ay idinadaos sa Copenhagen<br />

kapag Whitsun.<br />

146<br />

Tagalog.indd 146 04/04/08 11:20:44


MGA PAMPUBLIKONG HOLIDAY AT MGA PANGRELIHIYONG PAGDIRIWANG<br />

147<br />

Tagalog.indd 147 04/04/08 11:20:44


13 PAGBABALIK SA SARILING BANSA<br />

Tagalog.indd 148 04/04/08 11:20:47


Payo at tulong pinansyal<br />

Kung binabalak mong bumalik sa iyong sariling bansa,<br />

maaari kang humingi ng payo at gabay mula sa Danish<br />

Refugee Council. Maaari ka rin maging karapat-dapat<br />

sa tulong pinansyal sa pagbabalik sa iyong katutubong<br />

bansa o dating bansang tinitirahan. Ito, gayunman,<br />

ay hindi ipinatutupad sa mga mamamayan ng EU o<br />

Scandinavia.<br />

Ito ay nakasalalay sa munisipal na awtoridad<br />

Kung binabalak mong bumalik sa iyong katutubong bansa<br />

o dating bansang tinitirahan, dapat mong ipaalam sa<br />

iyong munisipal na awtoridad. Batay sa iyong mga dahilan<br />

ng paninirahan, susuriin ng iyong awtoridad ang iyong<br />

pinansyal na kalagayan at anumang tulong pinansyal na<br />

maaari mong tanggapin. Maaaring sagutin ng tulong<br />

pinansyal ang halaga ng paglalakbay, makatulong sa<br />

pagsasakay ng mga personal na effect, makatulong sa<br />

muling pagtatatag, makatulong sa pagbili at pagsasakay<br />

ng kagamitan sa negosyo, makatulong sa pagbabayad ng<br />

insurance sa kalusugan at mga niresetang gamot.<br />

Kailangan sama-sama kayong maglakbay<br />

Kung dumating kayo sa Denmark dahil sa muling<br />

pagbubuklod ng pamilya, maaari lamang kayong tumanggap<br />

ng tulong pinansyal sa pagbabalik sa sariling bansa kung<br />

sama-sama kayong babalik kasama ng tao na tunay mong<br />

nakabuklod. Ito, gayunman, ay hindi ipinapatupad sa<br />

mga kaso kung saan kayo ay nagdiborsyo o ang iyong<br />

asawa ay namatay.<br />

Karapatan sa pagbawi<br />

Kung sa loob ng 12 buwan ng pag-alis sa Denmark at<br />

pagbalik sa iyong sariling bansa ay pinagsisihan mo ang<br />

iyong desisyon, dapat ay posible ka pang makabalik sa<br />

Denmark. Gayunman, ang karapatan sa pagbawi ay isang<br />

beses lamang ipatutupad.<br />

Tulong sa muling pagsanib<br />

Kung ikaw ay naging 60 anyos, o kung ikaw ay naging 50<br />

anyos at hindi makapagtrabaho, karapat-dapat ka para<br />

sa isang espesyal na uri ng tulong. Ito ang tinatawag na<br />

tulong sa muling pagsanib. Ito ay buwanang hulog na<br />

ginagawa sa loob ng limang taon. May pag-asa ka rin<br />

na piliin ang habambuhay na paghuhulog kung saan ay<br />

binabayaran ka ng halagang mas maliit ng kaunti bawat<br />

taon. Isang precondition sa pagtanggap ng allowance<br />

na ito ay may permanenteng tirahan ka sa Denmark at<br />

tumira sa bansa sa nakaraang limang taon.<br />

Sumangguni tayo sa website ng Danish Refugee Council<br />

sa www.flygtning.dk.<br />

PAGBABALIK SA SARILING BANSA<br />

Isang beses lamang<br />

Posibleng tumanggap ng tulong sa pagbabalik sa sariling<br />

bansa, o tulong sa pagbabalik sa dating bansang tinitirahan,<br />

isang beses lamang.<br />

149<br />

Tagalog.indd 149 04/04/08 11:20:49


Praktikal na impormasyon<br />

PRAKTIKAL NA IMPORMASYON<br />

Emergency<br />

Sa malulubhang emergency na<br />

mapanganib sa buhay gaya ng sunog,<br />

matinding pambubugbog at malubhang<br />

karamdaman, tumawag sa 112.<br />

Mga botika<br />

Sa botika ay maaari kang bumili ng<br />

gamot na may reseta at walang reseta.<br />

Maraming supermarket at gasolinahan<br />

ang nagbebenta ng iba’t-ibang uri ng<br />

gamot na walang reseta gaya ng mga<br />

painkiller at gamot sa ubo.<br />

Ang mga botika ay karaniwang<br />

bukas sa pagitan ng 09.00 at 17.30<br />

ng Lunes hanggang Biernes, kapag<br />

Sabado ang karamihan ay nagsasara<br />

ng 13.00 o 14.00.<br />

Dagdag pa, ang mga botika ay<br />

nagsasalitan sa pagbibigay ng 24-oras<br />

na serbisyo. Maaari mong alamin<br />

kung aling botika ang may 24-oras<br />

na serbisyo sa pagtawag sa iyong<br />

pinakamalapit na botika o sa pag-log<br />

sa www.sundhed.dk.<br />

Kakailanganin mong magbayad ng<br />

singil sa pagbili ng gamot sa labas ng<br />

normal na oras ng pagbubukas.<br />

Mga bangko<br />

Ang mga bangko ay bukas nang Lunes,<br />

Martes, Miyerkules at Biyernes mula<br />

10.00 hanggang 16.00. Kapag Huwebes,<br />

ang mga bangko ay mas matagal na<br />

bukas, hanggang 17.30 o 18.00.<br />

Maraming bangko ang may ATM<br />

kung saan posibleng mag-withdraw<br />

ng pera gamit ang isang Dankort card<br />

o credit card.<br />

Mga library<br />

Lahat ng munisipal na awtoridad<br />

ay may mga library kung saan<br />

makakahiram ka ng mga libro, CD<br />

at video at magkakaroon ng libreng<br />

access sa Internet.<br />

Karamihan sa mga pangunahing<br />

library ay bukas ng weekday mula<br />

10.00 hanggan 19.00, at mula 10.00<br />

hanggang 13.00 o 14.00 kapag<br />

Sabado. Ang mga lokal na library ay<br />

kadalasang may mas maikling oras<br />

ng pagbubukas.<br />

Tingnan ang website ng iyong munisipal<br />

na awtoridad para sa mga oras ng<br />

pagbubukas ng lokal na library.<br />

Borger.dk (citizen.dk)<br />

Ang Borger.dk ay isang portal na may<br />

kinalaman sa mga pampublikong<br />

awtoridad sa Denmark. Dito ay<br />

matatagpuan mo ang impormasyon sa<br />

lahat ng pampublikong awtoridad at<br />

ang kanilang mga kaukulang sektor ng<br />

pananagutan. Ang website ay nagbibigay<br />

din ng impormasyon sa kung ano ang<br />

magagawa mo mismo, at kung sino<br />

ang kokontakin para malaman ang iba<br />

pa. Maraming self-service na opsyon,<br />

halimbawa, paano aabisuhan ang mga<br />

awtoridad kapag lumipat ka o paano<br />

hahanapin ang iyong pinakamalapit<br />

na GP o botika.<br />

Mga tindahan<br />

Lahat ng tindahan ay pinapayagan na<br />

manatiling bukas ng Lunes hanggang<br />

Sabado mula 06.00 hanggang 17.00.<br />

Ang mga shops ay dapat normal<br />

na magsara kapag Linggo, mga<br />

pampublikong holiday, Araw ng<br />

Konstitusyon, Pasko at makalipas ang<br />

15.00 sa Bagong Taon. Ang mga shop<br />

na maliit ang kita, gayunman, ay maaari<br />

rin manatiling bukas kapag Linggo at<br />

mga pampublikong holiday.<br />

Lahat ng tindahan ay pinapayagan<br />

din na manatiling bukas ng anim na<br />

Linggo sa isang taon. Dalawa sa mga<br />

Linggo na ito ay dapat nasa Hulyo<br />

o Agosto. Dagdag pa sa anim na<br />

Linggo na ito, ang mga tindahan ay<br />

pinapayagan na manatiling bukas sa<br />

unang Linggo ng bawat buwan pati na<br />

rin sa lahat ng Linggo sa Disyembre<br />

hanggang sa Pasko.<br />

150<br />

Tagalog.indd 150 04/04/08 11:20:49


Karamihan ng maliliit na tindahan ay<br />

bukas ng Lunes hanggang Huwebes<br />

mula 10.00 hanggang 18.00. Nananatili<br />

silang mas matagal na bukas kapag<br />

Biyernes at mas maagang nagsasara<br />

kapag Sabado. Marami sa malalaking<br />

supermarket at department store ang<br />

bukas mula 08.00 o 09.00 hanggang<br />

20.00 o 21.00 ng gabi.<br />

Mga museo<br />

May humigit-kumulang 850 na museo<br />

at koleksyon sa buong bansa. Isang<br />

daan at apatnapu ay mga pambansang<br />

museo o tumanggap ng mga tulong<br />

pinansyal mula sa estado. Ang ilan sa<br />

kanila ay naniningil ng admission fee,<br />

ngunit ang mga bata at kabataan na<br />

mas bata sa edad 18 ay may libreng<br />

admission sa mga museong pambansa<br />

at inaprubahan ng estado sa Denmark.<br />

Ang mga may-gulang ay may libreng<br />

admission sa National Museum at<br />

Statens Museum for Kunst, at ilan<br />

pang museo na nagbibigay ng libreng<br />

admission sa mga piling araw.<br />

Kasama sa mga Danish na museo<br />

ang malalaking pambansang museo<br />

ng sining at kasaysayan pati na rin<br />

ang mas maliliit na museo ng lokal<br />

na kasaysayan at yaong may mga<br />

espesyal na tema gaya ng pangdagat,<br />

pangangalakal at pangingisda. Ang<br />

Denmark ay mayroon din mga espesyal<br />

na museo ng kulungan at mga museo<br />

ng medisina at medikal na kaalaman,<br />

bukod pa sa mga mueso ng laruan,<br />

tsokolate, bisikleta, patatas at mga<br />

barkong nasa bote.<br />

Alamin ang iba pa tungkol sa mga<br />

museo sa pag-log sa www.borger.<br />

dk at pag-click sa “Kultura at oras ng<br />

paglilibang”.<br />

Mga tanggapan ng<br />

pampublikong awtoridad<br />

Karamihan sa mga tanggapan ng<br />

pampublikong awtoridad ay may<br />

mga nakatakdang oras ng opisina at<br />

oras na bukas sila sa publiko. Marmi<br />

ang nananatiling mas matagal na<br />

bukas kapag Huwebes at maagang<br />

nagsasara kapag Biyernes. Ang mga<br />

munisipal na awtoridad, rehiyon at<br />

mga ministeryo ay may kanya-kanyang<br />

website na may impormasyon at mga<br />

self-service na opsyon.<br />

Sumangguni tayo sa www.borger.dk<br />

para sa karagdagang detalye.<br />

Pampublikong sasakyan<br />

Ang Denmark ay may maunlad na<br />

sistema ng pampublikong sasakyan,<br />

kapwa pambansa at lokal. Maaari kang<br />

bumili ng buwanang travel card at<br />

discount card para sa mga bus at tren.<br />

Magtanong sa iyong istasyon ng tren o<br />

bus, o magtanong sa iyong munisipal<br />

na awtoridad kung kailangan mo ng<br />

karagdagang impormasyon. O maglog<br />

sa www.rejseplanen.dk.<br />

Sulat<br />

May ilang kiosk at newsagent na<br />

nagtitinda ng selyo, na kung hindi ay<br />

ibinebenta sa mga post office. Ang<br />

mga post office ay naghahatid ng mga<br />

sulat at package, at humahawak sa mga<br />

domestic at overseas na pagbabayad.<br />

Maaari mo rin abisuhan ang mga<br />

awtoridad sa pagbabago ng address<br />

sa iyong lokal na post office. Dito ay<br />

posible rin na bumili ng mga ticket<br />

para sa sine, concert at iba’t-ibang<br />

event sa sport.<br />

Ang domestic at overseas na sulat ay<br />

dapat ilagay sa mga pulang letterbox<br />

na matatagpuan mo sa halos kahit<br />

saan. Ang mga oras ng pagkolekta<br />

ay nakalagay sa mga letterbox.<br />

Ang mga local na post office ay may<br />

iba-ibang oras ng pagbubukas ngunit<br />

ang karamihan ay bukas araw-araw<br />

mula 09.30 hanggang 17.00. Ang mga<br />

post office ay nagsasara sa ganap na<br />

17.30 kapag Hwebes at 13.00 kapag<br />

Sabado.<br />

Mag-log sa www.postdanmark.dk<br />

para sa kumpletong lista ng mga<br />

postcode at mga oras ng pagbubukas<br />

ng post office.<br />

PRAKTIKAL NA IMPORMASYON<br />

151<br />

Tagalog.indd 151 04/04/08 11:20:50


PRAKTIKAL NA IMPORMASYON<br />

Telepono<br />

Ang mga telephone box ay matatagpuan<br />

sa maraming pampublikong<br />

lugar. Dito ay maaari kang gumamit<br />

ng mga barya o espesyal na pay card,<br />

na mabibili mula sa mga newsagent<br />

at post office.<br />

Lahat ng lokal na lugar ay may kanyakanyang<br />

telephone directory na<br />

ipinamamahagi sa lahat ng sambahayan.<br />

Dagdag pa sa mga numero ng<br />

telepono, naglalaman ito ng maraming<br />

praktikal na impormasyon tungkol<br />

sa iyong munisipal na awtoridad,<br />

emergency doctor service, pulisya,<br />

mga asosasyon, museo, mapa ng<br />

lokal na lugar at ang “yellow pages”<br />

na nagbibigay ng impormasyon sa<br />

mga lokal na pahina.<br />

Halimbawa, maaari ka rin maghanap<br />

ng mga numero ng telepono sa<br />

pagtawag sa “directory enquiries” sa<br />

118, o sa pag-log sa www.degulesider.<br />

dk, www.krak.dk o www.eniro.dk.<br />

152<br />

Tagalog.indd 152 04/04/08 11:20:50


Mga lugar na mahahanapan ng<br />

karagdagang impormasyon<br />

Internet<br />

www.borger.dk<br />

Kumpletong kabuuang-ideya ng<br />

estado, impormasyon sa rehiyonal<br />

at munisipal na awtoridad at mga<br />

self-service opsyon. Sa Danish.<br />

www.finfo.dk<br />

Impormasyon tungkol sa lipunang<br />

Danish sa maraming wika. Dito ay<br />

matatagpuan mo rin ang isang lista<br />

ng mga etniko at cross-cultural na<br />

asosasyon sa Denmark.<br />

www.denmark.dk<br />

Impormasyon tungkol sa lipunang<br />

Danish sa English, German, French<br />

at Spanish.<br />

www.workimport.dk<br />

Impormasyon tungkol sa paghanap<br />

ng trabaho sa Denmark. Sa Danish,<br />

English, German, Swedish at Polish.<br />

www.workindenmark.dk<br />

Impormasyon para sa foreign<br />

knowledge workers tungkol sa<br />

paninirahan at pagtatrabaho sa<br />

Denmark. Sa English.<br />

www.studyindenmark.dk<br />

Impormasyon tungkol sa pagtira at<br />

pag-aaral sa Denmark. Sa English.<br />

Telepono<br />

1881 - dito ay makakahingi ka ng<br />

tulong sa paghanap ng pampublikong<br />

impormasyon tungkol sa lipunang<br />

Danish, mga awtoridad o mga selfservice<br />

na opsyon<br />

Serbisyo sa Danish at English<br />

Kung ikaw ay tumatawag mula sa<br />

abroad, kailangan mong i-dial ang:<br />

70 10 18 81<br />

Ang iyong lokal na library<br />

Ang iyong lokal na library ay<br />

makakatulong sa iyo sa paghanap ng<br />

impormasyon at mga paghahanap ng<br />

impormasyon. Karamihan ng library<br />

ay may kanya-kanyang computer na<br />

nagbibigay ng access sa Internet para<br />

sa paghahanap ng impormasyon.<br />

Ang iyong munisipal<br />

na awtoridad<br />

Ang iyong munisipal na awtoridad<br />

ang unang hakbang sa pagkakaroon<br />

ng lugar sa lipunang Danish. Dito ay<br />

maaari kang humingi ng tulong at<br />

payo tungkol sa pabahay, edukasyon<br />

at trabaho.<br />

Sa www.kl.dk, ang website ng<br />

Local Government Denmark (KL),<br />

matatagpuan mo ang mga address<br />

ng munisipal na awtoridad, website<br />

at mga e-mail address, numero ng<br />

telepono at marami pang iba.<br />

Maaari mo rin tawagan ang KL<br />

sa 33 70 33 70 para makuha ang<br />

impormasyong ito.<br />

Factsheet Denmark<br />

Isang serye ng mga information sheet<br />

na may pangkalahatang impormasyon<br />

tungkol sa kasaysayan ng Denmark,<br />

politics economy, culture, atbp. sa<br />

English, German, French at Spanish, na<br />

maaaring makuha mula sa sumusunod<br />

na link:<br />

www.um.dk/da/servicemenu/<br />

Publikationer/Danmarksinform<br />

ationPaaAndreSprog<br />

Maaari mo rin makuha ang mga ito<br />

sa pagkontak sa:<br />

Udenrigsministeriet (ang Danish<br />

Ministry of Foreign Affairs)<br />

Asiatisk Plads 2<br />

1448 Copenhagen K<br />

Telepono: 33 92 08 89<br />

E-mail: ke@um.dk<br />

PRAKTIKAL NA IMPORMASYON<br />

153<br />

Tagalog.indd 153 04/04/08 11:20:50


PRAKTIKAL NA IMPORMASYON<br />

Overblik (Overview) - sa<br />

simpleng Danish<br />

Ang Overblik ay inilalathala 10 beses sa<br />

isang taon. Ang lathalain ay nagtataglay ng<br />

walong pahina ng mga kasalukuyuyang<br />

lathalain tungkol sa Denmark, ugnayang<br />

internasyonal, kultura at sport.<br />

Ang lathalain ay mabibili mula sa:<br />

Notat Grafisk<br />

Nordkystvejen 2F<br />

8961 Allingåbro<br />

Telepono: 86 48 08 54<br />

Website: www.paaletdansk.dk<br />

E-mail: adm@pptekst.dk<br />

154<br />

Tagalog.indd 154 04/04/08 11:20:50


Mga organisasyon at institusyon na may espesyal na<br />

kahalagahan sa mga bagong mamamayan<br />

Ang Kagawaran ng Ugnayan<br />

para sa Mga Refugee,<br />

Imigrasyon at Pagsasanib<br />

(Ministeriet for Flygtninge,<br />

Indvandrere og Integration)<br />

Holbergsgade 6<br />

1057 Copenhagen K<br />

Telepono: 33 92 33 80<br />

Website: www.nyidanmark.dk<br />

E-mail: inm@inm.dk<br />

May kinalaman sa mga bagay na<br />

kaugnay ng patakaran sa pangkalahatang<br />

imigrasyon at pagsasanib pati na rin ang<br />

pagkamamamayan. Nagsisilbing grupo<br />

sa pag-apela para sa mga pagpapasya<br />

ng Immigration Service sa muling<br />

pagbubuklod ng pamilya, mga visa at<br />

pagtatrabaho, mga permit sa paninirahan<br />

o mga permit na ibinibigay sa espesyal<br />

na kadahilanan, kasama yaong mga<br />

ibinibigay para sa mga kadahilanang<br />

mapagkawanggawa.<br />

Ang Immigration Service<br />

(Udlændingeservice)<br />

Ryesgade 53<br />

2100 Copenhagen Ø<br />

Telepono: 35 36 66 00<br />

Website: www.nyidanmark.dk<br />

E-mail: us@us.dk<br />

Ang pagpoproseso ng mga kasong<br />

may kinalaman sa access ng imigrante<br />

sa paninirahan sa Denmark, kasama<br />

ang mga kaso ng asylum, muling<br />

pagbubuklod ng pamilya, mga permit<br />

sa paninirahan at pagtatrabaho, at mga<br />

visa. Nagsisilbing grupo sa pag-apela<br />

sa mga kasong may kinalaman sa mga<br />

permit sa paninirahan at pagtatrabaho<br />

alinsunod sa mga espesyal na regulasyon<br />

ng EU/EEA.<br />

Ang Refugee Board<br />

(Flygtningenævnet)<br />

St. Kongensgade 1-3<br />

1264 Copenhagen K<br />

Telepono: 33 92 96 00<br />

Website: www.fln.dk<br />

E-mail: fln@inm.dk<br />

Ang Refugee Board ay may kinalaman<br />

sa mga reklamo tungkol sa mga<br />

pagpapasya ng Immigration Service sa<br />

mga kahilingan ng mga imigranteng<br />

mamamayan para sa asylum sa<br />

Denmark.<br />

Ang Council for Ethnic<br />

Minorities (Rådet for<br />

Etniske Minoriteter)<br />

Kagawaran ng Ugnayan para sa Mga<br />

Refugee, Imigrasyon at Pagsasanib<br />

Holbergsgade 6<br />

1057 Copenhagen K<br />

Telepono: 33 92 27 90<br />

Website: www.rem.dk<br />

E-mail: rem@inm.dk<br />

Nagpapayo sa Minister for Integration<br />

sa mahahalagang katanungan na<br />

kaugnay ng mga imigrante at refugee.<br />

Inihahalal mula sa mga kinatawan<br />

ng mga munisipal na konseho sa<br />

pagsasanib.<br />

Ang State Administration<br />

(Statsforvaltningen)<br />

May limang rehiyonal na administrasyon<br />

ng estado sa Denmark. Ang mga<br />

administrasyon ay may kinalaman sa<br />

mga kasong kaugnay ng paghihiwalay,<br />

diborsyo, sustento sa asawa, mga bayad<br />

sa sustento ng bata, pangangalaga, mga<br />

kaso ng pagsasama at mga pangalan.<br />

May kinalaman din sila sa mga kasong<br />

kaugnay ng mga permit sa paninirahan<br />

at pagtatrabaho alinsunod sa mga<br />

espesyal na regulasyon ng EU/EEA.<br />

Website: www.statsforvaltning.dk<br />

Mga job center (Jobcentre)<br />

Bawat munisipal na awtoridad ay may<br />

sariling job center. Bawat job center ay<br />

may sariling website na nagtatampok<br />

ng lokal na impormasyon para sa<br />

mga naghahanap ng trabaho at mga<br />

employer. Ang pangunahing website<br />

ng job center ay nagtataglay ng<br />

karagdagang impormasyon tungkol<br />

sa mga serbisyo ng job center at ang<br />

mga detalye sa pagkontak sa indibidwal<br />

na job center.<br />

Website: www.jobnet.dk<br />

PRAKTIKAL NA IMPORMASYON<br />

155<br />

Tagalog.indd 155 04/04/08 11:20:50


PRAKTIKAL NA IMPORMASYON<br />

156<br />

Ang Danish Refugee Council<br />

(Dansk Flygtningehjælp)<br />

Borgergade 10, 3rd floor<br />

Postboks 53<br />

1002 Copenhagen K<br />

Telepono: 33 73 50 00<br />

Website: www.flygtning.dk<br />

E-mail: drc@drc.dk<br />

Isang pangkawanggawang organisasyon<br />

na tumutulong sa mga refugee,<br />

sumusuporta sa boluntaryong tulong<br />

sa pagsasanib at nagpapayo sa mga<br />

pag-asa ng imigrante at pagbabalik sa<br />

sariling bansa ng refugee. Ang Danish<br />

refugee Council ay nagbibigay din<br />

ng tulong sa takdang-aralin at mga<br />

panlipunang aktibidad gaya ng mga<br />

club na pangkababaihan at samasamang<br />

pagkain.<br />

Ang Danish Red Cross<br />

(Dansk Røde Kors)<br />

Blegdamsvej 27<br />

2100 Copenhagen Ø<br />

Telepono: 35 25 92 00<br />

Website: www.drk.dk<br />

E-mail: info@drk.dk<br />

Pangkawanggawang organisasyon na<br />

nagbibigay ng boluntaryong tulong sa<br />

pagsasanib. Kasama sa mga aktibidad<br />

ng Danish Red Cross ang tulong<br />

sa takdang-aralin at pagsasanay sa<br />

bisikleta para sa mga may-gulang,<br />

mga grupong pangkababaihan at<br />

mga kaganapan na kalahok ang<br />

iba’t-ibang kultura.<br />

Ang Danish Red Cross Youth<br />

(Ungdommens Røde Kors)<br />

H.C. Ørstedsvej 47, 4th floor<br />

1879 Frederiksberg C<br />

Telepono: 35 37 25 55<br />

Website: www.urk.drk.dk<br />

E-mail: info@urk.dk<br />

Isang independiyenteng pangkawanggawang<br />

organisasyon ng kabataan sa<br />

ilalim ng Danish Red Cross. Kasama sa<br />

mga aktibidad ng Danish Red Cross<br />

Youth ang mga café para sa tulong<br />

sa takdang-aralin para sa mga bata<br />

at mga kabataan.<br />

Ang Danish Institute for<br />

Human Rights (Institut for<br />

Menneskerettigheder)<br />

Strandgade 56<br />

1401 Copenhagen K<br />

Telepono: 32 69 88 88<br />

Website: www.humanrights.dk<br />

E-mail: center@humanrights.dk<br />

Isang institusyon na nangangalap ng<br />

kaalaman sa mga karapatang pantao<br />

sa Denmark, Europe at internasyonal<br />

na mga karapatang pantao. Dagdag<br />

pa, ang institusyon ang humahawak<br />

sa mga indibidwal na reklamo tungkol<br />

sa pang-aapi sa lahi sa labas ng labor<br />

market.<br />

Complaints Committee for<br />

Ethnic Equal Treatment<br />

(Klagekomitéen for Etnisk<br />

Ligebehandling)<br />

Strandgade 56<br />

1401 Copenhagen K<br />

Telepono: 32 69 89 44/ 32 69 89 45<br />

Website: www.klagekomite.dk<br />

E-mail: klagekomite@humanrights.dk<br />

Ang gawain ng Complaints Committee<br />

ay hawakan ang mga indibidwal na<br />

reklamo ng pang-aapi batay sa lahi<br />

o etnikong pinagmulan. Hindi ito<br />

nagkakahalaga ng kahit ano upang<br />

maghain ng reklamo at kahit sino ay<br />

maaaring magrehistro ng reklamo sa<br />

Complaints Committee.<br />

Tagalog.indd 156 04/04/08 11:20:50


Mga partido politikal<br />

Lista ng mga partidong karapatdapat<br />

tumakbo para sa halalan ng<br />

parliamentaryo magmula 1 ng Oktubre<br />

2006 (sa alpabetikal na pagkakasunodsunod).<br />

Ang Danish People’s Party<br />

(Dansk Folkeparti)<br />

Christiansborg<br />

1240 Copenhagen K<br />

Telepono: 33 37 51 99<br />

Website: www.danskfolkeparti.dk<br />

E-mail: df@ft.dk<br />

Ang Red-Greens (Enhedslisten)<br />

Studiestræde 24, 1st floor<br />

1455 Copenhagen K<br />

Telepono: 33 93 33 24<br />

Website: www.enhedslisten.dk<br />

E-mail: landskontoret@enhedslisten.dk<br />

Ang Danish Conservative Party<br />

(Konservative Folkeparti, Det)<br />

Nyhavn 4<br />

Postboks 1515<br />

1051 Copenhagen K<br />

Telepono: 33 13 41 40<br />

Website: www.konservative.dk<br />

E-mail: info@konservative.dk<br />

Ang Christian Democratic<br />

Party (Kristendemokraterne)<br />

Allégade 24 A, 1st floor<br />

2000 Frederiksberg<br />

Telepono: 33 27 78 10<br />

Website: www.kd.dk<br />

E-mail: kd@kd.dk<br />

Ang Danish Radical Left Party<br />

(Radikale Venstre, Det)<br />

Christiansborg<br />

1240 Copenhagen K<br />

Telepono: 33 37 47 47<br />

Website: www.radikale.dk<br />

E-mail: radikale@radikale.dk<br />

Ang Danish <strong>Social</strong> Democratic<br />

Party (<strong>Social</strong>demokratiet)<br />

Danasvej 7<br />

1910 Frederiksberg C<br />

Telepono: 72 30 08 00<br />

Website: www.socialdemokraterne.dk<br />

E-mail: info@socdem.dk<br />

Ang Danish <strong>Social</strong>ist People’s<br />

Party (<strong>Social</strong>istisk Folkeparti)<br />

Christiansborg<br />

1240 Copenhagen K<br />

Telepono: 33 37 44 44<br />

Website: www.sf.dk<br />

E-mail: sf@sf.dk<br />

Venstre, Denmark’s<br />

Liberal Party (Venstre,<br />

Danmarks Liberale Parti)<br />

Søllerødvej 30<br />

2840 Holte<br />

Telepono: 45 80 22 33<br />

Website: www.venstre.dk<br />

E-mail: venstre@venstre.dk<br />

PRAKTIKAL NA IMPORMASYON<br />

157<br />

Tagalog.indd 157 04/04/08 11:20:50


Mga paliwanag sa mga salita<br />

PRAKTIKAL NA IMPORMASYON<br />

Access sa mga record*<br />

(Aktindsigt)<br />

Alinsunod sa Public Records Act, ang<br />

lahat ay may access sa mga record na<br />

hawak ng estado at mga munisipal<br />

na awtoridad. Ang mga awtoridad ay<br />

maaaring tumangging magbigay ng<br />

access upang mapangalagaan ang<br />

privacy ng iba, seguridad ng estado<br />

o ang mga pinansyal na interes ng<br />

estado. Kung partido ka sa isang kaso,<br />

nadagdagan ang karapatan mo sa<br />

pag-access sa mga kaso.<br />

Ang administrasyon ng<br />

estado (Statsforvaltning)<br />

Ang administrasyon ng estado ay<br />

binubuo ng mga rehiyonal na grupo<br />

ng estado na kasama sa mga tungkulin<br />

ay ilang gawain na may kaugnayan sa<br />

paghihiwalay, diborsyo, pangangalaga<br />

at mga karapatan sa pagdalaw sa bata.<br />

Ang administrasyon ng estado ay<br />

humahawak din ng mga kaso ng reklamo<br />

sa pagaampon, at mga alituntunin sa<br />

mga desisyon ng munisipal na awtoridad<br />

tungkol sa paggawa at mga bagay<br />

na panlipunan. Sa mga lugar kung<br />

saan walang espesyal na awtoridad sa<br />

pamamahala, sinusubaybayan ng mga<br />

rehiyonal na administrasyon ng estado<br />

ang mga munisipal na awtoridad upang<br />

matiyak na pinaiiral nila ang mga batas<br />

na partikular na may kaugnayan sa mga<br />

pampublikong awtoridad.<br />

Ang Consumer Complaints<br />

Board (Forbrugerklagenævnet)<br />

Ang Consumer Complaints Board<br />

ay isang institusyon ng estado na<br />

may kinalaman sa mga reklamo ng<br />

mamimili kaugnay ng mga produkto<br />

at serbisyo. Ang National Consumer<br />

Agency of Denmark ay secretariat sa<br />

Consumer Complaints Board.<br />

Ang Council of Europe<br />

(Europarådet)<br />

Ang Council of Europe ay isang<br />

inter-governmental na organisasyong<br />

politikal na itinatag noong 1949. Ang<br />

Council ay may 47 kasaping estado<br />

na sama-samang nagtutulungan<br />

para isulong ang demokrasya at mga<br />

karapatang pantao. Ang Council of<br />

Europe ang responsable sa paggawa<br />

ng European Convention on Human<br />

Rights of 1950.<br />

Ang Danish Parliament<br />

(Folketinget)<br />

Folketinget ang Danish National<br />

Parliament. Ang Folketinget ay may<br />

179 na kasapi, ang dalawa sa kanila ay<br />

mula sa Greenland at Faroe Islands.<br />

Ang mga kasapi ay inihahalal upang<br />

magsilbi sa loob ng apat na taong<br />

termino. Ang prime minister ay<br />

maaaring tumawag ng pangkalahatang<br />

halalan bago matapos ang apat na<br />

taong termino. Ang mga halalan ay<br />

indinadaos gamit ang proportional<br />

representation. Nangangahulugan<br />

ito na ang mga partidong tumatakbo<br />

sa eleksyon ay binibigyan ng ilang<br />

kautusan sa parliamentong Danish<br />

na tumutugon sa bilang ng boto na<br />

kanilang natanggap.<br />

Ang Danish Working<br />

Environment Authority<br />

(Arbejdstilsynet)<br />

Ang Danish Working Environment<br />

Authority ay isang pampublikong<br />

grupo na ang trabaho ay gumawa ng<br />

ligtas, mabuti at maunlad na paligid<br />

sa trabaho sa pinagtatrabahuhan. Para<br />

makamit ang mga layuning ito, ang<br />

awtoridad ay nagsasagawa ng regular<br />

na pagsisiyasat ng mga kumpanya,<br />

gumagawa ng mga alituntunin at<br />

mga regulasyon at naglalathala ng<br />

impormasyon tungkol sa kalusugan<br />

at kaligtasan sa trabaho. Ang Danish<br />

Working Environment Authority ay<br />

may mga tanggapan sa buong bansa.<br />

Sumangguni tayo sa www.at.dk para<br />

sa karagdagang detalye.<br />

Ang EEA (EØS)<br />

Ang EEA ay abbreviation ng European<br />

Economic Area. Ito ay isang kasunduan<br />

sa pagitan ng mga kasaping estado ng<br />

EU at Iceland, Norway at Liechtenstein.<br />

Ang kasunduan ay ipinatupad noong<br />

1994 at may kinalaman sa malayang<br />

158<br />

Tagalog.indd 158 04/04/08 11:20:50


pagkilos ng trabaho, produkto,<br />

tao, serbisyo at puhunan pati na rin<br />

ang pare-parehong a lituntunin sa<br />

pakikipagkompetensya.<br />

Ang EU (EU)<br />

Hanggang 1993, ang European Union<br />

ay kilala bilang EC (ang European<br />

Community). Ang kooperasyon ay<br />

dahan-dahang binalangkas mula nang<br />

lagdaan ng unang anim na bansa ang<br />

Treaty of Rome noong 1957. Ang<br />

Denmark ay naging kasapi ng EC<br />

kasunod ng pambansang referendum<br />

noong 1972. Ang EU ay binubuo na<br />

ng 27 kasaping estado sa Europa. Ang<br />

mga ito ay Belgium, Bulgaria, Cyprus,<br />

Denmark, England, Estonia, Finland,<br />

France, Greece, Holland, Ireland, Italy,<br />

Latvia, Luxembourg, Malta, Poland,<br />

Portugal, Romania, Slovakia, Slovenia,<br />

Spain, Sweden, ang Czech Republic,<br />

Germany, Hungary at Austria.<br />

Ang European Parliament<br />

(Europa-Parlamentet)<br />

Ang European Parliament ay may<br />

785 na kasapi na inihahalal ng mga<br />

mamamayan ng 27 kasaping estado<br />

ng EU. Ang mga kasapi ay inihahalal<br />

upang magsilbi sa loob ng limang taong<br />

termino. Ang bilang ng mga kasapi ay<br />

nagdedepende sa laki ng bansa. Ang<br />

Denmark ay may 14 na kasapi.<br />

Ang Kingdom of Denmark<br />

(Rigsfællesskab)<br />

Ang Kingdom of Denmark ay isang<br />

ekonomiko, hudisyal at lingguwistikang<br />

komunidad na nagsasama sa Denmark,<br />

ang Faroe Islands at Greenland upang<br />

maging isang kaharian sa ilalim ng<br />

konstitusyong Danish. Sa loob ng<br />

kasunduan, ang Greenland at ang<br />

Faroe Islands sa kalakhan ay may<br />

sariling pamamahala.<br />

Ang Immigration Service<br />

(Udlændingeservice)<br />

Ang Immigration Service ay bahagi ng<br />

Ministry of Integration, ngunit ang mga<br />

desisyon nito ay malaya sa ministry. Ang<br />

Immigration Service ay may kinalaman<br />

sa ilang bagay tungkol sa, halimbawa,<br />

pagpasok ng imigrante at paninirahan<br />

sa Denmark, kasama ang, halimbawa,<br />

asylum, muling pagbubuklod ng pamilya,<br />

mga visa at permit sa pagtatrabaho.<br />

Ginagawa ng Immigration Service<br />

ang mga desisyon nito batay sa mga<br />

partikular na aplikasyon, at nagbibigay<br />

ng impormasyon sa pagpasok at mga<br />

kondisyon sa paninirahan.<br />

Ang Industrial Court<br />

(Arbejdsretten)<br />

Ang Industrial Court ay isang espesyal<br />

na hukuman na namamahala sa<br />

mga kasong may kinalaman sa<br />

interpretasyon at paglabag sa mga<br />

kasunduan at pagkakaisa ng mga<br />

employer at mga empleyado. Ang<br />

mga hukom ay itinatalaga ng Minister<br />

of Employment.<br />

Ang Maritime and<br />

Commercial Court<br />

(Sø- og Handelsretten)<br />

Ang Maritime and Commercial Court<br />

ay isang hukuman na may kinalaman sa<br />

mga komersyal na bagay at aksidente<br />

sa karagatan. Ang Maritime and<br />

Commercial Court ay binubuo ng<br />

presidente, isa o anim na bise presidente,<br />

hukom at ilang eksperto.<br />

Ang National Board of<br />

Industrial Injuries<br />

(Arbejdsskadestyrelsen)<br />

Ang National Board of Industrial<br />

Injuries ay isang grupong walang<br />

kinikilingan na nagsasabi kung ang<br />

isang kapinsalaan o karamdaman ay<br />

maaaring tawagin na isang kapinsalaan sa<br />

trabaho. Ang lupon din ang nagpapasya<br />

kung ikaw ay karapat-dapat para sa<br />

bayadpinsala. Ang insurance company<br />

ng employer ang nagbabayad-pinsala<br />

sa empleyado. S u m a n g g u n i t a<br />

y o s a www.arbejdsskadestyrelsen.dk<br />

para sa karagdagang detalye.<br />

PRAKTIKAL NA IMPORMASYON<br />

159<br />

Tagalog.indd 159 04/04/08 11:20:51


PRAKTIKAL NA IMPORMASYON<br />

160<br />

Ang Pambansang<br />

Simbahan (Folkekirke)<br />

Ayon sa konstitusyong Danish, ang<br />

Evangelical Lutheran Church ang<br />

National Danish Church. Ang salitang<br />

“national” ay tanda na ang malaking<br />

bahagi ng populasyon ay kabilang<br />

sa Church, at may mas direktang<br />

kaugnayan ito sa estado kaysa sa iba<br />

pang pangrelihiyong komunidad.<br />

Alinsunod sa konstitusyon, dapat<br />

suportahan ng estado ang National<br />

Church, at ang parliamento ang<br />

nagtatakda ng mga panuntunan para<br />

sa pangangasiwa sa mga kapakanan<br />

ng simbahan, at ang estado ay hindi<br />

karaniwang nakikialam sa mga bagay<br />

na Pansimbahan. Ang mga serbisyo ng<br />

Danish National Church ay bukas sa<br />

publiko, at ang mga kasapi ng simbahan<br />

ay malayang mapapakinabangan ang<br />

mga seremonya ng simbahan gaya ng<br />

binyag, kumpil, kasal at libing. Ang mga<br />

pari at mga parish clerk ng National<br />

Church ay responsable sa pagrerehistro<br />

ng lahat ng kapanganakan sa Denmark,<br />

isang tradisyon na nagmula pa noong<br />

sinaunang panahon. Subalit, hindi<br />

kasali dito ang Southern Jutland, kung<br />

saan ang registrar ang responsable sa<br />

pagrerehistro ng mga kapanganakan.<br />

Ang mga pari ng National Church ay<br />

nagsisilbi rin na awtoridad sa libing,<br />

at sa gayon ay dapat magbigay ng<br />

permiso bago mailibing o mai-cremate<br />

ang namatay.<br />

Ang Probate Court<br />

(Skifteretten)<br />

Ang Probate Court ay dibisyon ng<br />

hukumang pang-distrito. May kinalaman<br />

ito sa mga ari-arian, mga bankrupt na<br />

ari-arian at mga katanungan tungkol<br />

sa pamamahagi ng mga ari-arian ng<br />

asawa kasunod ng diborsyo.<br />

Ang Schengen Agreement<br />

(Schengensamarbejdet)<br />

Ang Schengen Agreement ay isang<br />

pinagtutulungang kasunduan sa<br />

pagitan ng mga kasaping estado ng EU,<br />

Belgium, Denmark, Finland, Greece,<br />

Holland, Italy, Luxembourg, Portugal,<br />

Spain, Germany at Austria at Norway,<br />

na hindi kasapi ng EU. Ayon sa mga<br />

probisyon ng Schengen Agreement,<br />

ang mga mamamayan ng kasaping<br />

estado ay malayang makakatawid sa mga<br />

border ng isa’t-isa na walang pagpigil<br />

sa border. Ang Denmark ay naging<br />

miyembro mula pa noong 1997.<br />

Ang Schengen<br />

information system<br />

(Schengeninformationssystemet)<br />

Isa sa mga pangunahing katangian<br />

ng Schengen Agreement ay ang<br />

pagtatatag ng elektronikong network<br />

na nagbibigay kakayahan sa lahat ng<br />

pulisya at konsulado sa mga kasaping<br />

bansa sa Schengen na magkaroon ng<br />

access sa impormasyon tungkol sa mga<br />

naiulat na tao at mga nawawalang<br />

bagay at sasakyan.<br />

Ang UN (FN)<br />

Ang UN ay abbreviation para sa<br />

United Nations, ang United Nations<br />

Organisation of 1945. Ang layunin<br />

ng organisasyon ay panatilihin<br />

ang internasyonal na kapayapaan<br />

at seguridad, at internasyonal na<br />

makipagtulungan upang malutas ang mga<br />

internasyonal na di-pagkakaunawaang<br />

pangekonomiya, panlipunan, pangkultura<br />

at pangkawanggawa at isulong<br />

ang respeto para sa karapatang pantao.<br />

Ang UN ay may 192 na kasapi at anim<br />

na pangunahing organisasyon. Ang<br />

mga ito ay ang General Assembly,<br />

ang Security Council, ang Economic<br />

and <strong>Social</strong> Council, ang Trusteeship<br />

Council, ang International Court of<br />

Justice at ang Secretariat. Ang UN<br />

headquarters ay nasa New York.<br />

Ang yellow pages (De gule sider)<br />

Ang yellow pages ay mga pahina sa isang<br />

telephone directory na nagbibigay ng<br />

impormasyon sa mga negosyo. Ang<br />

yellow pages ay matatgpuan din sa<br />

www.degulesider.dk.<br />

Asosasyon ng mga<br />

may-ari ng bahay<br />

(Grundejerforening)<br />

Ang asosasyon ng mga may-ari ng<br />

bahay ay isang asosasyon na binuo ng<br />

mga pribadong may-ari ng bahay sa<br />

isang pook-panirahan. The association<br />

deals with matters of common interest<br />

- gaya halimbawa ng pagpapanatili<br />

ng mga semento at kalsada.<br />

Tagalog.indd 160 04/04/08 11:20:51


Asosasyon ng mga residente<br />

(Beboerforening)<br />

Ang asosasyon ng mga residente<br />

ay isang asosasyon na binubuo ng<br />

mga residente na nangungupahan<br />

sa parehong building association.<br />

Kinakatawan ng asosasyon ang mga<br />

interes ng mga residente kaugnay<br />

ng kasero.<br />

Benepisyo sa kawalan<br />

ng trabaho<br />

(Arbejdsløshedsdagpenge)<br />

Ang benepisyo sa kawalan ng trabaho<br />

ay isang tulong pinansyal na ibinibigay<br />

sa mga walang trabaho na mga<br />

kasapi ng isang unemployment fund<br />

(a-kasse).<br />

Kinatawan ng unyon<br />

(Tillidsrepræsentant)<br />

Ang isang kinatawan ng unyon ay<br />

inihahalal at mula sa mga kasamahan<br />

sa trabaho sa loob ng dalawang taon.<br />

Dapat katawanin ng kinatawan ng unyon<br />

ang mga interes ng mga empleyado<br />

kaugnay ng employer. Trabaho rin ng<br />

kinatawan na katawanin ang union sa<br />

pinagtatrabahuhan.<br />

Kinatawan sa kalusugan<br />

at kaligtasan<br />

(Sikkerhedsrepræsentant)<br />

Ang isang kinatawan sa kalusugan<br />

at kaligtasan ay inihahalal ng mga<br />

kasama sa trabaho upang katawanin<br />

ang kanilang mga interes kaugnay<br />

ng employer sa mga katanungan<br />

tungkol sa kalusugan at kaligtasan<br />

sa pinagtatrabahuhan. Ang isang<br />

kinatawan sa kalusugan at kaligtasan<br />

ay inihahalal para sa dalawang taon<br />

na termino kagaya sa kinatawan ng<br />

unyon, at dapat tumanggap ng espesyal<br />

na pagsasanay.<br />

Dankort payment<br />

card (Dankort)<br />

Ang Dankort card ay isang espesyal na<br />

Danish payment card na ibinibigay ng<br />

mga bangko. Ang mga Dankort card<br />

ay tinatanggap sa maraming lugar.<br />

Bibigyan ka ng PIN code na dapat<br />

gamitin kapag nagwi-withdraw ng<br />

pera mula sa mga ATM. Ang ilang<br />

shop ay nangangailangan ng lagda<br />

sa resibo ng Dankort.<br />

Demokrasya (Folkestyre)<br />

Ang kahulugan ng salitang “folkestyre”<br />

ay demokrasya.<br />

Demokrasya ng kinatawan<br />

(Repræsentativt demokrati)<br />

Ang demokrasya ng kinatawan ay isang<br />

gobyerno kung saan ang mga tao ay<br />

naghahalal ng mga kasapi sa isang<br />

grupo ng kinatawan. Sa Denmark, ang<br />

mga grupong ito ay binubuo ng Danish<br />

Parliament, ang limang rehiyon at ang<br />

mga munisipal na awtoridad.<br />

Folk high school (Folkehøjskole)<br />

Ang folk high school - karaniwang<br />

tinatwag na high school - ay isang<br />

espesyal na uri ng boarding school<br />

para sa mga may-gulang at kabataan.<br />

Ang mga high school ay nabuo sa<br />

Denmark noong kalagitnaan ng<br />

ikalabingsiyam na siglo. Ang ideya sa<br />

likod ng high school ay ang mabigyan<br />

ang mga kabataan at may-gulang<br />

ng kaalaman sa kasaysayan, kultura<br />

at buhay panlipunan. Ang mga high<br />

school ay nag-aalok ng mga kurso sa<br />

musika, sining, sport, pilosopiya at mga<br />

araling panlipunan. Ang pag-aaral ay<br />

hindi humahantong sa mga pormal na<br />

kuwalipikasyon at ang mga mag-aaral<br />

ay hindi naghihintay sa exam.<br />

Gamot na walang<br />

reseta (Håndkøb)<br />

Iba’t-ibang uri ng gamot ang mabibili<br />

over the counter, iyon ay, walang<br />

reseta ng doktor. Ang mga botika<br />

ay nag-iimbak ng gamot na walang<br />

reseta at may reseta.<br />

High school (Højskole)<br />

Sumangguni tayo sa Folk high school<br />

para sa karagdagang detalye.<br />

PRAKTIKAL NA IMPORMASYON<br />

161<br />

Tagalog.indd 161 04/04/08 11:20:51


PRAKTIKAL NA IMPORMASYON<br />

Hukumang pang-distrito (Byret)<br />

Ang hukumang pang-distrito ang<br />

hukumang unang dulugan (court of<br />

first instance) sa Danish na sistemang<br />

hudisyal. Ang mga hukumang<br />

pangdistrito ay may kinalaman sa<br />

mga kasong sibil at karamihan sa mga<br />

kasong kriminal.<br />

Sa pagkakabilanggo<br />

(Varetægtsfængsling)<br />

Ang maibalik sa pagkakabilanggo ay<br />

nangangahulugan lamang na ang taong<br />

pinagbibintangang nakagawa ng krimen<br />

ay nananatili sa bilangguan.<br />

Lisensya sa media (Medielicens)<br />

Ang lisensya sa media ay ang singil<br />

sa gumagamit na iyong binabayaran<br />

kapag nagmamay-ari ka ng radyo, TV<br />

o computer na maaaring tumanggap<br />

ng mga programa sa radyo at TV. Ito ay<br />

singil para sa karapatang tumanggap<br />

ng mga programa sa radyo at TV. Ang<br />

lisensya sa media ay ginagamit upang<br />

gastusan ang Danmarks Radio - kapwa<br />

radyo at TV department nito - at TV2.<br />

Kapwa istasyon ay may tinatawag na<br />

tungkulin sa serbisyo publiko.<br />

Lista ng mga mamamayan<br />

(Borgerliste)<br />

Ang lista ng mga mamamayan ay isang<br />

lista ng mga non-party candidate sa<br />

isang munisipal na halalan. Ang lista ng<br />

mga mamamayan ay kumakatawan sa<br />

mga espesyal na lokal na interes.<br />

Lupon sa pagkontrol ng<br />

renta (Huslejenævn)<br />

Lahat ng munisipal na awtoridad<br />

ay dapat mgkaroon ng mga lupon<br />

sa pagkontrol ng renta. Maraming<br />

munisipal na awtoridad ang may mga<br />

magkakatuwang na lupon sa pagkontrol<br />

ng renta*. Ang lupon sa pagkontrol<br />

ng renta ang may kinalaman sa mga<br />

reklamo tungkol sa halaga ng renta, ang<br />

kondisyon ng apartment at iba pang<br />

bagay na kaugnay ng mga kondisyon<br />

sa pangungupahan.<br />

Mga konsehong rehiyonal<br />

(Regionsråd)<br />

Magmula 1 ng Enero 2007, ang<br />

Denmark ay pinaghati-hati sa limang<br />

rehiyon, bawat isa ay namamahala<br />

sa mga rehiyonal na gawain gaya ng<br />

pamamahala ng ospital, pampublikong<br />

sasakyan at mga rehiyonal na gawain<br />

sa pagpapaunlad. Ang mga rehiyon<br />

ay pinatatakbo ng mga konsehong<br />

rehiyonal na binubuo ng 41 kasapi<br />

na inihahalal tuwing ika-apat na taon<br />

ng mga mamamayan na naninirahan<br />

sa rehiyon.<br />

Mga maternity ward<br />

(Barselsgang)<br />

Ang isang maternity ward ay isang<br />

ward sa ospital kung saan ang mga<br />

kababaihan ay ipinapasok kaagad kasama<br />

ng kanilang mga bagong panganak na<br />

sanggol matapos maipanganak.<br />

Mga munisipal na awtoridad<br />

(Kommunalbestyrelse)<br />

Magmula 1 ng Enero 2007, ang Denmark<br />

ay pinaghati-hati sa 98 munisipal na<br />

awtoridad. Ang munisipalidad ay<br />

isang pampublikong awtoridad na<br />

nagsasagawa ng ilang serbisyo sa lokal<br />

na komunidad. Ang mga munisipal na<br />

awtoridad ay malayang makakagawa<br />

ng kanilang mga desisyon sa maraming<br />

bagay. Ang mga munisipal na awtoridad<br />

ay pinamamahalaan ng mga konsehong<br />

munisipal na inihahalal tuwing ikaapat<br />

na taon ng mga mamamayan na<br />

nakatira sa awtoridad.<br />

Mga munisipal na sentro<br />

ng pag-recycle ng basura<br />

(Genbrugsplads)<br />

Trabaho ng mga munisipal na awtoridad<br />

na tiyakin na mas maraming basura<br />

ang mare-recycle hangga’t maaari Sa<br />

kadahilanang ito, ang mga awtoridad ay<br />

may munisipal na sentro ng pagrecycle<br />

ng basura kung saan maiuuri ng mga<br />

tao ang kanilang basura at mailalagay<br />

sa mga espesyal na lalagyan para sa,<br />

halimbawa, mga cardboard, salamin,<br />

metal at organikong basura. Ang mga<br />

mapanganib na basura ay hiwalay na<br />

dinadala.<br />

Mga pambansang referendum<br />

(Folkeafstemning)<br />

Ang isang pambansang referendum<br />

ay nagbibigay ng pagkakataon sa<br />

162<br />

Tagalog.indd 162 04/04/08 11:20:51


populasyon na pagbotohan ang isang<br />

partikular na desisyon na ginawa ng o<br />

gagawin ng Danish Parliament. Ang<br />

mga P r a k t i k a l n a imporma syon<br />

pambansang referendum ay maaaring<br />

pinaiiral o isang pagpapahiwatig para sa<br />

parliamento. Alinsunod sa konstitusyong<br />

Danish, ang mga pagbabago sa<br />

konstitusyon at ang mga katanungan<br />

tungkol sa pagkawala ng kapangyarihan<br />

sa mga supranational na awtoridad ay<br />

dapat pagpasyahan sa pamamagitan<br />

ng pambansang referendum. Ang<br />

huling pagkakataon na ginamit ang<br />

pambansang referendum ay kaugnay<br />

ng pagsapi ng Denmark sa EU.<br />

Nagpapasangla<br />

(Realkreditinstitut)<br />

Ang sangla ay isang loan na sinisiguro<br />

kapalit ng ari-arian. Kapag nagsangla<br />

ka ang iyong bahay ay nagsisilbing<br />

paniguro para sa loan. Ang mga<br />

mortgage lender at mga mortgage<br />

credit na institusyon ay nagbibigay<br />

ng ganitong uri ng loan.<br />

NATO (NATO)<br />

Ang NATO ay abbreviation para sa<br />

North Atlantic Treaty Organisation,<br />

na isang organisasyon sa depensang<br />

pang-kanluran na ginawa noong 1949.<br />

Ang NATO ay nakabatay sa Atlantic<br />

Treaty, na nilagdaan ng 12 bansa. Sa<br />

ngayon ay may 26 na kasaping bansa at<br />

ang organisasyon ay nakikipagtulungan<br />

sa Russia.<br />

Night school (Aftenskole)<br />

Ang night school ay boluntaryong<br />

edukasyon na ginagawa sa bakanteng<br />

oras ng isang tao. Ang pag-aaral ay<br />

sumasaklaw sa malawak na subject<br />

gaya ng wika, kasaysayan, IT, pilosopiya,<br />

pagguhit at pisikal na ehersisyo. Ang<br />

mga klase ay hindi humahantong sa<br />

mga kuwalipikasyon at walang exam.<br />

Ang mga klase sa night school ay<br />

karaniwang pinamamahalaan ng isang<br />

samahang pang-edukasyon*.<br />

OECD (OECD)<br />

Ang OECD ay abbreviation para<br />

sa Organisation for Economic<br />

Cooperation and Development. Ang<br />

inter-governmental na organisasyon<br />

na ito ay may 30 kasaping bansa. Ito<br />

ay itinatag noong 1961. Ang layunin<br />

nito ay tiyakin ang mataas na antas ng<br />

pamumuhay at paglaki ng ekonomiya<br />

para sa mga kasaping estado nito.<br />

Pag-aaktibo (Aktivering)<br />

Kung ikaw ay kumukuha ng panimulang<br />

benepisyo, perang benepisyo o<br />

benepisyo sa kawalan ng trabaho,<br />

kailangan mo ng tulong at gabay<br />

para makapagsimula ng pag-aaral o<br />

makahanap ng trabaho. Ito ay tinatawag<br />

na pag-aaktibo at maaaring nasa uri<br />

ng mga kurso o on-the-job training.<br />

Parehong isang karapatan at tungkulin<br />

ang sumali sa pag-aaktibo pati na rin<br />

isang precondition para sa pagtanggap<br />

ng tulong pinansyal.<br />

Pampublikong piskal<br />

(Statsadvokat)<br />

Ang isang pampublikong piskal ay<br />

kumakatawan sa estado sa mga kasong<br />

kriminal na nililitis ng matataas na<br />

hukuman.<br />

Pangangalaga<br />

(Forældremyndighed)<br />

Ang pangangalaga ang tungkulin ng<br />

mga magulang na pangalagaan ang<br />

kanilang anak at gumawa ng mga<br />

personal na desisyon sa ngalan ng bata<br />

na para sa pinakamabuting kapakanan<br />

ng bata. Ang mga magulang na kasal ay<br />

may magkatuwang na pangangalaga<br />

sa kanilang mga anak. Kung ang mga<br />

magulang ay hindi kasal, sa ina ibibigay<br />

ang pangangalaga maliban kung iba<br />

ang pasya ng mga magulang . Kung<br />

ang mga magulang ay naghiwalay o<br />

nagdiborsyo, karaniwang ibinibigay<br />

sa kanila ang magkatuwang na<br />

pangangalaga.<br />

Pangkalahatang edukasyon<br />

(Folkeoplysning)<br />

Ang pangkalahatang edukasyon ay<br />

pag-aaral at edukasyon para sa mga<br />

may-gulang sa mga pangkalahatang<br />

subject, at walang kinalaman sa trabaho.<br />

Ang pangkalahatang edukasyon ay<br />

espesyal na pinamamahalan ng mga high<br />

school, library, kultural, organisasyong<br />

pansimbahan o politikal.<br />

PRAKTIKAL NA IMPORMASYON<br />

163<br />

Tagalog.indd 163 04/04/08 11:20:51


PRAKTIKAL NA IMPORMASYON<br />

Samahang pang-edukasyon<br />

(Oplysningsforbund)<br />

Ang samahang pang-edukasyon<br />

ay isang organisasyon na naguugma<br />

at namamahala sa gawaing<br />

pangedukasyon, lalo’t kaugnay ng<br />

bokasyonal na edukasyon.<br />

Serbisyo publiko (Public service)<br />

Ang serbisyo publiko ay isang<br />

katawagan para sa mga radyo at<br />

channel ng TV na ang layunin ay ang<br />

magsahimpapawid ng mga programa<br />

na gusto ng pangkalahatang publiko.<br />

Ang Danmarks Radio (DR) at TV2 ay<br />

mga istasyon para sa serbisyo publiko.<br />

May tungkulin silang magsahimpapawid<br />

ng mga programang patas, kultural at<br />

nagbibigay-kaalaman.<br />

Suportadong asosasyon<br />

sa pabahay (Alment<br />

Boligselskab)<br />

Ang isang suportadong asosasyon sa<br />

pabahay ay nagtatayo at nagpaparenta<br />

ng pabahay na suportado ng estado.<br />

Ang mga munisipal na awtoridad ay<br />

may ilang suportadong apartment na<br />

kanilang maitatalaga na maaaring ilaan<br />

sa mga lokal na residente. Ang lahat<br />

ng lagpas sa edad na 15 ay maaaring<br />

magpalagay ng kanilang pangalan<br />

sa waiting list para sa suportadong<br />

apartment. May maliit na singil para<br />

sa serbisyong ito. Sa maraming kaso,<br />

ang paghanap ng suportadong<br />

apartment ay maaaring tumagal ng<br />

maraming taon.<br />

SSP scheme (SSP-samarbejde)<br />

Ang SSP scheme ay isang pagtutulungan<br />

ng mga paaralan, munisipal na awtoridad<br />

ng lipunan at ng pulisya. Ang layunin<br />

nito ay ang maiwasan ang krimen sa<br />

mga bata at kabataan.<br />

Tagapayo sa edukasyong<br />

Pangkabataan<br />

(Ungdommens Uddannelsesvejledning)<br />

Ang tagapayo sa edukasyong<br />

pangkabataan (UU) ay maaaring<br />

kontakin sa mga espesyal na sentro<br />

sa iyong munisipal na awtoridad. Dito,<br />

ang mga taong mas bata sa edad na<br />

25 ay maaaring humingi ng payong<br />

edukasyonal at pagpapayo.<br />

Tanggapan ng<br />

pangasiwaan ng gusali<br />

(Ejendommens administration)<br />

Ang may-ari ng gusali ay kumukuha<br />

ng tauhan upang mamahala sa gusali.<br />

Sila ang may hawak ng mga kontrata<br />

sa renta, nangongolekta ng renta,<br />

kumukuha ng mga tagapangalaga at<br />

nakikipag-ugnayan sa mga tenant.<br />

Unemployment fund<br />

(Arbejdsløshedskasse)<br />

Ang isang unemployment fund o a-kasse<br />

ay isang pribadong asosasyon ng mga<br />

empleyado o independiyenteng mayari<br />

ng negosyo, at ang layunin nito ay<br />

magbigay ng tulong pinansyal sa mga<br />

kasapi nito kung mawawalan sila ng<br />

trabaho. Ang mga unemployment fund<br />

ay direktang nauugnay sa mga unyon<br />

ngunit maaari kang maging kasapi ng<br />

isang unemployment fund na hindi<br />

nagiging kasapi ng isang unyon.<br />

WHO (WHO)<br />

Ang WHO ay abbreviation para sa<br />

World Health Organisation, (Verden<br />

ssundhedsorganisationen), na isang<br />

organisation na itinatag noong 1948 sa<br />

ilalim ng UN. Ang layunin nito ay ang<br />

masubaybayan ang mga nakakahawang<br />

sakit at maimplementa ang mga<br />

programang pangkalusugan.<br />

164<br />

Tagalog.indd 164 04/04/08 11:20:51


Talatuntunan<br />

A<br />

Access sa mga record . . . . . . . . 18, 158<br />

Accountant . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .112<br />

Administrasyon ng estado . . . . . . . . .14<br />

Administrasyon ng estado . . . 155, 158<br />

Advisory center . . . . . . . . . . . . . . . . . . .58<br />

After-school center . . . . . . . . . . . . . . .83<br />

After-school na pangangalaga . . . . .83<br />

Ahente sa ari-arian . . . . . . . . . . . . . . . .47<br />

Aklatan . . . . . . . . . . . . . . . . 121, 150, 153<br />

Alak . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 105, 141<br />

Alituntunin sa bahay . . . . . . . . . . . . . .49<br />

Amilyar . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .117<br />

Ang Rent Act . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .43<br />

Antenna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .51<br />

Aplikasyon sa trabaho . . . . . . . . . . . .101<br />

Appointment, dentista . . . . . . . . . . .140<br />

Appointment, doktor . . . . . . . . . . . .132<br />

Araling panlipunan. . . . . . . . . . . . . . . .34<br />

Araw ng konstitusyon . . . . . . . . . . . .145<br />

Asosasyon ng may-ari<br />

ng bahay . . . . . . . . . . . . . . . . . . 49, 160<br />

Asosasyon sa antenna . . . . . . . . . . . . .51<br />

Asosasyon sa pabahay . . . . . 43, 49, 164<br />

Asylum . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .28<br />

Awtoridad ng kapinsalaan sa<br />

trabaho . . . . . . . . . . . . . . . . . . 106, 158<br />

Awtoridad ng pabahay . . . . . . . . . . . .43<br />

Awtoridad ng trabaho . . . . . . . 106, 159<br />

B<br />

Bakuna, bata . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .135<br />

Bakuna, pagbibiyahe . . . . . . . . . . . . .136<br />

Balota . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .17<br />

Bangko . . . . . . . . . . . . . . . . . 48, 111, 150<br />

Bank account . . . . . . . . . . . . . . . . . . .111<br />

Basura . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .51<br />

Bata . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 29, 58, 64<br />

Batas ng edukasyon . . . . . . . . . . . . . . .75<br />

Bayad . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 48, 117<br />

Bayad na buwis . . . . . . . . . . . . . . . . . .118<br />

Bayad pinsala . . . . . . . . . . . . . . . . 53, 106<br />

Benepisyo sa kawalan ng<br />

trabaho . . . . . . . . . . . . . . 102, 158, 161<br />

Bilingual na bata . . . . . . . . . . . . . . . . . .81<br />

Binyag . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .59<br />

Bisa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .25<br />

Bisitang pangkalusugan . . . . . . . . . . .60<br />

Bokasyonal na pagsasanay (Amu) . .95<br />

Boluntaryong edukasyon . . . . . . . . .121<br />

Botika . . . . . . . . . . . . . . . . . . 140, 143, 150<br />

Buhay ng asosasyon . . . . . . . . . . . . . .125<br />

Buhay sa pinagtatrabahuhan . 105, 159<br />

Buong araw na institusyon . . . . . . . . .61<br />

Buwis . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .117<br />

Buwis ng simbahan . . . . . . . . . 117, 128<br />

C<br />

CBR . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .108<br />

Christian science . . . . . . . . . . . . . . . . .79<br />

Cirius . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .96<br />

Civil registration number . . . . . . . . . .33<br />

Club ng panlibangan. . . . . . . . . . . . . .83<br />

Consumer Complaints Board . .116, 158<br />

Continuation school . . . . . . . . . . . . . .82<br />

Contraception . . . . . . . . . . . . . . . . . . .57<br />

Crèche . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .61<br />

Crisis center . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .58<br />

CV . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .101<br />

D<br />

Danish Alien Act . . . . . . . . . . . . . . . . . .37<br />

Danish na edukasyon . . . . . . . . . 37, 81<br />

Danish na programang<br />

pangedukasyon . . . . . . . . . . . . . . . . .34<br />

Danish Parliament . . . . . . . . . . . 13, 158<br />

Danish Refugee Council . . . . 149, 156<br />

Dankort payment card . . . . . . 111, 161<br />

Danmarks Radio . . . . . . . . . . . . 122, 162<br />

Day nursery . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .61<br />

Death certificate. . . . . . . . . . . . . . . . . .71<br />

Death report . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .71<br />

Debate publiko . . . . . . . . . . . . . . . . . .122<br />

Deklarasyon . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .116<br />

Demokrasya . . . . . . . . . . . . . . . . . 13, 161<br />

Demokratikong lipunan . . . . . . . . . . .18<br />

Dental emergency service . . . . . . .140<br />

Dentista, pribado . . . . . . . . . . . . . . . .139<br />

Deposito . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .45<br />

Diborsyo . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .57<br />

Diskuwento para sa magkapatid . . .62<br />

Doktor . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .131<br />

E<br />

Edad ng pagretiro . . . . . . . . . . . . . . . .69<br />

Edukasyon . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 73, 75<br />

Edukasyon sa kolehiyo sa negosyo . .85<br />

Edukasyon sa may gulang . . . . . . . . .93<br />

Edukasyong pangkabataan . . . . . . . .84<br />

EEA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .25<br />

Ehekutibong kapangyarihan . . . . . . .14<br />

PRAKTIKAL NA IMPORMASYON<br />

165<br />

Tagalog.indd 165 04/04/08 11:20:51


PRAKTIKAL NA IMPORMASYON<br />

Ekonomiya . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .111<br />

Elementarya . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .75<br />

Emergency . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .134<br />

Emergency doctor service . . . . . . .134<br />

Entrance examination . . . . . . . . . . . . .91<br />

Espesyalista . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .131<br />

EU (European Union, Ang) . . . 21, 159<br />

European Council . . . . . . . . . . . . . . . .21<br />

European Human Rights<br />

Convention . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .21<br />

European Parliament . . . . . . . . 17, 159<br />

Evangelical Lutheran Church . . 127, 160<br />

F<br />

Folk high school . . . . . . . . . . . . 123, 161<br />

G<br />

Gobyerno . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 14, 18<br />

Grado . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 78, 91<br />

Green card . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26, 27<br />

Grupo ng mga ina . . . . . . . . . . . . . . . .60<br />

H<br />

Halalan . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .17<br />

Hatol, hindi suspentido . . . . . . . . . . . .19<br />

Hatol, suspendido . . . . . . . . . . . . . . . .19<br />

Health care card . . . . . . . . . . . . . 33, 131<br />

Heating . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .48<br />

Helpline. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .66<br />

HF (Mas mataas na panimulang<br />

pagsususlit) . . . . . . . . . . . . . . . . . 85, 93<br />

Hhx (Mas mataas na komersyal na<br />

pagsusulit) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .85<br />

Homosexual . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .56<br />

Htx (Mas mataas na teknikal na<br />

pagsusulit) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .85<br />

Hudisyal na kapangyarihan . . . . . . . .14<br />

Hukuman . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 14, 19<br />

Hukumang pang-distrito . . 13, 14, 162<br />

Hulog na deposito . . . . . . . . . . . . . . . .45<br />

Human rights . . . . . . . . . . . . . . . . 21, 156<br />

I<br />

Immigration service . . . . . 28, 155, 159<br />

Insurance . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 53, 114<br />

Insurance ng pamilya . . . . . . . . 53, 114<br />

Insurance para sa sunog . . . . . . . . . .114<br />

Insurance sa kalusugan, pribado . .140<br />

Insurance sa kawalan ng trabaho . .102<br />

Insurance sa nilalaman . . . . . . . 53, 114<br />

Insurance sa pananagutan . . . . . . . .114<br />

Internasyonal na kapulungan . . . . . .21<br />

Interview sa trabaho . . . . . . . . . . . . .100<br />

Ipon para sa pagretiro . . . . . . . . . . . . .69<br />

Isang buong intitusyon . . . . . . . . . . . .61<br />

J<br />

Job Center . . . . . . . . . . . . . . 99, 102, 155<br />

K<br />

Kabisera . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .9<br />

Kalayaan ng residente . . . . . . . . . . . . .49<br />

Kalayaan sa pagsasalita . . . . . . . . . . . .13<br />

Kalayaan sa pakikisama . . . . . . . . . . .104<br />

Kalusugan . . . . . . . . . . . . . . . . . . 131, 142<br />

Kamatayan . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .71<br />

Kapansanan . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .68<br />

Kapinsalaan sa trabaho . . . . . . . . . . .106<br />

Kapulungan ng estudyante . . . . . . . .84<br />

Kapulungan ng mag-aaral . . . . . . . . .80<br />

Kapulungan ng matatanda . . . . . . . .69<br />

Karamdaman . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .132<br />

Karapatan ng mamimili . . . . . . . . . .115<br />

Karapatan sa pagboto . . . . . . . . . . . . .17<br />

Karapatan, Konstitusyonal . . . . . . . . .13<br />

Karapatang magreklamo, espesyal .15<br />

Kasal . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 56, 128<br />

Kasapi ng kooperatiba . . . . . . . . 46, 52<br />

Kasunduan . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .103<br />

Katibayan ng binyag . . . . . . . . . . . . . .59<br />

Katibayan ng kapanganakan . . . . . . .59<br />

Katibayan ng pangalan . . . . . . . . . . . .59<br />

Katrabaho . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .105<br />

Katulong sa lipunan at<br />

pangangalaga ng kalusugan . . . . .86<br />

Kaugalian . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .145<br />

Kawalan ng trabaho . . . . . . . . . . . . . .102<br />

Kinakailangan sa pagpasok . . . . . . . .91<br />

Kinatawan ng kaligtasan . . . . . 106, 161<br />

Kinatawan ng nangungupahan . . . .49<br />

Kinatawan ng unyon . . . . . . . . 105, 164<br />

Kinatawan sa pulong<br />

ng magulang . . . . . . . . . . . . . . . . . . .64<br />

Kingdom of Denmark . . . . . . . . . 9, 159<br />

Kolehiyong bokasyonal . . . . . . . . . . .86<br />

Konseho sa pagsasanib . . . . . . . . . . . .15<br />

Konsehong munisipal . . . . . 13, 17, 162<br />

Konsehong rehiyonal . . . . . . . . 13, 162<br />

Konstitusyon . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .13<br />

Kontrata ng upahan . . . . . . . . . . . . . . .43<br />

Kontrata sa pagsasanib . . . . . . . . . . . .37<br />

Kontrata sa pagtatrabaho . . . . . . . . .102<br />

Kooperasyon sa pagpapaunlad,<br />

internasyonal . . . . . . . . . . . . . . . . . . .22<br />

Korte Suprema . . . . . . . . . . . . . . . . . . .15<br />

Krapatan sa pagboto . . . . . . . . . . . . . .17<br />

Krimen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .19<br />

Kriminal na record . . . . . . . . . . . . . . . .19<br />

Kultura ng kabataan. . . . . . . . . . . . . . .64<br />

Kulungan . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .19<br />

Kumpletong edukasyon . . . . . . . . . . .76<br />

Kuryente . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .48<br />

Käbataan, krimen . . . . . . . . . . . . . . . . .19<br />

Kaarawan ng bata . . . . . . . . . . . . . . . .129<br />

166<br />

Tagalog.indd 166 04/04/08 11:20:51


L<br />

Lehislatibong kapangyarihan . . . . . .14<br />

Libingan, muslim . . . . . . . . . . . . . . . . .71<br />

Libreng lugar . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .62<br />

Lifestyle disease . . . . . . . . . . . . . . . . .141<br />

Lisensya sa media . . . . . . . . . . . 122, 162<br />

Lisensya sa pagpapainom . . . . . . . . .108<br />

Lisensya sa pangangalakal at<br />

pagpapainom . . . . . . . . . . . . . . . . . .108<br />

Lista ng mga mamamayan . . . . 17, 162<br />

Lupon sa pagkontrol ng renta . . 50, 162<br />

Lupon sa reklamo ng<br />

nangungupahan . . . . . . . . . . . . . . . .50<br />

M<br />

Maternity leave . . . . . . . . . . . . . . . . . . .59<br />

Maternity ward . . . . . . . . . . . . . . 59, 162<br />

Mataas na hukuman . . . . . . . . . . . . . .14<br />

Media . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .122<br />

Medisina . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .140<br />

Mga Ministeryo . . . . . . . . . . . . . . . . . .14<br />

Mga Museo . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .151<br />

Mga pagdiriwang . . . . . . . . . . . . . . . .146<br />

Mga Pangalan, aprubado . . . . . . . . . .59<br />

Midwife . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .58<br />

Monarkiya . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .14<br />

Multa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .19<br />

Munisipal . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .17<br />

Munisipal na elementarya . . . . . . . . .75<br />

Maagang pagreretiro . . . . . . . . . . . . .69<br />

N<br />

Nagpapasangla . . . . . . . . . . . . . . 48, 162<br />

National Consumer Agency . . . . . .161<br />

NATO (North Atlantic Treaty<br />

Organisation) . . . . . . . . . . . . . . 22, 162<br />

Negosyo, pagsisimula ng sariling . .107<br />

Night school . . . . . . . . . . . . . . . 123, 158<br />

Nordic . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .9<br />

Nursery . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .61<br />

O<br />

OECD (Organisation for<br />

Economic Cooperation and<br />

Development) . . . . . . . . . . . . . 22, 162<br />

Ombudsmand . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .18<br />

Oras ng pagdalaw sa ospital . . . . . .137<br />

Oras ng paglilibang . . . . . . . . . . . . . .123<br />

Oras ng trabaho . . . . . . . . . . . . . . . . .103<br />

Ospital, patakaran . . . . . . . . . . . . . . .137<br />

Outdoor créche . . . . . . . . . . . . . . . . . .61<br />

Overdraft . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .111<br />

P<br />

Pabahay ng kooperatiba . . . . . . . . . .46<br />

Pabahay para sa matatanda . . . . . . . .70<br />

Pag-asang magreklamo . . . . . . . . . .116<br />

Pagbigay ng pangalan. . . . . . . . . . . . .59<br />

Pagbubuklod ng pamilya . . . . . . . . . .29<br />

Pag-convert . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .52<br />

Pagdadalangtao . . . . . . . . . . . . . . . . . .58<br />

Paghahanda sa panganganak . . . . . .59<br />

Paghihiwalay . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .57<br />

Paghingi ng proteksyon . . . . . . . . . . .28<br />

Pagkakabilanggo . . . . . . . . . . . . . . . .162<br />

Pagkamamamayan . . . . . . . . . . . 38, 39<br />

Pagkuha ng lugar para sa bata . . . . .61<br />

Paglilibing . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 71, 128<br />

Paglilipat . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .53<br />

Pagnanakaw . . . . . . . . . . . . . . . . . . 20, 53<br />

Pagpapalaglag . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .57<br />

Pagpapa-ospital, sapilitan . . . . . . . . .138<br />

Pagpapaalis . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .31<br />

Pagpili ng ospital, malaya . . . . . . . . .137<br />

Pagpupulong ng magulang . . . . . . .64<br />

Pagrereklamo, pabahay . . . . . . . . . . .46<br />

Pagsasama . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .55<br />

Pagsasama, hindi kasal . . . . . . . . . . . .56<br />

Pagsasama, nakarehistro . . . . . . . . . .56<br />

Pagsasama, Pisikal na marahas . 30, 58<br />

Pagsusulit sa mga mamamayan . . . .39<br />

Pagsusulit, ibang bansa . . . . . . . . . . .96<br />

Pagsusulit, pambansa . . . . . . . . . . . . .78<br />

Pagsusulit, elementarya . . . . . . . . . . .81<br />

Pagsusuring pangkalusugan,<br />

bata . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 60, 135<br />

Pagtataksil . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .57<br />

Pagtatatak, mamimimili . . . . . . . . . .116<br />

Pagtitipon-tipon . . . . . . . . . . . . 105, 129<br />

Pagtutuli . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .66<br />

Pagtuturo sa katutubong wika . . . . .81<br />

Pag-aaktibo . . . . . . . . . . . . . . . . 103, 163<br />

Pag-aaral . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .73<br />

Pag-aaral, ibang bansa . . . . . . . . . . . .96<br />

Palitan ng tirahan . . . . . . . . . . . . . . . . .47<br />

Pambansang simbahan . . . . . . . . . . .127<br />

Pamilya . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 55, 67<br />

Pamilya maharlika . . . . . . . . . . . . . . . .14<br />

Pampublikong piskal . . . . . . . . . 21, 163<br />

Pampublikong sasakyan . . . . . . . . . .151<br />

Pananakit . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .58<br />

Pangangalaga . . . . . . . . . . . . . . . 56, 161<br />

Pangangalaga ng ngipin sa<br />

paaralan . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .139<br />

Panganganak . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .59<br />

Pangkalahatang edukasyon . .73, 123, 163<br />

Pangkalahatang halalan . . . . . . . . . . .17<br />

Pang-aapi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .106<br />

Panimulang benepisyo . . . . . . . . . . . .38<br />

Panimulang programa . . . . . . . . . . . .37<br />

Parental leave . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .59<br />

PRAKTIKAL NA IMPORMASYON<br />

167<br />

Tagalog.indd 167 04/04/08 11:20:51


PRAKTIKAL NA IMPORMASYON<br />

Partido . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 17, 157<br />

Parusa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .19<br />

Parusang kamatayan . . . . . . . . . . . . . .19<br />

Pasaporte . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .40<br />

Pasaporte sa bangkay . . . . . . . . . . . . .71<br />

Pasko . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .146<br />

Pasko ng pagkabuhay . . . . . . . . . . . .145<br />

Paskong tanghalian . . . . . . . . . . . . . .146<br />

Patakaran sa pagtanda . . . . . . . . . . . .69<br />

Paupahan . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .47<br />

Paupahang silid ng pangpulong . . .50<br />

Paupahang tirahan . . . . . . . . . . . . . . . .43<br />

Payment card . . . . . . . . . . . . . . . . . . .161<br />

Payo, ekonomiya . . . . . . . . . . . . . . . .112<br />

Payo, negosyo . . . . . . . . . . . . . . . . . . .107<br />

Pensyon ng estado. . . . . . . . . . . . . . . .69<br />

Perang benepisyo . . . . . . . . . . . . . . .102<br />

Permiso sa paninirahan . . . . . . . . .26, 3<br />

Permit sa trabaho . . . . . . . . . . . . . . . . .26<br />

Pinaghahatiang kaari-arian . . . . . . . .56<br />

Pinaghahatiang silid . . . . . . . . . . . . . . .50<br />

Pista opisyal . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .145<br />

Plano sa antenna . . . . . . . . . . . . . . . . .51<br />

Plano sa mag-aaral. . . . . . . . . . . . . . . .78<br />

Pondo ng kawalan ng<br />

trabaho . . . . . . . . . . . . . . . 99, 102, 161<br />

Populasyon . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .9<br />

Porsyento ng babayarang buwis . .118<br />

Porsyento ng buwis . . . . . . . . . . . . . .118<br />

Praktikal na pagsasanay . . . . . . . . . . .86<br />

Pre-school . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .76<br />

Pribadong ahensya . . . . . . . . . . . . . . .99<br />

Prime minister . . . . . . . . . . . . . . . 14, 158<br />

Probate court . . . . . . . . . . . . . . . 71, 160<br />

Production college . . . . . . . . . . . . . . .87<br />

Protektadong bahay sa matatanda . .70<br />

Protektadong pabahay . . . . . . . . . . . .70<br />

Psychiatric Hospital . . . . . . . . . . . . . .138<br />

Psychologist . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .133<br />

Pulisya . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .20<br />

Paaralan . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .75<br />

Paaralang pangkabataan . . . . . . . . . .83<br />

Paaralang sekondarya . . . . . . . . . . . . .84<br />

R<br />

Refugee . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 22, 28<br />

Refugee Board . . . . . . . . . . . . . . 29, 155<br />

Registration card . . . . . . . . . . . . . . . . .25<br />

Rehiyon . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .17<br />

Reklamo . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .115<br />

Registrar ng simbahan . . . . . . . . 59, 71<br />

Renta ng bahay . . . . . . . . . . . . . . . . . . .43<br />

Reseta . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .140<br />

S<br />

Sakit sa pag-iisip . . . . . . . . . . . . . . . . .138<br />

Samahan sa pabahay . . . . . . . . . . 46, 52<br />

Samahan ng residente . . . . . . . 49, 161<br />

Sangla . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 48, 163<br />

Sapilitang edukasyon . . . . . . . . . . . . .73<br />

Sapilitang pagpapa-kasal . . . . . . 29, 56<br />

Sapilitang pagpapa-ospital . . . . . . .138<br />

Sariling Bahay . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .47<br />

Sariling pagtutuwid . . . . . . . . . . . . . . .21<br />

Sariling pamamahala . . . . . . . . . . 9, 159<br />

Schengen Agreement . . . . . . . 25, 160<br />

School camp . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .80<br />

Sementeryo . . . . . . . . . . . . . . . . . 71, 128<br />

Sentro ng pag-recycle . . . . . . . 51, 162<br />

Sentro ng pag-aaral ng<br />

may gulang . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .90<br />

Serbisyo publiko . . . . . . . . . . . . 122, 164<br />

Serbisyong pangkalusugan,<br />

Ang Danish na . . . . . . . . . . . . . . . . .131<br />

Sex . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 65, 66<br />

Siklista . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .10<br />

Sport . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .126<br />

Sport club . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .125<br />

SSP-pakikipagtulungan (paaralan,<br />

awtoridad at pulisya) . . . . . . . 20, 164<br />

Sulat . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .151<br />

Sumusubaybay na case file . . . . . . . .58<br />

Suporta sa renta ng bahay . . . . . . . . .45<br />

Supplement sa diyeta . . . . . . . . . . . .143<br />

Sustento ng bata . . . . . . . . . . . . . . . . .57<br />

Sustento sa panganganak . . . . . . . . .59<br />

T<br />

Tagal ng paabiso. . . . . . . . . . . . . . . . .102<br />

Tagapangasiwa ng gusali . . . . . 49, 164<br />

Tagapayo . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .89<br />

Tanggapan ng pampublikong<br />

awtoridad . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .151<br />

Taunang pagpupulong ng<br />

samahan . . . . . . . . . . . . . . . . . . 46, 125<br />

Tax allowance . . . . . . . . . . . . . . . . . . .117<br />

Tax return . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .117<br />

Teenager . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .64<br />

Telepono . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .152<br />

Tindahan . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .150<br />

Tirahan . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .43<br />

Trabaho . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 99, 103<br />

168<br />

Tagalog.indd 168 04/04/08 11:20:51


Tubig . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .48<br />

Tulong na ligal . . . . . . . . . . . . . . . . . . .20<br />

Tulong na ligal, libre . . . . . . . . . . . . . .20<br />

Tulong ng interpreter . . . . . . . . . . . . .33<br />

Tulong pinansyal sa estudyante . . . .84<br />

Tulong pinansyal, pagpapaalaga ng<br />

bata . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .62<br />

Tulong sa kagipitan . . . . . . . . . . . . . . .58<br />

Tulong sa muling pagsanib . . . . . . .149<br />

Tulong sa paglilibing . . . . . . . . . . . . . .71<br />

Tulong sa pag-aaral . . . . . . . . . . . . . . .93<br />

Tulong sa renta . . . . . . . . . . . . . . . . . . .45<br />

Tulong sa renta ng bahay . . . . . . . . .46<br />

Tulong sa takdang aralin . . . . . . . . . .83<br />

Tungkulin sa paglilihim . . . . 18, 33, 133<br />

TV2 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 122, 162<br />

WHO (World Health<br />

Organisation) . . . . . . . . . . . . . . 21, 164<br />

Y<br />

Yellow pages . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .160<br />

PRAKTIKAL NA IMPORMASYON<br />

U<br />

Umpisa ng paaralan . . . . . . . . . . . . . . .75<br />

UN (United Nations) . . . . . . . . . . . . . .22<br />

Unyon . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .104<br />

Uri ng pamilya . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .55<br />

Utang . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .111<br />

Utang, bangko . . . . . . . . . . . . . . 48, 111<br />

Utang, pagbili ng bahay . . . . . . 48, 163<br />

V<br />

VAT . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 108, 117<br />

W<br />

Waiting list, Pagalaga ng bata . . . . . .61<br />

Welfare state . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .55<br />

Whitsun . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .145<br />

169<br />

Tagalog.indd 169 04/04/08 11:20:51


Colophon<br />

Pamagat:<br />

Mamamayan sa Denmark - Impormasyon para sa mga<br />

bagong mamamayan tungkol sa lipunang Danish.<br />

Inilathala ng:<br />

Kagawaran ng Ugnayan para sa Mga Refugee, Imigrasyon<br />

at Pagsasanib<br />

Holbergsgade 6<br />

1057 Copenhagen K<br />

Telepono: 33 92 33 80<br />

E-mail: inm@inm.dk<br />

Editorial team:<br />

Ang Kagawaran ng Ugnayan para sa Mga Refugee,<br />

Imigrasyon at Pagsasanib sa pakikipagtulungan<br />

sa Commitment Kommunikation ApS. Ang<br />

impormasyong ito ay tama sa petsa ng pagpapalimbag<br />

- Ika-30 ng Mayo 2007.<br />

ISBN, nakalimbag na edisyon:<br />

978-87-91850-38-7.<br />

ISBN, elektronikong edisyon:<br />

978-87-91850-60-8.<br />

Ika 2 edisyon, naipalimbag:<br />

Edisyon sa wikang tagalog, Enero 2008.<br />

Kopya:<br />

3,000 piraso.<br />

Kopya:<br />

Annie Hagel sa pakikipagtulungan sa Kagawaran<br />

ng Ugnayan para sa Mga Refugee, Imigrasyon at<br />

Pagsasanib.<br />

Project management:<br />

Commitment Kommunikation ApS<br />

Nitivej 10<br />

2000 Frederiksberg<br />

Telepono: 70 22 07 10<br />

E-mail: post@commitment-aps.dk<br />

Website: www.commitment-aps.dk<br />

Graphic design at layout:<br />

Mark Gry Christiansen.<br />

Mga tagapaglimbag:<br />

Prinfo Holbæk-Hedehusene A/S<br />

Editor ng larawan:<br />

Michael Daugaard.<br />

Mga litrato:<br />

Per Morten Abrahamsen: 134. Mark Andersen: 139. Lars Bahl:<br />

31, 47, 52, 73, 93 at 129. Ole Christiansen: 8 at 142. Jacob Dall:<br />

24. Michael Daugaard: Harapan at likurang pahina, 10, 15,<br />

16, 27, 28, 32, 35, 36, 41, 44, 47, 49, 50, 51, 53, 55, 58, 63, 66,<br />

68, 75, 77, 80, 82 88, 92, 94, 100, 104, 107, 109, 110, 112, 113,<br />

115, 119, 122, 124, 126, 137, 140 at 148. Anne-Li Engström: 54.<br />

Per Folkver: 132. Linda Henriksen: 85. Sonja Iskov: 61. Ulrik<br />

Jantzen: 141. Stuart McIntyre: 120. Kissen Møller-Hansen:<br />

60, 76, 79 at 130. Morten Nilsson: 20 at 96. Heine Pedersen:<br />

127. Kristian Juul Pedersen: 13. Jørgen Schytte: 65, 72, 144 at<br />

147. Niels Aage Skovbo: 83. Stig Stasig: 67. Søren Svendsen:<br />

70. Mikkel Østergaard: 12, 18, 42, 87, 98, 101 at 138. Mapa<br />

ng Denmark: Kampsax/Cowi: 11. Healthcare card: Mga<br />

Rehiyong Danish: 131.<br />

Tagalog.indd 170 04/04/08 11:20:52