Transform your PDFs into Flipbooks and boost your revenue!
Leverage SEO-optimized Flipbooks, powerful backlinks, and multimedia content to professionally showcase your products and significantly increase your reach.
Izvješće o konzervatorsko-restauratorskim radovima i<br />
tehnološkom istraživanju slike<br />
Naziv slike: Ženski portret s kravatom<br />
Autor: Josip Račić<br />
Datacija: 1906-1908<br />
Tehnika: ulje na platnu, kaširano na ljepenku<br />
Dimenzije: 42 x 30,5 cm<br />
Smještaj: Privatna zbirka Zagreb<br />
Zatečeno stanje slike<br />
Slika je rađena uljenim bojama na platnu. Platno je kaširano na ljepenku. Na slici nema<br />
labilnih dijelova, ništa se ne ljušti i nije potrebno nikakvo podljepljivanje.<br />
Sloj boje je pokriven slojem nečistoće koja se akumulira iz zraka i prekriven je s više<br />
slojeva terpenskih lakova (damar ili mastiks. Da se radi o terpenskim lakovima upućuje<br />
karakteristična zelenkasta UV fluorescencija lakova). Zbog djelovanja svjetlosti nešto različitu UV<br />
fluorescenciju ima onaj dio slike koji je bio izložen djelovanju svjetlosti unutar otvora ukrasnog<br />
okvira. Fluorescencija onih dijelova slike koje je ukrasni okvir sakrivao također je karakteristična<br />
za ostarjele terpenske lakove koji su bili zaštićeni od djelovanja svjetlosti.<br />
Slikarska osnova je crvene boje. U sloju boje prisutne su jake kraklire (tzv. rane kraklire).<br />
Negdje su duboke i vizualno oštre, a negdje (kao na kragni desno npr.) su plitke i oštre. Dosta<br />
remete likovni prikaz slike jer se svojom svjetlinom nameću u prvi plan. Iako su te kraklire<br />
karakteristične za Račićevo slikarstvo i iako o njima opširno piše još Zvonimir Wyroubal u<br />
Tehnička analiza Račićevih ulja – tehnički nedostaci, Bulletin JAZU 1956. godine, br 9 i 10, ipak bi<br />
ih trebalo retušem “gurnuti” u drugi plan ili integrirati u slikani prikaz kako svojim predominantnim<br />
apstraktnim formama ne bi smetale slikanom prikazu.<br />
1
Ženski portret s kravatom prije radova. Lice i poleđina slike.<br />
Slika je zaprimljena u ukrasnom okviru koji je pokrivao donji dio slike oko 3,5 cm. S<br />
obzirom da je fluorescencija laka bitno različita između dijelova koji su bili pokriveni ukrasnim<br />
okvirom i onih dijelova koji su bili izloženi dnevnoj svjetlosti – mora se zaključiti da je taj ukrasni<br />
okvir na slici vrlo dugo (više desetljeća). Ipak, to ne može biti izvorni ukrasni okvir jer se na slici<br />
uočava trag izgubljenoga izvornog okvira koji je donji rub slike sakrivao svega 5 mm.<br />
Promatranjem slike pod kosim svjetlom uočavaju se potezi kista koji nemaju veze sa<br />
slikanim prikazom. RTG snimka ukazuje da se ispod vidljivog portreta nalazi još jedan portret sa<br />
šeširom. Račićevo preslikavanje vlastitih slika je također jedna od najbitnijih karakteristika tog<br />
slikara o čemu, između ostalih piše Wyroubal u navedenom djelu i čemu su bili posvećeni izložba i<br />
katalog Tajnovite slike Josipa Račića i Miroslava Kraljevića, Moderna galerija Zagreb, 1986.<br />
2
Gore: RTG - dvije različite ekspozicije (lijevi RTG snimila Poliklinika Drinković, desni snimio<br />
Mario Braun). Dolje IR reflektografija na 720nm i na 100 nm.<br />
3
Analiza pigmenata slike Ženski potret s kravatom koju je proveo Domagoj Mudronja (v.<br />
Izvješće analize u privitku) pokazuje da su korišteni isti pigmenti koji su pronađeni na ostalim<br />
analiziranim Račićevim slikama (Tajnovite slike Josipa Račića i Miroslava Kraljevića). Štoviše,<br />
prilikom čišćenja slike primijećena je iznimna mekoća i laka topljivost slikanog sloja. Kemijska<br />
analiza pokazala je da se u sloju boje nalaze asfalt i “masne kiseline koje najvjerojatnije mogu<br />
potjecati od klinčićevog ulja”. Uporaba asfalta i klinčićevog ulja je neuobičajena i nepoželjna<br />
praksa (o tome više u navedenom Wyroubalovom djelu). Ali, to je karakteristična praksa u<br />
slikarstvu Josipa Račića u periodu 1906-8.<br />
UV fluorescencija slike na 380 nm i na 360 nm<br />
Potpis na slici gore desno (J. Račić) nalazi se na boji ispod najmanje dva sloja ostarjelih<br />
terpenskih lakova. Dakle, nema govora da je netko naknadno dodao potpis na staru sliku.<br />
Karakteristično platno za mnoge Račićeve slike je kaširano na ljepenku, također karakterističnu za<br />
veliki broj Račićevih slika. Crvena slikarska osnova, preslikana ranija slika, prisustvo asfalta i<br />
klinčićevog ulja u boji, dokazan karakterističan izbor pigmenata – sve zajedno upućuje da nema<br />
nijednog tehnološkoga argumenta koji bi dovodio u sumnju autentičnost potpisa ili Račićevog<br />
autorstva ove slike.<br />
4
Obavljeni konzervatorsko-restauratorski radovi<br />
Obavljeno je detaljno istraživanje slike. Snimljeno je više RTG slika, IR reflektografije na<br />
720 i na 1000 nm, UV fluorescencija, UV reflektografija i brojne mikrofotografije i fotografije<br />
cjeline i detalja pri normalnoj svjetlosti. Za usporedbu slikarskog rukopisa, s dopuštenjem su<br />
snimljene IR reflektografije svih Račićevih slika na izložbi 100 vrhunskih djela hrvatske umjetnosti<br />
iz fundusa Narodnog muzeja u Beogradu u Umjetničkom paviljonu 2007/8. (dopuštenje Narodnog<br />
muzeja u Beogradu) i na izložbi Josip Račić u Modernoj galeriji u Zagrebu 2009. Obavljena je<br />
analiza pigmenata (Domagoj Mudronja) i kemijsko dokazivanje asfalta i klinčićevog ulja metodom<br />
FT-IR i metodom tankoslojna kromatografija.<br />
Sa slike je uklonjen sloj nečistoće nataložene iz zraka. Stanjeni su diskolorirani lakovi skoro<br />
do potpunog uklanjanja (potpuno uklanjanje bi bilo vrlo riskantno jer je sloj boje vrlo lako topljiv te<br />
se lako može oštetiti).<br />
Kraklire su retuširane kako se ne bi vizualno nametale u prvi plan. Slika je zaštićena<br />
polumat lakom. Pronađen je odgovarajući ukrasni okvir koji je idealno prilagođen dimenzijama<br />
ovoj slici.<br />
U tijeku čišćenja<br />
5
Prilog za analizu slikarskog rukopisa<br />
Uspoređen je RTG snimak slike Ženski portret s kravatom s RTG snimcima ostalih<br />
Račićevih slika reproduciranih u Katalogu Tajnovite slike Josipa Račića i Miroslava Kraljevića,<br />
MG Zagreb 1986. Zatim, uspoređeni su potezi kista na IR reflektografijama koje je K-R CENTAR<br />
snimio novom, digitalnom tehnikom na izložbi Josip Račić u MG 2009. i na izložbi 100 vrhunskih<br />
djela hrvatske umjetnosti iz fundusa Narodnog muzeja u Beogradu u Umjetničkom paviljonu<br />
2007/8 (s dopuštenjem Narodnog muzeja). Na kraju, uspoređeni su okom vidljivi slikarski rukopis i<br />
specifični, karakteristični detalji...<br />
Najviše podataka o slikarskom rukopisu (potezima kista) daju IR reflektografije. Također,<br />
RTG vrlo ilustrativno otkriva slikarski rukopis, ali i sva predomišljanja slikara, kao i preslikane<br />
slike.<br />
Nove IR reflektografije nekih Račićevih slika<br />
6
Nove IR reflektografije nekih Račićevih slika<br />
RTG snimci nekih Račićevih slika reproducirani u katalogu Tajnovite slike Josipa Račića i<br />
Miroslava Kraljevića (snimio Mario Braun)<br />
7
IR reflektografija prodire nešto dublje od vidljive svjetlosti tako da, u slučaju da nanos boje nije<br />
predebeo, mogu postati vidljivi podslici i podcrtavanje. U slučajevima kad je sloj boje predebeo za<br />
IR reflektografiju, RTG je standardna metoda za promatranje i istraživanje slojeva slike.<br />
S obzirom da se takvi potezi ne vide golim okom i da se slikar nije svjesno previše trudio<br />
oko njih – takvi potezi vrlo vjerodostojno mogu ukazati na karakterističan slikarski rukopis koji se<br />
među slikarima razlikuje kao što se razlikuju rukopisi u pisanju slova. Oni dijelovi slike koji su<br />
vidljivi, naročito glavni dijelovi slike – mogu biti dorađeni do mjere kad se slikarski rukopis gubi, a<br />
nadjača ga zanatska dorađenost.<br />
Sve navedene usporedbe provedene su u pokušaju negiranja Račićeva autorstva slike Portret<br />
žene s kravatom. Ništa ne upućuje ni na jedan čvrst argument koji bi dovodio u sumnju Račićevo<br />
autorstvo ove slike.<br />
Slika nakon svih radova<br />
U Zagrebu, 2010.<br />
Denis Vokić<br />
8
LABORATORIJSKO IZVJEŠĆE<br />
Analiza pigmenata i poprečnih presjeka na slici<br />
Uvod:<br />
Na slici rađena je analiza pigmenata nedestruktivnom metodom prijenosnim spektrometrom za<br />
rendgensku fluorescentnu analizu „Bruker AXS Arttax µXRF spectrometer“.<br />
Kratki opis metoda rada:<br />
XRF fluorescentna spektroskopija temelji se na ozračivanju uzorka X (RTG) zrakama čime<br />
dolazi do tzv. fotoelektričnog efekta, pri čemu nastaju karakteristične rendgenske zrake za svaki<br />
element uzorka. Te novo nastale rendgenske zrake nazivaju se rendgenska fluorescencija ili XRF (Xray<br />
fluorescence), a njihovom detekcijom i analizom moguće je ustanoviti prisustvo elemenata između<br />
kalija i urana. Prednost spomenute metode je što se radi prijenosnim uređajem direktno na umjetnini<br />
tako da uzorkovanje nije potrebno, a mana joj je što služi uglavnom samo za nedestruktivnu analizu<br />
površinskog anorganskog sloja umjetnine pri čemu se detektiraju i elementi slojeva ispod ovisno o<br />
dubini prodora X zraka. Rodij vidljiv u spektrima potječe od rendgenske cijevi uređaja te nije prisutan<br />
u uzorku.<br />
Rezultati analize:<br />
XRF analiza pigmenata rađena je na svim prisutnim bojama slike. Kao bijeli pigment<br />
dokazana je olovna bijela (2PbCO 3 . Pb(OH) 2 ) s cinkovom bijelom (ZnO), te titanovom bijelom<br />
(TiO 2 +CaSO 4 +BaSO 4 ). U tamno plavom dokazana je kobaltna plava (CoAl 2 O 4 ), cinober (HgS) te<br />
možda i prusko plava (Fe 4 (Fe[CN] 6 ) 3 . Dokazano željezo možda potječe i od željeznog oksida u<br />
slojevima ispod. Kao crveni pigment dokazan je cinober. Za tamno zeleni pigment teško je na osnovu<br />
ove analize reći o čemu se radi. Tu je detektirano malo kroma možda od kromne zelene, ili cinober<br />
zelene (engleska zelena) ((Fe 4 (Fe[CN] 6 ) 3 + PbCrO 4 )). U crvenom sloju podloge uz olovnu i cinkovu<br />
bijelu prisutan je cinober i željezni oksid. U ljubičastom sloju dokazan je cinober s nešto bakra<br />
najvjerojatnije od azurita (2CuCO 3 . Cu(OH) 2 ).<br />
Uspoređujući kemijske elemente detektirane na ovoj slici s elementima detektiranim na Račićevim<br />
slikama navedenim u knjizi „Tajnovite slike Josipa Račića i Miroslava Kraljevića“ vidljivo je da su<br />
ovdje detektirani isti kemijski elementi.
Tablica 1. Rezultati analize pigmenata rendgenskom fluorescencijom<br />
Mjesto<br />
analize<br />
Boja<br />
slikanog<br />
sloja<br />
Detektirani elementi<br />
(elementi u tragovima)<br />
Pigment Analizirano područje XRF spektar<br />
x 1E3 Pulses<br />
Sr Rh Ca<br />
1<br />
Tamno<br />
plava- crna<br />
Pb, Fe, Zn, Hg, Co, Ba,<br />
Ti, Ca (Cr, Cu, Sr)<br />
Olovna bijela,<br />
prusko plava,<br />
cinkova bijela,<br />
kobaltno plava,<br />
titanova bijela<br />
12<br />
10<br />
8<br />
6<br />
Pb<br />
Ba<br />
4 Zn<br />
Fe<br />
Cu<br />
Ti<br />
Co<br />
2<br />
Pb Ba<br />
Zn<br />
Hg<br />
Fe Hg<br />
Ca<br />
Ti<br />
Co<br />
Cr Sr Rh<br />
Cr<br />
Cu<br />
Sr<br />
Rh<br />
0<br />
0 10 20 30<br />
- keV -<br />
Ba<br />
x 1E3 Pulses<br />
Sr Rh Ca<br />
15<br />
Pb<br />
2<br />
Žućkasto<br />
bijela<br />
Pb, Zn (Ba, Ti, Cu, Fe,<br />
Cr, Co, Ca, Sr)<br />
Olovna i cinkova<br />
bijela<br />
10<br />
5<br />
0<br />
Ba<br />
Zn<br />
Cu<br />
Ti Co Pb<br />
Ba<br />
Fe Hg<br />
Co<br />
Ti<br />
Cr Ca Cr Fe<br />
Cu<br />
Sr Rh<br />
Zn<br />
Hg<br />
Sr<br />
0 10 20 30<br />
- keV -<br />
Rh<br />
Ba<br />
x 1E3 Pulses<br />
Sr Rh Ca K<br />
10<br />
Pb<br />
3<br />
Tamno<br />
crvena<br />
Pb, Hg, Fe, Zn (Ba, Ti,<br />
Co, Cr, Sr, Ca, K, Cu)<br />
Cinober, olovna<br />
i cinkova bijela,<br />
željezni oksid<br />
8<br />
6<br />
4<br />
2<br />
0<br />
Ba Hg<br />
Zn<br />
Ti Cu<br />
Co Pb<br />
Fe Hg Ca Ba<br />
Fe Co Zn<br />
Cr Sr Rh K<br />
Ti Cr<br />
Cu<br />
Sr<br />
0 10 20 30<br />
- keV -<br />
Rh<br />
Ba
Mjesto<br />
analize<br />
Boja<br />
slikanog<br />
sloja<br />
Detektirani elementi<br />
(elementi u tragovima)<br />
Pigment Analizirano područje XRF spektar<br />
x 1E3 Pulses<br />
Rh Ca<br />
10<br />
Pb<br />
4 Zelena<br />
Pb, Hg, Zn, Fe, Co, Ba,<br />
Ti (Cr, Cu, Ca)<br />
Cinober zelena,<br />
olovna i cinkova<br />
bijela<br />
8<br />
6<br />
4 Ba<br />
Zn<br />
Hg<br />
Ti Cu<br />
Fe<br />
Zn<br />
2 Co Pb Ba<br />
Fe Hg<br />
Ti<br />
Ca<br />
Co<br />
Cr Rh<br />
Cr<br />
Cu<br />
Rh<br />
0<br />
0 10 20 30<br />
- keV -<br />
Ba<br />
12<br />
5 Crvena<br />
Pb, Zn, Fe, Hg (Cr, Co,<br />
Ba, Cu)<br />
Olovna i cinkova<br />
bijela, željezni<br />
oksid<br />
14 x 1E3 Pulses Ca<br />
Ca<br />
Pb<br />
10<br />
8<br />
6<br />
4<br />
2<br />
0<br />
Ba<br />
Zn<br />
Cu<br />
Co<br />
Fe Pb<br />
Cr Hg<br />
Fe<br />
Ba<br />
Cr Co Cu<br />
Zn<br />
Hg<br />
0 10 20 30<br />
- keV -<br />
Ba<br />
12<br />
6 Ljubičasta<br />
Pb, Hg, Zn, Cu, (Fe, Co,<br />
Cr, Ba, Sr)<br />
Olovna i cinkova<br />
bijela, cinober,<br />
azurit<br />
14 x 1E3 Pulses Ca<br />
Sr Rh Ca<br />
Pb<br />
10<br />
8<br />
6<br />
Ba<br />
4 Zn<br />
Hg<br />
Cu Zn<br />
2<br />
Co Pb<br />
Fe Hg<br />
Co<br />
Cr Sr Rh<br />
Cr Ba Fe Cu<br />
Sr<br />
Rh<br />
0<br />
0 10 20 30<br />
- keV -<br />
Ba
Mjesto<br />
analize<br />
Boja<br />
slikanog<br />
sloja<br />
Detektirani elementi<br />
(elementi u tragovima)<br />
Pigment Analizirano područje XRF spektar<br />
Rh Ca K<br />
12<br />
Pb<br />
10<br />
7 Bijela<br />
Pb, Zn, Ba, Ti (Fe, Co,<br />
Cu, Hg, Ca, K)<br />
Olovna, cinkova<br />
i titanova bijela<br />
14 x 1E3 Pulses 8<br />
Zn<br />
6<br />
Ba<br />
4 Ba<br />
Ti<br />
Ti<br />
Zn<br />
Hg<br />
Cu Pb<br />
2<br />
Co Hg Ca<br />
Fe Co<br />
Fe Rh K<br />
Cu<br />
Rh<br />
0<br />
0 10 20 30<br />
- keV -<br />
Ba<br />
x 1E3 Pulses<br />
Ca<br />
Pb<br />
8<br />
Tamno<br />
plava -<br />
crna<br />
Pb, Zn, Fe, Co, Ba, Ti,<br />
Hg, Cu, Ca<br />
Olovna i cinkova<br />
bijela, prusko<br />
plava, kobaltno<br />
plava i azurit, te<br />
cinober<br />
8<br />
6<br />
4<br />
Ba<br />
Ti<br />
2 Zn<br />
Cu<br />
Co Pb<br />
Fe Hg<br />
0<br />
Ba<br />
Ti<br />
Ca<br />
Fe<br />
Co<br />
Cu<br />
Zn<br />
Hg<br />
0 10 20 30<br />
- keV -<br />
Ba<br />
Analizirao: Domagoj Mudronja, prof. geologije<br />
U Zagrebu, 12.9.2008
Change language