Rozprawy Naukowe 30 - Akademia Wychowania Fizycznego we ...

awf.wroc.pl

Rozprawy Naukowe 30 - Akademia Wychowania Fizycznego we ...

RedaktorZy tomu

Eugeniusz Bolach

Juliusz Migasiewicz


Akademia Wychowania Fizycznego we Wrocławiu

Rozprawy Naukowe Akademii Wychowania Fizycznego we Wrocławiu

rocznik, 2010, 30, strony 1–226

Redaktor Naczelny

Zbigniew Naglak

KOMITET Naukowy

Eugeniusz Bolach

Marek Bolanowski

Zofia Ignasiak

Artur Jaskólski

Tadeusz Koszczyc

Paweł Kowalski

Juliusz Migasiewicz

Marek Mędraś

Ryszard Panfil

Tadeusz Skolimowski

Marek Woźniewski

Zdzisława Wrzosek

Marek Zatoń

Redaktorzy tomu

eugeniusz Bolach

Juliusz Migasiewicz

koLEGIUM RedakcyjnE

Gabriel Łasiński

alicja Rutkowska-Kucharska

edward Wlazło

krystyna Zatoń

Recenzenci tomu

Anna Burdukiewicz, Ewa Demczuk-Włodarczyk, Tadeusz Koszczyc,

Krystyna Rożek-Piechura, Tadeusz Skolimowski, Anna Skrzek,

Tadeusz Stefaniak, Jan Szczegielniak, Marek Woźniewski

Redaktor

Jolanta Kardela

KOREKTA

Anna Miecznikowska

Beata Jankowiak

Agnieszka Piasecka-Ceccato (ang.)

redakcja techniczna

Małgorzata Wieczorek

Projekt graficzny

Beata Irzykowska

© Copyright by Wydawnictwo AWF we Wrocławiu, 2010

ISSN 0239-4375

Sekretariat Redakcji

ul. Adama Mickiewicza 98, 51-684 Wrocław

tel./fax 0713473051

rozprawynaukowe@awf.wroc.pl

www.awf.wroc.pl/rozprawy naukowe


Przedmowa

Prace opublikowane w tym tomie Rozpraw

Naukowych AWF we Wrocławiu dotyczą

trzech tematów z zakresu nauk o kulturze fizycznej

osób niepełnosprawnych. Głównym

wątkiem jest ich aktywność ruchowa. Czytelnik

znajdzie tu artykuły dotyczące zarówno

jakości życia osób poruszających się na wózkach,

stylu życia chorych z cukrzycą typu 2,

jak również sposobu spędzania czasu wolnego

pacjentów usprawnianych w szpitalu. W znacznej

części prac omawia się aktywność niepełnosprawnych

narciarzy i pływaków oraz innych

osób z ograniczoną zdolnością motoryczną.

Drugi temat prac związany jest ze sportem

kwalifikowanym (wyczynowym) osób niepełnosprawnych.

Problematyka ta dotyczyła przygotowań

polskich sportowców do igrzysk paraolimpijskich

w Pekinie, które odbyły się w 2008

roku. Są tu również artykuły przedstawiające

często jednostronne i negatywne skutki uprawiania

sportu – przeciążenia i kontuzje niepełnosprawnych

zawodników. Znajdziemy też

prace dotyczące doskonalenia techniki, skuteczności

gry czy też pokazania sportu jako czynnika

wychowawczego i społecznego na przykładzie

niepełnosprawnego lekkoatlety.

Tom zamykają opracowania związane z obszarem

integracji w wychowaniu fizycznym

dzieci i młodzieży. Przedstawiają one głównie

wyniki badań nad efektywnością procesu dydaktycznego

w szkołach specjalnych i integracyjnych.

Zagadnienia te obecnie nabierają coraz

większego znaczenia.

Redaktorzy


ROZPRAWY NAUKOWE AWF WE WROCŁAWIU

2010, 30, 4–12

milada krejčí, Zuzana kornatovska

UNIVERSITY OF SOUTH BOHEMIA ČESKÉ BUDĚJOVICE, CZECH REPUBLIC

StimulatioN oF peRSoNal aNd Social deVelopmeNt

iN peRSoNS with iNtelectual diSaBility

uSiNg wateR eNViRoNmeNt

aBStRaCt

the research project was aimed to study possibilities of children with mental disability in

motor learning of swimming. Swimming has significant influence on the psyche and mood

changes. Sea environment is very attractive and suitable for the mentally disabled, because

in salt water the body floats better than in sweet water. therefore, swimming and movement

in salt water is easier than in sweet water. Positive experience with physical activity

is very important for the mentally disabled because of their frequent overweight. the experimental

group consisted of 7 males and 3 females from centres for the mentally disabled

(IQ from 35–40 to 50–55) in Sofia, Bulgary. methods: Categorial spectrum of maladaptive

behaviour “Reiss Screen Behavior”, Spectrum of swimming acquirements, anamnestic data,

Public exam in knowledge conceptions. data were analyzed by parametric t-test for the

pair selections. the results show an improvement after the course in the swimming pool at

a significant level p < 0.05, i.e. analogous to the one after interventional programme at the

seaside which led to a decrease in manifestations of maladaptive behaviour in the subjects.

From the above mentioned findings result that the regular stay in the water environment,

no matter if already in the sea or in the swimming pool, has positive influence on changes

in moods of behaviour of the disabled.

key words: mental disability, motivation, motor learning of the mentally disabled, water

environment, personal and social development, yoga

InTrODuCTIOn

Swimming is an activity that cannot be substituted

by any other activity. It increases body’s

efficiency and capacity, and it is possible to

derive benefits from it at any age. While swimming

in the sea, the child can get not only confidence

in movement in water, but also technical

perfection. With the right approach he/she

is able to start measuring his/her strength with

others [3].

The key to success in the training staff’s and

trainer’s work, and especially in swimming is

successfully mastered motory teaching by nurses

dealing with children. In people with ID (intelectual

disability) it is impossible to get by

with common methods in the area of motory

teaching. There is a need to search for new possibilities

and test them in practice by obtaining

kinetic skills. On this account, stimulation, activation,

communication and social acquirements

are very important. Philosophy of basic swimming

training is a compilation of forms, methods

and means and with their help the teacher

will create possibilities and kinetic swimming

habits in pupils [4]. A methodical progress is

necessary to adapt and vary creatively an approach

to particular abilities of an individual.

Swimming has significant influence on the

psyche and mood changes. Swimming is acces-


M. Krejčí, Z. Kornatovska

Stimulation of personal and social development

ROZPRAWY NAUKOWE

2010, 30 AWF WE WROCŁAWIU


sible to everyone, healthy and ill. It is possible to

follow it in all age categories. Basic knowledge

about swimming enables the swimming instructor

to act creatively with people with ID [4]. Water

is a very attractive environment and for people

with ID it is an attractive change compared with

the ordinary daily routine. The body in salt water

floats better than in sweet water because of a

higher density of water. Therefore, swimming

and movement in salt water is easier than in sweet

water. As the salt water is denser, it makes swimming

easier for swimmers. Achievements in the

sea are, therefore, in the same conditions better

than achievements in pools. Also, the seabed,

due to its constitution, variety and colours, influences

swimmers’ motivation. Temperature of the

sea, air and sand is another advantage of the marine

environment. Water temperature notably influences

the duration of staying in water, temperature

of the sea air relieves breathing and

temperature of sand helps to disengage muscular

spasmophemia [4].

Salt water influences three basic human levels.

On the top, we can place the influence on

physical development in water environment.

A positive influence on tabescence is very important

and becomes one of the priorities in any

physical activity of the mentally disabled because

of their frequent overweight. Salt water is

simply more efficient in stimulating kinetic activity

concerned with connections of muscles,

possibilities of improving the kinetic co-ordination,

facilitation of the whole series of kinetic

structures with regard to the water uplift pressure,

e.g. roll, handstand in water, underwater

swimming. Salt water makes easier, otherwise

a difficult skill, the back-floating position.

Indoor swimming pool

and swimming education

Cechovska [1] underlines that a swimming pool

should have the right proportions and depth. Crucial

are thermal conditions of air and water. Water

quality and hygiene in swimming help to meet

important requirements. In public and sports

swimming pools people with ID may mind expecially

the extention of space, unsatisfactory

acoustics, low temperature and unsatisfactory

stage, high visiting rate. Bad acoustics lowers

concentration, necessary in education. Therefore,

it is necessary to use gestures and put-up signals

[2]. The advantage of swimming pools is a relatively

stable condition of water surface. In addition,

in the phase when a child already remains

afloat but still misses the confidence in movements,

it is possible to fix a rubber hose in the

water of a swimming pool very easily or other

objects that young swimmers may grasp [3].

Also, so-called Halliwick concept (developed

for people with ID) takes into account

swimming education in a swimming pool only.

Games and activities are adapted to the environment

of a swimming pool; the swimming

pool edges, starting blocks, water clearness

etc. are used.

Research questions

1. Does “the interventional kinetic programme

with the use of water environment

have a positive influence on the

indices of swimming acquirements”

2. Does “the interventional kinetic programme

with the use of water environment

have a positive influence on the

development of social behaviour in

terms of a decrease in maladaptive behaviour”

3. Does “the interventional kinetic programme

with the use of water environment

have a positive influence on the

participants’ intellectual development”

Subjects

The group comprised seven men and three

women from centres for the mentally disabled

in Bulgarian Sofia. Intensity of the participants’

mental handicap was assessed according

to the scale WHO in zone of medium cephalonia

IQ 35–40 as far as 50–55. The youngest

participant was 23 years old, the oldest was 32

years old. Four participants were from full

families, six from incomplete families. Six

participants had siblings.


ROZPRAWY NAUKOWE

AWF WE WROCŁAWIU 2010, 30

M. Krejčí, Z. Kornatovska

Stimulation of personal and social development

Methods

a) Categorial spectrum of maladaptive behaviour

“Reiss Screen Behavior” [5].

Spectrum includes 38 maladaptive behaviour

– behaviour manifestations that

are ranged according to given criteria to

the three-stage category: troublefree behaviour,

behaviour with smaller problems,

and with big problems.

b) Spectrum of swimming acquirements

Bulgarian test indicators of physical efficiency

in swimming include 12 indicators:

• Walking in water

• Blowing into the water

• Head sinking

• Breathing into the water

• Back floating

• Front floating

• Flutter kick

• Shoot the board

• Angling of articles

• Crawl arms

• Opening eyes underwater

• Dive

c) Personal history

Anamnestic data about each person with

ID and his/her family were obtained

from a schoolmaster of the institution

and from personal documentation of the

participants.

d) Public examination of “the conceptions’

list”

A public exam of knowledge conceptions

was a substandard type of a test.

We chose 20 words to be used during

the stay at the seaside on a rendom basis

after consultation with other instructors.

The test was applied on the first and the

last day of the course at the seaside and

in the swimming pool. The intention

was to find out whether the participants

remember new words after a period of

seven months.

e) Data processing method

The records from the first exam and the

second one were compared. To make

them clear, the records of swimming acquirements

spectrum and the records of

public exams of the “conceptions’ list”

were presented in tables (nuts) and expressed

in percentage. Then, there was

effected a statistical enquiry with the

use of parametric t-test for the pair selections,

namely on that account that it

was necessary to compare two characteristics

ascertained along the research

problem, i.e. to test records before the

interventional programme and after the

interventional programme. Calculations

were effected in the programme Statistics

5.5 for records of categorial spectrum

maladaptive behaviour “Reiss

Screen Behavior” and records of public

exam of the “Conceptions’ list”.

Organization

The experiment was carried out in Bulgaria under

the auspices of the University of Sofia. The

first half of the experiment took place at the seaside

in Nesebar and the second half in a university

swimming pool in Sofia. The experiment

was divided into two parts. The first practical

part lasted 10 days – 2 × 2 hours every day directly

at the seaside. The second practical part

was in the environment of an indoor swimming

pool where the subjects stayed for two hours

twice a week for a period of 10 weeks. Before

and after every practical lesson there were registered

additional exercising of yoga according

to the system “Yoga in daily life” to increase

concentration and co-ordination.

The group worked in the same way as in the

first phase, i.e. all the participants were surveyed

like at the seaside. Again, the subjects underwent

tests both at the beginning and at the end

of the experiment. After having completed the

full evaluation of the tests I took the records

from both phases, compared them, processed

them and performed the final evaluation.

Results

3 women and 7 men took part in the study.

Representatives of both sexes “demonstrated


M. Krejčí, Z. Kornatovska

Stimulation of personal and social development

ROZPRAWY NAUKOWE

2010, 30 AWF WE WROCŁAWIU


themselves” in front of each other during the

swimming education. This fact was used to

motivate them to improve the indicators of the

motorics in the spectrum of swimming acquirements.

From that fact it is possible to recommend

co-educated swimming lessons for

people with ID.

The height and weight in the kinetic activities

programme did not play any role. Aqueous

media “wipe off” some differences even such

as overweight or obesity, which are not a hindrance

in the graduation programme thanks to

the water upthrust. Swimming together with

yoga exercises can be unexceptionable starting

programme to other sports and recreational activities

for persons with ID. It enables people

with a medium degree of cephalonia to learn

a whole spectrum of kinetic skills. It enriches

the disabled with a new life quality. Staying in

water environment is for them safe and it can

be used for recreational purpose, thereby for

integration as well.

Records and discussion about

the indicators of social behaviour

Categorial spectrum of maladaptive behaviour

“Reiss Screen Behavior” [5]. Calculations

were done in programme Statistica 5.5. First,

the records were compared before the beginning

and after the end of the course at the seaside.

A statistical enquiry shows substantial

improvement at a statistically significant level

p < 0.05 (see Tab. 1). It is possible to judge that

the interventional kinetic programme at the

seaside has positive influence on a decrease in

manifestations of maladaptive behaviour of

the participants (see manifestations survey of

maladaptive behaviour).

Furthermore, the tests performed before

the start of the course at the seaside and before

the start of the course at the swimming pool

were compared. I supposed that the participants

would keep the acquired positive changes

in maladaptive behaviour. The statistical

enquiry, however, shows that after 6 months

Tab. 1. Comparison of the “Reiss Screen Behavior” spectrum before the beginning of the course

and after the end of the course at the seaside (n = 10, 7 men, 3 women)

BEFORE 27.3 6.074537

x – SD N Diff. t df p

AFTER_SEA 21.2 3.011091 10 6.1 5.058028 9 0.000683

36

Box & Whisker Plot

PRED vs. PO_MORE

32

28

24

20

16

PRED

PO_MORE

±Std. Dev.

±Std. Err.

Mean

Fig. 1. Comparison of the “Reiss Screen Behavior” spectrum before the beginning of the course

and after the end of the course at the seaside (n = 10, 7 men, 3 women)


ROZPRAWY NAUKOWE

AWF WE WROCŁAWIU 2010, 30

M. Krejčí, Z. Kornatovska

Stimulation of personal and social development

Tab. 2. Comparison of the “Reiss Screen Behavior” spectrum before the beginning of the course

at the seaside and before the beginning of the course in a swimming pool (n = 10, 7 men, 3 women)

BEFORE SEA 27.3 6.074537

x – SD N Diff. t df p

AFTER_6_ MONTHS 27 5.333333 10 0.3 0.818182 9 0.43438

they returned to the original condition. Evidently,

the influence of return to the stereotyped

life in the city played a role, i.e. passive

watching television, sedentary lifestyle. It

shows that people with ID have the same necessity

of active rest, activation and mental

hygiene as healthy population.

Statistical evaluation of results of the “Reiss

Screen Behavior” before and after the

course in a swimming pool was the least effective.

The statistial enquiry shows that it came

to a substantial improvement after the course

in the swimming pool at a statistically significant

level p < 0.05, i.e. similar to that after the

interventional programme at the seaside when

manifestations of maladaptive behaviour of

the participants decreased. The above mentioned

results prove that the regular stay in water

environment, no matter if already in the sea

or in the swimming pool, has positive influence

on mood changes of behaviour of people

with ID.

After the results comparison of the tests at

the seaside with the tests in a swimming pool, it

is possible to reach the following conclusions:

In addition, environmental change and subsequent

alternation adaptation to the new environment

leads to the necessity of orientating in this

new environment without parents or assistants,

of developing self reliance, meeting new people,

making new friends, sensing the human bodies,

distincting sexual signs of men and women.

Records and discussion

about the public exam

of the “conceptions’ list”

The public exam of the “conceptions’ list” is a

completive inquiry. The aim was to find out

whether ID sportsmen remember the words

most frequently used during the two-week course

at the seaside and after seven months when

tested in a swimming pool. 20 words were chosen

to be used during the stay at the seaside. The

public exam took place on the first day and on

the last day of the course at the seaside and repeated

at the final testing in the swimming pool.

The records are shown in tables and in Fig. 1, 2.

My intention was to find out whether men with

ID will broaden their horizons, learn new words

and how they will react to the words after a period

of definite time. Enclosed participant No. 4

did not fill the table No. 18 with the public exam

of the conceptions’ list.

The records of the public exam of the “conceptions’

list” were statistically evaluated with

program Statistica 5.5. First, I compared the

records of the public exam before and after the

course at the seaside, and then the public exam

after the course at the seaside and after

6 months before the course in the swimming

pool. The results of the test show significant

improvement after the course at the seaside at

a statistically significant level p < 0.05.

The results of the public exam of the “conceptions’

list” revealed that the definite words

like a ship boy, beach and sea were remembered

by all the participants after the training

at the seaside, and at the test in the swimming

pool. Words: eyelashes, sailor and parasol

were notions that the participants mostly forgot.

The notions that they developed at the seaside,

earlier ignored but kept in mind also near

the swimming pool, were shell, yacht, captain

and dolphin. The word ship-boy was known to

them, because they saw him around at the seaside,

as well as in the swimming pool. A shipboy

communicated with them, whistled to

them and they liked him. They stayed on the

beach every day, recalled it, drew pictures, so


M. Krejčí, Z. Kornatovska

Stimulation of personal and social development

ROZPRAWY NAUKOWE

2010, 30 AWF WE WROCŁAWIU


Tab. 3. Public exam of the “conceptions’ list” at the seaside at the beginning of the stay

(n = 10, 7 men, 3 women) Knows the conception – X doesn’t know the conception – O

Conception 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10.

Associated

result

Kayak O O O O X O O O O O 1

Shell X X X O O O O X O X 5

Yacht O O O O O O O O O O 0

Helm O O O O O O O O O O 0

Canvas O O X X X O O O X O 4

Eyelas. X X O O X X O O O X 5

Sailor O O X O O O X O X O 3

Captiain O O O O X X X O O X 4

Ship boy O X X X X X X X X O 8

Paddle O O O X O O O X O O 2

Beach X X X X O X X X X O 8

Sea X O X O X X X X X X 8

Rope O O O O O O O X O O 1

Bow O O O O O O O O O O 0

Wind O X O X X O X O O X 5

Octopus X O O O O X O O O O 2

Dolphin O X O O O O O O O O 1

Moray O O O O O O X O O O 1

Parasol X O O X O O X X X X 6

Makef. O O O O O O O O O O 0

General score 6 6 6 6 7 6 8 7 6 6 64

14

Box & Whisker Plot

ZN_PRED vs. ZN_PO_M

13

12

11

10

9

8

7

6

5

ZN_PRED

ZN_PO_M

±Std. Dev.

±Std. Err.

Mean

Fig. 2. Statistical comparison of the memory test “conceptions’ list” (n = 10, 7 men, 3 women)


10

ROZPRAWY NAUKOWE

AWF WE WROCŁAWIU 2010, 30

M. Krejčí, Z. Kornatovska

Stimulation of personal and social development

Tab. 4. Public exam of the “conceptions’ list” at the seaside after the end of the stay

(n = 10, 7 men, 3 women) Knows the conception – X doesn’t know the conception – O

Conception 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10.

Associated

result

Kayak O O X O X X O O O O 3

Shell X X X O O X X X O X 7

Yacht X O O O O O X X X X 5

Helm O O X X O O X X O O 4

Canvas O O X X X O O O X X 5

Eyelashes X X O O X X O O O X 5

Sailor X X X X X X X X X X 10

Captiain X O O O X X X O O X 5

Ship boy X X X X X X X X X X 10

Paddle O O X X O X O X O O 4

Beach X X X X X X X X X X 10

Sea X X X X X X X X X X 10

Rope O O X O O O O X O O 2

Bow O O O O O O X O O O 1

Wind O X O X X O X X X X 7

Octopus X O X O O X X O O X 5

Dolphin O X X O O X O O O O 3

Moray O O O X O O X O O O 2

Parasol X O X X X O X X X X 8

Makefast X X X X O X O X X X 8

General score 11 9 14 11 10 12 13 12 9 13 114

the same happened with the word sea. All of

them wished to go to the seaside again. Although

the Bulgarians were at the seaside at

the interventional programme for the first time

and Nullipore appear in water every day, the

participants liked to catch them, showed them

to each other and they liked that. They did not

meet sailors, they knew this word only from

pictures. But they met a captain. In the daytime

he always walked in a skipper cap. Part of

the programme at the seaside was to be on sailboat

trips. The captain took them on the ship,

in the evening danced with them; they liked

him. They did not know shells before the stay

at the seaside. They found them on the beach,

played with them and used them to make mosaics

on the sand and to decorate their sand

castles. They also brought them home and

could see them every day. They knew a dolphin

only from a picture, nevertheless they remembered

the word.

Record and discussion about

the spectrum of swimming skills

The time of compile practises and general program

length is evidently too short to achieve

quicker skill acquirement. Records could have

been distorted by other influences especially

water saltiness at the seaside, fear of obscurity,

other constraints generated by fear in general.

Nevertheless, there was a general improvement

in individual indicators and in the level

of general physical condition shown by the indicators

of acquirements. The results of individual

tests indicate that the swimming training

provided at the seaside is not quite fit for

beginners but in the part of the social instigations

the stay at the seaside is irreplaceable.

The environment of an indoor swimming

pool is definitely perfect compared to the seaside.

A big advantage is perennial regular visiting

rate in a swimming pool. The water clearness

and the given depth of the swimming pool


M. Krejčí, Z. Kornatovska

ROZPRAWY NAUKOWE

Stimulation of personal and social development 2010, 30 AWF WE WROCŁAWIU 11

allow the instructor to check the performance

at training and reveal mistakes and inadequacies

that would not been seen in opaque or

choppy water. Furthermore, in comparison

with the sea water there are not high waves and

water has no salty taste. It is necessary to underline

the beneficial influence of salt water on

the participants’ skin, but as far as the environmental

hygiene is concerned, because of the

possible infection (wart, dermatomycosis, etc),

the sea environment is better than a swimming

pool. In the social development it is important

to note the fact that training in an indoor swimming

pool, together with able-bodied swimmers

helps integration. Parents see them as

sportsmen who are able to prove something.

A part of the programme consisted in yoga

exercises that had significantely positive influence

on the psyche of every individual. I supposed

that this positive influence will manifest

itself in the test of adaptive – maladaptive social

behaviour at 1. and 2. meetings. A positive

shift in the test results was significant. During

my work with ID I also noticed these changes

which manifested themselves in different

ways. The participants started to communicate

and cooperate more with each other. They

were leaving the lessons with a smile on their

faces and in good mood and they were looking

forward to the next training. I noticed also

a decrease in mutual aggression manifested by

sportsmen. During the programme I was also

observing fewer inadequate gymnasts’ reactions,

as it is rquired by the environment and

the others. Even this is a success.

Conclusions

The aim of the project was to elaborate an interventional

kinetic programme of swimming

that would stimulate personality and social development

of the mentally disabled with a diagnosed

medium serious cephalonia and

Down’s syndrome.

• To the 1st research question, whether

“the interventional kinetic programme with the

use of water environment has positive influence

on the indices of swimming acquirements”

it is possible to answer four times yes.

At the same time discrepancy between effectiveness

of the training in the sea environment

and in the environment of a swimming pool is

not statistically significant, but lessons in an

indoor swimming pool are preferable. It is,

however, possible to take into account effects

of training because training in an indoor swimming

pool followed the training in the sea.

• To the 2nd research question, whether

“the interventional kinetic programme with the

use of water environment has positive influence

on development of social behaviour in

terms of decrease in maladaptive behaviour”

we can answer in this way: the test shows that

the result of Reiss Screen Behavior indicates

a significant improvement after the sea at the

statistically significant level p < 0.05. While

comparing the tests before training at the seaside

and before training in a swimming pool

I noticed that after seven months the participants

in maladaptive behaviour returned almost

to the original state. Then, I compared the

tests before training in a swimming pool and

after training in the swimming pool when

a story was told “before the swimming pool”

and “after the swimming pool” the results were

not significant but the difference could be seen.

I was also ascertained that the participants

communicated better with each other and fit

the plan on following days in training at the

seaside and in the swimming pool. A decrease

in the participants’ aggressive manifestations

towards one another was also observed.

• To the 3rd research question, whether

“the interventional kinetic programme with the

use of water environment had positive influence

on the participants’ mental development”,

again it is possible to answer positively. The

results revealed significant improvement in the

public exam “conceptions’ list” during the stay

at the seaside: from 64 points at the beginning

of the stay at the seaside to 114 points at the

end of the programme. It is perceptible that it

came to virtually 100% of the memorized conceptions.

The stay at the seaside was evidently,

in so far, a strong ecstasy as it was so differ-


12

ROZPRAWY NAUKOWE

AWF WE WROCŁAWIU 2010, 30

M. Krejčí, Z. Kornatovska

Stimulation of personal and social development

ente from the social stereotype that came to the

effect of “unusual character”, hence to memorizing.

While using the statistical paired t. – test

I found out significant improvement before

and after the stay at the seaside at a significant

level p < 0.05. Further tests reflect that test results

by the sea and after six months were not

significantly different.

It can be concluded that the men with ID –

with a diagnosed medium severity cephalonia

and Down’s syndrome are able to: change habits

of their social behaviour as far as the social

orientation to a new environment is concerned,

reduce the participants’ aggressive manifestations

towards one another and enrich the vocabulary.

Unfortunately, after a seven-month

interval the participants returned almost to the

original condition in maladaptive behaviour,

but still kept in mind new notions after seven

months.

Results showed that even a short time programme

may lead to a positive change in indicators

of motor competence in persons with ID

in skills like – walking in the water – blowing

to the water – head submerging – breathing to

the water – floating on the back – floating on

the breast – crawling legs – exercises with

kickboard – articles angling – crawling arms

– opening eyes underwater – diving.

From the ascertained results I came to the

conclusion that even an individual with ID is

able to make progress in his swimming acquirements

both during the stay at the seaside

and during the lessons in an indoor swimming

pool. On the other hand, it has an indisputable

positive influence on the part of social development

both during the lessons and during the

stay at the seaside, which the results of the

tests of maladaptive behaviour and the test of

memorizing conceptions revealed. Also, direct

designed sighting was ascertained contribution

of the stay at the seaside to the part of social

orientation in a new environment and the development

of vocabulary. It confirms what

Valkova said [5] that people with ID may develop

in sports environment. According to

Valkova [5] this inquest would engrave in the

memory of public and ought to be manifested

in acceptance of people with ID’s dignity,

funds and ability even if they were “different”

or “limited”.

The accessibility to the sea for the Czechs

is somewhat more difficult but managable and

for people with ID irreplaceable. I would still

recommend to organize stays with swimming

education at the seaside and subsequently innovate

swimming acquirements at training in

the native environment in an indoor swimming

pool. The sea can be a suitable motivation and

a possible reward. A big motivation is just an

environmental change.

I think that swimming and movement in

the water enable ID persons to evolve their

basic kinetic acquirements and improve

their physical efficiency. The World Health

Organization defines “health“as a state of

physical, mental and social well being and

just at the seaside there are unexceptionable

conditions. During the stay we advise to

add such extra programmes like: walking,

jogging, listening to the music, painting

scenes (e.g. shell, sunshine), yoga exercises,

relaxation, healthy sustenance, abstaination

from drinking.

In conclusion, it is possible to say that the

research was a help for participants and can be

used as a model even for other scopes in swimming

training with people with ID. My personal

intention is to test the given model in my

future practice in Czech conditions.

References

[1] I. Cechovska, Swimming for children and parents.

Grada Publishing, Prague 2002. [2] I. Cechovska,

T. Miler, Swimming. Grada Publishing, Prague

2001. [3] M. Hoch, Learn the children to swim.

MU, Brno 1991. [4] J. Michal, Theory and didactics

of swimming. Pedagogical faculty, UMB, Banska

Bystrica 2002. [5] H. Valkova, Reality or a fiction

Socialization of mental disabled through physical

activities. Research project RS 97075 CZ Ministry

of Education. FTK, Palacky University, Olomouc

2000.


ROZPRAWY NAUKOWE AWF WE WROCŁAWIU

2010, 30, 13–19

maciej kochański, Rafał Szafraniec, edyta Szczuka

AKADEMIA WYCHOWANIA FIZYCZNEGO WE WROCŁAWIU

aktywNośĆ FizyczNa oSÓB

z ogRaNiczoNĄ zdolNościĄ motoRyczNĄ

aBStRaCt

Physical activity in persons with the limited motor ability

the physical activity is the basic term of the proper organism functioning as well as of the

prevention of the diseases caused by civilization progress. the lack of activity, bad nutritional

habits and stress decrease the motor abilities in all the age groups. It influences negatively

the public health and furthermore, the increased number of the disabled with various

degrees of disability. the environmental and social reactions as well as the motivation seem

to be the basic factors in the prevention of this effect. as activating factors one should take

into account the age and actual motor abilities of patients.

key words: physical activity, obesity, stress, physical loads

WPrOWADZenIe

niepełnosprawność definiuje się jako ograniczenia

funkcjonalne wynikające z utraty

sprawności lub nieprawidłowości w budowie

czy funkcjonowaniu organizmu pod względem

psychologicznym, psychofizycznym, jak również

anatomicznym, uniemożliwiające lub

znacząco ograniczające prowadzenie aktywnego

trybu życia i realizację roli społecznej

uznawanej za typową dla człowieka ze względu

na wiek, płeć i uwarunkowania społeczno-

-kulturowe. najliczniejszą grupę stanowią

osoby z niepełnosprawnością fizyczną. W krajach

europejskich odsetek osób niepełnosprawnych

waha się w przedziale 8–22%. W Polsce

liczbę niepełnosprawnych ocenia się obecnie

na około 15% (5,5 mln obywateli). Według danych

szacunkowych do 2010 r. przewiduje się

wzrost nawet do poziomu 22–25%. najistotniejszym

czynnikiem wpływającym na taki

stan rzeczy jest styl życia (ryc. 1) [15, 17].

Problem niepełnosprawności jest jedynie

wierzchołkiem góry lodowej. Znaczna część

społeczeństwa wykazuje obniżony poziom sprawności

motorycznej, a konsumpcyjny i statyczny

tryb życia może w kolejnych latach wpłynąć

na dalszy wzrost liczby osób niezdolnych

do pracy i znaczący wzrost świadczeń rentowych,

co odbije się negatywnie na reszcie społeczeństwa.

CZYnnIkI OBnIŻAjąCe

mOŻlIWOŚCI mOTOrYCZne

Ryc. 1. Czynniki wpływające na stan zdrowia

wg Lalonda [15]

rozwój cywilizacji technicznej przyczynia się

do zmian zarówno warunków środowiskowych,

pracy, jak i form spędzania wolnego


14

ROZPRAWY NAUKOWE

AWF WE WROCŁAWIU 2010, 30

M. Kochański, R. Szafraniec, E. Szczuka

Aktywność fizyczna osób z ograniczoną zdolnością motoryczną

czasu. Nauki medyczne poczyniły wielki postęp

w walce z chorobami, korzystnie wpływając

na zdrowie społeczeństwa i długość życia

[4]. Rozwój technologiczny w znacznym stopniu

zmienił charakter wykonywanej pracy

i zajęć dnia codziennego, sprawiając, że wiele

zawodów staje się lżejszymi pod względem

wysiłku fizycznego, ale wymagają coraz lepszego

przygotowania zawodowego i stałego

podwyższania kwalifikacji. Relacje pomiędzy

wymaganiami środowiska pracy a możliwościami

i potrzebami pracownika często negatywnie

odbijają się na sferze psychicznej,

przyczyniając się do występowania stresu [22].

Stale podwyższający się standard życia wpływa

na obniżenie aktywności fizycznej, a siedzący

tryb życia staje się swoistego rodzaju

normą, również w polskim społeczeństwie.

Kolejnym istotnym problemem są złe nawyki

żywieniowe, które wraz ze statycznym trybem

życia powodują, że jest coraz więcej osób

z nadwagą. Główne trzy czynniki – mała aktywność

ruchowa, nadwaga, stres – wpływają

na to, że coraz większy odsetek ludzi cierpi na

schorzenia określane ogólnie jako choroby cywilizacyjne.

Podstawowym czynnikiem ograniczającym

możliwości motoryczne społeczeństwa jest niski

poziom aktywności fizycznej. Eksperci

Światowej Organizacji Zdrowia (World Health

Organization, WHO) od lat uważają aktywność

fizyczną za ważny element rozwoju dzieci i młodzieży,

a także za pozytywny miernik zdrowia

ludzkiego, zalecany również dla osób starszych.

WHO określiła minimalną, niezbędną dzienną

normę ruchu dorosłego człowieka na 10 tys.

kroków. Aby utrzymać odpowiedni poziom

sprawności fizycznej i zdrowia, od wielu lat zalecany

jest schemat 3 × 30 × 130. Oznacza to

uprawianie trzydziestominutowych ćwiczeń

trzy razy w tygodniu na poziomie intensywności

130 uderzeń serca na minutę [2]. Aktywność

fizyczna Polaków zdecydowanie odbiega od

poziomu aktywności społeczeństw innych krajów

Starego Kontynentu. Badania „Bridging

the East-West Heath Gap” przeprowadzone

w krajach europejskich w latach 1996–1999

przez Instytut Zdrowia Publicznego w Helsinkach

potwierdziły ten stan rzeczy. Za wysoki

poziom aktywności uznano trzydziestominutowy

wysiłek fizyczny podejmowany co najmniej

cztery razy w tygodniu. Badania wykazały, że

wśród Europejczyków najniższy poziom aktywności

prezentują Polacy. Tylko 6,4% naszego

społeczeństwa regularnie ćwiczy, w tym 7%

kobiet i 5,5% mężczyzn. Są to niepokojące

dane, zwłaszcza gdy porównamy je z wynikami

Finów, u których aż 30,2% ludności ćwiczy systematycznie

[7]. Również poziom aktywności

młodzieży jest niezadowalający. Z badań przeprowadzonych

w latach 2001–2002 w trzydziestu

jeden krajach wynika, że w Polsce tylko

29,4% dziewcząt i 41,2% chłopców w wieku

11–15 lat spełnia wymogi zalecanego poziomu

sprawności fizycznej. W Polsce, podobnie jak

w innych krajach, zdecydowanie niższa aktywność

fizyczna dotyczy dziewcząt. Według American

Heart Association siedzący tryb życia jest

przyczyną co najmniej 17 chorób przewlekłych

oraz należy do najważniejszych i niezależnych

czynników powodujących chorobę niedokrwienną

serca [19, 20].

Kolejnym czynnikiem negatywnie wpływającym

na możliwości motoryczne, o silnej korelacji

z brakiem aktywności fizycznej, jest nadwaga

i otyłość. Otyłość uznana przez WHO za

epidemię XXI w. stanowi poważny problem

medyczny krajów wysoko rozwiniętych. W Polsce

nadwagę stwierdza się u około 50% kobiet

oraz ponad 40% mężczyzn, a otyłość u 20% dorosłych.

Najnowsze polskie wyniki programu

WOBASZ wskazują, że nadwaga i otyłość

może dotyczyć już ponad 60% mężczyzn i blisko

50% kobiet. Głównym miernikiem oceny

stopnia otyłości jest wskaźnik masy ciała (BMI),

który dla osób z nadwagą mieści się między

25 kg/m 2 a 29,9 kg/m 2 , a dla osób otyłych od

30 kg/m 2 . O otyłości I stopnia mówimy, gdy

wartość wskaźnika BMI mieści się między

30 a 34,9 kg/m 2 , o otyłości II stopnia – od 35 do

39,9 kg/m 2 , a powyżej 40 kg/m 2 mamy do czynienia

ze skrajną otyłością III stopnia [3, 5].

Czynniki genetyczne są przyczyną blisko 40%

przypadków powstawania otyłości. Głównym

elementem jest jednak nasz tryb życia związany

z dodatnim bilansem energetycznym, na który


M. Kochański, R. Szafraniec, E. Szczuka

ROZPRAWY NAUKOWE

Aktywność fizyczna osób z ograniczoną zdolnością motoryczną 2010, 30 AWF WE WROCŁAWIU 15

wpływ mają nieprawidłowe nawyki żywieniowe

i brak ruchu. Pomimo znacznej świadomości

społeczeństwa i zwiększającej się liczby

osób wykształconych stale wzrasta grupa osób

z nadwagą i, co jest niepokojące, trend ten staje

się coraz bardziej widoczny u ludzi młodych

[5]. Szczególnie źle rokuje występowanie otyłości

już we wczesnym okresie życia. Według

raportu International Obesity Task Force odsetek

otyłych dzieci i młodzieży w Europie szacuje

się na poziomie 20%. Polska w szybkim tempie

zbliża się do tych wartości. W ciągu ostatnich

dwudziestu lat częstość występowania nadwagi

i otyłości wzrosła u dziewcząt z 13,1% do

14,6%, a u chłopców z 14,4% aż do 21,5% [1].

Stres, szczególnie długo się utrzymujący,

stanowi kolejny czynnik negatywnie wpływający

na nasze zachowania prozdrowotne,

w tym aktywność ruchową. Stres jest ogólną

reakcją organizmu, pojawiającą się w odpowiedzi

na działanie różnych bodźców określanych

stresorami. Reakcje człowieka na stres

zachodzą jednocześnie na paru poziomach,

dotyczących procesów fizjologicznych, zachowania,

emocji i myślenia. W niektórych przypadkach

może w sposób bezpośredni zagrażać

funkcjom życiowym, ale najczęściej powoduje

odległe, często poważne konsekwencje zdrowotne.

Odporność na stres zależy od wielu elementów,

takich jak typ bodźca, siła bodźca,

czas trwania oraz częstość, z jaką dana osoba

jest na niego narażona. Główny czynnik determinujący

występowanie tego typu zaburzeń

wiąże się w większości populacji z życiem zawodowym

i problemami z nim związanymi.

Mobbing, nadmierne wymagania związane

z kwalifikacjami, rodzą poczucie niepewności

o przyszłość [16]. Podatność na stres w dużej

mierze zależy od naszych możliwości fizycznych

i psychicznych, które w znacznym stopniu

warunkuje poziom zmęczenia i ogólny stan

zdrowia. Stan nadmiernego napięcia powoduje

obniżenie samopoczucia, nerwice, bezsenność

i wiele innych dolegliwości utrudniających

prawidłowe funkcjonowanie. W ogólnopolskich

badaniach przeprowadzonych w 1996 r.

złe samopoczucie deklarowało 24,7% kobiet

i 18,2% mężczyzn. Nerwica rozpoznana przez

lekarzy dotyczyła 14,9% kobiet i 7,1% mężczyzn.

Na bezsenność cierpiało 23,7% populacji

Polski, w tym 28,1% kobiet i 18,1% mężczyzn

[14].

Stały postęp medycyny i farmakologii przyczynia

się do zmniejszenia poziomu umieralności,

szczególnie u osób młodych. Wpływa to na

wydłużenie przeciętnej długości trwania życia.

Według szacunków GUS w 2000 r. mężczyźni

w Polsce żyli średnio 69,8 roku, kobiety zaś 78

lat. Mimo to wiek dożywania w Polsce jest nadal

krótszy niż w krajach zachodnioeuropejskich;

dla kobiet jest niższy o 5–6, a dla mężczyzn

o 7–8 lat. Według GUS do 2050 r.

prognozowane jest dalsze wydłużanie się przeciętnego

trwania życia w Polsce do poziomu

Ryc. 2. Zmiany średniej długości życia w Polsce, stan i prognozy wg GUS [12]


16

ROZPRAWY NAUKOWE

AWF WE WROCŁAWIU 2010, 30

M. Kochański, R. Szafraniec, E. Szczuka

Aktywność fizyczna osób z ograniczoną zdolnością motoryczną

78 lat dla mężczyzn i 85 lat dla kobiet (ryc. 2).

Pozytywnemu zjawisku coraz wyższej średniej

trwania życia towarzyszy negatywny efekt

związany z obniżeniem się przyrostu naturalnego.

Problem ten dotyczy szczególnie krajów

europejskich. Z analizy demograficznej wynika,

że w Polsce od roku 1950 do 2000 zdecydowanie

wzrosła liczba osób po 65. roku życia

z wartości 8,3 do 12,5%, a w 2050 r. może

osiągnąć poziom 21,2% [6, 10, 21].

Starzenie się społeczeństwa jest jednym

z ważniejszych problemów UE i przyczyną powstawania

programów podwyższania standardów

życia, dotyczących polepszenia poziomu

możliwości motorycznych osób we wszystkich

przedziałach wiekowych. Zaniedbania w przestrzeganiu

pewnych minimalnych norm postępowania

prozdrowotnego i zmiany fizjologiczne

związane z wiekiem wpływają na gwałtowny

wzrost w starszych grupach wiekowych odsetka

osób niepełnosprawnych, osiągającego blisko

50% u osób powyżej 80. roku życia. Ilość osób

po 80. roku z zarejestrowanych 2% w roku

2000, ma wzrosnąć w 2010 do 3,2% [10, 21].

Zalecane obciążenia a wiek i stan zdrowia

Poziom obciążeń oraz forma aktywności ruchowej

powinna być dobierana do przedziału wiekowego

oraz aktualnych możliwości ruchowych.

Szczególnie ważny dla kształtowania postawy

i motoryki, wpływający na stan życia osoby dorosłej,

jest okres przedszkolny. Wtedy właśnie

aktywność ruchowa przyczynia się do wzmocnienia

odporności organizmu na szkodliwy

wpływ środowiska zewnętrznego, a umiejętności

ruchowe często wyznaczają pozycję dziecka

w grupie rówieśniczej i w życiu późniejszym.

W okresie tym, charakteryzującym się „głodem

ruchu”, należy unikać wyczerpujących obciążeń

wytrzymałościowych i jednostronnych obciążeń

fizycznych. Wskazany jest natomiast swobodny

ruch, przerywany odpoczynkiem regulowanym

spontanicznie przez dziecko [2]. W wieku szkolnym

w populacji dzieci młodszych należy stopniowo

zwiększać czas i stopień obciążeń, eliminując

formy aktywności fizycznej mogące

niekorzystnie wpłynąć na ich rozwój. W okresie

dojrzewania należy rozwijać i dążyć do utrwalenia

wcześniej nabytych zdolności ruchowych.

Dzienna dawka aktywności fizycznej na umiarkowanym

lub intensywnym poziomie powinna

wynosić przynajmniej 60 min, w formach odpowiednich

rozwojowo, obejmujących zróżnicowane

ćwiczenia. Zaleca się prowadzić zajęcia na

poziomie wysiłku submaksymalnego 60–90%

maksymalnej wydolności [2, 18]. Dla osób dorosłych

w wieku między 18. a 65. rokiem życia

WHO zaleca umiarkowaną aktywność fizyczną,

przynajmniej przez 30 min 5 razy w tygodniu.

Przy intensywnym wysiłku wartości te są niższe,

wynosząc przynajmniej 20 min 3 dni w tygodniu.

Przestrzeganie dbałości o stan swojej kondycji

obniża szybkość zmian inwolucyjnych, szczególnie

przy optymalnej aktywności fizycznej

w wieku 20–30 lat. Przy ćwiczeniach należy jednak

racjonalnie dawkować wysiłek, stosując się

do zasady, która dla osób zdrowych przedstawia

się HR max = 220 – wiek (w latach). W przypadku

osoby 30-letniej wartość ta wynosi 190 uderzeń/

min, a dla osoby 60-letniej ok. 160 uderzeń/min

[11, 18]. W odniesieniu do osób powyżej 65.

roku życia osiągnięte powinny być w zasadzie te

same cele, które wyznaczono młodszym i zdrowym

osobom dorosłym. U osób po 65. roku życia

zaleca się w miarę możliwości utrzymanie

stałego poziomu aktywności i obciążeń fizycznych,

ze szczególnym naciskiem na umiarkowane

ćwiczenia siłowe i równoważne, które pomagają

zapobiegać upadkom. Intensywność ćwiczeń

powinna oscylować na poziomie 40–60% rezerwy

częstości skurczów serca (różnicy między

maksymalną częstotliwością skurczów serca

w czasie próby wysiłkowej i w spoczynku). Coraz

częściej mówi się również o aktywowaniu

osób po 80.–85. roku życia [10, 18]. Przy dobieraniu

form aktywności fizycznej oraz obciążeń

istotna jest wiedza na temat aktualnego poziomu

możliwości motorycznych i stanu zdrowia. Praktycznie

w każdym wieku, a szczególnie w wieku

dojrzałym, należy skonsultować się z lekarzem

w celu określenia optymalnej formy aktywności

fizycznej. Niektóre schorzenia mogą wyeliminować

człowieka z aktywnego trybu życia. Osoby,

u których występują schorzenia niebędące bezwzględnym

przeciwwskazaniem do stosowania

aktywności fizycznej, należy pod kontrolą leka-


M. Kochański, R. Szafraniec, E. Szczuka

ROZPRAWY NAUKOWE

Aktywność fizyczna osób z ograniczoną zdolnością motoryczną 2010, 30 AWF WE WROCŁAWIU 17

Tab. 1. Grupy GTT [8]

Grupa Sprawność Obciążenia

1. GTT

2. GTT

3. GTT

4. GTT

5. GTT

Pełna wydolność układu krążeniowo-oddechowego

i narządu ruchu, wiek do około

65 lat.

Okresowa duszność wysiłkowa po znacznych

obciążeniach, okresowa bolesność

stawów i kręgosłupa bez ograniczenia ruchomości

i obrzęków, umiarkowana otyłość.

Nadciśnienie tętnicze nieprzekraczające

160/100 mm Hg, stany pooperacyjne serca

i naczyń, chorzy z rozrusznikiem serca, rozedma

płuc, astma poza okresem zaostrzeń,

znaczne ograniczenie ruchomości w jednym

stawie kończyny dolnej.

Nadciśnienie tętnicze w granicach 190/110

mm Hg, chorzy chodzący o 2 kulach,

wielostawowe deformacje z ograniczeniem

ruchomości, duże zaniki mięśniowe.

Duża niewydolność narządu krążeniowo-oddechowego

i narządu ruchu.

Bez ograniczeń.

Wycieczki piesze w czasie 2–4 godzin,

z 2–4 przerwami wypoczynkowymi.

Wycieczki piesze w czasie 1–2 godzin

z 3–4 przerwami wypoczynkowymi z wyłączeniem

tras ze stromiznami.

Krótkie spacery i wycieczki tylko na

specjalnych trasach w obrębie szpitala lub

sanatorium uzdrowiskowego pod stałym

nadzorem personelu medycznego.

Spacery na terenie przyległym do szpitala

uzdrowiskowego pod nadzorem i przy

pomocy personelu medycznego wg zaleceń

lekarskich.

rzy i fizjoterapeutów zachęcić do stosowania

określonych form ruchu. Przykładem takiego oddziaływania

jest aktywizacja osób w trakcie leczenia

uzdrowiskowego nieograniczającego się

jedynie do korzystania z przepisanych zabiegów,

ale również do ponadprogramowej aktywności

fizycznej. Miarą stosowanych obciążeń są tak

zwane grupy terenoterapeutyczne (GTT). Wpisana

grupa GTT jest informacją dla kuracjuszy,

fizjoterapeutów oraz dla organizatorów turystyki

o możliwościach motorycznych danej osoby [8].

Formy aktywacji

Jednym z najważniejszych czynników oddziałujących

na możliwości motoryczne społeczeństwa

jest wpływ rodziny dotyczący szczególnie

najmłodszej części naszej populacji.

Wyrobienie nawyków aktywności fizycznej

zwłaszcza w tym wieku, jako pewnego rodzaju

normy, przekłada się w znacznym stopniu

na prozdrowotne nastawienie do własnej osoby

w życiu późniejszym. Istotną rolę w tym

procesie w okresie dzieciństwa odgrywają

również nauczyciele wychowania przedszkolnego

oraz baza umożliwiająca zaspokojenie

dziecięcego „głodu ruchu”. Przykładem dla

polskich przedszkoli może być program wdrożony

w Niemczech przez dr Irene Epple-

-Waigel, przy współpracy z Referatem Medycznym

do spraw Dzieci i Młodzieży, pod

nazwą „Kindergartenprojekt”, mający na celu

już w przedszkolach wykształcenie prawidłowych

nawyków prozdrowotnych. W „Przedszkolach

Kneippowskich” położono nacisk na

różnego typu formy aktywności połączonej

z tradycyjnymi zabiegami Kneippa. Taki system

zdecydowanie wpłynął na polepszenie

sprawności termoregulacyjnej, zwiększenie

odporności, unormowanie przemiany materii

oraz normalizację i obniżenie poziomu stresu

i agresji u dzieci [9].


18

ROZPRAWY NAUKOWE

AWF WE WROCŁAWIU 2010, 30

M. Kochański, R. Szafraniec, E. Szczuka

Aktywność fizyczna osób z ograniczoną zdolnością motoryczną

Pierwszym okresem wpływającym negatywnie

na poziom aktywności fizycznej i dużą

rozbieżność możliwości motorycznych w danej

grupie wiekowej jest czas rozpoczęcia nauki.

Nowe obowiązki i ograniczenia czasowe,

przy stosunkowo małej ilości obligatoryjnych

zajęć ruchowych, które od 2001 r. dla szkół

podstawowych (klasy IV–VI) i dla gimnazjów

wynoszą 4 godziny lekcyjne tygodniowo, bez

dodatkowych form aktywności fizycznej wpływają

na dalsze pogorszenie sprawności i wydolności

uczniów [1]. Głównym celem wprowadzania

programów interwencyjnych

w szkołach jest poprawa poziomu aktywności

fizycznej przez zmodyfikowanie zajęć z wychowania

fizycznego i zwiększanie liczby uczniów

czynnie uczestniczących w zajęciach

oraz motywowanie ich do większego zaangażowania

w ćwiczeniach fizycznych o umiarkowanej

i dużej intensywności. Bardzo ważnym

elementem tych działań jest dostosowywanie

ćwiczeń do możliwości i preferencji

dzieci i młodzieży [13]. Ważną rolą

szkoły, klubów sportowych i organizacji społecznych

jest angażowanie dzieci i młodzieży

do uczestnictwa w różnych formach sportowych

zajęć pozalekcyjnych, nasila się bowiem

spadkowa tendencja uczestnictwa młodzieży

w rekreacyjnych formach aktywności fizycznej

w czasie wolnym, a liczba uczestniczących

w tych zajęciach maleje wraz z wiekiem.

Z badań przeprowadzonych przez GUS wynika,

że tylko 30% uczniów ze szkół podstawowych

uprawia aktywność fizyczną rekreacyjną

co najmniej raz w tygodniu przez godzinę lub

więcej [1].

W wieku dojrzałym aktywność fizyczna powinna

umożliwiać utrzymanie osiągniętego poziomu

wydolności fizycznej lub przynajmniej

maksymalnie opóźnić jego obniżanie. Szczególnie

niebezpieczny dla zmniejszenia się poziomu

wydolności fizycznej jest okres między

20. a 30. rokiem życia, kiedy zmienia się status

społeczny związany z podejmowaniem pracy

oraz w większości społeczeństwa z zakładaniem

rodziny [2, 11]. Ważną rolę może tutaj

odegrać pracodawca, motywując pracowników

do różnych form aktywności związanych z życiem

zawodowym. Efektywną i relatywnie tanią

metodą interwencji jest zachęcanie do codziennego

korzystania ze schodów (point-of-

-decision prompts) przez umieszczanie odpowiednich

oznakowań przed wejściem do

windy. Z przeprowadzonych badań wynika, że

w miejscach, w których wprowadzono taką akcję,

odsetek osób wybierających schody zamiast

windy wzrósł nawet do 54% [13]. Ze stosunkowo

małą aprobatą spotyka się w społeczeństwie

komunikacyjna aktywność ruchowa związana z

pokonywaniem drogi do pracy i z pracy do

domu. Nawet w najbardziej aktywnej społeczności

europejskiej, jaką są Finowie, odsetek

osób poruszających się pieszo wyniósł zaledwie

1,7%, a w Polsce oscylował na poziomie 0,1%

[7]. Inną, alternatywną i bardziej atrakcyjną formą

komunikacyjnej aktywności ruchowej jest

przemieszczanie się rowerem. Stale zwiększająca

się w naszym kraju liczba ścieżek rowerowych

oraz miejsc do parkowania rowerów przy

urzędach, sklepach i przed zakładami pracy

sprzyja rozwojowi tej formy przemieszczania

się i rekreacji. Ważne znaczenie w skutecznym

modyfikowaniu stylu życia ma również promowanie

określonych zachowań przez mass media.

Podstawowym problemem jest nadal stosunkowo

niewiele programów adresowanych

do osób z ograniczonymi możliwościami motorycznymi,

dotyczących głównie osób z nadwagą

i osób starszych. Spektakularnym przykładem

prozdrowotnego oddziaływania telewizji,

który w krótkim czasie spotkał się z szerokim

odzewem społeczeństwa, była akcja prowadzona

w latach 70. przez Tomasza Hopfera pod nazwą

„Bieg po zdrowie”. Jogging nadal stanowi

jedną z najprostszych i najtańszych form ruchu,

jednak pamiętać trzeba, że obciążenia, szczególnie

stawów, jakie występują w trakcie biegania,

mogą być przeciwwskazaniem dla niektórych

osób. W Polsce od lat 80. za sprawą Hanny

Fidusiewicz coraz większą popularnością cieszy

się ruch fitness. Rozwinęło się wiele systemów

ćwiczeń umożliwiających dopasowanie

ich do różnych grup w zależności od wieku

i możliwości motorycznych. Do utrzymania dobrego

stanu zdrowia przyczynia się również turystyka,

a w szczególności różne formy tereno-


M. Kochański, R. Szafraniec, E. Szczuka

ROZPRAWY NAUKOWE

Aktywność fizyczna osób z ograniczoną zdolnością motoryczną 2010, 30 AWF WE WROCŁAWIU 19

terapii, z których najpopularniejszą staje się

nordic walking, zwłaszcza wśród osób starszych

i mniej wydolnych.

Bibliografia

[1] E. Chabros, J. Charzewska, M. Rogalska-Niedźwiedź,

B. Wajszczyk, Z. Chwojnowska, J. Fabiszewska,

Mała aktywność fizyczna młodzieży w wieku

pokwitania sprzyja rozwojowi otyłości. Problemy

Higieny i Epidemiologii, 2008, 89/1, 58–61. [2]

J. Czajkowska-Kozik, A. Świder, Aktywność fizyczna

w czasie wolnym podstawą zdrowia człowieka.

Przegląd Naukowy Instytutu Wychowania Fizycznego

i Zdrowotnego Uniwersytetu Rzeszowskiego,

2001, 2, 177–183. [3] M. Jarosz, A. Grodowska, Leczenie

otyłości. Family Medicine & Primary Care

Review, 2008, 10/4, 1361–1366. [4] D. Kaleta, A. Jegier,

Rekreacyjna aktywność ruchowa w losowej

próbie mieszkańców Łodzi w wieku produkcyjnym

– wyniki badania wstępnego. Medycyna Pracy, 2003,

54/6, 563–566. [5] D. Kaleta, J. Ruszkowska-Majzel,

M. Kwaśniewska, W. Drygas, Nadwaga i otyłość

jako czynnik ryzyka wybranych chorób przewlekłych.

Charakterystyka zjawiska oraz elementy zaleceń

profilaktycznych. Kardiodiabetologia, 2007, 2/1,

19–23. [6] D. Kałka, M. Sobieszczańska, W. Marciniak,

Aktywność fizyczna jako element prewencji

chorób sercowo-naczyniowych u osób w podeszłym

wieku. Polski Merkuriusz Lekarski, 2007, 22, 127,

48–53. [7] S. Kałucka, J. Ruszkowska, W. Drygas,

Aktywność fizyczna – wciąż niedoceniany element

profilaktyki zdrowotnej. Polska Medycyna Rodzinna,

2002, 4, 367–371. [8] J.W. Kochański, Lecznictwo

uzdrowiskowe. Wyższa Szkoła Fizjoterapii, Wrocław

2008. [9] J.W. Kochański, I. Trzewikowska, Model

profilaktyki wg Sebastiana Kneippa stosowany

w przedszkolach niemieckich. Balneologia Polska,

2006, 4, 245–252. [10] T. Kostka, Rola aktywności

ruchowej w promocji zdrowia osób starszych. Medicina

Sportiva, 2001, 5, suppl. 2, 147–150.

[11] Z. Krawczyk, Aktywność fizyczna a zdrowy

tryb życia w perspektywie integracji europejskiej.

Kultura Fizyczna, 2002, 1/2, 1–3. [12] M. Kupiszewski,

J. Bijak, K. Saczuk, R. Serek, Komentarz

do założeń prognozy ludności na lata 2003–2030

przygotowywanej przez GUS. CEFMR Working

Paper, Warszawa 2003. [13] M. Kwaśniewska,

D. Kaleta, J. Ruszkowska-Majzel, W. Drygas, Promocja

aktywnego stylu życia: od teorii do praktyki.

Kardiodiabetologia, 2006, 2/1, 53–56. [14] J. Rymaszewska,

T. Adamowski, T. Pawłowski, A. Kiejna,

Rozpowszechnienie zaburzeń psychicznych.

Przegląd ważniejszych badań epidemiologicznych.

Postępy Psychiatrii i Neurologii, 2005, 14/3, 195–

200. [15] W. Sidorowicz, J. Maroszek, D. Kiedlik,

Analiza społeczna w polityce zdrowotnej. Uniwersyteckie

Wydawnictwo Medyczne Vesalius, Kraków

2002. [16] M. Warszewska-Makuch, Mobbing

w pracy – przyczyny i konsekwencje. Bezpieczeństwo

Pracy, 2005, 3, 5–7. [17] J.W. Wysocki, I. Sakowska,

J. Car, Miary obciążeń zdrowotno-społecznych

– nowe mierniki sytuacji zdrowotnej ludności.

Przegląd Epidemiologiczny, 2005, 59, 125–134.

[18] Wytyczne UE dotyczące aktywności fizycznej.

Zalecane działania polityczne wspierające aktywność

fizyczną wpływającą pozytywnie na zdrowie.

Bruksela 2008. [19] M. Zarzeczna-Baran, E. Wojdak-Haasa,

J. Pęgiel-Kamrat, T. Zdrojewski,

B. Wyrzykowski, Aktywność fizyczna jako metoda

zapobiegania chorobom serca w opinii i praktyce

uczestników sondażu reprezentatywnego w polskim

projekcie 400 miast. Ann Acad Med Gedan, 2006,

36, 201–209. [20] W. Zgirski, Sprawność i aktywność

fizyczna w kontekście oddziaływań środowiskowych

i zdrowia. Lider, 2006, 11, 3–4.

[21] K. Ździebło, Współczesne zjawiska demograficzne

a problemy zdrowotne starzejącego się społeczeństwa.

Studia Medyczne, 2008, 9, 63–69. [22]

D. Żołnierczyk, Jak przeciwdziałać negatywnym

skutkom stresu w pracy Bezpieczeństwo Pracy,

2004, 6, 10–11.


ROZPRAWY NAUKOWE AWF WE WROCŁAWIU

2010, 30, 20–25

daniel Puciato, denis aleksandrowicz, marcin Grysczyk, marek Guszpit

POLITECHNIKA OPOLSKA

chaRakteRyStyka

aktywNości Ruchowej w czaSie wolNym

pacjeNtÓw Szpitala SpecjaliStyczNego mSwia

w głuchołazach

aBStRaCt

the characteristics of free time physical activity of patients

in the ministry of Interior Specialist hospital in Głuchołazy

Physical activity is an essential element of good functioning of human organism at any age.

It is especially important for older people. Systematic physical effort plays also an important

role both in the primary and secondary prevention of cardiac diseases. the purpose

of the thesis is to discuss the free time physical activity taken by patients with cardiac diseases

during their stay in the ministry of Interior hospital in Głuchołazy. the data gained as

a result of examinations of patients in the Specialist hospital in Głuchołazy are the material

for this thesis. there were in total 35 persons aged from 42 to 85 years examined, including

20 males and 15 females. all the examined persons underwent cardiac diseases treatments

and the state of health enabled them to move on their own. In the examination the method

of diagnostic sounding was used. the International Physical activity Questionnaire was the

tool in the examination. a vast majority of the examined patients took physical activity in

their free time. In their free time the physically active patients walk six times a week, exercise

with moderate intensity five times a week, and more than three times a week they perform

intensive physical exercises. the average duration of the march activity per 24 hours

amounts to over 2 hours, the modest activity to over 1.5 hour and the intensive effort to

one hour and twenty minutes. the examined persons spend on average 3 hours in sitting

position per 24 hours.

key words: physical activity, free time, cardiac diseases

WPrOWADZenIe

Aktywność ruchowa jest nieodzownym elementem

właściwego funkcjonowania ludzkiego

organizmu w każdym wieku. rozwój

technologiczny oraz zmiany społeczne związane

z szeroko pojętym stylem życia spowodowały,

że podejmowanie wysiłków fizycznych

nie jest już czynnikiem koniecznym do

życia człowieka. radykalnym przeobrażeniom

podlegają: charakter pracy zawodowej,

sposób wykonywania codziennych czynności

życio wych, organizacja czasu wolnego oraz

rodzaj stosowanej diety. Spowodowało to

znaczne ograniczenie aktywności fizycznej

u ludzi. Te niekorzystne tendencje dotyczą

również populacji polskiej, gdyż jak wynika

z badań Światowej Organizacji Zdrowia, tylko

co dziesiąty dorosły Polak jest na co dzień

aktywny ruchowo [8, 12].

Pomimo wzrostu średniej długości życia

obywateli naszego kraju, jest ona nadal zdecydowanie

niższa niż w krajach wysoko rozwiniętych

europy Zachodniej czy Ameryki Północnej.

Główną przyczyną przedwczesnej

umieralności są choroby określane mianem

cywilizacyjnych, do których zaliczamy m.in.:

chorobę niedokrwienną serca, otyłość czy cukrzycę

typu 2. liczne zaburzenia metaboliczne


D. puciato i wsp.

Aktywność ruchowa pacjentów w czasie wolnym

ROZPRAWY NAUKOWE

2010, 30 AWF WE WROCŁAWIU

21

i krążeniowe, takie jak insulinooporność, hiperinsulinemia,

upośledzona tolerancja glukozy,

dyslipidemia, nadciśnienie tętnicze i zaburzenia

krzepnięcia krwi, które występują

razem, nazywane są zespołem metabolicznym

[10, 17]. Zewnątrzpochodnymi przyczynami

chorób cywilizacyjnych są: złe odżywianie się,

niska aktywność fizyczna oraz warunki społeczno-ekonomiczne

i kulturowe. Do przyczyn

endogennych zaliczyć można czynniki genetyczne

oraz zaburzenia hormonalne i metaboliczne

[18].

Bardzo istotną rolę odgrywa aktywność fizyczna

w odniesieniu do ludzi starszych. Przyczynia

się ona do poprawy funkcjonowania

układu krążenia i oddechowego, zwiększenia

siły i elastyczności mięśni, a co za tym idzie do

wydłużenia okresu fizycznej sprawności i niezależności

[2, 7, 9]. Regularny wysiłek fizyczny

o umiarkowanej intensywności także przyczynia

się do wydłużania przeciętnego czasu

trwania ludzkiego życia [16]. Równie ważne

są psychospołeczne konsekwencje zwiększonej

aktywności fizycznej ludzi starszych. Systematyczne

wysiłki fizyczne wspomagają bowiem

leczenie zaburzeń lękowych i depresyjnych

oraz stanów bólowych, co może

przyczynić się do minimalizowania skutków

niepełnosprawności, a w konsekwencji do

zmiany stereotypów związanych z wiekiem

podeszłym [9].

Systematyczny wysiłek fizyczny odgrywa

także istotną rolę zarówno w pierwotnej, jak

i wtórnej profilaktyce chorób układ krążenia

[6]. Udział w długoterminowym programie rehabilitacji

opartym na wysiłku fizycznym

zmniejsza o jedną czwartą śmiertelność z powodu

choroby niedokrwiennej serca [11]. Chorzy

z zaburzeniami miażdżycowymi powinni

podejmować ćwiczenia wytrzymałościowe

przynajmniej 3–4 razy w tygodniu, przez 30–60

minut. Najkorzystniejszymi formami podejmowanej

aktywności są: marsz, bieg czy jazda na

rowerze [14]. Wskazane jest również zwiększenie

przez chorych codziennej aktywności ruchowej

związanej z przemieszczaniem się czy

pracami domowymi. Spowodować to może nie

tylko korzystne zmiany w czynności układu

krążenia, ale również redukcję lub modyfikację

czynników ryzyka chorób układu sercowo-naczyniowego.

Aktywny styl życia współwystępuje

bowiem bardzo często z innymi pozytywnymi

zachowaniami zdrowotnymi, takimi jak:

racjonalne odżywianie się, niepalenie tytoniu

czy ograniczenie lub zaniechanie spożycia alkoholu

[15].

Cel pracy

Celem pracy jest charakterystyka aktywności

ruchowej podejmowanej w czasie wolnym

przez pacjentów ze schorzeniami kardiologicznymi

przebywających w Szpitalu MSWiA

w Głuchołazach. Cel ten zamierzamy zrealizować,

odpowiadając na następujące pytania badawcze:

1. Czy badani podejmują aktywność ruchową

w czasie wolnym

2. Jaka jest częstotliwość podejmowania

przez nich różnych form aktywności ruchowej

w czasie wolnym podczas typowego

tygodnia spędzonego w domu

3. Jaka jest objętość (czas trwania) podejmowanych

przez nich wysiłków fizycznych

4. Ile czasu w ciągu dnia spędzają w pozycji

siedzącej

Materiał i metody badań

Materiał do niniejszej pracy stanowią dane

uzyskane w wyniku badań pacjentów Szpitala

Specjalistycznego MSWiA w Głuchołazach

przeprowadzonych w czerwcu 2008 r. Ogółem

przebadano 35 osób w wieku od 42 do 85 lat,

w tym 20 mężczyzn i 15 kobiet. Wszyscy badani

poddawani byli leczeniu schorzeń kardiologicznych,

a ich stan zdrowia pozwalał im na

samodzielne poruszanie się. Większość ankietowanych

(60%) miała wykształcenie średnie,

co czwarty wyższe, natomiast co szósty podstawowe

lub zasadnicze zawodowe. Żaden

z badanych nie pracował zawodowo: 80% to

emeryci, a 20% renciści.

W niniejszych badaniach wykorzystano

metodę sondażu diagnostycznego. Narzędziem


22

ROZPRAWY NAUKOWE

AWF WE WROCŁAWIU 2010, 30

D. puciato i wsp.

Aktywność ruchowa pacjentów w czasie wolnym

badań był Międzynarodowy Kwestionariusz

Aktywności Fizycznej. Zastosowano ankietę

audytoryjną, która charakteryzuje się tym, że

podczas jej wypełniania ankieter jest w ciągłym

kontakcie z respondentami i na bieżąco

wyjaśnia ich wszystkie ewentualne wątpliwości.

Specyfika miejsca, w jakim przeprowadzono

badania, sprawiła, że przeformułowano

nieco pytania zawarte w kwestionariuszu. Poproszono,

aby pacjenci, udzielając odpowiedzi,

nie brali pod uwagę ostatnich siedmiu dni, lecz

typowy tydzień spędzony w miejscu stałego zamieszkania.

Na podstawie wyników badań

ustalono liczebność oraz częstość odpowiedzi

na poszczególne pytania ankiety, a w przypadku

danych liczbowych również podstawowe

charakterystyki statystyczne – średnie arytmetyczne,

odchylenia standardowe oraz wartości

ekstremalne (minima i maksima).

Wyniki

Zdecydowana większość badanych pacjentów,

leczonych ze względu na schorzenia kardiologiczne,

podejmowała wysiłki fizyczne w czasie

wolnym. Najpopularniejszą, wskazywaną

przez niemal 90% respondentów, formą aktywności

ruchowej w czasie wolnym były

marsze. Siedmiu na dziesięciu ankietowanych

wskazywało realizację umiarkowanych wysiłków

fizycznych, takich jak jazda na rowerze

lub pływanie w regularnym tempie czy gra

w piłkę siatkową. Intensywną aktywność fizyczną

(bieg, aerobik czy szybka jazda na rowerze

lub pływanie) podejmował niemal co

piąty ankietowany. Bardziej aktywni fizycznie

w czasie wolnym byli badani przedstawiciele

płci męskiej. Największe różnice, na korzyść

mężczyzn, występowały w przypadku wysiłków

intensywnych (ryc. 1).

Ryc. 1. Odsetek badanych podejmujących aktywność ruchową w czasie wolnym,

z uwzględnieniem rodzaju podejmowanych wysiłków fizycznych

Ryc. 2. Średnia liczba dni w tygodniu, w których badani podejmują aktywność ruchową w czasie wolnym,

z uwzględnieniem rodzaju podejmowanych wysiłków


D. puciato i wsp.

Aktywność ruchowa pacjentów w czasie wolnym

ROZPRAWY NAUKOWE

2010, 30 AWF WE WROCŁAWIU

23

Aktywni ruchowo pacjenci uprawiają przynajmniej

10-minutowe marsze średnio sześć

razy w tygodniu. Pięć razy na tydzień ćwiczą

z umiarkowaną intensywnością, a ponad trzy

razy są aktywni fizycznie w sposób intensywny.

Spośród aktywnych ruchowo pacjentów

częściej, szczególnie w odniesieniu do wysiłków

umiarkowanych, ćwiczą kobiety (ryc. 2).

Ankietowani pacjenci na marsze w czasie

wolnym poświęcają średnio powyżej dwóch

godzin dziennie. Ćwiczenia z umiarkowaną

intensywnością zajmują badanym zwykle powyżej

półtorej godziny, wysiłki intensywne

natomiast około godziny i dwudziestu minut

dziennie. Badane kobiety dłużej uprawiają

marsze, a mężczyźni wysiłki umiarkowane

i intensywne (ryc. 3).

Przeciętnie ponad trzy godziny dziennie badani

pacjenci szpitala w Głuchołazach poświęcają

na siedzenie. W ciągu doby na siedzenie

więcej czasu poświęcają ankietowane kobiety

niż mężczyźni. Przedstawicielki płci żeńskiej

siedzą prawie cztery godziny na dobę (ryc. 4).

Dyskusja

Ruch to zjawisko ogólnoustrojowe, które indukuje

liczne zmiany struktury i funkcji narządów

i organów ludzkiego organizmu. Zakres

i charakter tych zmian zależą zarówno od ro-

Ryc. 3. Średni dobowy czas poświęcany przez badanych na aktywność ruchową

z uwzględnieniem rodzaju podejmowanych wysiłków fizycznych

Ryc. 4. Średni dobowy czas poświęcony przez badanych na siedzenie


24

ROZPRAWY NAUKOWE

AWF WE WROCŁAWIU 2010, 30

D. puciato i wsp.

Aktywność ruchowa pacjentów w czasie wolnym

dzaju, intensywności, częstotliwości, jak i czasu

trwania wysiłku fizycznego. Regularnie

powtarzana aktywność ruchowa prowadzi do

zwiększenia zdolności wysiłkowych organizmu,

na skutek dokonujących się w nim zmian

adaptacyjnych o charakterze funkcjonalnym,

morfologicznym i biochemicznym [12].

Większość ankietowanych pacjentów z Głuchołaz

deklaruje podejmowanie aktywności

ruchowej w czasie wolnym. Najczęściej wykonują

oni wysiłki lekkie i umiarkowane, co

jest zbieżne z wynikami badań uzyskanymi

przez innych autorów [1, 3]. W odniesieniu do

profilaktyki chorób układu krążenia większość

autorów zaleca właśnie taką, umiarkowaną intensywność

wysiłków o charakterze wytrzymałościowym

(marsz, trucht, jazda na rowerze),

stanowiących 40–60% maksymalnych

możliwości organizmu. Zwiększenie intensywności

ćwiczeń nie daje bowiem pozytywnych

efektów, a bardzo często nasila powikłania

sercowo-naczyniowe i powoduje przeciążenie

organizmu. Ponadto osobom z nadciśnieniem

tętniczym nie zaleca się wysiłków

statycznych, współzawodnictwa oraz dyscyplin

związanych z silnym oziębieniem organizmu.

Aktywność fizyczna podejmowana

w bardzo niskiej temperaturze może przyczynić

się do uszkodzenia naczyń wieńcowych

[8]. Umiarkowany poziom aktywności ruchowej

u ludzi starszych przyczynia się do redukcji

liczby zgonów spowodowanych chorobami

układu krążenia. Zapobiega on również przedwczesnym

zgonom wśród ludzi w młodszym

wieku [1, 5]. Sedenteryjny styl życia natomiast

zwiększa ryzyko śmierci z przyczyn kardiologicznych

i metabolicznych [4]. Wysiłek fizyczny

o charakterze dynamicznym, podejmowany

w celach rekreacyjnych, jest traktowany

także jak metoda wspomagająca leczenie nadciśnienia

tętniczego krwi. Systematyczna aktywność

ruchowa korzystnie wpływa nie tylko

na obniżenie ciśnienia tętniczego krwi, ale

również na częstość skurczów serca oraz zdolność

wysiłkową ustroju. Odbywa się to przez:

rozwój unaczynienia włókien mięśniowych,

zwiększenie zdolności relaksacyjnych naczyń

krwionośnych, obniżenie gęstości β-receptorów,

ekonomizację pracy układu krążenia oraz

poprawę gospodarki hormonalnej [8]. Umiarkowany

trening wytrzymałościowy o charakterze

ciągłym jest również bardzo skuteczną

metodą rehabilitacji chorych po zawałach serca.

Zastosowanie takiego modelu rehabilitacji

korzystnie modyfikuje insulinemię i powinowactwo

receptora insulinowego do insuliny

u chorych z hiperinsulinemią oraz przyczynia

się do poprawy profilu lipidowego [13, 19].

Jak pokazują wyniki badań [3], udział w takim

programie rehabilitacyjnym wpływa też korzystnie

na strukturę i ilość wysiłków fizycznych

podejmowanych w czasie wolnym przez

ludzi po zawale mięśnia sercowego.

Ograniczony zakres badań i złożoność

problematyki poruszanej w pracy powodują,

że niezwykle istotne wydaje się prowadzenie

dalszych, pogłębionych badań aktywności ruchowej

podejmowanej przez pacjentów leczonych

z przyczyn kardiologicznych.

Wnioski

Na podstawie przeprowadzonej analizy wyników

badań sformułować można następujące

wnioski:

1. Zdecydowana większość badanych pacjentów

podejmuje aktywność ruchową

w czasie wolnym.

2. Aktywni ruchowo pacjenci w czasie

wolnym średnio sześć razy w tygodniu

spacerują, pięć razy ćwiczą z umiarkowaną

intensywnością, a ponad trzy razy

na tydzień wykonują intensywne ćwiczenia

fizyczne.

3. Średni, dobowy czas trwania aktywności

marszowej wynosi powyżej dwóch

godzin, aktywności umiarkowanej ponad

półtorej godziny, a wysiłków intensywnych

godzinę i dwadzieścia minut.

4. Respondenci ponad trzy godziny na

dobę spędzają w pozycji siedzącej.

Bibliografia

[1] N. Barengo, G. Hu, T. Lakka, H. Pekkarinen,

A. Nissinen, J. Tuomilehto, Low physical activity

as a predictor for total and cardiovascular disease


D. puciato i wsp.

Aktywność ruchowa pacjentów w czasie wolnym

ROZPRAWY NAUKOWE

2010, 30 AWF WE WROCŁAWIU

25

mortality in middle-aged men and women in Finland.

European Hearth Journal, 2004, 25, 2204–

2211. [2] S. Berger, The role of physical activity in

the live quality of older adults. [In:] W. Spirdusko,

H. Eckert (ed.), Physical activity and aging. Human

Kinetics Books, Champaign 1988, 42–58. [3] E. Borowiak,

T. Kostka, Aktywność ruchowa starszych

mieszkańców Łodzi. Medycyna Sportowa, 2003, 19,

99–106. [4] L. Byberg, B. Zethelius, P. McKeique,

H. Lithell, Change in physical activity are associated

with changes in metabolic cardiovascular

risk factors. Diabetologia, 2001, 44, 2134–2139.

[5] I. Dionne, P. Ades, E. Poehlman, Impact of cardiovascular

fitness and physical activity level on

health outcomes in older persons. Mechanism of

Ageing and Development, 2003, 124, 259–267.

[6] W. Drygas, T. Kostka, A. Jagier, H. Kuński,

Long term effects of different physical activity levels

on coronary hearth disease risk factory in middle

aged men. International Journal of Sports Medicine,

2000, 21, 235–241. [7] J. Green, S. Crouse,

The effects of endurance training on functional capacity

in the elderly: a meta-analysis. Medicine &

Science Sports & Exercise, 1995, 27, 920–926.

[8] A. Jegier, Wysiłek fizyczny u osób z nadciśnieniem

tętniczym. Medycyna Sportowa, 2003, 3, 99–

106. [9] T. Kostka, Programowanie aktywności ruchowej

u osób starszych. Medicina Sportiva, 2003,

7, 37–44. [10] S. Kozieł, H. Kołodziej, A. Lipowicz,

A. Boznański, Otłuszczenie a ryzyko chorób sercowo-naczyniowych

u czternastoletniej młodzieży.

Monografie Zakładu Antropologii PAN we Wrocławiu,

2000, 19.

[11] G. O’Connor, An overview of randomized trials

of rehabilitation with exercise after myocardial

infarction. Circulation, 1989, 80, 234–244. [12] B. Pospieszna,

J. Jeszka, Ruch – nadal niedoceniony element

profilaktyki chorób cywilizacyjnych. Medicina

Sportiva, 2006, 10, 403–411. [13] I. Przywarska,

S. Borowicz-Bieńkowska, P. Dylewicz, Ł. Pilaczyńska-Szczęśniak,

T. Rychlewski, M. Wilk, Wpływ

trzytygodniowego treningu wytrzymałościowego

na niektóre metaboliczne czynniki ryzyka choroby

niedokrwiennej u chorych rehabilitowanych po zawale

serca. Postępy Rehabilitacji, 2002, 2, 17–26.

[14] S. Rudnicki, Zasady rehabilitacji po zawale

i operacjach serca. [W:] L. Gieca (red.), Choroba

niedokrwienna serca. PZWL, Warszawa 1990. [15]

D. Stasiołek, A. Jegier, Aktywność ruchowa mężczyzn

po zawale mięśnia sercowego. Postępy Rehabilitacji,

2002, 2, 83–91. [16] J. Stessman, Y. Maarari,

R. Hammerman-Rozenberg, A. Cohen, The

efects of physical activity on mortality in the Jerusalem

70-year olds longitudinal study. Journal of the

American Geriatrics Society, 2000, 48, 499–504.

[17] E. Szmatłoch, Współistnienie metabolicznych

i innych czynników zagrożenia miażdżycowego

w otyłości. Polski Tygodnik Lekarski, 1995, 1, 41–

42. [18] J. Tatoń, Zarys patogenezy otyłości. Polski

Tygodnik Lekarski, 1995, 1, 3–10. [19] M. Wilk,

I. Przywarska, S. Borowicz-Bieńkowska, P. Dylewicz,

T. Rychlewski, Ł. Pilaczyńska-Szczęśniak,

Ocena wpływu różnych form treningu wytrzymałościowego

połączonego z farmakoterapią na tolerancję

wysiłku u chorych rehabilitowanych po

zawale serca. Postępy Rehabilitacji, 2002, 2, 5–16.


ROZPRAWY NAUKOWE AWF WE WROCŁAWIU

2010, 30, 26–43

Waldemar michalczak, Justyna Jachacy

AKADEMIA WYCHOWANIA FIZYCZNEGO WE WROCŁAWIU

Styl Życia oSÓB choRych Na cukRzycĘ typu 2

i NiĄ zagRoŻoNych Na pRzykładzie

uczeStNikÓw pRogRamu pRomocji zdRowia

uRzĘdu miaSta wRocławia pt.: „jak ŻyĆ z cukRzycĄ”

aBStRaCt

Style of life of person on diabetes of type 2 and threatened this disease, on example

of participant on program promotion of health sponsored by municipality of Wrocław

Based on the carried out research, the author ascertains that participation in the program

implemented by the university School of Physical education and the health department

of municipal Council of Wrocław called “how to live with diabetes” brings notable benefits

which are possible to estimate by taking into consideration the changes in people’s life

style. the answers to the questions obtained during the research indicate that the implemented

programme is an important determinant in choosing pro-health behaviour.

1. due to the implemented programme “how to live with diabetes” the subjects’ favourite

pastime during the week became physical activity. the programme consisted of lessons of

gymnastics with music in which participated all the subjects and aqua-gym in the swimming

pool taken up by 9% of the subjects (14 persons).

2. majority of the answers confirmed positive influence of an active lifestyle adopted by the

subjects on their states of mind.

3. 58% of the subjects fail to organize any form of motor activities on their own during

weekends.

It shows that it is more difficult to take up any physical activity while staying at home.

4. high estimates obtained by the respondents in the part concerning diet’s observance

and, at the same time, high physical activity confirm a well-known fact that a discipline in

taking up regular physical exercises facilitates observance of some other principles of conduct

in other areas of daily behaviour.

5. 71% of the subjects (46 persons) responded positively saying that stress motivates them

to action. the obtained high percentage can be an effect of the active lifestyle conducted

by the subjects. also, the application of relaxation methods included in the program of exercises

played an important role.

therefore, it is possible to conclude from the above-mentioned results that regular physical

activity can lead to the modification of the lifestyle in other important for health elements

such as a proper diet, no addictions, coping with stressful situations, etc.

key words: diabetes mellitus, exercises, life style, quality of life

WPrOWADZenIe

W naukowych analizach zdrowia społecznego

coraz częściej zwraca się uwagę na uwarunkowania

będące wynikiem wpływów środowiskowych

i behawioralnych. Oprócz degradacji środowiska

to właśnie sposób zachowania jednostki

jest uważany obecnie za główne źródło czynników

patogenetycznych wielu chorób, w tym

chorób przemiany materii [9]. Do grupy tych

chorób należy cukrzyca, zwłaszcza typu 2.

W ostatnich dziesięcioleciach liczba chorych

z rozpoznaną cukrzycą stale rośnie. Przyjmuje

się, że na początku xx w. częstość występowania

cukrzycy w europie wynosiła


w. michalczak, j. jachacy

ROZPRAWY NAUKOWE

Styl życia chorych na cukrzycę 2010, 30 AWF WE WROCŁAWIU 27

wśród ludności 0,1%, w początkach lat 80. już

1–2%, a obecnie 2–6% ogółu ludności w Europie

[1]. W Polsce liczba chorych na cukrzycę

wynosi 3–5% populacji, w tym cukrzyca typu

2 stanowi 80% wszystkich przypadków [15].

W populacjach osób powyżej 65. roku życia

zapadalność na tę chorobę wyraźnie wzrasta,

nawet do 20–25%.

Podstawową rolę w zapobieganiu cukrzycy

odgrywa wychowanie prozdrowotne

i uświadamianie społeczeństwu zagrożeń, jakie

niesie zły styl życia. W badaniach epidemiologicznych

stwierdza się, że osoby prowadzące

siedzący tryb życia dwukrotnie

częściej zapadają na cukrzycę niż aktywne

ruchowo. Potwierdzono także zależności odwrotne

[11]. W opublikowanych badaniach

„Diabetes Prevention Program” wykazano,

że ryzyko przejścia upośledzenia tolerancji

glukozy do stanu hiperglikemii na czczo

zmniejsza się o 58% po prozdrowotnej zmianie

stylu życia dotyczącej diety i ćwiczeń fizycznych

[4].

Uważa się również, że regularna aktywność

ruchowa stanowi wraz ze środkami farmakologicznymi

i dietą nierozerwalną triadę

oddziaływania terapeutycznego w cukrzycy.

Zwiększenie poziomu aktywności ruchowej

stanowi podstawową metodę zarówno zapobiegającą

ujawnieniu cukrzycy, jak i pogłębianiu

często już istniejących powikłań [11, 13].

Do powyższej triady należy również dołączyć

umiejętność radzenia sobie ze stresem, niepalenie

tytoniu i unikanie alkoholu oraz innych

używek.

Określenie „systematyczna aktywność fizyczna”

jest najczęściej rozumiane jako prozdrowotny

styl życia człowieka.

Elementami całościowego obrazu stylu życia

są:

− budżet czasu człowieka – w tym cykliczność

jego zachowań (dobowa, tygodniowa,

miesięczna itd.),

− sposób zagospodarowania czasu –

zwłaszcza wolnego,

− praca (nie jej reguły technologiczne, ale

charakter, stosunek do niej, wpływ na

codzienną egzystencję),

− konsumpcja dóbr materialnych: jej poziom,

charakter, wzorce (np. spożycie

żywności, zaspokajanie potrzeb związanych

z ubieraniem się, mieszkaniem,

wypoczynkiem, zakup samochodu,

sprzętu sportowego itp.),

− zachowania związane z utrzymaniem

higieny oraz stosunek do zdrowia i choroby,

− aktywność związana z zaspokajaniem

potrzeb intelektualnych i estetycznych,

− uczestnictwo w kulturze, oświacie, zachowania

rekreacyjne,

− uczestnictwo w życiu społeczno-politycznym,

postawy wobec problemów

publicznych,

− stosunek do religii (zarówno w sferze

wiary, jak i zachowań),

− formy współżycia między ludźmi: podział

ról w rodzinie, zachowania wynikające

z stosunków towarzyskich, sąsiedzkich

i koleżeńskich [13].

Analizując elementy stylu życia w kontekście

oddziaływania tak zwanych czynników

ryzyka powstawania i przebiegu różnych chorób,

Jethon wymienia pięć szczególnych dziedzin:

− sposób odżywiania się – regularność posiłków,

spożycie soli, bilans odżywczy,

ilość i jakość spożywanych tłuszczów

i cukrów, jakość pierwszego posiłku,

dojadanie między posiłkami,

− psychiczne zależności – zajęcia dające

satysfakcję, zainteresowania, presja otoczenia,

poczucie satysfakcji z własnych

dokonań,

− fizyczne właściwości – udział w sportach,

rekreacji, zmiana zdolności wysiłkowej,

sposób wypoczynku (czynny lub

bierny), sposób spędzania dni wolnych,

− używki – unikanie palenia tytoniu, nadużywania

alkoholu, picia nadmiernie

mocnej herbaty czy kawy, zażywania

narkotyków, nadużywania leków,

− ogólny rytm życia – czas pracy, regularność

życia codziennego, czas i jakość

snu, regularność wypoczynku, unormowanie

życia rodzinnego [9].


28

ROZPRAWY NAUKOWE

AWF WE WROCŁAWIU 2010, 30

w. michalczak, j. jachacy

Styl życia chorych na cukrzycę

Zmieniając „niezdrowy” styl życia, który

prowokuje cukrzycę, należy:

1) zwiększyć aktywność fizyczną,

2) zapobiegać otyłości lub ją zwalczać,

3) zmniejszyć ilość spożywanych tłuszczów

(szczególnie nasyconych), a zwiększyć

ilość spożywanego błonnika,

4) unikać palenia tytoniu, nadużywania alkoholu,

leków diabetogennych [2].

Styl życia cechujący się zmniejszoną aktywnością

fizyczną wpływa na częstsze występowanie

cukrzycy, przede wszystkim przez

skłonność do otyłości i bezpośredni wpływ na

powstawanie insulinooporności tkanek. Jednak

związek między brakiem aktywności fizycznej

a ryzykiem cukrzycy powstaje, nawet

gdy uwzględni się otyłość, nadciśnienie tętnicze

oraz wywiad wskazujący na genetyczne

uwarunkowanie cukrzycy [19].

Ruch i ćwiczenia są korzystne dla chorych

na cukrzycę, bezpośrednio zwiększają bowiem

wrażliwość tkanek na insulinę. Natomiast

wzrost wrażliwości tkankowej poprawia homeostazę

glukozy, a w konsekwencji pozwala

zmniejszyć dawki leków w tym zakresie.

Zmniejszenie wrażliwości tkanek obwodowych

w cukrzycy typu 2 dotyczy szczególnie

tych, które są bezpośrednio insulinowrażliwe,

jak mięśnie szkieletowe, adipocyty i wątroba.

Cel PRACY

Celem podjętej pracy jest analiza i próba oceny

stylu życia osób w wieku starszym, chorych

na cukrzycę typu 2 i nią zagrożonych. W zakresie

problematyki badawczej znalazły się

zwłaszcza aspekty aktywności fizycznej, która

jest jednym z najważniejszych czynników leczenia

i zapobiegania tej chorobie.

W hipotezie zakłada się, że realizowany

przez Akademię Wychowania Fizycznego

i Wydział Zdrowia Urzędu Miasta Wrocławia

program pt.: „Jak żyć z cukrzycą” przynosi

wymierne i możliwe do oceny efekty w postaci

zmian w zakresie stylu życia jego uczestników.

Na potrzeby niniejszej pracy sformułowano

następujące pytania badawcze:

1. W jaki sposób najczęściej spędzają swój

czas wolny osoby chore na cukrzycę

2. Jaką rolę w organizacji czasu wolnego

osób chorych na cukrzycę typu 2 odgrywają

formy rekreacji ruchowej

3. Czy w stylu życia badanych przestrzegane

są podstawowe zasady dietetyczne

4. Jak sytuacje stresowe wpływają na badanych

i w jaki sposób ci ostatni radzą

sobie z nimi w życiu codziennym

5. Czy systematyczna aktywność fizyczna

stymuluje także modyfikację stylu życia

w innych elementach

6. Jak badani oceniają rolę omawianego

programu promocji zdrowia

Materiał i metody badań

W prezentowanych badaniach zastosowano

metodę sondażu diagnostycznego z wykorzystaniem

ankiety środowiskowej jako narzędzia

badań. Do budowy kwestionariusza użyto kafeterii

koniunktywnej, ponieważ pozwala ona na

wybór odpowiedzi, w tym także napisanie odpowiedzi

własnych. Nie ogranicza to możliwości

wyrażania poglądu na badany problem i daje

respondentowi również całkowitą swobodę.

Oprócz pytań klasyfikacyjnych w kwestionariuszu

były pytania dotyczące:

− samooceny stanu zdrowia,

− czasu wolnego badanych, w tym zwłaszcza

poziomu aktywności rekreacyjnej,

− sposobu odżywiania się,

− umiejętności radzenia sobie ze stresem,

− uzależnień.

Przy tworzeniu narzędzia badawczego

wzorowano się na kwestionariuszu The Personal

Fitness Inventory (opracowanego i zastosowanego

przez St. Lukas Hospital w USA)

w modyfikacji Michałków [14].

Badania zostały przeprowadzone na osobach

uczestniczących w Programie Promocji

Zdrowia Urzędu Miasta Wrocławia „Jak żyć

z cukrzycą” i korzystających z zajęć w obiektach

współpracujących z Polskim Stowarzyszeniem

Diabetyków (sala tańców i basen

Akademii Wychowania Fizycznego, Szkoła


w. michalczak, j. jachacy

ROZPRAWY NAUKOWE

Styl życia chorych na cukrzycę 2010, 30 AWF WE WROCŁAWIU 29

Tab. 1. Wiek, płeć i wykształcenie osób z grupy badanej

Płeć

Wykształcenie

Średnia

kobiety mężczyźni wieku wyższe średnie podstawowe

N % N %

N % N % N %

63,1

48 26 17 74 31 48 32 49 2 3

Podstawowa nr 118 przy bulwarze Ikara oraz

Ośrodek Promocji Zdrowia i Rehabilitacji Ruchowej

SALUBER przy ul. Bacciarellego 4B

we Wrocławiu).

Wszyscy respondenci przed wypełnieniem

ankiety zostali powiadomieni o celu badań

i ich przebiegu. Każda osoba z grupy badawczej

otrzymała kwestionariusz do domu, w celu

dogłębnego zapoznania się z jego treścią

i udzielenia rzetelnych odpowiedzi. Po upływie

siedmiu dni formularze zostały zebrane.

Osoby, które miały jakiekolwiek trudności

z ich wypełnieniem, mogły liczyć na pomoc

ankietera. Zbiór ankiet poddano w następnym

etapie obliczeniom ilościowym i analizie jakościowej.

Zastosowano w tym przypadku

metodę komputerowego obliczania wyników

badań z jednoczesnym ich zapisem w przystosowanych

do tego celu tablicach wynikowych.

Zawarty w nich materiał poddany został ocenie

i interpretacji.

Grupę badaną stanowili chorzy z rozpoznaną

cukrzycą typu 2 oraz osoby zagrożone tą

chorobą (nietolerancja glukozy, otyłość, cukrzyca

w rodzinie). Większość badanych osób

oprócz zaleceń dotyczących modyfikacji stylu

życia (dieta, aktywność fizyczna) stosuje też

leczenie farmakologiczne pod kontrolą lekarza.

Głównie są to leki doustne: Diaprel MR

i Siofor 850.

Rozpoznania cukrzycy i innych chorób u ankietowanych

osób dokonano na podstawie badań

lekarskich.

Warunkiem zakwalifikowania do badań

było uczestnictwo w zajęciach ruchowych, które

stanowiły integralną część wspomnianego

programu Promocji Zdrowia. Wśród ankietowanych

było 65 osób, w tym 48 kobiet i 17

mężczyzn, w wieku od 49 do 81 lat. Duża rozpiętość

wiekowa w grupie nie ma istotnego znaczenia

dla przeprowadzonego sondażu. Wszyscy

bowiem badani to osoby, które swobodnie

dysponują swoim budżetem czasu. Ich dane demograficzne

zostały przedstawione w tab. 1.

Wyniki

Program Promocji Zdrowia „Jak żyć z cukrzycą”

zawiera harmonogram, w którym aktywność ruchowa

– rekreacyjna prowadzona jest do czterech

razy w tygodniu. Sytuacja społeczno-

-ekonomiczna polskiego społeczeństwa jest

ciągle jeszcze dużą barierą utrudniającą systematyczne

uczestnictwo w rekreacji i w konsekwencji

hamującą istotną zmianę zachowań codziennych

(stylu życia). Zapewne dlatego

w grupie badanej znalazło się jedynie 8 osób

czynnych zawodowo (6 pracowników umysłowych,

2 fizycznych). Grupa ta stanowi tylko 12%

badanych, osoby niepracujące zawodowo to 6%

(4 osoby), w dużej mierze przeważają emeryci

i renciści – aż 82%, czyli 53 osoby (ryc. 1).

W tab. 1 przedstawiono również procentowe

rozkłady dotyczące wykształcenia osób badanych.

Wykazano, że osoby z wykształceniem

wyższym i średnim stanowiły

przeważającą liczbę ankietowanych, aż 97%

(63 osoby), a tylko 3% (2 osoby) posiadały

wykształcenie podstawowe. Tak liczna grupa

osób z wykształceniem wyższym i średnim

może wskazywać na to, iż w kreowaniu zdrowego

stylu życia znaczącą rolę odgrywa świadomość.

Ważna jest tu zwłaszcza wiedza na

temat zdrowia i choroby, stąd w algorytmach

postępowania leczniczego cukrzycy tak często

podkreśla się wagę edukacji pacjentów.


30

ROZPRAWY NAUKOWE

AWF WE WROCŁAWIU 2010, 30

w. michalczak, j. jachacy

Styl życia chorych na cukrzycę

Ryc. 1. Aktywność zawodowa badanych

Warunkiem skuteczności walki z cukrzycą

jest także komfort i poczucie bezpieczeństwa

ekonomicznego. Niestety, tylko 1% (1 osoba)

badanych wypowiada się o swojej sytuacji finansowej

jako bardzo dobrej i 19% (12 osób) jako

dobrej. Najliczniej reprezentowane są osoby mające

sytuację finansową zadowalającą – 44% (29

osób). Przykry jest fakt, że liczną grupę stanowią

ankietowani, którzy przedstawili swoją sytuację

finansową jako niezadowalającą – 31% (20 osób)

i bardzo złą – 5% (3 osoby). Tym większego znaczenia

nabiera również to, że udział w proponowanym

programie zajęć jest nieodpłatny (projekt

jest finansowany w największej części ze środków

Urzędu Miasta Wrocławia).

Część druga kwestionariusza ankiety dotyczyła

zagadnień związanych ze stanem

zdrowia grupy badanej. Wyniki badań ukazują,

że ankietowani – 57% (37 osób) chorują

na cukrzycę typu 2 od 3 do 32 lat. Osoby te

szczególnie zwracają uwagę na stężenie cukru

we krwi, badając go samodzielnie kilka

razy w ciągu dnia, systematycznie (ok. 3 razy

dziennie). W tabeli 2 zawarto dane o tym, jak

często badani wykonują pozostałe, ważne dla

ich zdrowia badania.

Cukrzyca typu 2 bardzo często rozpoznawana

jest przypadkowo, np. podczas badań

wykonywanych z powodu innych dolegliwości.

Osoby z nierozpoznaną przez lata tą chorobą

narażone są na poważne dla zdrowia powikłania

przewlekłe. Na podstawie zebranych

danych można wywnioskować, że badani są

w pełni świadomi znaczenia i zdyscyplinowani

w konieczności wykonywania badań

kontrolnych.

Do najczęstszych schorzeń, na które uskarżają

się badani, należą: cukrzyca 56,9% (37

osób), podwyższone stężenie cholesterolu

55,3% (36 osób) i nadciśnienie tętnicze 50,7%

(33 osoby). Kolejną grupę stanowią choroby

serca lub naczyń krwionośnych 35,4% (23

osoby) i choroby oczu 33,8% (22 osoby).

W mniejszym stopniu ankietowani uskarżają

się na choroby tarczycy 18,5% (12 osób), częste

bóle głowy 9% (9 osób), choroby nerek 8%

(8 osób) i ostry ból w klatce piersiowej po intensywnym

wysiłku 5% (3 osoby).

Odpowiedzi

Tab. 2. Jak często ankietowani poddają się badaniom kontrolnym

Badania

okulistyczne

Badania

morfologiczne

Badania

wydolności

nerek

Badania

EKG

Pomiar glukozy

we krwi

(w przychodni)

N % N % N % N % N %

Dwa razy w roku 13 20 21 32 13 20 17 26 13 20

Raz w roku 35 54 35 54 26 40 38 59 23 35

Częściej 13 20 7 11 4 6 4 6 13 20

Nie wykonuję badań 3 5 2 3 22 34 5 8 12 19

Brak danych 1 1,0 – – – – 1 1,0 4 6,0


w. michalczak, j. jachacy

ROZPRAWY NAUKOWE

Styl życia chorych na cukrzycę 2010, 30 AWF WE WROCŁAWIU 31

Ryc. 2. Czynniki wpływające na zdrowie w opinii badanych (liczba wskazań)

Zdrowie jest niepodważalnie jedną z największych

wartości naszego życia. Aby cieszyć

się pełnią życia, należy uświadomić sobie,

jakie czynniki mają istotny wpływ na

zdrowie i na co zwrócić szczególną uwagę.

Żyje nam się łatwiej, jeśli odżywiamy się prawidłowo,

ćwiczymy, relaksujemy się, nie palimy

papierosów.

Do najważniejszych czynników, które

zdaniem ankietowanych w największym

stopniu decydują o stanie zdrowia, należą:

aktywność ruchowa (58 osób), prawidłowe

odżywianie się (48 osób), dobra opieka medyczna

(32 osoby), stres (21 osób), uwarunkowania

genetyczne (16 osób), brak pracy

(5 osób), zanieczyszczone środowisko oraz

nadużywanie używek (po 1 osobie) (ryc. 2).

Duży wynik, jaki otrzymała w tej ocenie aktywność

fizyczna, jest z pewnością odzwierciedleniem

edukacji i uczestnictwa badanych

osób właśnie w opisywanym programie

rekreacyjnym.

Cukrzyca należy do chorób, które wymagają

szeroko rozumianej edukacji osób chorych

i zagrożonych tą chorobą. Na ryc. 3 zaznaczono

źródła, z których badani czerpią

swoją wiedzę diabetologiczną. Do najpopularniejszych

należą: prasa (w tym przede wszystkim

czasopismo „Diabetyk”) – 30% (29 osób),

książki o tematyce diabetologicznej 27% (27

osób), lekarz i media 14% (28 osób razem),

inne, czyli od rodziny, podczas szkoleń dla

chorych na cukrzycę i indywidualnych konsultacji

w kafejce internetowej „Novowecafe”

– 9% (9 osób). Najrzadziej zasięgają informacji

od pielęgniarki 6% (6 osób). Niewielki

udział w zaspokajaniu potrzeb wiedzy przez

pielęgniarki jest pewnym zaskoczeniem, bo-

Ryc. 3. Z jakich źródeł badani czerpią informacje

na temat łagodzenia objawów choroby


32

ROZPRAWY NAUKOWE

AWF WE WROCŁAWIU 2010, 30

w. michalczak, j. jachacy

Styl życia chorych na cukrzycę

wiem integralną częścią omawianego projektu

są punkty edukacyjne prowadzone w przychodniach

rejonowych właśnie przez przeszkolone

pielęgniarki.

W części kwestionariusza weryfikującej

styl życia badanych zamieszczono pytania dotyczące:

aktywności fizycznej badanych, sposobu

odżywiania się, reagowania na stresy

i uzależnień.

Podstawowym warunkiem zakwalifikowania

się do badań było uczestnictwo w zajęciach

rekreacyjnych, które obejmowały gimnastykę

przy muzyce lub zajęcia na basenie. Należy

przy tym zaznaczyć, że badani systematycznie

brali w nich udział najdłużej przez 8 lat, a najkrócej

miesiąc. Ryc. 4 ilustruje, w jakich formach

aktywności fizycznej najliczniej uczestniczą

osoby grupy badanej.

Analizując powyższe wyniki, należy

stwierdzić, że najpopularniejszymi formami

aktywności fizycznej uprawianymi w czasie

wolnym przez badanych są: gimnastyka przy

muzyce – 42% (65 osób) i spacerowanie – 32%

(49 osób). Natomiast tylko 11% (17 osób) korzysta

z zajęć na basenie, 9% (14 osób) jeździ

na rowerze, 6% (10 osób) uprawia gimnastykę

przy muzyce w domu, tańczy lub zajmuje się

uprawą ogródka.

Zastanawiający jest fakt, że tak mało osób

uczestniczy w proponowanych zajęciach rekreacyjnych

na basenie. Podstawowym powodem

może być zła sytuacja finansowa – aż

36% ankietowanych (23 osoby). Dodać należy,

że zajęcia na sali są dla uczestników bezpłatne,

a na basenie uczestnicy muszą zapłacić

8,00 zł (koszt wejścia na basen).

Ważnym elementem jest również częstotliwość

uczestnictwa w rekreacji. Chorym zaleca

się, by podejmowali aktywność rekreacyjną

3–5 razy w tygodniu przez 20–60 minut. Analizując

wyniki badań własnych, zauważamy,

że 58% badanych (38 osób) uprawia aktywność

fizyczną 4–3 razy w tygodniu, 23%

(15 osób) 2 razy, 14% (9 osób) 5 i więcej, a 5%

(3 osoby) aktywność fizyczną uprawia tylko

raz w tygodniu (ryc. 5). Z kolei ryc. 6 przedstawia

liczbę godzin w tygodniu przeznaczonych

przez ankietowanych na aktywność fizyczną.

Największą część swojego czasu

wolnego (więcej niż 5 godzin w tygodniu) po-

Ryc. 4. Formy aktywności fizycznej stosowane

przez badanych w czasie wolnym

Ryc. 5. Ilość czasu poświęcanego przez badanych

na aktywność fizyczną w ciągu dnia


w. michalczak, j. jachacy

ROZPRAWY NAUKOWE

Styl życia chorych na cukrzycę 2010, 30 AWF WE WROCŁAWIU 33

Ryc. 6. Liczba godzin w tygodniu poświęconych

przez badanych na aktywność fizyczną

Ryc. 7. Sposoby spędzania przez badanych

czasu wolnego w soboty i niedziele

święca na różne formy aktywności 14% badanych

(9 osób). Pozytywnym zjawiskiem jest

również to, że w sumie aż 59% (37 osób) przeznacza

na aktywność 2–5 godzin w tygodniu.

Jednak 17% (11 osób) nie stosuje się do powyższych

zaleceń, przeznaczając na aktywność

fizyczną tylko 1–2 godziny w tygodniu.

W kolejnym pytaniu „Czy chciałaby Pani/

Pan przeznaczyć większą niż dotąd część swojego

czasu wolnego na aktywność fizyczną”

aż 73% respondentów (46 osób) odpowiedziało

twierdząco, a tylko 27% (17 osób) nie wyraziło

zainteresowania zwiększeniem tego limitu.

W soboty i niedziele, dni wolne od pracy,

zazwyczaj mamy więcej czasu wolnego. Ryc.

7 obrazuje, w jaki sposób badani wykorzystują

swój czas wolny podczas weekendu.

Jak stwierdzono, aż w 58% ankietowani realizują

bierny model spędzania czasu wolnego

w weekendy, przeznaczając go na: oglądanie

TV (23%), czytanie książek lub prasy (21%),

inne (6%), wyjście do kina, teatru, muzeum

(5%) i korzystanie z komputera (3%). Natomiast

42% wykorzystuje czas wolny na aktywność

fizyczną: spacer (24%), uprawa ogródka

(12%) i jazda na rowerze (6%). Jest to być może

dowód na to, że znacznie trudniej jest samo-

dzielnie zorganizować sobie aktywne formy

spędzania czasu wolnego (ryc. 7).

Ważną pozycję w ocenie stylu życia w prezentowanym

kwestionariuszu zajęły pytania

dotyczące sposobu odżywiania się. W odniesieniu

do cukrzycy jest to szczególnie uzasadnione,

dieta bowiem poza wpływem na masę

ciała decyduje również bezpośrednio o dynamice

przemian metabolicznych (podobnie jak

wysiłek fizyczny).

Podstawową, niezbędną zasadą dietetyczną

dla chorych na cukrzycę typu 2 jest zachowanie

w diecie właściwego doboru podstawowych

składników pokarmowych: węglowodanów,

które powinny dostarczać 50–60% wartości

energetycznej diety, tłuszczów (20–30%) i białka

(10–20%). W związku z tym należy unikać

diet wysokobiałkowych i tłustych. W diecie

cukrzycowej powinno wystrzegać się również

cukrów prostych, które są szybko wchłaniane

z przewodu pokarmowego (glukoza, fruktoza,

sacharoza, laktoza), a jeść raczej produkty zawierające

wielocukry – węglowodany (m.in.

skrobię), w postaci ciemnego pieczywa, kasz,

makaronu, ziemniaków oraz dużej porcji warzyw

i owoców. Należy przy tym wystrzegać

się widocznego i niewidocznego tłuszczu w po-


34

ROZPRAWY NAUKOWE

AWF WE WROCŁAWIU 2010, 30

w. michalczak, j. jachacy

Styl życia chorych na cukrzycę

karmach, przestrzegać spożywania produktów

odtłuszczonych (mleka, serów itp.) lub chudych

(wędlin, mięsa itp.). Ponadto z pożywieniem

powinny być dostarczone wszystkie niezbędne

dla organizmu składniki, takie jak witaminy

i składniki mineralne, pierwiastki śladowe,

włóknik pokarmowy, tak aby dodatkowo nie

zażywać tabletek z witaminami, solami mineralnymi

i innymi suplementami.

Analizując wyniki zamieszczone w części

kwestionariusza oceniającej sposób odżywiania

się, można zdecydowanie ocenić, iż badani

mają podstawową wiedzę na temat zasad stosowania

diety, a zachowanie stylu życia obejmującego

trwałą zmianę złych nawyków żywieniowych

nie sprawia im trudności.

W okresie przeprowadzania badań 52%

ankietowanych (34 osoby) deklarowało, że

stosowało dietę (ryc. 8), najczęściej od momentu

pojawienia się choroby. W komponowaniu

swojej diety szczególną uwagę zwracano

na ilościowe ograniczanie tłuszczów

zwierzęcych (wystrzeganie się smażonego

mięsa) i cukrów prostych, a spożywanie dużych

ilości warzyw i owoców.

Jak przedstawia tabela 3, 33% ankietowanych

(21 osób) spożywa cukry proste bardzo

rzadko (okazjonalnie) lub w ogóle, odpowiednio

76% (50 osób) i 53% (31 osób) codziennie

spożywa owoce i warzywa. Natomiast jakościowe

spożycie węglowodanów, tłuszczów

i białek przedstawia się następująco: 66% ankietowanych

(43 osoby) spożywa pieczywo

jasne i ciemne w podobnych proporcjach, 63%

(47 osób) zdecydowanie wybiera produkty

Ryc. 8. Czy w obecnym stylu życia

badani stosują dietę

mięsne w postaci chudych ryb, chudych wędlin

i kurczaków bez skóry, a 69% badanych

(45 osób) spożywa tłuszcze (smalec, masło,

margaryna, oleje) w ilości mniejszej niż dwie

łyżeczki dziennie. Zdecydowanie jest to imponujący

wynik. Niekorzystne jest jednak to, że

aż 64% respondentów (45 osób) spożywa sól

kuchenną dość często w niewielkich ilościach,

a tylko 28% (18 osób) soli potrawy rzadko,

a 8% w ogóle. W tym przypadku widoczna jest

różnica w stosunku do zalecanych ilości soli

kuchennej. Polski Zespół ds. Realizacji Narodowego

Programu Zwalczania Cukrzycy

wskazuje na ograniczanie spożycia soli do 6 g

dziennie, ponieważ produkt ten zwiększa

prawdopodobieństwo występowania nadciśnienia

tętniczego, a osoby chore na cukrzycę

są na nie szczególnie podatne [3].

Spożywanie posiłków systematycznie o tej

samej porze deklaruje 63% ankietowanych (41

Rodzaj produktu

Tab. 3. Ilość spożywanych przez osoby z grupy badanej słodyczy, owoców i warzyw*

codziennie

Częstotliwość spożywania

2–3 razy

w tygodniu

raz w tygodniu

rzadziej

N % N % N % N %

Słodycze 12 18 20 31 12 18 21 33

Owoce 50 76 11 17 1 2 3 5

Warzywa 31 53 21 32 6 9 4 6

* Ankietowani często wskazywali więcej niż jedną odpowiedź, dlatego suma liczby wyborów jest większa od liczby

badanych, a procent naliczono w stosunku do wszystkich wskazań.


w. michalczak, j. jachacy

ROZPRAWY NAUKOWE

Styl życia chorych na cukrzycę 2010, 30 AWF WE WROCŁAWIU 35

osób), a aż 70% (45 osób) dodatkowo potwierdza,

że konsumuje potrawy powoli, w skupieniu.

Zgodnie z zasadami dietetycznymi 46% badanych

(30 osób) spożywa 5–6 posiłków dziennie,

jednak duża liczba ankietowanych nie przestrzega

tej reguły – w sumie 54% (35 osób) (ryc. 9).

Nie jest to wynik zadowalający, gdyż w większości

grupę badaną stanowią emeryci i renciści

(82%), osoby nieczynne zawodowo, dysponujące

przecież dużą ilością wolnego czasu.

W przeprowadzonym wywiadzie kwestionariuszowym

w ocenie stylu życia badanych

podjęto również kwestie chorobotwórczej roli

stresu. W aspekcie fizjologicznym „stres jest to

nadmierna reakcja organizmu na jakiekolwiek

obciążenia, obejmująca zmiany neurohormonalne”.

Określenie „nadmierne reakcje” jest rozumiane

jako reakcje nieadekwatne w stosunku

do bodźca (stresora) oraz do możliwości wykorzystania

tych reakcji przez organizm. Stresorem

może być każdy czynnik środowiska zewnętrznego,

wywołujący zakłócenie w środowisku

wewnętrznym organizmu (zaburzenie

homeostazy). W prezentowanym opracowaniu

określenia stres używa się w odniesieniu do obciążeń

czynnikami psychicznymi, emocjonalnymi,

społecznymi i neurowegetatywnymi.

Z punktu widzenia zmian patologicznych wywołanych

stresem, największym zagrożeniem

dla zdrowia i życia są zaburzenia w układzie

krążenia (wzrost częstości skurczów serca, podwyższenie

ciśnienia krwi), zaburzenia gospodarki

lipidowej (wzrost stężenia wolnych kwasów

tłuszczowych, trójglicerydów i cholesterolu)

[13]. Wydzielanie insuliny ulega zmniejszeniu,

a ponadto pojawia się oporność tkanek na działanie

insuliny. Istotny jest fakt, iż cukrzycotwórcze

działanie kortyzolu (jednego z glikokortykoidów)

ulega szczególnemu nasileniu

w stanie stresu. Stres może wówczas ujawnić

także cukrzycę utajoną [6].

W części ankiety „umiejętność radzenia

sobie ze stresem” zamieszczono między innymi

pytania o sposób wyrażania emocji, umiejętność

koncentracji, jakość snu, świadome

metody redukcji stresu.

U większości badanych – 71% (46 osób)

świadomość stresu wywołuje reakcje pozytywne

– mobilizuje do działania. Jednak 29%

(19 osób) pod wpływem tego czynnika przeżywa

silne napięcia emocjonalne, reagując nań

lękiem lub załamując się (ryc. 10).

Zatrważające jest to, iż 43% (28 osób) nic

w takiej sytuacji nie robi, biernie się temu pod-

Ryc. 9. Liczba posiłków spożywanych przez

badanych w ciągu dnia

Ryc. 10. Wpływ stresu na osoby z grupy badanej


36

ROZPRAWY NAUKOWE

AWF WE WROCŁAWIU 2010, 30

w. michalczak, j. jachacy

Styl życia chorych na cukrzycę

przywrócić organizmowi poziom pełnej dyspozycji

fizycznej i psychicznej.

Brak możliwości realizacji obranych sobie

celów u większości respondentów ma podłoże

finansowe. Sytuacja ta objawia się w wyrażanych

opiniach na temat obecnego życia ankietowanych:

70% (46 osób) uważa swoje życie

za przeciętne, 22% (14 osób) ocenia je jako

ciekawe i urozmaicone, a 8% (5 osób) wypowiada

się o swoim życiu jako smutnym i nudnym

(ryc. 12).

Ryc. 11. Sposoby radzenia sobie ze stresem

przez badanych

daje, 11% (7 osób) spożywa słodycze, a tylko

17% (11 osób) stosuje metody relaksacji. Innych

sposobów walki ze stresem (spacer, sen,

modlitwa, słuchanie spokojnej muzyki) próbuje

29% badanych (19 osób) (ryc. 11).

Spośród ankietowanych 50% (32 osoby)

stwierdza, iż często denerwuje się w nieoczekiwanych

sytuacjach. Natomiast 31% (20

osób) wykazuje zdenerwowanie w wyniku

oczekiwania na coś. 52% badanych (42 osoby)

ma pewne trudności z koncentracją lub często

się rozprasza, a tylko 35% (23 osoby) potrafi

zawsze łatwo skupić swoją uwagę na wykonywanej

czynności.

Częste sytuacje stresowe przekładają się na

jakość snu. Odpowiedzi badanych potwierdzają

tę tezę – aż 34% ankietowanych (22 osoby)

ma trudności z zasypianiem, a ich sen jest niespokojny.

Również duża liczba respondentów

– 40% (26 osób) – stwierdza, że ich jakość snu

nie jest zadowalająca („czasami spokojny

i głęboki”). Jest to sytuacja zaskakująca, ponieważ

badani znaczną część swojego czasu

wolnego poświęcają na aktywność fizyczną,

której naturalnym efektem jest zmęczenie.

Aby przywrócić homeostazę (równowagę), organizm

domaga się odpoczynku, w tym jednej

z jego najważniejszych form – snu – w którego

trakcie zachodzi wiele czynności mających

Ryc. 12. Nastawienie osób z grupy badanej

do obecnego życia

Cukrzyca stawia chorych w wielu trudnych

sytuacjach, często ograniczając ich dotychczasowy

styl życia. Z wypowiedzi badanych wynika,

że trudności, jakie napotykają podczas

choroby, to przede wszystkim: życie pod kontrolą,

ciągłe zażywanie leków i reżim dietetyczny

(75% badanych). W 11% jest to rezygnacja

z dotychczasowych nawyków, a od 4 do

6% kłopotliwe zabiegi, duże koszty leczenia

i życie pełne ograniczeń (ryc. 13).

Wypowiedzi osób badanych wskazują, że

czują się przytłoczone nadmiarem obowiązków

wynikających z kontroli choroby.

Osoby, które dobrze radzą sobie w sytuacjach

trudnych, są pogodzone z faktem choroby

i przejawiają pozytywne nastawienie do


w. michalczak, j. jachacy

ROZPRAWY NAUKOWE

Styl życia chorych na cukrzycę 2010, 30 AWF WE WROCŁAWIU 37

Ryc. 13. Trudności, z jakimi badani spotykają się

podczas choroby

przyszłości, aktywnie uczestniczą w walce

z chorobą. Do najczęściej stosowanych sposobów

radzenia sobie w chorobie ankietowani

zaliczają: aktywność fizyczną (24%), zdobywanie

wiedzy o chorobie (20%), akceptację

choroby (18%), zmianę stylu życia, zwłaszcza

nawyków żywieniowych (17%) i współpracę

ze służbą zdrowia (12%). Najrzadziej

pojawiały się odpowiedzi dotyczące poszukiwania

wsparcia w religii, próby opanowania

negatywnych emocji i zajmowania się rzeczami

przynoszącymi relaks (od 4 do 2%)

(ryc. 14).

Reasumując, stwierdzić można, że cukrzyca

oprócz dolegliwości fizycznych niesie ze

sobą wiele problemów psychologicznych. Ciągła

obserwacja stanu zdrowia daje poczucie

dyskomfortu, powoduje zniechęcenie u badanych

perspektywami rozwoju choroby i problemami

ewentualnego leczenia.

Ocenę stylu życia w zastosowanym kwestionariuszu

kończy część pytań poświęcona

uzależnieniom. Nikotyna, nadmierna ilość

kofeiny, alkohol czy nadużywanie leków należą

do najpoważniejszych czynników ryzyka

wielu chorób. U chorych na cukrzycę szczególnie

istotne jest szkodliwe działanie tych

czynników zarówno na przemianę materii,

jak i ich bezpośredni wpływ aterogenny

i neuropatyczny.

Palenie papierosów powinno być bezwzględnie

wykluczone w stylu życia chorych

na cukrzycę. Stwierdzono bowiem, iż u tych

osób, jeśli nawet papierosów nie palą, częściej

rozwija się miażdżyca, której konsekwencją jest

wiele chorób serca i naczyń. Tak więc, jeśli osoba

chorująca na cukrzycę pali papierosy, to ryzyko

wystąpienia choroby wieńcowej, zawału

serca, nagłego zgonu, miażdżycy zrostowej tętnic

kończyn dolnych, udaru mózgu jest wielokrotnie

większe. Jak przedstawia ryc. 15, 92%

ankietowanych wystrzega się nałogu, jakim jest

palenie tytoniu. Zadowalający jest fakt, że ponad

połowa badanych – 54% (35 osób) nigdy

nie sięgnęła po papierosa, 20% (13 osób) pozbyło

się nałogu 11 lat temu lub wcześniej,

a 18% (12 osób) 5–10 lat nie pali tytoniu. Tylko

5% (3 osoby) nie pozbyło się tego nałogu.

Ryc. 14. Sposoby radzenia sobie w chorobie (cukrzyca) przez badanych [%]


38

ROZPRAWY NAUKOWE

AWF WE WROCŁAWIU 2010, 30

w. michalczak, j. jachacy

Styl życia chorych na cukrzycę

Ryc. 15. Stosunek badanych

do palenia papierosów

Ryc. 16. Dzienne spożycie przez badanych

napojów zawierających kofeinę

Z danych, które dotyczyły kontaktu z osobami

palącymi w środowisku rodzinnym lub

zawodowym, wynika, że 76% (50 osób) mieszka

z osobami niepalącymi, 22% (14 osób)

z osobą palącą przez 2 lata lub dłużej, a 2%

(1 osoba) pracuje wśród palaczy przez 2 lata

lub dłużej.

Na pytanie dotyczące ilości spożywanych

napojów zawierających kofeinę 66% (43 osoby)

ankietowanych odpowiedziało, iż wypija

jedną (lub mniej) filiżankę kawy dziennie,

25% (16 osób) spożywa dwie lub trzy filiżanki

dziennie, 6% (4 osoby) w ogóle nie pije napojów

zawierających kofeinę, a tylko 3% (2 osoby)

wypija cztery lub więcej filiżanek kawy

dziennie (ryc. 16).

Stosunek grupy badanej do spożywania napojów

alkoholowych pokazano na ryc. 17. Jak

można zauważyć, 56% (37 osób) badanych

spożywa napoje alkoholowe w dozwolonej ilości,

czyli jeden drink zawierający 15 g czystego

alkoholu dziennie lub rzadziej, 42% (27 osób)

w ogóle nie pije napojów alkoholowych, a 2%

(1 osoba) przyznaje, że pije więcej niż jeden

drink dziennie.

Ryc. 17. Ilość spożywanych przez badanych

napojów alkoholowych

Należy wyjaśnić, że zgodnie z aktualnymi

publikacjami umiarkowane spożycie alkoholu

może zwiększać stężenie „dobrego cholesterolu”

(frakcji HDL) i wpływa na obniżenie cholesterolu

LDL. Alkohol w korzystny sposób

oddziałuje na procesy biochemiczne związane

z krzepnięciem krwi, przeciwdziałając tworze-


w. michalczak, j. jachacy

ROZPRAWY NAUKOWE

Styl życia chorych na cukrzycę 2010, 30 AWF WE WROCŁAWIU 39

niu się zakrzepów, złożonych z płytek krwi

i fibryny. Zwiększa także stężenie substancji

hamującej krzepnięcie krwi (prostacykliny)

i enzymu rozpuszczającego skrzepliny (aktywator

plazminogenu). Ochronny wpływ alkoholu

przed chorobą wieńcową jest wyraźniejszy

u osób z cukrzycą w porównaniu z osobami

zdrowymi. Wynika to z faktu, że u chorych na

cukrzycę częściej współistnieją zaburzenia lipidowe

krzepnięcia krwi oraz inne powikłania

związane z rozwojem przedwczesnej miażdżycy

[17]. Analizując uzyskane wyniki badań

własnych, stwierdzić należy, że również i w tej

kwestii chorzy właściwie stosują zalecenia

medyczne.

Uświadomienie sobie przez ankietowanych

negatywnych skutków palenia papierosów,

spożywania w nadmiernych ilościach napojów

alkoholowych i napojów zawierających kofeinę

w pełni odzwierciedlają wyniki badań.

Można stwierdzić, iż konsekwencje, jakie niesie

za sobą nieprzestrzeganie zaleceń dotyczących

wymienionych nałogów, są doskonale

znane wśród osób grupy badanej.

Jak wiadomo, charakterystyczną cechą starzenia

się jest stopniowa utrata zdolności przystosowywania

się do zmian środowiska zewnętrznego.

Stąd też nowo wykryta choroba

i dolegliwości z nią związane stwarzają ludziom

w sędziwym wieku o wiele większe

problemy niż młodym. W toku badań nad stylem

życia osób chorych na cukrzycę typu 2

i zagrożonych tą chorobą stwierdzono, że osoby

biorące w nich udział (średnia wieku 63,1

roku) są zdyscyplinowane i konsekwentne w

realizacji stylu życia odpowiedniego dla ich

zdrowia.

Dyskusja

Potrzebę intensyfikacji metod leczenia cukrzycy

postulują najpoważniejsze ośrodki zajmujące

się tą chorobą. Głównym kierunkiem

poszukiwania nowych metod jest przede

wszystkim intensyfikacja insulinoterapii oraz

wprowadzanie nowych generacji leków hipoglikemizujących.

Potwierdzeniem takiego kierunku

są zakończone w 1993 r. w USA wieloośrodkowe,

randomizowane badania Diabetes

Control and Complication Trial [za: 18].

W programie tym uczestniczyło 1441 chorych

na cukrzycę, a czas obserwacji wynosił 6,5

roku. Wyniki badań dowiodły, że intensywna

insulinoterapia pozwala nie tylko na bardzo

dobre wyrównanie cukrzycy, ale także – co

jest niezwykle istotne – na znaczne ograniczenie

i opóźnienie wystąpienia powikłań naczyniowych.

Wyniki te, choć zebrane dla cukrzycy

typu 1, mogą odnosić się przez ekstrapolację

do cukrzycy typu 2 (do tej pory nie przeprowadzono

prób na podobną skalę w tej grupie chorych).

Jednakże u chorych na cukrzycę typu 2,

zwłaszcza w starszym wieku – z obniżonym

progiem odczuwania hipoglikemii (neuropatią),

z licznymi współistniejącymi schorzeniami

oraz mających znaczne trudności

w przestrzeganiu i realizowaniu skomplikowanych

zaleceń – możliwości intensyfikacji leczenia

hipoglikemizującego są znacznie ograniczone.

Należy również pamiętać o tym, że

także w badaniach nad stosowaniem hipoglikemizujących

leków doustnych wykazano

wiele skutków ubocznych, przeciwwskazań

i ograniczoną w czasie skuteczność. Podobne

uwagi można kierować do metod farmakologicznego

obniżania masy ciała. Przedstawione

poważne ograniczenia w stosowaniu intensywnej

farmakoterapii skłaniają do poszukiwań

innych, uzupełniających metod leczenia.

Omówione w tej pracy badania potwierdziły

możliwość zastosowania systematycznej

aktywności ruchowej jako środka w kształtowaniu

prozdrowotnych zachowań i stylu życia

osób chorych na cukrzycę typu 2. Zastosowana

w badaniach własnych metoda treningu

zdrowotnego, oparta na programie autorskim,

jest układem organizacyjno-metodycznym zapewniającym

bezpieczne i efektywne wykorzystanie

zwiększonej aktywności fizycznej

w terapii cukrzycy, profilaktyce powikłań

cukrzycowych oraz redukcji wielu czynników

ryzyka – ich ilości i jakości. Wykorzystanie

pracy mięśniowej jest oprócz terapii farmaceutycznej

i diety ważnym elementem algorytmu

leczenia cukrzycy typu 2. Wykorzystanie rekreacyjnego

treningu zdrowotnego może być


40

ROZPRAWY NAUKOWE

AWF WE WROCŁAWIU 2010, 30

w. michalczak, j. jachacy

Styl życia chorych na cukrzycę

jednym z zasadniczych czynników kreowania

właściwej postawy wobec choroby, samokontroli,

podnoszenia jakości życia i zachowania

zdrowia. Cukrzyca jest wprawdzie chorobą

ciężką, prowadzącą często do śmierci, lecz

jednocześnie uważa się, że możliwe jest osiągnięcie

w cukrzycy zdrowia – zdrowia uwarunkowanego.

Do jego osiągnięcia niezbędny jest

zdrowy styl życia, którego elementami, szczególnie

ważnymi w tym kontekście, są: redukcja

lub utrzymanie należnej masy ciała, stosowanie

właściwej diety cukrzycowej (ilościowo

i jakościowo), wykluczenie nałogów (palenia

tytoniu, nadużywania alkoholu, kawy, mocnej

herbaty, nadużywania leków), redukcja stresu

(właściwy stosunek do siebie, własnej choroby,

do innych ludzi), a zwłaszcza systematyczna

i właściwie dobrana aktywność fizyczna.

Samo uprawianie rekreacji, choć bezpośrednio

nie wpływa na redukcję wymienionych

czynników ryzyka, może być niezależnym,

istotnym czynnikiem wspomagającym zachowania

prozdrowotne [10, 12]. Jak wykazano

w badaniach, wprowadzenie systematycznej

aktywności ruchowej może w istotny sposób

wpływać na zmianę i ocenę stylu życia, a w dalszych

prognozach i oczekiwaniach wydłużać

okres życia oraz podnosić jego jakość [21].

Zastosowany w opisanym eksperymencie

program treningu zdrowotnego dla osób chorych

na cukrzycę typu 2 w ogólnych założeniach

jest zgodny z zaleceniami dotyczącymi

programowania takiej formy zajęć [5, 20].

Podstawową wadą przedstawianych w dostępnym

piśmiennictwie opisów zdaje się być zbyt

duża doza uogólnień i brak pogłębionych badań

w tym zakresie. Problem doboru właściwych

form i obciążeń w leczniczych ćwiczeniach

rekreacyjnych jest zresztą postrzegany

także przez innych autorów [16, 23]. Fakty

ukazują jednak co innego. Z badań nad uczestnictwem

w kulturze fizycznej społeczeństwa

polskiego przeprowadzonych i opracowanych

w Wydziale Ochrony Zdrowia, Kultury Fizycznej

i Turystyki oraz w Departamencie

Warunków Życia Głównego Urzędu Statystycznego

w Warszawie wynika, że wśród badanych

(11 354 osób w wieku 40 lat i więcej)

28,2% zadeklarowało, że w analizowanym

okresie (od 1.10.1998 do 30.09.1999) uczestniczyło

w rekreacji ruchowej (choćby sporadycznie

lub okazjonalnie), 24,9% stwierdziło,

że robiło to wcześniej (przed wspomnianym

okresem), a pozostali (46,9% badanych) odpowiedzieli,

że nigdy nie brali udziału w zajęciach

sportowo-rekreacyjnych. Należy wspomnieć

przy tym, że do zajęć rekreacyjnych

zaliczono także brydża, szachy i gry świetlicowe

(gry bardzo często deklarowane przez osoby

starsze). Najwyższe odsetki uczestników

rekreacji zanotowano (co oczywiste) w grupach

wiekowych 10–14 (64,7%) i 15–19 lat

(54,5%), 20–24 lat (34,2%), 50–54 lat (12,7%)

i wśród osób 75-letnich i starszych (4,2%)

[22]. Często w odpowiedziach jedyną liczącą

się formą wymienianą przez respondentów

było spacerowanie (łączone z drogą do pracy

i zakupami), a tak realizowana aktywność fizyczna

nie mieści się w zasadzie w żadnych

zalecanych normach fizjologicznych dotyczących

oddziaływania bodźcowego. Dodatkowym

niesprzyjającym czynnikiem w systematycznym

stosowaniu spacerów i jazdy na

rowerze jest również pogoda warunkująca

w istotny sposób komfort i bezpieczeństwo

podczas uprawiania form rekreacji.

Wśród argumentów, które decydowały

o wyborze zaproponowanej w eksperymencie

formy aktywności, uczestnicy wymieniali:

grupowy charakter zajęć (grupa była koedukacyjna)

oraz nieumiejętność podejmowania

ćwiczeń samodzielnie (brak wystarczającej

mobilizacji, nieznajomość właściwych ćwiczeń).

W wywiadzie osoby z grupy badanej

przyznawały, że w okresie przerw (świąt, ferii,

długich weekendów) ich aktywność znacznie

malała.

Główną przyczyną, która zaważyła na decyzji

podjęcia przedstawionego kierunku badań,

był brak w dostępnej literaturze fachowej

szczegółowych opisów i programów zajęć kinezyterapeutycznych

dla chorych na cukrzycę

typu 2. Zwraca również uwagę znaczna różnica

poglądów na temat doboru metod i obciążeń

treningowych, które często bywają wręcz


w. michalczak, j. jachacy

ROZPRAWY NAUKOWE

Styl życia chorych na cukrzycę 2010, 30 AWF WE WROCŁAWIU 41

skrajne – od bezwarunkowego zakazu uprawiania

sportu w cukrzycy [7] po doniesienia

o zbyt małej efektywności stosowanych tradycyjnie

ćwiczeń bez obciążeń [8]. Jedną z przyczyn,

które zadecydowały o pracy nad programem

treningu zdrowotnego dla chorych na

cukrzycę typu 2, był również brak podobnych

(stałych) zastosowań kinezyterapii (poza

ośrodkami sanatoryjnymi) w strukturach powszechnej

opieki medycznej w Polsce.

Czynnikiem podnoszącym wartość wyników

opisanych badań jest fakt, że zostały one

przeprowadzone w naturalnych warunkach

i naturalnym środowisku życia chorych osób.

Wyniki badań realizowanych w sanatoriach

[18] często są niemożliwe do przeniesienia na

grunt codziennego życia pacjentów.

Wybór kwestionariusza do badania stylu

życia można również uznać za możliwie optymalny,

nie znaleziono bowiem w dostępnym

piśmiennictwie innych standaryzowanych metod

badania stylu życia osób chorych na cukrzycę

typu 2. Mimo że przyjęta po badaniach

wstępnych ankieta spełniała zakładane normy,

jej przystosowanie do specyfiki problemu

(zwłaszcza specyfiki grupy badanej) mogłoby

być większe. Na przykład w części dotyczącej

sposobu odżywiania się niewielka modyfikacja

pytań i ukierunkowanie ich w większym

stopniu na dietę cukrzycową (rodzaj i ilość

spożywanych cukrów, wymienniki węglowodanowe

– jednostki chlebowe) byłaby cennym

wskaźnikiem uzupełniającym ocenę. W pracach

nad modyfikacją opisanego testu należałoby

także punktację oceny aktywności fizycznej

wiązać nie tyle z wyborem formy

ćwiczeń fizycznych (gier, biegów, pływania),

ile z intensywnością podejmowanych wysiłków.

Wystarczająco precyzyjne i nieskomplikowane

jest użycie do takiej oceny pomiaru

wartości tętna (w badaniach własnych zastosowano

monitorowanie tętna podczas ćwiczeń),

wymaga to jednak najczęściej udziału trenera

lub instruktora, sprzętu (sporttestery) lub

znacznych umiejętności samokontroli i dużego

samozaparcia. Dostosowanie omawianego

kwestionariusza do potrzeb badań osób chorych

na cukrzycę powinno uwzględniać także

w większym stopniu samą rolę aktywności fizycznej,

adekwatnie do znaczenia aktywności

fizycznej w leczeniu cukrzycy i profilaktyce

powikłań tej choroby.

Wnioski

Na podstawie przedstawionych wyników badań

stwierdzono słuszność postawionej hipotezy,

iż udział osób w realizowanym przez

Akademię Wychowania Fizycznego programie

Urzędu Miasta Wrocławia pt. „Jak żyć

z cukrzycą” przynosi wymierne i możliwe do

oceny efekty w postaci zmian w zakresie stylu

życia.

Uzyskane dzięki badaniom naukowym odpowiedzi

na pytania badawcze wykazują, że

realizowany program jest istotnym i skutecznym

czynnikiem warunkującym prozdrowotne

sposoby zachowania.

1. Idea programu, jaką jest prowadzenie

aktywnego stylu życia, ma za zadanie

wskazać, iż zwiększony wysiłek fizyczny

jest jednym z czynników zmniejszających

ryzyko wystąpienia cukrzycy

typu 2 lub rozwoju dalszych powikłań

związanych z tą chorobą. Dzięki realizowanemu

programowi „Jak żyć z cukrzycą”

aktywność fizyczna stała się

głównym punktem spędzania czasu

wolnego osób grupy badanej w trakcie

tygodnia. W toku zajęć realizowane są:

gimnastyka przy muzyce, w której

uczestniczą wszyscy badani, oraz ćwiczenia

w wodzie na basenie – 9% (14

osób). Głównym powodem tak niskiej

frekwencji osób w zajęciach na basenie

są ograniczenia finansowe respondentów.

Do najliczniej stosowanych form

aktywności ruchowej podejmowanych

samodzielnie przez ankietowanych

w czasie wolnym należą: spacerowanie

– 32% (49 osób), jazda na rowerze – 9%

(14 osób), gimnastyka przy muzyce

w domu, taniec lub uprawa ogródka

– 6% (10 osób).

2. Większość odpowiedzi udzielanych

przez ankietowanych potwierdzała po-


42

ROZPRAWY NAUKOWE

AWF WE WROCŁAWIU 2010, 30

w. michalczak, j. jachacy

Styl życia chorych na cukrzycę

zytywny wpływ aktywnego stylu życia

na ich samopoczucie, lecz aż 58% z nich

nie potrafi samodzielnie zorganizować

form aktywności ruchowej podczas

weekendu. Sytuacja ta świadczy o niskiej

motywacji osób badanych lub braku

umiejętności podejmowania samodzielnych

starań w celu zaprojektowania

czasu wolnego tak, aby był on zgodny

z zaleceniami zdrowotnymi.

3. Posiadanie odpowiedniego poziomu

wiedzy na temat zasad dietetycznych

bezpośrednio znajduje zastosowanie

w życiu codziennym respondentów.

Modyfikacja stylu życia obejmująca

trwałą zmianę złych nawyków żywieniowych

nie sprawia ankietowanym

trudności. Wysokie oceny uzyskane

przez respondentów w części dotyczącej

reżimu dietetycznego i jednocześnie

ich bardzo wysoka aktywność fizyczna

mogą potwierdzać znany

z piśmiennictwa fakt, że dyscyplina

związana z systematyczną aktywnością

fizyczną ułatwia przestrzeganie określonych

zasad postępowania także

w innych dziedzinach życia.

4. Wystąpienie jakiejkolwiek choroby

wywołuje ogromny stres, który ma negatywny

wpływ na jakość życia. Jak

wynika z danych opartych na zebranym

materiale, u większości badanych,

tj. 71% (46 osób) stres wywołuje reakcje

pozytywne – mobilizuje ich do

działania. Tak wysoki wynik uzyskany

przez grupę badaną może być efektem

prowadzenia aktywnego stylu życia,

a również odpowiedzią na fakt, że

w objętych programem ćwiczeniach

stosowane są metody relaksacyjne.

Niepokojące jest jednak to, że część

(11%, tj. 7 osób) ankietowanych, znając

konsekwencje dotyczące spożywania

cukrów prostych, w dalszym ciągu

próbuje stłumić stres, zajadając się słodyczami.

5. Z powyższych danych można też wywnioskować,

że systematyczne stosowanie

aktywności fizycznej może przyczynić

się również do podejmowania

wysiłku zmierzającego do modyfikacji

stylu życia w innych ważnych dla zdrowia

elementach (odpowiednia dieta,

unikanie używek, radzenie sobie w sytuacjach

stresowych itp.).

Bibliografia

[1] B. Bień, M. Górska, Cukrzyca wieku podeszłego.

Diabetologia Polska, 1997, 4, 2, 114–124.

[2] S. Buczek, E. Jabłoński, Analiza żywienia kobiet

chorych na cukrzycę typu 2 stosujących diety

redukcyjne sporządzane dwoma różnymi sposobami.

Medycyna Metaboliczna, 2003, 7, 3, 10–16. [3]

A. Cichocka, W.B. Szostak, Dieta w praktyce diabetologicznej.

Medycyna po Dyplomie, wyd. specjalne

marzec–kwiecień, 2000, 52–60. [4] J.A. Colwell,

Cukrzyca. Nowe ujęcie diagnostyki i leczenia.

Urban & Partner, Wrocław 2004. [5] A. Czyżyk, Patofizjologia

i klinika cukrzycy. PWN, Warszawa

1997. [6] A. Dawidowicz, Cukrzyca. Wiedza Powszechna,

Warszawa 1975, 225–228. [7] A. Dziak,

K. Nazar (red.), Medycyna Sportowa. PTMS, Warszawa

1991. [8] J. Eriksson, S. Taimela, K. Eriksson,

S. Parviainen, J. Peltoten, U. Kujala, Resistance

training in the treatment of non-insulin-dependent

diabetes mellitus. Int J Sports Med, 1997, 18, 4,

242–246. [9] Z. Jethon, Styl życia – definicja, znaczenie,

możliwości pomiaru. Oświata Zdrowotna,

Biuletyn medyczno-informacyjny, 1994, 55, 37–41.

[10] Z. Jethon, Niska aktywność ruchowa a zdrowie.

[W:] J.B. Karski (red.), Promocja zdrowia,

wprowadzenie do zagadnień krzewienia zdrowia.

Ignis, Warszawa 1992, 217–227.

[11] M. Knapik-Kordecka, Czynniki zagrożenia

cukrzycą i jej zapobieganie. [W:] R. Adamiec (red.),

Cukrzyca. Monografia dla studentów medycyny

i lekarzy. AM, Wrocław 1994, 10–14. [12] H. Kuński,

Wpływ obciążeń w treningu zdrowotnym na

wskaźniki zdrowia pozytywnego u osób dorosłych.

[W:] T. Wolańska (red.), Aktywność fizyczna

a zdrowie. Biblioteka Polskiego Towarzystwa Naukowego

Kultury Fizycznej. Warszawa 1995, III,

17–24. [13] W. Michalczak, Wpływ treningu rekreacyjnego

na styl życia osób chorych na cukrzycę

typu 2. [W:] A. Abramczyk, J. Łopatyński, W. Pruska

(red.), Cukrzyca. Problem społeczny. Zakład

Pielęgniarstwa Społecznego Akademii Medycznej,

Wrocław 2002, 101–108. [14] M. Michałków, Kwestionariusz

oceny psychofizycznej. Kultura Fizyczna,

1988, 3–4, 8–11. [15] A. Nazim, Z. Szybiński,


w. michalczak, j. jachacy

ROZPRAWY NAUKOWE

Styl życia chorych na cukrzycę 2010, 30 AWF WE WROCŁAWIU 43

M. Szurkowska, Epidemiologia cukrzycy typu 2

– założenia metodyczne i pierwsze wyniki. Diabetologia

Polska, 1999, 6, 1, 19. [16] P. Oja, Recepta

na zdrowe ćwiczenia fizyczne – dozowanie wysiłków

fizycznych. [W:] T. Wolańska (red.), Aktywność

fizyczna a zdrowie. Biblioteka Polskiego

Towarzystwa Naukowego Kultury Fizycznej.

Warszawa 1995, 5–16. [17] G. Pacyk, Alkohol

a cukrzyca. Gazeta o cukrzycy, 2003, 35, 4–5. [18]

I. Ponikowska, J. Chojnowski, E. Szymańska, Wpływ

leczenia redukującego masę ciała na stężenie fibrynogenu

u otyłych chorych na cukrzycę typu 2.

Diabetologia Polska, 1998, 5, 4, 326–331. [19]

Z. Szczeklik-Kumala, A. Czech, J. Tatoń, Taktyka

prewencji cukrzycy typu 2. [W:] A. Abramczyk,

J. Łopatyński, W. Pruska (red.), Cukrzyca. Problem

społeczny. Zakład Pielęgniarstwa Społecznego

Akademii Medycznej, Wrocław 2002, 20–36.

[20] J. Tatoń, Diabetologia kliniczna. PZWL, Warszawa

1986.

[21] P.A. Torjesen, K.I. Birkeland, S.A. Anderssen,

I. Hjermann, I. Holme, P. Urdal, Lifestyle Changes

May Reverse Development of the Insulin Resistance

Syndrome. Diabetes Care, 1997, 20, 1, 26–31.

[22] Uczestnictwo Polaków w sporcie i rekreacji

ruchowej (w okresie 1 X 1998–30 IX 1999). Informacje

i opracowania statystyczne. GUS, Warszawa

2000. [23] B. Wit, M. Przewęda, A. Dentkowski,

E. Cendrowska, M. Kogut, A. Rakowska, Metody

oceny oddziaływania różnych form wysiłków rekreacyjnych

na organizm człowieka. [W:] T. Wolańska

(red.), Aktywność fizyczna a zdrowie. Biblioteka

Polskiego Towarzystwa Naukowego Kultury

Fizycznej. Warszawa 1995, 25–34.


ROZPRAWY NAUKOWE AWF WE WROCŁAWIU

2010, 30, 44–55

eugeniusz Bolach, Bartosz Bolach, Paweł Jadach

AKADEMIA WYCHOWANIA FIZYCZNEGO WE WROCŁAWIU

jakośĆ Życia oSÓB NiepełNoSpRawNych

poRuSzajĄcych SiĘ Na wÓzku iNwalidzkim

w zaleŻNości od aktywNości zawodowej

aBStRaCt

Quality of life of person on invalid’s wheelchair depending

on professional activity incompetent

In spite of the promotion of the integration idea, disabled people come across obstacles

in the environment where they live and work; that is why the purpose of this research was:

a) to estimate the quality of life of working disabled people on wheelchairs, a comparison

of the research results with a group of unemployed disabled people, b) to determinate the

influence of employment on the sense of purpose in life and motivation to undertake activities

by the disabled.

With reference to the research purpose mentioned above, the following hypothesis have

been formulated: the quality of life of the working disabled people on wheelchairs in researched

domains differ from the quality of life the unemployed disabled people. employment

is the factor which influences the higher quality of life of the working disabled in

a supported work places.

45 disabled people on wheelchairs took part in the study. In search for the answers to the

examined issues, a diagnostic opinion poll was used. the questionnaires used during the

research were based on Nottingham health Profile NhP and Quality of live Index QlI.

the research results show that on the grounds of the subjective functioning estimation, the

quality of life of employed disabled people is much higher in all the domains in comparison

with the results achieved in the group of unemployed disabled people. the professional

career of people with disabilities significantly improves their quality of life.

key words: quality of life, disability, professional activity

WPrOWADZenIe

Zgodnie z założeniami Światowej Organizacji

Zdrowia (World Health Organization – WHO)

koncepcja jakości życia uwarunkowana stanem

zdrowia (Health related quality of live

– HrqOl) obejmuje funkcjonowanie jednostki

w obszarach: fizycznym, psychicznym

i społecznym. każdy z obszarów jakości życia

może być dzielony tak, by zawierał wskaźniki

charakterystyczne dla badanej populacji [3].

Pojęcie jakości życia uwarunkowanej stanem

zdrowia stanowi obecnie najczęściej stosowaną

bazę empirycznej oceny jakości życia

w naukach medycznych. jest to związane ze

zmianą, jaką dokonała WHO, opracowując

w 1991 r. nową definicję jakości życia i nowe

narzędzie do badania. jak więc widać, efekt

oceny tak rozumianej jakości życia jest często

łączony ze stanem zdrowia lub choroby [3].

na szczególną uwagę zasługuje definicja

jakości życia według WHO, która wskazuje na

subiektywizm jakości życia i jej wielowymiarowość.

jakość życia to kompleksowy sposób

oceny przez badanego: zdrowia fizycznego,

stanu emocjonalnego, niezależności od otoczenia,

relacji ze środowiskiem oraz osobistych

wierzeń i przekonań. Związek duchowości

z jakością życia oferuje jednostce prawo do


E. Bolach, B. Bolach, P. Jadach

ROZPRAWY NAUKOWE

Jakość życia niepełnosprawnych a aktywność zawodowa 2010, 30 AWF WE WROCŁAWIU 45

samodzielnego definiowania sensu życia i własnej

wizji świata [3–5].

Cel pracy

Mimo szeroko propagowanej idei integracji,

osoby niepełnosprawne napotykają wiele

utrudnień w życiu codziennym. Zjawisko zepchnięcia

na margines życia społecznego widoczne

jest w sferze relacji interpersonalnych

w środowisku zamieszkania i pracy. Większa

satysfakcja życiowa wiąże się z pozytywną samooceną

i pragnieniem rozwoju jednostki, pomnażając

motywację w zakresie terapii i rehabilitacji.

Celem pracy było:

a) dokonanie oceny jakości życia osób niepełnosprawnych

poruszających się na

wózkach inwalidzkich aktywnych zawodowo

i porównanie wyników badań

z wynikami grupy niepełnosprawnych

bezrobotnych poruszających się na wózkach

inwalidzkich,

b) określenie wpływu zatrudnienia na poczucie

sensu życia i motywację do podejmowania

działań.

Hipoteza

Jakość życia aktywnych zawodowo osób niepełnosprawnych

poruszających się na wózkach

inwalidzkich różni się w badanych dziedzinach

od jakości życia bezrobotnych osób

niepełnosprawnych poruszających się na wózkach

inwalidzkich. Zatrudnienie jest czynnikiem

sprzyjającym poczuciu wyższej jakości

życia osób niepełnosprawnych zatrudnionych

w zakładach pracy chronionej.

Materiał i metody badań

Badanie zostało przeprowadzone wśród 45

osób niepełnosprawnych poruszających się na

wózkach inwalidzkich. Wiek badanych kształtował

się w przedziale od 30 do 45 lat, przy

średniej wieku 37,5 roku. Badanie zostało

przeprowadzone w domach pomocy społecznej

we Wrocławiu przy ul. Karmelkowej i Rędzińskiej

oraz w zakładach pracy chronionej

Elektromechanicznej Spółdzielni Inwalidów

„ELWAT” i „Impel” S.A. we Wrocławiu.

Ze względu na aktywność zawodową dokonano

podziału materiału badań na dwie grupy:

I. Osoby niepełnosprawne poruszające się

na wózkach inwalidzkich aktywne zawodowo

(20 osób, przy średniej wieku

34,6 roku),

II. Osoby niepełnosprawne poruszające się

na wózkach inwalidzkich bezrobotne

(25 osób, przy średniej wieku 37,4

roku).

W badaniach wykorzystano kwestionariusze

opracowane na podstawie Profilu Zdrowia

Nottingham (Nottingham Health Profile NHP)

oraz Wskaźnika Jakości Życia (Quality of Live

Index QLI).

Kwestionariusz oceny jakości życia

A. Płeć: K, M. B. Wiek ……lat. C. Wykształcenie:

wyższe, średnie, zawodowe, podstawowe.

D. Sytuacja zawodowa: pracuję, nie pracuję.

Część I

Zaznacz tylko jedną odpowiedź (tak lub nie)

1. Czy Twój obecny stan zdrowia powoduje

problemy z:

a) pracą zarobkową tak nie,

b) dbaniem o dom tak nie,

c) życiem towarzyskim poza domem tak

nie,

d) życiem towarzyskim w domu tak nie,

e) seksem tak nie,

f) zainteresowaniami i hobby tak nie,

g) wakacjami (wyjazdy latem lub zimą,

weekendy itp.) tak nie.

Część II

Zaznacz odpowiedź, która jest najbardziej

zbliżona do Twojej sytuacji.

1. Aktywność (w ciągu ostatniego tygodnia):

a) pracowałem lub uczyłem się w pełnym

wymiarze, na dotychczasowym stanowisku,

lub zajmowałem się domem,

lub uczestniczyłem w działalności

społecznej,


46

ROZPRAWY NAUKOWE

AWF WE WROCŁAWIU 2010, 30

E. Bolach, B. Bolach, P. Jadach

Jakość życia niepełnosprawnych a aktywność zawodowa

b) pracowałem lub uczyłem się w pełnym

wymiarze, na dotychczasowym stanowisku,

lub zajmowałem się domem, lub

uczestniczyłem w działalności społecznej,

lecz wymagałem znacznej pomocy,

lub pracowałem w znacznie skróconym

wymiarze pracy, w warunkach zakładu

pracy chronionej,

c) nie pracowałem ani nie uczyłem się, ani

nie zajmowałem się domem,

2. Życie codzienne:

a) byłem samowystarczalny w spożywaniu

posiłków, myciu się, korzystaniu z toalety,

ubieraniu się, korzystałem z transportu

publicznego,

b) wykonywałem powyższe czynności życia

codziennego, ale z pomocą, wykonywałem

tylko łatwe zadania,

c) nie wykonywałem powyższych czynności

i/lub nie opuszczałem domu,

3. Zdrowie:

a) mam dobre samopoczucie lub czuję się

bardzo dobrze przez prawie cały czas,

b) tracę energię lub nie czuję się powyżej

przeciętnej częściej niż od czasu do czasu,

c) czuję się bardzo chory lub „podle”, wyglądam

na osłabionego przez większą

część dnia,

4. Pomoc:

a) byłem w dobrych stosunkach z otoczeniem

i otrzymywałem silne wsparcie od

co najmniej jednego członka rodziny/

lub przyjaciela,

b) wsparcie otrzymywane lub odczuwane

było ograniczone ze strony rodziny lub

przyjaciół lub spowodowane moim stanem,

c) pomoc ze strony rodziny lub przyjaciół

okazała się sporadyczna lub udzielana

tylko w razie absolutnej konieczności,

5. Ogólne wrażenie:

a) jestem zrównoważony, akceptuję i kontroluję

swoją sytuację i otoczenie,

b) sprawy wymykają się czasem spod mojej

kontroli lub miewam okresy ewidentnego

niepokoju i depresji,

c) jestem poważnie zmieszany, bardzo zalękniony,

niespokojny, w depresji,

6. Kontakt z ludźmi (integracja społeczna):

a) utrzymuję dobre kontakty z ludźmi, widuję

się z każdą osobą, z którą zechcę,

i poznaję nowych ludzi,

b) utrzymuję dobre kontakty z ludźmi, których

znam, ale czuję się nieswojo wobec

nieznajomych,

c) nie widuję się z nikim, oprócz osoby

opiekującej się mną, nie mam przyjaciół

i nikt mnie nie odwiedza,

7. Zaspokajanie potrzeb (samowystarczalność

ekonomiczna):

a) stać mnie na wszystko, czego potrzebuję,

dysponuję wystarczającą kwotą na

zakup sprzętu pomocniczego,

b) mam wystarczająco środków na zaspokojenie

podstawowych potrzeb, ale zależny

jestem od pomocy socjalnej

w związku z dodatkowymi wydatkami

związanymi z moim zdrowiem,

c) jestem zależny od pomocy socjalnej lub

pomocy innych ludzi, nie stać mnie na

zaspokojenie wszystkich potrzeb.

Wyniki

Charakterystyka grup badawczych

Badanie przeprowadzono wśród 45 osób niepełnosprawnych

poruszających się na wózkach

inwalidzkich, w tym 20 niepełnosprawnych aktywnych

zawodowo (44,4%) i 25 niepełnosprawnych

bezrobotnych (55,6%) (ryc. 1).

Ryc. 1. Niepełnosprawni według

aktywności zawodowej


E. Bolach, B. Bolach, P. Jadach

ROZPRAWY NAUKOWE

Jakość życia niepełnosprawnych a aktywność zawodowa 2010, 30 AWF WE WROCŁAWIU 47

Wśród badanych znalazło się 19 kobiet

(42,2%) i 26 mężczyzn (57,8%). Z badanych

osób niepełnosprawnych 4 miały wykształcenie

wyższe (8,9%), 20 osób (44,4%) wykształcenie

średnie, 15 osób (33,3%) zawodowe, a 6 osób

(13,4%) podstawowe. W grupie 20 niepełnosprawnych

aktywnych zawodowo były 4 kobiety

(20%) i 16 mężczyzn (80%).

Wśród badanych osób niepełnosprawnych

aktywnych zawodowo dominowało wykształcenie

średnie u 12 osób (60%) i zawodowe

– 4 osoby (20%). Wykształcenie podstawowe

odnotowano u 1 osoby (5%), a wyższe u 3

osób (15%) (ryc. 2).

Ryc. 2. Niepełnosprawni aktywni zawodowo

według wykształcenia

Ryc. 3. Niepełnosprawni bezrobotni

według wykształcenia

Wśród 25 bezrobotnych osób niepełnosprawnych

było 15 kobiet (60%) i 10 mężczyzn

(40%).

Z badanych osób niepełnosprawnych bezrobotnych

1 osoba (4%) była z wykształceniem

wyższym. Dominowało wykształcenie

zawodowe – 11 osób (44%) i średnie

– 8 osób (32%); podstawowe miało 5 osób

(20%) (ryc. 3).

Charakterystyka problemów

osób niepełnosprawnych

na podstawie części I

kwestionariusza

Grupę osób niepełnosprawnych objęto badaniem

kwestionariuszem składającym się

z dwóch części. Pytania zawarte w części I

opracowane na podstawie Profilu Zdrowia

Nottingham (Nottingham Health Profile NHP)

dotyczyły problemów wynikających z obecnego

stanu zdrowia. Badany miał za zadanie zaznaczyć

przy danym problemie tylko jedną

odpowiedź (tak lub nie).

Na ryc. 4 zobrazowano niskie w stosunku

do wartości niepełnosprawnych bezrobotnych

wartości uzyskane w grupie niepełnosprawnych

aktywnych zawodowo w zakresie odczuwanych

problemów wynikających z obecnego

stanu zdrowia. Aż 52% niepełnosprawnych

bezrobotnych miało problemy z dbaniem

o dom, a tylko 45% aktywnych zawodowo

wskazało na ten problem. 64% niepełnosprawnych

bezrobotnych miało problem z życiem

towarzyskim poza domem i 48% w domu,

a niepełnosprawni aktywni zawodowo odpowiednio

tylko w 50% i 30% stwierdzili, że poruszanie

się na wózku inwalidzkim powodowało

u nich problemy z zawieraniem

znajomości i prowadzeniem życia towarzyskiego

zarówno w domu, jak i poza nim.

Wielu badanych, zarówno niepełnosprawnych

bezrobotnych (84%), jak i niepełnosprawnych

aktywnych zawodowo (65%), miało problemy

z życiem intymnym. Wózek inwalidzki

był czynnikiem ograniczającym poznanie partnera.

Osoby te bały się odrzucenia, odtrącenia,

krępowały się. Ograniczone kontakty z ludźmi,

a także brak środków finansowych spowodo-


48

ROZPRAWY NAUKOWE

AWF WE WROCŁAWIU 2010, 30

E. Bolach, B. Bolach, P. Jadach

Jakość życia niepełnosprawnych a aktywność zawodowa

Ryc. 4. Problemy związane z obecnym stanem zdrowia

wały, że 60% niepełnosprawnych bezrobotnych

wskazało na problemy z rozwijaniem zainteresowań

i hobby, natomiast tylko 45% niepełnosprawnych

aktywnych zawodowo odczuwało te

problemy.

Podobnie przedstawiała się sytuacja związana

z turystyką. Niepełnosprawni aktywni

zawodowo, z racji tego, że mieli lepszy kontakt

z ludźmi, więcej środków finansowych

i dostęp do różnych organizacji, potrafili lepiej

i częściej zorganizować sobie czas wolny,

w tym wakacje czy też różnego rodzaje wyjazdy.

Dlatego zapewne tylko 35% z nich stwierdziło,

że obecny stan ich zdrowia powodował

problemy z turystyką. Niestety, aż 68% niepełnosprawnych

bezrobotnych wskazało na ten

problem.

Ocena jakości życia badanych grup

na podstawie części II

kwestionariusza

Oceny jakości życia niepełnosprawnych bezrobotnych

i aktywnych zawodowo dokonano

na podstawie Wskaźnika Jakości Życia. Badane

osoby niepełnosprawne miały za zadanie

odpowiedzieć na siedem pytań. Każde z nich

zawierało trzy odpowiedzi, z których badany

musiał wybrać tylko jedną, najbardziej zbliżoną

do jego sytuacji. Odpowiedzi na poszczególne

pytania zostały zilustrowane i opisane

na rycinach.

Aktywność (w ciągu ostatniego tygodnia)

Na ryc. 5 widać, że aż 45% niepełnosprawnych

aktywnych zawodowo wskazało, iż

pracowało lub uczyło się w pełnym wymiarze,

na dotychczasowym stanowisku, lub

zajmowało się domem, uczestniczyło w działalności

społecznej (a). Żadna z badanych

osób niepełnosprawnych bezrobotnych nie

zaznaczyła tej odpowiedzi jako najbardziej

zbliżonej do swojej obecnej sytuacji, 60%

niepełnosprawnych bezrobotnych i 55% niepełnosprawnych

aktywnych zawodowo przyznało,

że pracowało lub uczyło się w pełnym

wymiarze, pracowało na dotychczasowym

stanowisku, zajmowało się domem lub

uczestniczyło w działalności społecznej,

wymagało też znacznej pomocy, lub pracowało

w znacznie skróconym wymiarze pracy,

np.: w warunkach zakładu pracy chronionej

(b). Aż 40% niepełnosprawnych

bezrobotnych nie pracowało, nie uczyło się

i nie zajmowało się domem (c). Żadna z osób

badanych aktywnych zawodowo nie udzieliła

takiej odpowiedzi.


E. Bolach, B. Bolach, P. Jadach

ROZPRAWY NAUKOWE

Jakość życia niepełnosprawnych a aktywność zawodowa 2010, 30 AWF WE WROCŁAWIU 49

Ryc. 5. Charakterystyka aktywności obu grup badawczych

Ryc. 6. Charakterystyka samowystarczalności w życiu codziennym obu grup badawczych

Życie codzienne

Aż 75% niepełnosprawnych aktywnych zawodowo

było samowystarczalnych w spożywaniu

posiłków (ryc. 6), myciu się, korzystaniu

z toalety, ubieraniu się i korzystaniu z transportu

publicznego (a). 25% niepełnosprawnych

aktywnych zawodowo wykonywało powyższe

czynności z pomocą innych, radząc

sobie w łatwych zadaniach (b).

Aż 56% bezrobotnych niepełnosprawnych

przyznało, że nie wykonywało powyższych

czynności i nie opuszczało domu (c). Żadna

z pracujących niepełnosprawnych osób nie

udzieliła takiej odpowiedzi. 24% niepełnosprawnych

bezrobotnych przyznało, że wykonywali

większość czynności przy pomocy

innych osób (b) i 20% z nich było samowystarczalnych

w wykonywaniu czynności

życia codziennego (a).

Ponad dwa razy więcej niepełnosprawnych

aktywnych zawodowo było samowystarczalnych

w wykonywaniu czynności życia codziennego

w porównaniu z bezrobotnymi. Niepełnosprawni

aktywni zawodowo byli zdecydowanie

bardziej zaradni i samodzielni. Większy kontakt

ze światem zewnętrznym mógł być czynnikiem

motywującym do aktywnego radzenia sobie

z trudami codzienności.

Zdrowie

40% niepełnosprawnych aktywnych zawodowo

i 8% niepełnosprawnych bezrobotnych

stwierdziło (ryc. 7), że miało dobre samopoczucie

lub czuli się bardzo dobrze przez prawie

cały czas (a). Odpowiednio 50% i 48%

wskazało, że traciło energię lub nie czuło się

powyżej przeciętnej (b).

Natomiast tylko 10% niepełnosprawnych

aktywnych zawodowo i aż 44% niepełnosprawnych

bezrobotnych przyznało, że czuli

się bardzo chorzy lub „podle”, wyglądali na

osłabionych przez większą część dnia (c).


50

ROZPRAWY NAUKOWE

AWF WE WROCŁAWIU 2010, 30

E. Bolach, B. Bolach, P. Jadach

Jakość życia niepełnosprawnych a aktywność zawodowa

Ryc. 7. Charakterystyka zdrowia obu badanych grup

Ryc. 8. Charakterystyka odczuwanej i otrzymywanej pomocy w obu grupach badawczych

Na samopoczucie i zdrowie bardziej narzekały

osoby niepełnosprawne bezrobotne – wiele

z nich czuło się „podle” i źle. Było to zapewne

związane z rzadkim opuszczaniem

własnego mieszkania, kłopotami finansowymi,

brakiem kontaktu z ludźmi. Taka sytuacja

pogłębiała w niepełnosprawnych poczucie

„podłości”, użalania się nad sobą i rozmyślania

o własnym inwalidztwie, wzmagała w nich

poczucie dyskomfortu i dyssatysfakcji. Osoby

bardziej aktywne miały więcej energii, nie odczuwały

tak silnego zmęczenia.

Pomoc

Na ryc. 8 widać, że 50% niepełnosprawnych

aktywnych zawodowo było w dobrych stosunkach

z otoczeniem i otrzymywało silne wsparcie

od co najmniej jednego członka rodziny

lub przyjaciela (a), a tylko 20% bezrobotnych

udzieliło takiej odpowiedzi.

Wśród niepełnosprawnych bezrobotnych

40% skarżyło się, że wsparcie otrzymywane

lub odczuwane było ograniczone ze strony rodziny

lub przyjaciół lub spowodowane ich stanem

(b) i tyle samo osób uznało, że pomoc ze

strony rodziny lub przyjaciół okazała się sporadyczna

lub udzielana tylko w razie absolutnej

konieczności (c). Te problemy odczuwało

odpowiednio 30 i 20% niepełnosprawnych aktywnych

zawodowo.

Taka różnica w odczuwaniu wsparcia i pomocy

między osobami niepełnosprawnymi

bezrobotnymi a aktywnymi zawodowo była

wywołana niską samooceną, uczuciem wyobcowania

i inności. Osoby bezrobotne prawdopodobnie

izolowały się od otoczenia i przez to

również wzmagało się w nich uczucie samotności.

Ogólne wrażenie

Za zrównoważonych, akceptujących, kontrolujących

swoją sytuację i otoczenie (a) uważało

się aż 60% niepełnosprawnych aktywnych

zawodowo i tylko 12 % niepełnosprawnych


E. Bolach, B. Bolach, P. Jadach

ROZPRAWY NAUKOWE

Jakość życia niepełnosprawnych a aktywność zawodowa 2010, 30 AWF WE WROCŁAWIU 51

Ryc. 9. Ocena siebie w obu badanych grupach

Ryc. 10. Charakterystyka relacji z ludźmi w obu badanych grupach

bezrobotnych (ryc. 9). 32% niepełnosprawnych

bezrobotnych miewało okresy ewidentnego

niepokoju, depresji i poczucie, że sprawy

wymykają się czasem spod ich kontroli (b),

a jedynie 25% aktywnych zawodowo zauważało

u siebie ten problem.

Niepokojące było to, że aż 56% niepełnosprawnych

bezrobotnych było poważnie zmieszanych,

bardzo zalęknionych, niespokojnych

i w depresji (c), podczas gdy tylko 15% niepełnosprawnych

aktywnych zawodowo miało podobne

odczucia.

Taka różnica w postrzeganiu siebie była

zapewne spowodowana niskim mniemaniem

o sobie bezrobotnych osób niepełnosprawnych,

które uważały, że są zdane na łaskę innych,

do niczego nieprzydatne, pokrzywdzone

i bez szans na lepszą przyszłość dla siebie. Realizująca

się zawodowo jednostka uzyskiwała

pewność w działaniu, nawiązywała kontakty

interpersonalne, „wyzbywała się poczucia bycia

ciężarem”.

Kontakt z ludźmi (integracja społeczna)

Nowych ludzi poznawało, widywało się

z kim chce i utrzymywało z ludźmi dobre kontakty

(a) aż 70% niepełnosprawnych aktywnych

zawodowo i tylko 24% niepełnosprawnych

bezrobotnych (ryc. 10).

20% aktywnych zawodowo utrzymywało

dobre kontakty z ludźmi, których znało, ale

czuło się nieswojo wobec nieznajomych (b).

Z kolei wśród niepełnosprawnych bezrobotnych

36% udzieliło takiej odpowiedzi.

Niestety, aż 40% niepełnosprawnych niepracujących

nie widywało się z nikim prócz

opiekuna, nie miało przyjaciół i nikt ich nie

odwiedzał (c), a tylko 10% niepełnosprawnych

pracujących przyznało się do tego.

Zapewne przeszkodami w nawiązywaniu

stosunków interpersonalnych był wygląd zewnętrzny

oraz bariery architektoniczne. Pracujące

osoby niepełnosprawne miały większą

szansę na zawieranie nowych znajomości,

a także intensywniej i częściej kontaktowały


52

ROZPRAWY NAUKOWE

AWF WE WROCŁAWIU 2010, 30

E. Bolach, B. Bolach, P. Jadach

Jakość życia niepełnosprawnych a aktywność zawodowa

Ryc. 11. Ocena samowystarczalności ekonomicznej obu badanych grup

się z ludźmi. Osoby te w większym stopniu

były usprawniane w sferze społecznej, ponieważ

przebywały wśród ludzi. Włączenie ich

do życia w społeczeństwie zapewniało im

wszechstronny rozwój, w szerszym zakresie

zaspokajały swoje potrzeby biologiczne i psychiczne.

Zaspokajanie potrzeb

(samowystarczalność ekonomiczna)

25% niepełnosprawnych aktywnych zawodowo

i 8% niepełnosprawnych bezrobotnych

przyznało (ryc. 11), że stać ich było na

wszystko, czego potrzebowali, dysponowali

wystarczającą ilością środków na zakup

sprzętu pomocniczego (a). 50% niepełnosprawnych

aktywnych zawodowo i 32% bezrobotnych

wyznało, że miało wystarczająco

środków na zaspokojenie podstawowych potrzeb,

ale zależało od pomocy socjalnej z powodu

dodatkowych wydatków związanych

z ich zdrowiem (b).

25% niepełnosprawnych aktywnych zawodowo

i aż 60% bezrobotnych przyznało, że

było zależnych od pomocy socjalnej lub innych

ludzi, nie stać ich było na zaspokojenie

wszystkich potrzeb (c).

Działalność zarobkowa w życiu osób poruszających

się na wózku inwalidzkim odgrywała

bardzo ważną rolę. Podnosiła ona jakość ich

życia dzięki możliwości zdobywania środków

na własne utrzymanie, pozwalała czuć się potrzebnym

i użytecznym. Dzięki temu byli jednostkami

niezależnymi finansowo.

Dyskusja

Jakość życia to zjawisko niejednorodne, niedające

określić się w kilku niepodważalnych

słowach. Termin „jakość życia” może być

więc używany zamiennie z innymi określeniami,

takimi jak np. postrzegany stan zdrowia,

funkcjonalny, satysfakcja z życia, własna pomyślność,

dobrostan psychiczny, poczucie

szczęścia.

Badacze zajmujący się tym zagadnieniem

byli zgodni co do tego, że jakość życia [5]:

a) była zdeterminowana przez ludzkie potrzeby,

przekonania, poglądy, wartości,

b) stanowiła kategorię dynamiczną, zmienną

w czasie i przestrzeni,

c) była odczuciem bardzo osobistym, zindywidualizowanym

i dla różnych ludzi,

d) miała różne znaczenia,

e) uzależniona była od presji społecznych

i ich zmian.

Niepełnosprawność stanowiła powszechny

problem współczesnego świata. Codzienne życie

osoby niepełnosprawnej związane było

z dylematami wyboru i pozostawało zazwyczaj

w dysproporcji do możliwości człowieka

zdrowego. Osoby niepełnosprawne ruchowo

musiały zmagać się z wieloma problemami

emocjonalnymi wynikającymi ze zdeformowania

ciała. Z jednej strony dysfunkcja ruchowa

zaburzała piękno i harmonię ciała, uderzając

w poczucie własnej wartości, w tym

w „specyficzny obraz własnego ciała”. Z drugiej

ograniczała funkcjonalność fizyczną

w życiu codziennym, wymuszając zależność


E. Bolach, B. Bolach, P. Jadach

ROZPRAWY NAUKOWE

Jakość życia niepełnosprawnych a aktywność zawodowa 2010, 30 AWF WE WROCŁAWIU 53

od otoczenia. W tej sytuacji pojawiało się realne

zagrożenie w zakresie realizacji potrzeb

psychicznych, takich jak: potrzeba bezpieczeństwa,

uznania, niezależności, osiągnięć,

samorealizacji i innych. Ze względu na zróżnicowane

ograniczenia, osoba niepełnosprawna

poruszająca się na wózku podejmowała trud

budowania poczucia własnego zadowolenia

i satysfakcji życiowej uwarunkowanej niezależnością

w podejmowaniu decyzji i sposobem

funkcjonowania w społeczeństwie.

W niniejszej pracy podjęto próbę oceny

jakości życia osób niepełnosprawnych poruszających

się na wózkach inwalidzkich w zależności

od aktywności zawodowej. Dokonano

porównania wyników badań grupy

niepełnosprawnych bezrobotnych z wynikami

grupy niepełnosprawnych aktywnych zawodowo.

Jakość życia osób niepełnosprawnych aktywnych

zawodowo była istotnie wyższa praktycznie

we wszystkich badanych dziedzinach.

Stwierdzono, że grupa bezrobotnych osób niepełnosprawnych

uzyskała istotnie niższe niż

niepełnosprawni aktywni zawodowo rezultaty

w badaniach dotyczących poszczególnych

dziedzin jakości życia.

Bezrobocie sprawiało, że w życiu osoby

niepełnosprawnej żadna z trzech podstawowych

funkcji pracy – dochodowa, rehabilitacyjna oraz

społeczna – nie była realizowana. Brak pracy

zaburzał system celów oraz ideałów życiowych,

negatywnie wpływał na bieg dalszego życia,

burzył nie tylko system wartości, ale także życie

rodzinne. Bezrobocie jest swoistym dramatem

życiowym człowieka [1, 2]:

– zaburza relacje rodzinne – zagraża istnieniu

oraz funkcjonowaniu rodziny,

rodzi lęk o jej bezpieczną egzystencję,

budzi poczucie beznadziejności,

– marginalizuje pozycję osoby bezrobotnej

w społeczeństwie: niepełnosprawność w

połączeniu z bezrobociem wywołuje poczucie

własnej niskiej wartości, poczucie

bezsensu życia, co w osobach słabych

psychicznie rodzi tendencje do ucieczki,

burzy system wartości jednostki, jej poczucie

własnej tożsamości.

Niepełnosprawne osoby bezrobotne znajdowały

się w wyjątkowo trudnej sytuacji życiowej:

przez utratę zdolności pełnej adaptacji

do życia – na skutek niepełnosprawności oraz

braku pracy – miały utrudnioną możliwość realizacji

ról społecznych, gorzej funkcjonowały

w społeczeństwie, miały zaniżoną samoocenę

(aż 56% badanych niepełnosprawnych bezrobotnych

było poważnie zmieszanych, bardzo

zalęknionych, niespokojnych i w depresji,

podczas gdy tylko 15% niepełnosprawnych

aktywnych zawodowo miało podobne odczucie,

a za zrównoważonych, akceptujących,

kontrolujących swoją sytuację i otoczenie

uważało się aż 60% niepełnosprawnych aktywnych

zawodowo i tylko 12% niepełnosprawnych

bezrobotnych), co przeszkadzało

im w przezwyciężaniu sytuacji trudnych. Mając

świadomość własnej odmienności, ograniczali

swe kontakty do kręgu osób niepełnosprawnych

bezrobotnych, co sprzyjało tendencjom

izolacyjnym [1].

Przebywając w środowisku ludzi podobnych

do siebie, tracili ambicje, obniżali swoją

wartość, traktowali siebie jako bardziej niesprawnych,

niż faktycznie byli. Takie podejście

było wygodniejsze dla nich samych.

Często nie zdawali sobie sprawy, że w ten

sposób robią sobie krzywdę. Ograniczenie

aktywności pociągało za sobą dalsze konsekwencje.

Pojawiał się ból i zmęczenie. Osoby

bardziej aktywne miały więcej energii, nie

odczuwały tak silnego zmęczenia. 40% niepełnosprawnych

aktywnych zawodowo i 8%

bezrobotnych stwierdziło, że miało dobre samopoczucie

lub czuło się bardzo dobrze przez

prawie cały czas. Natomiast tylko 10% niepełnosprawnych

aktywnych zawodowo i aż

44% bezrobotnych przyznało, że czuli się

bardzo chorzy lub „podle”, wyglądali na osłabionych

przez większą część dnia.

Osoby poruszające się na wózku inwalidzkim

miały również problemy z nawiązywaniem

kontaktów. Wstydzili się swego kalectwa,

zwykle pozostawali w domu, nie

wychodzili do ludzi. Do tego dochodziły bariery

architektoniczne i jeszcze większy strach

przed nimi.


54

ROZPRAWY NAUKOWE

AWF WE WROCŁAWIU 2010, 30

E. Bolach, B. Bolach, P. Jadach

Jakość życia niepełnosprawnych a aktywność zawodowa

Badania własne wykazały, że prawie połowa

niepełnosprawnych niepracujących nie

widywała się z nikim prócz opiekuna, nie

miała przyjaciół i nikt ich nie odwiedzał.

Tylko nieznaczna grupa osób niepełnosprawnych

pracujących przyznawała się do

tego. Aktywność zawodowa pozwalała im

na większą intensywność i częstotliwość

kontaktów z ludźmi, akceptację wspólnych

systemów wartości, norm i ocen. Integracja

umożliwiała pomyślny rozwój, poszerzanie

swoich zainteresowań i wspólną pracę z osobami

pełnosprawnymi.

Kolejnym, bardzo ważnym czynnikiem

określającym jakość życia osób poruszających

się na wózku inwalidzkim była turystyka, rekreacja,

sport i wypoczynek. Wdrażanie do życia

społeczno-koleżeńskiego to sprawdzone formy

podnoszenia jakości życia.

Podobnie przedstawiała się sytuacja z turystyką.

Niepełnosprawni aktywni zawodowo

z racji tego, że mieli lepszy kontakt z ludźmi,

więcej środków finansowych i dostęp do różnych

organizacji, potrafili lepiej i częściej zorganizować

sobie czas wolny, w tym wakacje

czy też różnego rodzaje wyjazdy.

Poprzez te czynniki (integracja społeczna,

hobby, turystyka, sport) jakość życia osób poruszających

się na wózku inwalidzkim znacznie

się podniosła.

Praca zawodowa kompensowała osobie

niepełnosprawnej ograniczenia wynikające

z niepełnosprawności. Aktywność zawodowa

sprzyjała poczuciu własnej wartości i poszerzała

kontakty społeczne. Użyteczność

koncepcji jakości życia w procesie rehabilitacji

niepełnosprawnych była widoczna zarówno

w literaturze, jak i w badaniach własnych.

Znaczącą rolę w rehabilitacji społecznej

pełniła aktywizacja zawodowa.

Pracująca niepełnosprawna osoba według

Rutkowskiej [4] była bardziej pewna siebie

i swobodniej nawiązywała kontakty międzyludzkie.

Na podstawie badań własnych można było

odnotować pozytywne oddziaływanie pracy

w zakresie poczucia jakości życia i poczucia

sensu życia badanych.

Wnioski

1. Jakość życia osób niepełnosprawnych

aktywnych zawodowo w subiektywnej

ocenie ich funkcjonowania była istotnie

wyższa we wszystkich dziedzinach w

porównaniu z grupą bezrobotnych osób

niepełnosprawnych.

2. Wielu badanych, zarówno niepełnosprawnych

bezrobotnych (84%), jak

i niepełnosprawnych aktywnych zawodowo

(65%), miało problemy z życiem

intymnym.

3. Ponad dwa razy więcej niepełnosprawnych

bezrobotnych niż aktywnych zawodowo

stwierdziło, że ich obecny stan

zdrowia powodował problemy ze spędzaniem

wolnego czasu i turystyką.

4. Ponad dwa razy więcej niepełnosprawnych

aktywnych zawodowo niż bezrobotnych

było samowystarczalnych

w wykonywaniu czynności życia codziennego.

5. Prawie cztery razy więcej niepełnosprawnych

bezrobotnych w stosunku do

aktywnych zawodowo przyznało, że

czuli się bardzo chorzy lub „podle”, wyglądali

na osłabionych przez większą

część dnia.

6. Tylko 12% niepełnosprawnych bezrobotnych

w stosunku do 60% niepełnosprawnych

aktywnych zawodowo akceptowało

siebie i swoją sytuację.

7. Trzy razy więcej niepełnosprawnych

aktywnych zawodowo niż bezrobotnych

zawierało nowe znajomości, brało aktywny

udział w życiu społecznym.

8. Ponad dwa razy więcej niepełnosprawnych

aktywnych zawodowo w porównaniu

z bezrobotnymi było samowystarczalnych

ekonomicznie.

9. Praca zawodowa osób niepełnosprawnych

istotnie poprawiała ich jakość

życia.

Bibliografia

[1] A. Nowak, Bezrobocie wśród osób niepełnosprawnych.

Uniwersytet Śląski, Katowice 2002.


E. Bolach, B. Bolach, P. Jadach

ROZPRAWY NAUKOWE

Jakość życia niepełnosprawnych a aktywność zawodowa 2010, 30 AWF WE WROCŁAWIU 55

[2] A. Przybyłka, Bezrobocie osób niepełnosprawnych

– przyczyny i konsekwencje. KIG-R, Warszawa

2007. [3] H. Raspe, T. Kohlmann, Disorders

characterised by pain: a methodological review of

population surveys. Journal of Epidemiology & Community

Heal, 1994, 48, 531–537. [4] E. Rutkowska,

Bóle krzyża – problem społeczny. Problemy rehabilitacji

i zagadnienie pomocy społecznej osób niepełnosprawnych

w Polsce. Lider, Lublin 2002.

[5] S. Saxena, J. Orley, on behalf of the WHOQOL

Group, Quality of life assessment: the World Health

Organization perspective. Eur Psychiatry, 1997, 12

(Suppl 3), 263s-266s.


ROZPRAWY NAUKOWE AWF WE WROCŁAWIU

2010, 30, 56–60

dariusz Rutkowski * , elżbieta tabor * , magdalena kurek **

*

DOLNOŚLĄSKA SZKOŁA WYŻSZA WE WROCŁAWIU

** SPECJALNY OŚRODEK SZKOLNO-WYCHOWAWCZY DLA DZIECI NIEWIDOMYCH WE WROCŁAWIU

doSkoNaleNie umiejĘtNości NaRciaRSkich

a jakośĆ Życia oSÓB Niewidomych i SłaBowidzĄcych

aBStRaCt

Improving skiing skills and the quality of life of blind and partially sighted people

the aim of the research work was to determine the level of quality of life of blind and visually

impaired children after a 10-day skiing camp, which was a pedagogical experiment.

the conducted research proved a positive relationship between the increase in the level of

skiing skills and the increase in self-assessment of the camp participants.

key words: disabled person, skiing, quality of life, blind

WPrOWADZenIe

różne formy aktywności fizycznej mają znaczący

wpływ na samoocenę osoby niewidomej

lub słabowidzącej. Samoocena stanowi centralny

składnik poczucia własnej wartości. jest

ona zespołem sądów i opinii, które jednostka

odnosi do swojej osoby. Pozytywna samoocena

ułatwia przystosowanie się do środowiska.

W zakresie realnej, aktualnej samooceny nie

stwierdzono różnic w grupie badanych uczniów

niewidomych i widzących [13]. na

kształtowanie pozytywnej samooceny niewidomych

mają wpływ m.in. [13]:

• zmniejszanie znaczenia czynników niekorzystnie

wpływających na samoocenę,

• stworzenie warunków większej integracji

ze środowiskiem,

• uświadomienie niewidomym ich możliwości

i zalet,

• wytwarzanie szacunku do siebie i poczucia

własnej wartości przez pozytywną

ocenę posiadanych cech i możliwości

zaspokajania potrzeb,

• umożliwienie różnych doświadczeń

z zaangażowaniem własnego wysiłku

w pokonywaniu trudności.

Wypracowanie skutecznych sposobów kontrolowania

i oceniania własnych zachowań oraz

działań, przynoszących obiektywną informację

o samym sobie, daje możliwość prawidłowego

funkcjonowania człowieka. Okazją do tego

może być między innymi aktywność ruchowa

uprawiana zimą, wykorzystywana w rehabilitacji

osób niewidomych i słabowidzących. Opanowywanie

kolejnych etapów czynności ruchowej

może spowodować, że uczucie słabości

zostaje wypierane przez emocje pozytywne

oraz sprawia, że samoocena rośnie. To także

powoduje większą motywację do dalszej pracy

[1, 3]. Głównym celem rehabilitacyjnym tego

typu aktywności jest ruch i możliwość przebywania

na świeżym powietrzu. Oddziaływania te

przyczyniają się do hartowania organizmu, mają

wpływ na poprawę sprawności fizycznej, a tym

samym zwiększają samodzielność i możliwości

osób niewidomych i słabowidzących [6, 12].

Do zimowych form aktywności ruchowej,

które mogą z powodzeniem uprawiać osoby

niewidome i słabowidzące, należą między innymi:

narciarstwo zjazdowe [8, 15], narciarstwo

biegowe [5, 16, 17] snowboard, łyżwiarstwo

[2, 10] oraz zabawy na śniegu [3, 18].


D. rutkowski, e. tabor, m. kurek

ROZPRAWY NAUKOWE

Umiejętności narciarskie osób niewidomych i słabowidzących 2010, 30 AWF WE WROCŁAWIU 57

Wymienione formy pozwalają również na

realizację takich celów specjalnych, jak:

• kształtowanie orientacji w schemacie

własnego ciała,

• kształtowanie orientacji przestrzennej,

• kształtowanie orientacji słuchowej,

• wyrabianie odwagi ruchowej połączonej

z pokonywaniem lęków,

• wyrabianie wiary we własne siły i możliwości

bez względu na stopień kalectwa,

• kształtowanie potrzeby ruchu, która będzie

jednocześnie dążeniem do wyrabiania

trwałych nawyków ruchowych,

• rozwijanie zdolności i zainteresowań sportowych

mimo istniejącego kalectwa [12].

Powyższe cele mają swoje odbicie zarówno

we wzroście możliwości motorycznych, jak

i w poczuciu jakości życia osób z dysfunkcją

zmysłu wzroku. Jakość życia należy oceniać

pod kątem możliwości i zasobów, jakimi dysponuje

osoba niepełnosprawna, jej samopoczucia

i stanu zdrowia oraz ograniczeń z zakresu

sfery fizycznej, psychicznej i społecznej. Ocena

jakości życia może mieć charakter poznawczy

i/lub emocjonalno-przeżyciowy. Pierwsza z

nich to ocena osobistych dokonań i umiejętności

(lub ich braku), druga to ocena poczucia zadowolenia

lub niezadowolenia z życia jako całości

albo jego różnych sfer [19].

Dlatego ważne jest opracowanie całościowych

programów służących podnoszeniu poziomu

jakości życia oraz większej satysfakcji

z życia osób z niepełnosprawnością. Różnorodność

form aktywności fizycznej sprzyja realizacji

tego typu programów.

Przykładem może być kilkudniowy obóz

narciarski, który jako eksperyment został zrealizowany

w celu sprawdzenia wpływu wzrostu

umiejętności narciarskich na poczucie jakości

życia badanych. Ze względu na specyfikę zajęć

narciarskich dla osób z dysfunkcją narządu

wzroku, podczas których potrzebna jest odpowiednia

liczba instruktorów-przewodników,

obozy mają charakter integracyjny [15]. Maciarz

jako cel integracji społecznej osób niepełnosprawnych

określa tworzenie w naturalnym

środowisku społecznym warunków do ich rozwoju,

nauki, pracy i spędzania czasu wolnego

[9]. Integracja w czasie wolnym od pracy, według

Kossewskiej, jest to włączanie osób niepełnosprawnych

w różne formy turystyki, sportu

i rekreacji [7]. Aktywność taka umożliwia

zwiększenie sprawności oraz polepszenie stanu

zdrowia m.in. przez obcowanie z przyrodą,

a także ułatwia nawiązywanie kontaktów społecznych.

Obóz narciarski ma głównie zapewnić

dobre samopoczucie dzieciom, a początkowa zabawa

ma się przekształcić w naukę, która zaowocuje

doskonaleniem umiejętności ruchowych

(pozwalających uczącemu się na prawie

samodzielne poruszanie się po stoku), dzięki

czemu polepszy się również samoocena i samopoczucie

uczestników obozu. Badania przeprowadzone

podczas integracyjnych zimowych

form wypoczynku wykazały, że podnoszą one

aktywność ruchową uczestników niepełnosprawnych

wzrokowo z poziomu niższego (w trakcie

nauki szkolnej) do zbliżonego do pełnosprawnych

rówieśników [14].

Cel pracy

Celem pracy było ustalenie poziomu jakości

życia oraz postępów w technice narciarskiej

osób niewidomych i słabowidzących, które

uczestniczyły w 10-dniowym, integracyjnym

obozie narciarskim.

Materiał i metody badań

Badaniami objęta była grupa ośmiu osób z różnymi

dysfunkcjami narządu wzroku. W badaniu

uczestniczyło pięć dziewcząt i trzech

chłopców, w tym jedna osoba niewidoma i siedem

osób słabowidzących. Przedział wiekowy

uczestników badań to: 14–20 lat. Wszystkie

osoby miały wcześniej kontakt z narciarstwem

zjazdowym, były uczestnikami podobnych

obozów narciarskich.

Metodę badawczą stanowił eksperyment

pedagogiczny w formie zorganizowanego 10-

-dniowego obozu narciarskiego dla dzieci niewidomych

i słabowidzących.

Do oceny poziomu jakości życia posłużyła

ankieta, która miała na celu sprawdzenie, czy

znacząco zmieniła się jakość życia i czy było


58

ROZPRAWY NAUKOWE

AWF WE WROCŁAWIU 2010, 30

D. rutkowski, e. tabor, m. kurek

Umiejętności narciarskie osób niewidomych i słabowidzących

to związane z wynikami uzyskanymi w narciarstwie

zjazdowym. Składały się na nią 22

pytania dotyczące jakości życia, odczuć związanych

z atmosferą panującą na obozie oraz

odnoszące się do uzyskanych rezultatów

w narciarstwie zjazdowym. Pytania umieszczone

w ankiecie zostały zaczerpnięte i zmodyfikowane

na potrzeby obozu z kwestionariusza

SF–36 oraz ze Skali Hadsa [11].

Postępy uczestników w narciarstwie zjazdowym

mierzono próbami zaczerpniętymi

z pracy doktorskiej Haczkiewicza [4]. Z 10

prób wybrano 3, które stopniem trudności odpowiadały

umiejętnościom, sprawności fizycznej

i możliwościom wzrokowym uczestników

obozu:

1. Zjazd w skos stoku.

2. Pług ślizgowy.

3. Łuki płużne.

Wykonano badanie 1. na początku obozu

i badanie 2. na jego końcu. Za każdą bezbłędnie

wykonaną próbę maksymalna liczba punktów

wynosiła 10. Za błędy popełnione w stosunku

do ustalonego wzorca technicznego odejmowane

były punkty karne. Ostateczny wynik pomiaru

stanowiła suma punktów.

Wyniki

Poziom umiejętności narciarskich reprezentowany

przez uczestników obozu w badaniu 1.

był dość zróżnicowany. Wyniki uzyskane

w trakcie prób potwierdziły fakt wcześniejszej

nauki jazdy na nartach. Wszyscy badani uzyskali

lepsze wyniki w badaniu 2., a prawie połowa

wyników miała wartość maksymalną.

Badania ankietowe dotyczyły dwóch obszarów

narciarstwa zjazdowego i poczynionych

postępów w jeździe oraz jakości życia

i atmosfery panującej na obozie.

W części związanej z narciarstwem wszyscy

badani wyrażali zadowolenie z udziału

w obozie. Wśród badanych nie było osoby,

która by nie opowiadała najbliższym (rodzicom,

kolegom) o obozie. Siedmiu na osiem

badanych było także zadowolonych z osiągniętych

wyników w przeprowadzonych badaniach.

Oceniali swoje umiejętności narciarskie

jako bardzo dobre – 5 uczestników i jako dobre

– 3 uczestników. Uzyskane przez kolegów

wyniki motywowały pozostałych uczestników

do wzmożonej pracy nad sobą. Jednak cieszyli

się, gdy ktoś odnosił nawet najmniejsze sukcesy

w trakcie nauki. Wszyscy ankietowani zamierzają

uczestniczyć w następnych obozach

narciarskich lub będą sami wyjeżdżać i doskonalić

swoje umiejętności narciarskie.

W części związanej z jakością życia

4 uczestników ankiety odpowiedziało, że czuło

radość przez cały czas trwania obozu. Również

4 uczestników miało przez cały obóz

mnóstwo energii i prawie nigdy nie czuło wyczerpania.

Tylko jeden uczestnik odpowiedział,

iż przez dłuższy czas był tak smutny, że

nic nie było w stanie go rozweselić. Pytania

dotyczące emocji, jak np. wybuchanie gnie-

Lp.

Tab. 1. Zestawienie punktów uzyskanych w próbach narciarskich przez uczestników obozu

(uczestnik O.B. nie mógł brać udziału w badaniu 2.)

Badany

Próba 1 Próba 2 Próba 3

badanie 1 badanie 2 badanie 1 badanie 2 badanie 1 badanie 2

1. M.R. 4 6 4 6 4 8

2. O.B. 9 – 9 – 9 –

3. K.W. 9 10 9 10 9 10

4. K.L. 8 10 6 10 8 10

5. D.M. 7 7 5 7 6 10

6. M.T. 10 10 9 10 8 10

7. B.O. 7 10 8 10 9 10

8. M.P. 4 6 4 6 4 8


D. rutkowski, e. tabor, m. kurek

ROZPRAWY NAUKOWE

Umiejętności narciarskie osób niewidomych i słabowidzących 2010, 30 AWF WE WROCŁAWIU 59

wem czy poczucie wewnętrznego napięcia,

podzieliły ankietowanych – 5 ankietowanych

odpowiedziało, że nigdy w trakcie trwania

obozu nie wybuchło gniewem, a 3 przyznało

się, że takie sytuacje czasami miały miejsce.

Jednak większość uczestników czuła napięcie

wewnętrzne tylko sporadycznie. Uzyskane

w trakcie trwania obozu wyniki przyczyniły

się do tego, że uczestnicy zmienili swoje podejście

do sukcesu (wzrosła motywacja do dalszej

pracy nad sobą) oraz do niepowodzeń

(uczestnicy są na nie bardziej odporni – tak odpowiedziało

3 ankietowanych). Odpowiedzi

na pytanie dotyczące ograniczeń w wykonywaniu

typowych czynności po zakończonym

obozie (np. wchodzenie po schodach czy 10-minutowy

spacer) wykazały, że obóz nie wpłynął

znacząco na wykonanie podstawowych codziennych

czynności. Według większości

uczestników (6 ankietowanych), twierdzenie

o większej zapadalności na choroby przez osoby

niewidome niż pełnosprawne jest zdecydowanie

fałszywe. Tylko dwóch udzieliło odpowiedzi,

że przeważnie zgadzają się z tym

stwierdzeniem. Czterech ankietowanych uznało,

że ich zdrowie jest w doskonałej formie,

a oczekiwanie pogorszenia swojego zdrowia

uznali za zdecydowanie fałszywe.

Podsumowanie

Przeprowadzone badania ukazały, że uzyskane

dobre wyniki w badaniach sprawdzających

wybrane ewolucje narciarskie mają znaczący

wpływ na jakość życia uczestników obozu.

Można zauważyć zależność, którą potwierdzają

osiągnięte wyniki: im wyższe oceny uzyskane

w narciarstwie zjazdowym, tym zadowolenie

uczestników jest większe, rośnie ich

samoocena i jednocześnie jakość życia ulega

poprawie. Uczestnicy mają świadomość, że

nie są gorsi od osób pełnosprawnych i że mogą

brać udział w takich samych formach aktywności

fizycznej.

Poza głównym celem obozu, czyli ustaleniem,

czy zaszły widoczne zmiany w jakości

życia dzieci niewidomych i słabowidzących

po przebytym 10-dniowym obozie narciarskim,

uzyskano także takie efekty, jak: przebywanie

na świeżym powietrzu i hartowanie organizmu,

kontakty z osobami pełnosprawnymi,

czyli integracja społeczna, pogłębianie nawyku

aktywności fizycznej uczestników, podnoszenie

poziomu sprawności fizycznej. Na podstawie

wyników ankiety dotyczącej odczuć po

przebytym obozie można stwierdzić, że uczestnicy

byli bardzo zadowoleni z udziału w obozie

i jego formuły.

Wnioski

1. Obóz znacząco wpłynął na jakość życia

osób niewidomych i słabowidzących

w nim uczestniczących. Są bardziej odporne

na spotykające ich niepowodzenia.

2. Po zakończonym obozie uczestnicy byli

zadowoleni z udziału w nim. Uzyskane

wyniki w narciarstwie zjazdowym oceniali

jako dobre lub bardzo dobre, co

świadczy o ich poczuciu zadowolenia.

3. Po zakończonym obozie wszyscy

uczestnicy deklarowali chęć wzięcia

udziału w następnych organizowanych

obozach zimowych.

4. 10-dniowy obóz narciarski przyczynił

się do podniesienia umiejętności narciarskich

uczestników. Poprawiła się

technika wykonania poszczególnych

prób.

Bibliografia

[1] J. Drabik, Aktywność fizyczna w edukacji zdrowotnej

społeczeństwa. Cz. I. AWF, Gdańsk 1995.

[2] J. Dziedzic, Wychowanie fizyczne niewidomych.

PZWS, Warszawa 1960. [3] K. Gawlik,

A. Zwierzchowska, Wychowanie fizyczne niewidomych

i słabo widzących. AWF, Katowice 2004.

[4] B. Haczkiewicz, Czynniki warunkujące przyrost

sprawności narciarskiej. Praca doktorska, WSWF,

Wrocław 1969. [5] J. Hrušak, Lyžowání zdravotně

postižených. Česká škola. Skaz lyžařů České republiky,

Praha 1999. [6] M. Jagusz, Samokontrola

i samoocena w wychowaniu fizycznym. AWF,

Wrocław 1994. [7] J. Kossewska, Uwarunkowania

postaw. Nauczyciele i inne grupy zawodowe wobec

integracji szkolnej dzieci niepełnosprawnych. Pra-


60

ROZPRAWY NAUKOWE

AWF WE WROCŁAWIU 2010, 30

D. rutkowski, e. tabor, m. kurek

Umiejętności narciarskie osób niewidomych i słabowidzących

ce Monograficzne Akademii Pedagogicznej w Krakowie,

2000, 271. [8] B. Kowalska, Znaczenie narciarstwa

zjazdowego w rehabilitacji osób

niepełnosprawnych na przykładzie inwalidów wzroku.

[W:] Conference Proceedings – Physical Education

and Sport 2002. Technicka Univerzita v Liberci,

Liberec 2002, 59–62. [9] A. Maciarz, Z teorii i

badań społecznej integracji dzieci niepełnosprawnych,

Impuls, Kraków 1999. [10] A. Marchewka,

Wychowanie fizyczne specjalne. AWF, Kraków

1999.

[11] J. Meyza, Jakość życia w chorobie nowotworowej.

Centrum Onkologii im. M. Curie-Skłodowskiej,

Warszawa 1997. [12] P. Oleś, S. Steuden,

J. Toczołowski, Jak świata mniej widzę: zaburzenia

widzenia a jakość życia. Towarzystwo Naukowe

KUL, Lublin 2002. [13] Z. Palak, A. Olszak,

Z problematyki samooceny młodzieży niewidomej.

Przegląd Tyflologiczny, 1991, 1–2, 60–73. [14]

D. Rutkowski, Aktywność ruchowa jako forma rehabilitacji

młodzieży oraz dzieci niewidomych

i słabowidzących na przykładzie zimowych obozów

integracyjnych. [W:] B. Cytowska, B. Wilczura

(red.), Dziecko z zaburzeniami rozwoju. Konteksty

diagnostyczne i terapeutyczne. Impuls, Kraków

2005, 243–255. [15] D. Rutkowski, M. Wieczorek,

Oczekiwania dzieci niewidomych wobec nauczyciela

wychowania fizycznego – raport z badania.

[W:] T. Koszczyc, M. Lewandowski, W. Starościak

(red.), Wychowanie i kształcenie w reformowanej

szkole. AWF, Wrocław 2007, 52–56. [16] F. Scherer,

Freizeitsportarten für Blinde. [W:]

F. Scherer (red.), Sport mit blinden und sehbehinderten

Kindern und Jugendlichen. Reihe Motorik,

Bd. 4, Hofmann, Schorndorf 1983. [17] A. Sikorska,

Orientacja przestrzenna i wychowanie fizyczne.

[W:] Jakubowski S. (red.), Poradnik dydaktyczny

dla nauczycieli realizujących podstawę

programową w zakresie szkoły podstawowej i gimnazjum

z uczniami niewidomymi i słabo widzącymi.

MEN, Warszawa 2001. [18] A. Wyszyńska,

Psychologia defektologiczna. PWN, Warszawa

1987. [19] J. Zabłocki, Wprowadzenie do rewalidacji.

Wyd. Adam Marszałek, Toruń 1997.


ROZPRAWY NAUKOWE AWF WE WROCŁAWIU

2010, 30, 61–70

Wojciech Wiliński 1 , dariusz Rutkowski 2 , ewa Łaźnia 3

1 AKADEMIA WYCHOWANIA FIZYCZNEGO WE WROCŁAWIU

2 DOLNOŚLĄSKA SZKOŁA WYŻSZA WE WROCŁAWIU

3 ZESPÓŁ SZKÓŁ NR14 WE WROCŁAWIU

iNtegRacyjNy tuRNiej goalBalla

a kSztałtowaNie poStaw pRoSpołeczNych

młodzieŻy gimNazjalNej i poNadgimNazjalNej

woBec Niewidomych

aBStRaCt

Integrating goalball competition and shaping pro-social attitudes

of grammar-school and post grammar-school youth towards the blind

attitudes play an important part in human functioning. they are created on the basis of social

needs and individual experiences gained in the process of taking everyday risks. there

are lots of classifications of attitudes of able-bodied people towards the disabled, they take

into consideration different dimensions of disability. the attitudes undergo modifications,

among other things, by enriching knowledge about disability, and most of all, by creating

possibilities of coming into personal contact with the disabled, that is to say social integration.

Integration from the perspective of pedagogy is a programmed activity whose aim is

to rehabilitate people who are different from the norm by getting them involved in ordinary

forms of personal and social life. Goalball as a paralympic team game of the blind is a perfect

means to create a platform of social integration. the elaboration presents the effects

of the participation of grammar-school and post-grammar school students in integrated

goalball competitions measured by the quality of pro-social attitudes towards the blind.

the aims of the study: examine the educational role of integrated goalball competitions in

shaping pro-social attitudes of teenage students towards the blind.

material and methods of research: in the research took part 45 people (21 girls and 24 boys)

– students at the age of 14–17. the research was done using the method of diagnostic

sounding, the questionnaire prepared for this scope.

Results: students taking part in integrated goalball competitions present positive attitudes

towards the blind.

key words: attitudes

WPrOWADZenIe

Postawy odgrywają znaczącą rolę w funkcjonowaniu

osobowości człowieka. Powstają

w jego życiu osobniczym na podstawie potrzeb

społecznych i indywidualnych doświadczeń

nabytych w toku podejmowania wyzwań

codzienności. Postawa determinuje występowanie

określonych zachowań – niezależnie od

zewnętrznego systemu wzmocnień pozytywnych

czy negatywnych staje się wewnętrznym

elementem psychiki człowieka przez proces

uwewnętrznienia tego, co wcześniej było zewnętrzne.

Takie postawy są zgodne z systemem

wartości i stają się wewnętrznym regulatorem,

determinującym zachowanie wobec

przedmiotu postawy [9]. Istnieje wiele klasyfikacji

postaw osób pełnosprawnych wobec niepełnosprawnych,

uwzględniają one bowiem

różne wymiary niepełnosprawności, które stają

się jej centralnym elementem. Postawy pełnosprawnych

różnicują się w zależności od

płci, rodzaju i stopnia niepełnoprawności,


62

ROZPRAWY NAUKOWE

AWF WE WROCŁAWIU 2010, 30

w. wiliński, d. rutkowski, e. łaźnia

Goalball a młodzież wobec niewidomych

możliwości samoobsługowych i dyslokacyjnych

osoby niepełnosprawnej [7]. W literaturze

przedmiotu możemy dostrzec także inne

zależności, jak widoczność niepełnosprawności,

stopień samodzielności i niezależności

oraz napiętnowanie społeczne. Badania Giryńskiego

i Przybylskiego pokazują, że osoby

z upośledzeniem umysłowym są o wiele bardziej

negatywnie postrzegane przez otoczenie

niż osoby z innymi rodzajami niepełnosprawności

(niewidomi, niesłyszący, niepełnosprawni

ruchowo) [4]. Sytuacja ta prawdopodobnie,

jak podejrzewają autorzy badania, wynika

z niskiego stanu wiedzy dotyczącej osób upośledzonych

umysłowo. Badania gotowości

niesienia pomocy niepełnosprawnym także

wykazały zróżnicowanie w zależności od niepełnosprawności.

Jeśli w stosunku do niewidomych

brak chęci pomocy deklarowało

15,9% pełnosprawnych, to w stosunku do osób

z upośledzeniem umysłowym aż 39,0% [12].

Nowicka-Rusek [10] wyróżnia trzy modele

postaw wobec osób niewidomych.

• Zespół postaw odpychających, wśród

nich: dystans, dążenie do izolowania się

od osób niewidomych, przekonanie

o tym, że są instytucje, które się nimi

zajmują, oraz określanie ich jako „oni”,

którzy mają własne życie w bliżej nieznanym

środowisku.

• Zespół opiekuńczo-paternalistyczny,

w którego skład wchodzą przekonania,

że osoby niewidome wymagają pomocy,

opieki i wsparcia specjalnie powołanych

instytucji. Dystans jest duży, lecz

mniejszy w porównaniu z pierwszym

zespołem postaw. Niewidomi to nadal

„oni”, ale już bliscy „oni”, tacy, których

nie wolno wypierać z własnej świadomości

i podejmowanych działań.

• Zespół podmiotowo-rzeczowy, najbardziej

społecznie pożądany, bo osoby niewidome

traktowane zgodnie z nim są jak

członkowie naszej zbiorowości, mający

własne problemy życiowe wynikające

z ich niepełnosprawności. Opieka i pomoc,

wzajemna adaptacja pogłębia kontakty

między pełnosprawnymi i niepełnosprawnymi.

Nie występuje tu poczucie

dystansu. „My” stosuje się wobec siebie,

czyli ludzi widzących, i osób niewidomych.

Zespół podmiotowo-rzeczowy jest

celem działań integracyjnych i zrealizowany

stanowi prospołeczną postawę wobec

osób z niepełnosprawnością.

Sękowska [21], analizując postawy społeczne,

stwierdza, że ludzie widzący traktują

osobę niewidomą jako odbiegającą od normy,

bezradną, zależną od innych, wymagającą protekcjonalnej

opieki. Biorąc pod uwagę, że za

główny czynnik determinujący postawy dzieci

i młodzieży wobec niepełnosprawnych kolegów

wymienia się wpływ domu rodzinnego

i szkoły [18], konieczne staje się wprowadzenie

na stałe działań integracyjnych do programów

dydaktyczno-wychowawczych [19].

Przeprowadzony eksperyment pozwolił na

wyciągnięcie wniosku, iż rozmowy pedagogiczne

spowodowały u badanych wzrost wiedzy

pedagogicznej, a także zmianę stosunku

widzących do niektórych problemów współpracy

z niewidomymi [22]. Już same osobiste

kontakty mogą powodować powstawanie pozytywnych

postaw [2, 7]. Także Kossewska

stwierdza, że negatywne postawy wobec niepełnosprawnych

wynikają z braku doświadczeń

i osobistych kontaktów osób sprawnych,

braku treningu we wzajemnej komunikacji,

niewykształconych umiejętności zachowania

się wobec osób niepełnosprawnych. Mogą być

także uwarunkowane wiekiem życia i niskim

poziomem wykształcenia. Istnieje możliwość

modyfikacji tych postaw przez wzbogacanie

wiedzy na temat niepełnosprawnych, a przede

wszystkim przez stwarzanie możliwości nawiązania

osobistych kontaktów z osobami niepełnosprawnymi,

czyli integrację społeczną

[5]. Częstsze kontakty z niepełnosprawnymi

pozwalają dostrzegać cechy osobowości, sposoby

zachowania się oraz reagowania na określone

sytuacje [17] .

Termin integracja pochodzi od łacińskiego

integratio (odnowienie, uzupełnienie) oraz od

integrare (odnawiać, odtwarzać) i oznacza

scalanie, proces tworzenia całości z części albo

włączania jakiegoś elementu w całość, zespo-


w. wiliński, d. rutkowski, e. łaźnia

ROZPRAWY NAUKOWE

Goalball a młodzież wobec niewidomych 2010, 30 AWF WE WROCŁAWIU 63

lenie i zharmonizowanie składników zbiorowości

społecznych [3]. W psychologii, jak podaje

Zaborowski [25], integracja odnosi się do

dynamicznej równowagi wewnętrznej, łączącej

się z organizacją i utrwaleniem potrzeb

i postaw jednostki, aby utrzymać określoną

tożsamość i poczucie odrębności. Socjologiczne

rozumienie integracji odsyła do procesu zespolenia

i zharmonizowania elementów zbiorowości

lub całych grup społecznych, które

przejawia się w intensywności i częstotliwości

kontaktów między członkami danej zbiorowości

oraz przez akceptację i realizację wspólnych

systemów wartości, norm i ocen [5]. Perspektywa

pedagogiczna integracji wyznacza

przede wszystkim zespolone i zaprogramowane

działanie, mające na celu rehabilitację osób

odbiegających od normy, przez włączenie

osób z niepełnosprawnością w zwykłe formy

życia osobistego i społecznego. Integracja zakłada

powstanie więzi między osobami z niepełnosprawnością

i resztą społeczeństwa przez

wzajemną akomodację [23]. Wydaje się zatem,

że niezbędnymi warunkami sukcesu integracji

są: wzajemne poznanie, obustronna akceptacja i

szacunek, empatyczna troska o partnera relacji,

poczucie odpowiedzialności za drugiego człowieka.

Poziom integracji zależy od tego, czy

dana osoba z niepełnosprawnością bierze aktywny

udział w życiu grupy: rodzinnej, rówieśniczej

bądź pracowniczej, której jest członkiem,

czy też pozostaje na jej marginesie [11].

Jednym z warunków powodzenia integracji

niepełnosprawnych ze społeczeństwem jest tworzenie

właściwego klimatu społecznego, ułatwiającego

wzajemne kontakty tych grup [15]. Społeczeństwo

powinno dostosować do niepełnosprawnych

także swoje rozwiązania, instytucje,

organizację życia społecznego [13]. Brak świadomości

społecznej powoduje powstawanie wielu

sytuacji trudnych. Tak więc wszelkie działania

(programy) edukacyjne istotnie wpływają na powodzenie

wszelkich akcji prowadzących do integracji

społecznej [19].

Doskonałym sposobem do wywołania zmiany

w systemie, jak sądzimy, jest udział pełnosprawnych

i niepełnosprawnych w turnieju sportowym.

Aby jednak rywalizacja w tych grupach

była wyrównana, zaproponowano pełnosprawnym

udział w grze stworzonej dla osób z dysfunkcją

narządu wzroku. Zastosowana gra scala

ze sobą osoby z niepełnosprawnością sensoryczną

(niewidome i słabowidzące), a nawet z intelektualną,

oraz pełnosprawne, powodując, że

stają się grupą współpracującą i rywalizującą

w atmosferze przyjaźni o zwycięstwo w turnieju

sportowym. Wykorzystuje się w niej piłkę

dźwiękową, którą mogą lokalizować osoby niewidome.

Piłka dźwiękowa związana jest ze specyfiką

sportowych gier zespołowych osób niewidomych

i słabowidzących. Są trzy odmiany

gry piłką dźwiękową: toczona (rollball) – zanika,

bramkowa (torball) i goalball [16]. Najbardziej

popularny jest goalball, który został stworzony

w 1946 r. przez Austriaka Hanza Lorenza

oraz Niemca Seppa Reindle’a. W 1976 r. goalball

został wprowadzony do programu igrzysk

paraolimpijskich jako dyscyplina pokazowa, by

od 1980 r. na stałe dołączyć do programu zawodów.

Obecnie goalball jest bardzo popularną

dyscypliną sportu uprawianą w 112 krajach na

całym świecie [6].

Boisko do goalballa ma wymiary 18 × 9 m,

a bramki stanowią linie końcowe boiska. Piłka

stosowana w grze, odpowiadająca wielkości

piłki do gry w koszykówkę, ma umieszczone

w środku dzwoneczki, które podczas toczenia

się piłki wydają dźwięk. Drużyna składa się

z trzech zawodników, tworzących jednocześnie

atak i obronę. Wszyscy, bez względu na

stopień utraty wzroku, mają na oczach światłoszczelne

okulary. Zadaniem graczy jest uzyskanie

gola przez wtoczenie piłki do bramki

przeciwnika i obrona własnej.

Piłka według Rzepy [20] pełni funkcję dydaktyczną,

realizuje cele motoryczne i najbardziej

nas interesujące – wychowawcze. Piłka

dźwiękowa, spełniając funkcję dydaktyczną,

uczy także logicznego myślenia, kształci rozumowanie,

wyobraźnię, orientację w przestrzeni

bez kontroli wzroku, spostrzeganie słuchowe,

wzmacnia poczucie własnej wartości. Cele

motoryczne spełniane są w realizacji specyficznych

umiejętności ruchowych – technik

goalballa, a wychowawcze za pomocą nauki:

przestrzegania zasad gry, współdziałania w ze-


64

ROZPRAWY NAUKOWE

AWF WE WROCŁAWIU 2010, 30

w. wiliński, d. rutkowski, e. łaźnia

Goalball a młodzież wobec niewidomych

spole, wygrywania i przegrywania, ekspresji

emocji, asertywności i empatii, szacunku dla

przeciwnika.

Pierwszy integracyjny turniej zorganizowano

przy akceptacji i wsparciu dyrekcji

w Zespole Szkół nr 14 we Wrocławiu w 2005 r.

Uczestniczyły w nim drużyny z Ośrodka

Szkolno-Wychowawczego Dzieci Niewidomych

(z ulicy Kamiennogórskiej – „drużyna

młodsza” i ulicy Kasztanowej – „drużyna starsza”),

Specjalnego Ośrodka Szkolno-Wychowawczego

nr 9 (dzieci z niepełnosprawnością

intelektualną), Gimnazjum 49 z Oddziałami

Dwujęzycznymi oraz Gimnazjum 39. W drugim

turnieju w 2006 brali udział już zaprzyjaźnieni

uczestnicy z pierwszej edycji oraz reprezentacja

Centrum Diakonii i Edukacji im. M. Lutra.

W trzecich zawodach w 2007 r. uczestniczyły

ekipy z Ośrodka Szkolno-Wychowawczego

Dzieci Niewidomych (z ulicy Kamiennogórskiej

– „drużyna młodsza” i ulicy

Kasztanowej – „drużyna starsza”), Centrum

Diakonii i Edukacji im. M. Lutra, Gimnazjum

nr 30, Gimnazjum nr 40 im. Noblistów Polskich

i gospodarz – Zespół Szkół nr 14.

Korzystając z ogólnych przepisów gier

osób niewidomych, zastosowano modyfikacje

niezbędne do integracji młodzieży z niepełnosprawnością

sensoryczną (niewidomych, słabowidzących)

lub intelektualną oraz pełnosprawnych.

Zaadaptowana gra jest uproszczeniem

piłki bramkowej (goalball). Zastosowane

modyfikacje to m.in.:

• czas meczu 2 × 4 min (ze względu m.in.

na zmęczenie oczu na skutek założenia

światłoszczelnych gogli);

• miejsca dla zawodników wyznaczone na

matach orientacyjnych (piankowe maty

używane do aerobiku) w pierwszej edycji

turnieju, a w kolejnych edycjach turnieju

wypukłe linie (sznurek pod szeroką taśmą

izolacyjną, pakową lub maskującą);

• instrukcje słowne sędziego ilustrujące

przebieg gry: „piłka w grze”, „stop”,

„piłka skacząca”, „aut”, „gol”;

• przydzielenie każdemu zawodnikowi na

boisku wolontariusza-asystenta, który

asekuruje gracza w niebezpiecznych sytuacjach

oraz podaje mu piłkę opuszczającą

boisko;

• jest wskazane, by zawodnicy ubrani byli

w dresy (szczególnie bluzy i długie spodnie),

które zminimalizują skutki zetknięć

z podłożem. Jeżeli jest możliwe, warto

zastosować sprzęt ochronny: spodenki

z wkładkami na biodra, ochraniacze gąbkowe

na łokcie, kolana i suspensorium.

Cel pracy

W literaturze przedmiotu brak jest doniesień

o organizowanych turniejach integracyjnych

i prowadzonych podczas nich badaniach. Obserwując

interakcje zachodzące między uczestnikami

turniejów, postanowiono potwierdzić

poczynione spostrzeżenia badaniami.

Celem badania było rozpoznanie edukacyjnej

roli integracyjnych turniejów goalballa w kształtowaniu

prospołecznych postaw uczniów gimnazjum

i liceum wobec osób niewidomych.

Sformułowano następujące pytania badawcze:

1. Jakie postawy względem niewidomych

reprezentują uczniowie pełnosprawni biorący

udział w turnieju integracyjnym

2. Czy postawy pełnosprawnych uczestników

turnieju różnią się od postaw reprezentowanych

przez uczniów niemających

kontaktów z niewidomymi

3. Jak zmieniają się postawy pełnosprawnych

pod wpływem kilkukrotnego

udziału w turnieju integracyjnym

Materiał i metody badań

Badanie wykonano metodą sondażu diagnostycznego,

przygotowaną w tym celu specjalną

ankietą [8]. Ankieta zawierała 18 pytań oraz

dane badanych (płeć, wiek, klasę i szkołę).

Ankieta była wykonywana anonimowo. Badaniami

zostało objętych 45 osób (21 dziewcząt

i 24 chłopców) – uczniów klas gimnazjalnych

i licealnych w wieku od 14 do 17 lat.

Badanych podzielono na trzy grupy:

1. Grupa I (n = 11) uczniowie, którzy już

wcześniej brali udział w turnieju integra-


w. wiliński, d. rutkowski, e. łaźnia

ROZPRAWY NAUKOWE

Goalball a młodzież wobec niewidomych 2010, 30 AWF WE WROCŁAWIU 65

cyjnym i mieli już kontakt z osobami niewidomymi

(4 dziewczęta i 7 chłopców).

2. Grupa II (n = 19) uczniowie, którzy po

raz pierwszy biorą udział w turnieju integracyjnym,

a nie mieli wcześniej kontaktu

z osobami niewidomymi (7 dziewcząt

i 12 chłopców).

3. Grupa III (n = 15) uczniowie, którzy

nigdy nie uczestniczyli w turnieju integracyjnym

i nie mieli kontaktu z osobami

niewidomymi (10 dziewcząt i 5

chłopców).

W grupie I oraz II ankieta została przeprowadzona

podczas turnieju w grudniu 2007 r.,

a w grupie III w marcu 2008 r. – po zapoznaniu

uczniów z nową grą – w Gimnazjum Dwujęzycznym

nr 26 w ZS nr 5 we Wrocławiu.

Wyniki

Badanie to ma wyłącznie charakter wstępny

i odnoszący się tylko do eksplorowanej w nim

części środowiska społecznego, nie pozwalając

na uogólnienia.

Ryc. 1. Zestawienie procentowe odpowiedzi badanych grup na pytanie 6: Czy zaprzyjaźniłbyś się z osobą

niewidomą

Ryc. 2. Zestawienie procentowe odpowiedzi badanych grup na pytanie 8: Gdyby cię poproszono o pomoc,

chętnie pomógłbyś osobie niewidomej


66

ROZPRAWY NAUKOWE

AWF WE WROCŁAWIU 2010, 30

w. wiliński, d. rutkowski, e. łaźnia

Goalball a młodzież wobec niewidomych

Ryc. 3. Zestawienie procentowe odpowiedzi badanych grup na pytanie 9: Czy chciałbyś uczęszczać

do klasy z osobą niewidomą

Ryc. 4. Zestawienie procentowe odpowiedzi badanych grup na pytanie 11: Czy uważasz, że osoby

niewidome zawsze potrzebują twojej pomocy

Ze względu na jakość opracowania przedstawiono

analizę niektórych pytań ankiety (numery:

6, 8, 9, 11–14, 16).

Najwięcej odpowiedzi deklarujących możliwość

zaprzyjaźnienia się z osobą niewidomą

zaznaczyli badani w grupie I, najmniej – w II.

Jedynie w grupie II pojawiła się odpowiedź

przecząca. Dość duża część badanych odpowiedziała

na pytanie „nie wiem”: prawie 53%

grupy II, 40% III i aż 36% grupy I (ryc. 1).

Wszystkie osoby z trzech grup w zdecydowanej

większości deklarowały możliwość

pomocy osobie niewidomej. Najwięcej pozytywnych

odpowiedzi udzielono w grupie I

(91%). Zadziwiający jest fakt odpowiedzi

przeczących w grupie II (prawie 11%). Niski

procent badanych z grupy I oraz III odpowiedział

na pytanie „nie wiem” (ryc. 2).

Najwięcej odpowiedzi potwierdzających

chęć uczęszczania do klasy z osobą niewidomą

zaznaczyli badani z grupy III, aż 40%, nieco

mniej – 32% z grupy II, a tylko 18% z grupy I.

We wszystkich trzech grupach zaznaczono najwięcej

odpowiedzi „nie wiem”. Najwięcej ta-


w. wiliński, d. rutkowski, e. łaźnia

ROZPRAWY NAUKOWE

Goalball a młodzież wobec niewidomych 2010, 30 AWF WE WROCŁAWIU 67

Ryc. 5. Zestawienie procentowe odpowiedzi badanych grup na pytanie 12: W kontakcie z osobą

niewidomą najbardziej obawiasz się

Ryc. 6. Zestawienie procentowe odpowiedzi badanych grup pytanie 13: Zaznacz cechy osoby niewidomej.

kich odpowiedzi udzieliła grupa I, aż 82%, grupa

II 68%, grupa III 53%. Tylko w grupie III

pojawiła się odpowiedź przecząca (ryc. 3).

Badani z grupy III (aż w 80%) oraz grupy II

(79%) twierdzą, że osoby niewidome nie zawsze

potrzebują ich pomocy. W grupie I odpowiedzi

niemalże po połowie zostały zaznaczone na

„nie” oraz „nie wiem”. Natomiast tylko w grupie

III pojawiła się odpowiedź twierdząca (ryc. 4).

Na pytanie 12 najczęściej zaznaczaną odpowiedzią

(w grupie I aż 73% oraz II 68%) była

„obawiam się urazić uczucia osoby niewidomej”.

Większość w grupie III (67%) wybrała

całkiem inną odpowiedź: „obawiam się odebrania

okazywanego im zainteresowania jako

litości”. Takiej odpowiedzi udzielono także

w grupie I (64%) i II (47%). Pewną prawidłowość

można zauważyć w stwierdzeniu „obawiam

się własnej niekompetencji”. Im częstszy

kontakt z niewidomymi, tym mniej

odpowiedzi – w grupie I udzielono tylko 10%,

II – 20%, III natomiast – 40% (ryc. 5).

Odpowiedź „silna wola”, jako cecha osoby

niewidomej, była najczęściej zaznaczana przez


68

ROZPRAWY NAUKOWE

AWF WE WROCŁAWIU 2010, 30

w. wiliński, d. rutkowski, e. łaźnia

Goalball a młodzież wobec niewidomych

Ryc. 7. Zestawienie procentowe odpowiedzi badanych grup na pytanie 14: Czy chętnie wybrałbyś się

na wycieczkę razem z osobą niewidomą

Ryc. 8. Zestawienie procentowe odpowiedzi badanych grup na pytanie 16: Jak często w twojej szkole

organizowane są zajęcia integracyjne z osobami niepełnosprawnymi

badanych we wszystkich grupach. W grupie I

wymieniono dodatkowo „szczerość” i „otwartość”,

w grupie II i III „szczerość” i „pogodę

ducha”. We wszystkich grupach przeważało

wybieranie cech pozytywnych osób niewidomych.

Tylko w grupie I pojawiła się odpowiedź

„użalanie się nad sobą”. Aż 45% badanych

tej grupy zaznaczyło odpowiedź

„nieufność”, a 18% „zrezygnowanie” i „izolowanie”.

26% z grupy II zaznaczyło „małomówność”,

a 33% badanych w grupie III

wskazało „nieufność” (ryc. 6).

Prawie połowa badanych z grupy I (45%)

zadeklarowała chęć wzięcia udziału w wycieczce

z osobą niewidomą, pozostała część

udzieliła odpowiedzi „nie wiem”. W grupie II

przeszło jedna trzecia badanych zaznaczyła

odpowiedź „tak”. W grupie tej, jako jedynej,

pojawiła się odpowiedź przecząca. W grupie

III ponad dwie trzecie badanych udzieliło odpowiedzi

„tak”, a pozostałe osoby zaznaczyły

odpowiedź „nie wiem” (ryc. 7).

Tylko osoby z grupy I w zdecydowanej

większości mają możliwość uczestniczenia


w. wiliński, d. rutkowski, e. łaźnia

ROZPRAWY NAUKOWE

Goalball a młodzież wobec niewidomych 2010, 30 AWF WE WROCŁAWIU 69

w turniejach integracyjnych w swojej szkole

– raz lub parę razy do roku. W grupie II 63%

badanych odpowiedziało, że w ich szkołach

nigdy nie są organizowane zajęcia integracyjne

z osobami niepełnosprawnymi. W grupie

III niestety aż 100 % badanych udzieliło tej samej

odpowiedzi (ryc. 8).

Dyskusja

Uczniowie biorący udział w integracyjnych

turniejach goalballa prezentują pozytywne postawy

wobec osób niewidomych. Jest to szczególnie

widoczne w grupie uczniów, którzy kilkakrotnie

brali udział w turnieju integracyjnym.

Kontakty i relacje z osobami niewidomymi są

dla nich podobne do tych z pełnosprawnymi

członkami społeczeństwa. Nie postrzegają niewidomych

jako zawsze potrzebujących pomocy,

ale raczej partnerów, co może być pozytywną

oznaką orientacji na postawę prospołeczną.

Konkluzja potwierdza twierdzenie

Oszustowicz [14], że rozbudowanie wiedzy

o przyczynach niepełnosprawności, możliwościach,

ograniczeniach, problemach codziennego

życia i podstawach rehabilitacji, a także

osobiste kontakty w formie zabaw, dyskotek,

zawodów sportowych, wycieczek prowadzą

do zmiany obrazu osoby niepełnosprawnej

i modyfikacji motywacji leżącej u podstaw podejmowania

kontaktów z niepełnosprawnymi

rówieśnikami. Grupa II uczniów, którzy po raz

pierwszy brali udział w turnieju integracyjnym

i nie mieli kontaktu z osobami niewidomymi

w przeszłości, jest wobec nich nastawiona ambiwalentnie.

Z jednej strony pojawiają się postawy

prospołeczne, a z drugiej dużo niepewności

decyzyjnej, obojętności i pojedyncze

ustosunkowania negatywne. Możliwe, że jest

to konsekwencja oczekiwania rywalizacji

sportowej w dyscyplinie mało znanej, która

pochodzi z rodziny sportów paraolimpijskich

i może sprawić wiele niespodzianek pełnosprawnym

nowicjuszom. Nieprzewidywalność

mającej nastąpić trudnej sytuacji jest na pewno

przyczyną konfuzji i obaw uczniów grupy II,

którzy tak naprawdę nie wiedzą, jak się zachować,

by równocześnie osiągnąć sukces sportowy

i nie urazić niewidomych kolegów. Niepełnosprawność

kojarzy się potocznie z: zaprzeczeniem,

gniewem, poczuciem winy, poczuciem

żalu i depresją, które są jej następstwem

przeżywanym zgodnie z modelem poczucia

straty [1], a świadomość, że możemy mieć

z nimi kontakt, wywołuje poczucie zagubienia

i wspominaną już niepewność. Grupa III uczniów,

którzy nigdy nie uczestniczyli w turnieju

integracyjnym i nie mieli kontaktu z osobami

niewidomymi, pomimo braku doświadczeń

w tym względzie jest bardzo otwarta, szczególnie

na niesienie pomocy, wspólne wycieczki

i przyjaźń. Jest to zgodne z zasadą autoprezentacji

oraz stawiania siebie w dobrym świetle

przez zachowanie moralnej poprawności

według stereotypu mówiącego, że wypada otaczać

opieką słabszych i chorych.

Wnioski

1. Uczniowie biorący udział w integracyjnych

turniejach goalballa reprezentują

pozytywne postawy wobec osób niewidomych.

2. Udział w integracyjnym turnieju pozwala

na trafniejsze formułowanie sądów

i deklarowanie bardziej pożądanych

działań.

3. Częstsze kontakty z niepełnosprawnymi

wzrokowo zwiększają akceptację i podnoszą

poczucie kompetencji pełnosprawnych

w kontaktach z osobami niewidomymi.

Podsumowanie

Integracja poprzez różnego rodzaju turnieje,

sportową rywalizację spełnia swoje zadanie.

Pozwala ukształtować młodego człowieka tak,

aby jego postawa wobec osób niepełnosprawnych

była jak najbardziej pozytywna. Przeprowadzone

badania pozwoliły ukazać, iż rola integracji

we współczesnym szkolnictwie przynosi

korzyści obu stronom: dla niepełnosprawnych

to dobre samopoczucie, wyzbycie

się poczucia „inności”, dla pełnosprawnych natomiast

to wyzbycie się uprzedzeń, lęku przed


70

ROZPRAWY NAUKOWE

AWF WE WROCŁAWIU 2010, 30

w. wiliński, d. rutkowski, e. łaźnia

Goalball a młodzież wobec niewidomych

„innymi” kolegami, wypracowanie pozytywnych

postaw, życie w akceptacji i życzliwości.

Im wcześniej będziemy kształtować w młodym

pokoleniu tolerancję i akceptację „inności”,

wrażliwości i empatii, tym wcześniej przyniesie

ona zamierzone rezultaty i przyczyni się do

tworzenia nowego modelu życia społecznego,

gdzie wszyscy mają równe prawa i szanse bez

względu na poziom sprawności. Autorzy opracowania,

podpierając się skromnymi wynikami

przeprowadzonych badań, dzielą opinię Walthera

[24], że wszystkie podjęte wysiłki w zakresie

integracji młodzieży przyczynią się do

budowania otwartego społeczeństwa, w którym

niepełnosprawność będzie oznaczać nieprawidłową

postawę wobec inności.

Bibliografia

[1] G. Brearley, Psychoterapia dzieci niepełnosprawnych

ruchowo. WSiP, Warszawa 1999. [2] G. Böhner,

M. Wänke, Postawy i zmiana postaw. GWP,

Gdańsk 2004. [3] B. Dunaj, Słownik współczesny

języka polskiego. Wilga, Warszawa 1996. [4] A.S. Giryński,

S. Przybylski, Integracja społeczna osób

upośledzonych umysłowo w świetle ujawnianych

do nich nastawień społecznych. WSPS, Warszawa

1993. [5] J. Kossewska, Uwarunkowania postaw.

Nauczyciele i inne grupy zawodowe wobec integracji

szkolnej dzieci niepełnosprawnych. Wyd. Nauk.

AP, Kraków 2000. [6] J. Krzak, R. Prażmo, Goalball.

PZSN „Start”, Warszawa 2005. [7] H. Larkowa,

Postawy społeczne wobec osób z odchyleniami

od normy. [W:] A. Hulek (red.), Pedagogika rewalidacyjna.

PWN, Warszawa 1988, 478–491. [8]

E. Łaźnia, Postawy i wyobrażenia młodzieży widzącej

wobec niewidomej – w kontekście jej integracji.

Niepublikowana praca magisterska. AWF,

Wrocław 2008. [9] S. Mika, Uwagi o „internalizacji”

postaw. [W:] S. Nowak (red.), Teorie postaw.

PWN, Warszawa 1973, 213–234. [10] E. Nowicka-

-Rusek, Model pożądanych postaw wobec niewidomych.

Przegląd Tyflologiczny, 1987, 1–2, 61–66.

[11] Ogólnopolski Sejmik Osób Niepełnosprawnych,

Społeczny model niepełnosprawności. Problemy

Rehabilitacji Społecznej i Zawodowej, 1998,

1, 43–54. [12] A. Ostrowska, J. Sikorska, Syndrom

niepełnosprawności w Polsce. Bariery integracji.

IFiS PAN, Warszawa 1996. [13] A. Ostrowska, Jakość

życia osób niepełnosprawnych w świetle badań

socjologicznych. [W:] R. Ossowski (red.),

Kształcenie specjalne i integracyjne. MEN, Warszawa

1999, 84–93. [14] B. Oszustowicz, Integracyjny

system kształcenia a stosunek nauczycieli

i uczniów szkół masowych do uczniów klas specjalnych.

[W:] J. Wyczesany (red.), Pomoc psychopedagogiczna

dzieciom niepełnosprawnym. WSP,

Częstochowa 1995, 237–247. [15] Z. Palak, Wzajemne

postawy i stereotypowe wyobrażenia młodzieży

niewidomej i widzącej – w kontekście jej

integracji. [W:] J. Pilecki, M. Kozłowski (red.), Rehabilitacja

oraz edukacja dzieci i młodzieży z dysfunkcjami

narządu wzroku. WE, Kraków 1999,

171–180. [16] S. Podleśny, Zespołowe gry niewidomych

z piłkami dźwiękowymi, Zeszyty Tyflologiczne,

1987, 6. [17] I. Rudek, Postawy wobec niepełnosprawnych

jako wyznacznik działań integracyjnych.

[W:] Z. Kazanowski, D. Osik-Chudowolska

(red.), Integracja osób niepełnosprawnych w edukacji

i interakcjach społecznych. UMCS, Lublin 2003,

67–75. [18] I. Rudek, Od niechęci do akceptacji.

O wychowaniu dzieci do tolerancji wobec osób niepełnosprawnych.

Impuls, Kraków 2008. [19] D. Rutkowski,

Aktywność ruchowa jako forma rehabilitacji

młodzieży oraz dzieci niewidomych i słabowidzących

na przykładzie zimowych obozów

integracyjnych. [W:] B. Cytowska, B. Wilczura

(red.), Dziecko z zaburzeniami rozwoju. Konteksty

diagnostyczne i terapeutyczne. Impuls, Kraków

2005, 243–255. [20] T. Rzepa, Humanistyczne i poznawcze

wartości aktywności z piłką w wychowaniu

fizycznym. Studia i Monografie AWF we Wrocławiu,

2006, 83.

[21] Z. Sękowska, Przystosowanie społeczne młodzieży

niewidomej. WSiP, Warszawa 1991. [22]

E. Skrzetuska, L. Zając, Zmiana stosunku osób widzących

do niewidomych pod wpływem rozmów

pedagogicznych. Przegląd Tyflologiczny, 1987, 1–2,

47–52. [23] J. Sowa, F. Wojciechowski, Proces rehabilitacji

w kontekście edukacyjnym. Wydawnictwo

Oświatowe FOSZE, Rzeszów 2001. [24]

R. Walther, Tyflopedagogika. GWP, Gdańsk 2007.

[25] Z. Zaborowski, Z pogranicza psychologii społecznej

i psychologii osobowości. PWN, Warszawa

1980.


ROZPRAWY NAUKOWE AWF WE WROCŁAWIU

2010, 30, 71–75

Pływanie sportowe polega na jak najszybszym

pokonaniu dystansu techniką zgodną z przepisami

określającymi dany styl pływacki. natomiast

pływanie rehabilitacyjne to jak najszybkrzysztof

Sokołowski, Józef krzak, Robert latosiewicz, kamil Pyrka

AKADEMIA MEDYCZNA W LUBLINIE

pływaNie jako śRodek RehaBilitacji

oSÓB NiepełNoSpRawNych

w iNtegRacyjNym ceNtRum

SpoRtu i RehaBilitacji „StaRt” w luBliNie

aBStRaCt

Swimming as means of rehabilitation of disabled people

in the Integration Sports and Rehabilitation Center “Start” in lublin

the scope of our paper is mainly to evaluate the influence of training on the abilities of

disabled people who take up swimming. In order to present the benefits and the influence

of swimming on the disabled, it was necessary to conduct a series of simple tests and then

compare the results after a year. the comparison of the results should present, in a simple

and clear manner, a progress in rehabilitation of the disabled who take up swimming in the

Integration Sports and Rehabilitation Center “Start” in lublin.

key words: swimming, disabled person, sport

WPrOWADZenIe

Sport stanowi bardzo ważny element w życiu

osób niepełnosprawnych: jest odskocznią od

zmagania się z codziennością; pozwala na lepsze

dostosowanie swojej niepełnosprawności

do realiów życia; podczas treningu wyzwala

się siła woli, a co najważniejsze, usprawnia się

organizm [5].

Pływanie wyczynowe jest pierwszym

sportem, z jakim zawodnicy niepełnosprawni

mają styczność na „początku swej niepełnosprawności”.

Ci, którzy dopiero zaczynają, są

w stanie poprawiać swe wyniki znacznie bardziej

niż zawodnicy trenujący od kilku czy

nawet kilkudziesięciu lat. Dzieje się tak dlatego,

że ich organizmy dużo lepiej reagują na

systematyczny trening, przez który dochodzi

do wytrenowania mięśni kończyn górnych,

zwiększenia pojemności życiowej płuc, poprawy

stanu psychicznego sportowca. Zawodnicy

uprawiający pływanie od dawna utrzymują

poziom wytrenowania przez bardzo

długi czas na znakomitym, wysokim poziomie.

ma to pozytywny wpływ na organizm,

który jest w stanie zmagać się z trudnościami

codziennego życia [4].

najważniejszymi strukturami, w których

realizowana jest rehabilitacja ruchowa przez

sport, są kluby sportowe. jednym z ich głównych

priorytetów jest integracja sportowców

zdrowych z niepełnosprawnymi.

Celem tej pracy jest przybliżenie postawy

niepełnosprawnych zawodników, ich woli

walki, uporu, wytrwałości oraz korzyści dla

organizmu ludzkiego, jakie niesie z sobą pływanie.

PŁYWAnIe jAkO SPOrT

OSóB nIePeŁnOSPrAWnYCH


72

ROZPRAWY NAUKOWE

AWF WE WROCŁAWIU 2010, 30

k. sokołowski i wsp.

Pływanie jako rehabilitacja osób niepełnosprawnych

sze pokonanie dystansu techniką zgodną

z przepisami dla danego stylu i przy jak największym

zaangażowaniu części ciała, które

nie są w pełni sprawne [2, 3].

Niepełnosprawni mają takie same prawa

do uprawiania sportu jak ludzie zdrowi, ale

nie zawsze mają do tego warunki. Monotonia

wykonywania ćwiczeń typowo rehabilitacyjnych

nie jest takim silnym środkiem

mobilizującym, jak rywalizacja podczas zawodów

czy nawet treningów. Zajęcia sportowe

dla niepełnosprawnych powinny być

oparte na takich samych wzorcach treningowych,

jak sport osób zdrowych [7, 8]. Konieczne

są także starty w zawodach, które

obligują zawodników do systematycznego

trenowania, a tym samym wpływają na poprawę

funkcjonowania narządu ruchu, z którym

mają problemy.

Nie tylko sportowcy, o których tu mowa,

ale także osoby, które pływanie traktują jak

aktywny wypoczynek, zauważają znaczne

zmiany w narządzie ruchu. Są znacznie bardziej

skoordynowani, ich mięśnie są w stanie

wytrzymać czasami bardzo duże obciążenia.

Ruchy powtarzane w pływaniu określonym

stylem są wykonywane przez bardzo długi

czas, a więc są ćwiczeniami rehabilitacyjnymi.

Jednak podczas pływania można zapomnieć

o monotonii, tak nielubianej przez ćwiczących.

Powtarzalność ćwiczeń w wodzie i na siłowni

prowadzi do zwiększonego wysiłku fizycznego,

a co za tym idzie zmiany, jakie zachodzą

w organizmie, mają charakter adaptacyjny.

W zależności od celu wytrenowanie ma charakter

zorientowany na wynik sportowy, prowadzący

do uzyskania ukierunkowanych przez

trening maksymalnych możliwości organizmu,

lub na efekt prozdrowotny z celami rekreacyjnymi,

profilaktycznymi i rehabilitacyjnymi.

Pływanie to dyscyplina sportowa najlepsza

dla każdej z grup sportowo-medycznych, zalecana

i trenowana przez osoby niepełnosprawne

w następujących grupach:

• I – uszkodzenie narządu wzroku

• III – amputacje kończyn górnych i dolnych

• IV – paraplegia

• V – inne uszkodzenia narządu ruchu

„Les autres” [1]

Wszystkich zawodników obowiązują przepisy

Międzynarodowej Amatorskiej Federacji

Pływackiej (Fédération Internationale de Natation

– FINA), z uzupełnieniem Międzynarodowej

Organizacji Sportowej Inwalidów (International

Sport Organisation for the Disabled

– ISOD) (dotyczy grupy III i IV), Międzynarodowego

Zrzeszenia Niewidomych (International

Blind Sport Association – IBSA) (dotyczy

grupy I) i Międzynarodowej Federacji

Igrzysk Stoke Mandeville (International Stoke

Mandeville Games Federation – ISMGF)

(grupa IV) [6].

Cel pracy

Celem pracy jest ukazanie korzyści, jakie osobom

niepełnosprawnym niesie pływanie.

Przedstawienie, jak systematyczny trening

przyczynia się do podniesienia takich sprawności,

jak pływanie na dystansie, pływanie pod

wodą oraz ocena wpływu tego sportu na rozwój

siły mięśni kończyn górnych i tułowia.

Materiał i metody badań

Praca obejmuje grupę zawodników sekcji pływackiej

osób niepełnosprawnych Integracyjnego

Centrum Sportu i Rehabilitacji „Start”

w Lublinie.

Badaniom zostało poddanych 12 zawodników

różnej płci, w różnym wieku i grupach

niepełnosprawności. Zawodnicy zostali wyłonieni

do badań po wcześniejszej konsultacji

z trenerami (tab. 1).

Zawodnicy trenują obecnie 4 razy w tygodniu,

z czego 2 treningi (każdy po 60 min)

odbywają się w siłowni, a 2 na pływalni (po

ok. 45 min).

Badana grupa została poddana 3 różnym

sprawdzianom:

1. Rzut piłką lekarską (3 kg) z pozycji siedzącej

(w wózku).

2. Pływanie na czas na dystansie 50 m stylem

dowolnym.

3. Pływanie pod wodą na odległość.


k. sokołowski i wsp.

ROZPRAWY NAUKOWE

Pływanie jako rehabilitacja osób niepełnosprawnych 2010, 30 AWF WE WROCŁAWIU 73

Tab. 1. Charakterystyka badanych

Lp. Zawodnik Wiek Rodzaj niepełnosprawności Lata treningu

1 K.M. 18 krótkowzroczność, astygmatyzm, zaburzenia

koordynacji ruchowej

3

2 A.B. 18 zaćma wrodzona, oczopląs 3

3 M.P. 32 uszkodzenie kręgosłupa lędźwiowego, uszkodzenie

stawu barkowego, otwarte złamanie nadgarstka, złamanie

w stawie łokciowym i ograniczenie wyprostu

4

4 M.D. 24 dziecięce porażenie mózgowe czterokończynowe 3

5 K.K. 24 dziecięce porażenie mózgowe czterokończynowe 2

6 M.B. 11 brak dolnej kończyny prawej od urodzenia 1

7 M.Ł. 13 dalekowzroczność, zaćma wrodzona 2

8 M.Ch. 16 porażenie mózgowe – niedowład prawostronny 3

9 K.L. 15 lekkie otępienie umysłowe – zaburzenie w całym

układzie ruchu (problemy z utrzymaniem statyki)

2

10 J.M. 19 paraplegia (niedowład kończyn dolnych) 3

11 I.P. 17 dziecięce porażenie mózgowe czterokończynowe 2

12 M.D. 25 wodniak podtwardówkowy mózgu – niedowład

połowiczy lewostronny

1

Pierwsze badania zostały przeprowadzone

w styczniu 2006 r., a następnie po upływie 12

miesięcy zostały powtórzone. Wyniki sprawdzianów,

które wykonano po upływie roku treningów,

miały wykazać stałe postępy rehabilitacyjne

grupy badanej.

Wyniki

1. Rzut piłką lekarską (3 kg)

Sprawdzian odbył się z pozycji siedzącej na

wózku inwalidzkim, aby wyrównać szanse

wszystkich zawodników. Zawodnicy wykonywali

dwie próby, z których odnotowywano

wynik lepszy. Pomiaru dokonano taśmą

mierniczą (tab. 2).

2. Pływanie na dystansie 50 m

stylem dowolnym

Każdy z zawodników mógł się wykazać, płynąc

stylem, który najbardziej lubi i pozwala

mu osiągać jak najlepsze rezultaty (tab. 3.)

3. Pływanie pod wodą na odległość

Jedenastu zawodników wykonało start z wody.

Wnioski

Na podstawie analizy wyników przeprowadzonych

sprawdzianów postawiono następujące

wnioski:

1. Systematyczny trening pływacki prowadzi

do wzrostu siły mięśniowej tułowia

i kończyn górnych.


74

ROZPRAWY NAUKOWE

AWF WE WROCŁAWIU 2010, 30

k. sokołowski i wsp.

Pływanie jako rehabilitacja osób niepełnosprawnych

Tab. 2. Wyniki osiągnięte przez zawodników podczas sprawdzianu – rzut piłką lekarską

Lp. Zawodnik

Pierwszy sprawdzian (styczeń 2006) Drugi sprawdzian (styczeń 2007)

[cm]

[cm]

1 K.M. 260 280

2 A.B. 290 290

3 M.P. 320 340

4 M.D. 150 170

5 K.K. 170 180

6 M.B. 110 150

7 M.Ł. 130 150

8 M.Ch. 70 110

9 K.L. 220 230

10 J.M. 170 210

11 I.P. 290 310

12 M.D. 180 190

Tab. 3. Wyniki sprawdzianu na dystansie 50 m stylem dowolnym

Lp. Zawodnik

Pierwszy sprawdzian (styczeń 2006) Drugi sprawdzian (styczeń 2007)

[s]

[s]

1 K.M. 48,0 34,1

2 A.B. 45,1 37,2

3 M.P. 40,0 34,3

4 M.D. 61,7 58,3

5 K.K. 105,2 96,3

6 M.B. 46,1 41,0

7 M.Ł. 38,3 35,1

8 M.Ch. 97,0 82,3

9 K.L. 59,6 51,1

10 J.M. 46,5 44,3

11 I.P. 41,0 36,2

12 M.D. 40,9 39,3

Tab. 4. Wyniki osiągnięte przez zawodników podczas pływania pod wodą na odległość

Lp. Zawodnik

Pierwszy sprawdzian (styczeń 2006) Drugi sprawdzian (styczeń 2007)

[m]

[m]

1 K.M. 30 45

2 A.B. 40 40

3 M.P. 40 65

4 M.D. 20 25

5 K.K. – –

6 M.B. 15 20

7 M.Ł. 18 25

8 M.Ch. 11 18

9 K.L. 20 25

10 J.M. 30 30

11 I.P. 25 35

12 M.D. 20 20


k. sokołowski i wsp.

ROZPRAWY NAUKOWE

Pływanie jako rehabilitacja osób niepełnosprawnych 2010, 30 AWF WE WROCŁAWIU 75

2. Regularny trening daje możliwości bicia

rekordów życiowych w pływaniu

na dystansie 50 m oraz pływaniu pod

wodą,

3. Pływanie jest doskonałym środkiem rehabilitacyjnym

dla osób niepełnosprawnych.

Bibliografia

[1] C. Bahrynowska-Fic, Właściwości i metodyka

ćwiczeń fizycznych oraz sport inwalidów. PZWL,

Warszawa 2000. [2] E. Bolach, Pływanie sportowe

i rehabilitacja paraplegików. [W:] J. Ślężyński

(red.), Sport szansą życia niepełnosprawnych.

PSON, Kraków1997, 171–176. [3] E. Bolach, Jednostka

treningowa w pływaniu paraplegików na turnusach

aktywnej rehabilitacji. [W:] J. Ślężyński

(red.), Sport w rehabilitacji niepełnosprawnych.

PSON, Kraków 1999, 124–133. [4] T. Maszczak,

Wychowanie fizyczne i sport dzieci specjalnej troski,

AWF, Warszawa1980. [5] J. Sobucka, Rola

sportu w kompleksowej rehabilitacji polskich

uczestników igrzysk paraolimpijskich. AWF, Warszawa

2003. [6] M. Skupniewski, Sport dla wszystkich,

także niepełnosprawnych. Sport Niepełnosprawnych,

2006, 5, 11–23. [7] T. Skalska, Sport

osób niepełnosprawnych. Ograniczenia i możliwości

rozwoju. Ministerstwo Pracy i Polityki Społecznej,

Warszawa 2003. [8] J. Ślężyński, Sport w rehabilitacji

niepełnosprawnych. PSON, Kraków 1999.


ROZPRAWY NAUKOWE AWF WE WROCŁAWIU

2010, 30, 76–82

tadeusz Stefaniak, kazimierz Witkowski,

Patrycja konieczna, Renata mazur

AKADEMIA WYCHOWANIA FIZYCZNEGO WE WROCŁAWIU

wpływ ĆwiczeŃ Siłowych

Na poziom SpRawNości pSychoFizyczNej

oSÓB z zeSpołem dowNa

aBStRaCt

Influence of strength training on psychophysical fitness in subjects with down syndrome

the goal of the investigation was to determine influence of weight exercises performed for

the period of 6 months by children with down’s syndrome on their emotions and physical

fitness. altogether, 20 persons at the age of 15 – 18 years participated in the investigation.

the children from the experimental group participated in 45-minute sessions held twice

a week for the period of 6 months, the sessions included both individual weight exercises

and those executed with a partner, making use of training balls of different weight. a slight

disability was diagnosed in 7 persons in the experimental group, whereas a moderate one

in the other 3 persons. at the same two 4th-year female students from the university School

of Physical education conducted classes in the control group which offered board games

and fun. Within this group, 9 persons revealed a slight disability and 1 a moderate one.

to make appropriate analyses, the european Physical Fitness test (euRoFIt) was used to

evaluate physical fitness of mentally handicapped subjects, as well as the weight trainings

worked out by the authors of this paper were applied; moreover, an observation sheet and

Psychological test were carried out before and after the experiment to determine changes

in chosen personality parameters. the achieved results were subjected to a relevant statistical

evaluation basically consisting in application of the t-Student test. the results proved

that a regular training based on weight exercises exerted a positive impact on the evaluated

physical fitness of children with the down’s Syndrome.

In the control group, the levels of general strength, nimbleness, jumping ability, balance,

strength of abdominal muscles, static strength of upper limbs increased in a statistically relevant

way. Systematic weight exercises performed by children with the down’s syndrome

positively influenced their mental performance (a statistically relevant decrease in aggression

and emotional instability was noted). at the same time, an increase in aspirations was

confirmed in the experimental group, as well as willingness to improve results in the realm

of physical culture and other fields. In the subjects, more frequent attitudes of self-discipline

and self-control were also observed.

key words: weight exercises, physical fitness, emotions

WPrOWADZenIe

rozwój psychoruchowy u większości dzieci

z zespołem Downa jest spowolniony. Wolniej

przebiega ich rozwój umysłowy i uczenie się tak

ważnych czynności, jak: siedzenie, chodzenie,

porozumiewanie się itp. Spowolnienie rozwoju

zaznacza się już od urodzenia. W wieku od 4 do

6 miesięcy zauważane jest zaniżanie proporcji

rozwojowych. W tym właśnie czasie ma miejsce

spowolnienie w rozwoju motorycznym, zwłaszcza

gdy dziecko uczy się siadać bez pomocy.

Wydaje się, że spowolnienie to ma związek

z trudnościami koordynacyjnymi u dzieci z zespołem

Downa. Spowolnione jest również przej-


T. stefaniak i wsp.

ROZPRAWY NAUKOWE

Ćwiczenia siłowe a sprawność psychofizyczna osób z zespołem Downa 2010, 30 AWF WE WROCŁAWIU 77

ście do samodzielnego chodzenia, co często jest

łączone z trudnościami w zakresie skoordynowania

równowagi ze spowolnioną aktywnością

fizyczną w tej grupie osób. Problemom ruchowym

bardzo często towarzyszą też kłopoty natury

emocjonalnej. Badania dzieci starszych i dorosłych

z zespołem Downa pozwoliły na zidentyfikowanie

trzech typów wzorców zachowań występujących

wśród nich [1].

Pierwszy wzorzec stanowią osoby miłe, otwarte,

aktywne, uczuciowe, towarzyskie i mające

duże poczucie humoru. Drugi to osoby

bierne, ospałe, nieaktywne i mniej zdolne od

pozostałych chorych. Trzeci dotyczy osób agresywnych,

drażliwych, wojowniczych, potrafiących

niszczyć różne przedmioty i wyładowujących

frustracje na sobie bliskich osobach.

Często tę właśnie grupę cechują ograniczone

możliwości intelektualne, zawężone, wręcz

ubogie zainteresowania i zdolności [2, 6, 7].

Autorzy prezentowanej pracy koncentrują

się na przedstawicielach drugiej i trzeciej grupy,

mając świadomość, że to właśnie tym dzieciom

potrzebne jest najpełniejsze wsparcie

i pomoc. I chociaż w pracy z dziećmi objętymi

zespołem Downa wykorzystuje się coraz więcej

metod i technik rehabilitacyjnych, to jednak

jest w nich mało miejsca na ćwiczenia

oporowo-siłowe, które w obszarze kultury fizycznej

odgrywają niebagatelną rolę w zakresie

oddziaływania na sensomotorykę zarówno

dzieci, młodzieży, jak i dorosłych [8–12].

Cel pracy

Celem przedstawionych badań było określenie

wpływu ćwiczeń siłowych wykonywanych

przez dzieci z zespołem Downa na stan ich

emocji oraz prezentowanej przez nie sprawności

fizycznej.

Materiał, metoda

i organizacja badań

W badaniach uczestniczyła grupa 20 osób

w wieku 15–18 lat. Dzieci z grupy eksperymentalnej

(10 osób) uczestniczyły w zajęciach

ruchowych obejmujących ćwiczenia siłowe

wykonywane indywidualnie, ze współpartnerem

i przy udziale zróżnicowanych ciężarem

piłek lekarskich (przez 6 miesięcy, 2 razy

w tygodniu po 45 minut). U 7 osób w grupie

eksperymentalnej zdiagnozowano upośledzenie

lekkie, u pozostałych 3 osób upośledzenie

umiarkowane. Grupa kontrolna (10 osób)

w tym samym czasie zajęła się grami i zabawami

planszowymi pod opieką dwóch studentek

IV roku Akademii Wychowania Fizycznego

we Wrocławiu. W grupie tej 9 osób miało

upośledzenie lekkie, 1 osoba umiarkowane. Ze

względu na chorobę 2 osób z grupy eksperymentalnej

w ostatniej fazie badań analizie

ostatecznej poddano 8 osób.

Do przeprowadzenia stosownych analiz

wykorzystano:

– zmodyfikowany przez Jeana-Claude’a

de Portera [13] pod kątem badania

sprawności fizycznej ludzi z upośledzeniem

umysłowym Europejski Test

Sprawności Fizycznej (Eurofit) [3, 4];

– opracowane przez autorów pracy treningi

siłowe;

– arkusz obserwacji oraz test psychologiczny,

przeprowadzany przed badaniami

i po nich, określający zmiany wybranych

parametrów osobowościowych [5]

(aneks 1–3);

– stosowne obliczenia statystyczne, oparte

przede wszystkim na teście t-Studenta.

Wyniki

Uzyskane wyniki badań, określające wpływ treningu

siłowego na oceniane parametry fizyczne,

zaprezentowano w tab. 1. Oceny dotyczące

analizowanej agresji oraz pomiar chwiejności

emocjonalnej zaprezentowano na ryc. 1 i 2.

W wyniku przeprowadzonych analiz uzyskanych

wyników badań stwierdzono występowanie

pozytywnych progresywnych zmian

w zakresie ocenianej sprawności fizycznej

w grupie eksperymentalnej. Analiza zaistniałych

zmian, stwierdzonych za pomocą wykorzystanego

testu t-Studenta, wykazała istotny

przyrost badanych zdolności motorycznych

(tab. 1). Nie mniej istotne okazały się wyniki


78

ROZPRAWY NAUKOWE

AWF WE WROCŁAWIU 2010, 30

T. stefaniak i wsp.

Ćwiczenia siłowe a sprawność psychofizyczna osób z zespołem Downa

Tab. 1. Wyniki testu t-Studenta dla prób zależnych. 1. – pierwsze badanie, 2. – drugie badanie

Bieg wahadłowy

Postawa równoważna

Ściskanie dynamometru

Siady z leżenia

Skok w dal z miejsca

Nieistotne

statystycznie

1. 0,6881

2. 0,2069

1. 0,0997

Istotne

statystycznie

* α 0,05

Istotne

statystycznie**

α 0,01

1. 0,0098**

2. 0,95**

2. 0,070**

1. 0,0025**

2. 0,063**

Istotne

statystycznie

*** α 0,001

Skłon tułowia

Tapping

Rzut piłką lekarską w przód

Rzut piłką lekarską w tył

1. 0,0434

2. 0,1095

1. 0,251*

2. 0,396*

1. 0,0009***

2. 0,0001***

1. 0,0008***

2. 0,0000***

Ryc. 1. Wyniki pierwszego i drugiego pomiaru agresji w grupie eksperymentalnej

testów określających zmiany dotyczące prezentowanej

przez dzieci z zespołem Downa

agresji i oceny tzw. chwiejności emocjonalnej.

Oprócz jednej osoby, u wszystkich pozostałych

reprezentantów grupy eksperymentalnej

nastąpiło zmniejszenie działań agresywnych,

stwierdzono również wzrost stabilności emocjonalnej.

Oceniając te same parametry psychologiczne

w grupie kontrolnej, wykazano

brak istotnych różnic między pierwszym a drugim

badaniem, w przypadku 2 osób nastąpił

nawet wzrost niepożądanych działań agresywnych

z jednoczesnym wzrostem chwiejności

emocjonalnej.


T. stefaniak i wsp.

ROZPRAWY NAUKOWE

Ćwiczenia siłowe a sprawność psychofizyczna osób z zespołem Downa 2010, 30 AWF WE WROCŁAWIU 79

Ryc. 2. Wyniki pierwszego i drugiego pomiaru chwiejności emocjonalnej w grupie eksperymentalnej

Podsumowanie

Systematyczny trening siłowy prowadzony

przez 6 miesięcy w grupie eksperymentalnej

wywołał określone, pozytywne zmiany w zakresie

ocenianej sprawności zarówno fizycznej,

jak i psychicznej dzieci z zespołem Downa. Początkowo

dzieci biorące udział w zajęciach były

nieśmiałe i niechętnie wykonywały polecenia.

Po dwóch, trzech tygodniach pracy ich nastawienie

do ćwiczeń zaczęło się zmieniać – coraz

chętniej respektowały polecenia i z większą

ochotą wykonywały ćwiczenia. Stały się również

bardziej otwarte i ufne w stosunku do prowadzących

zajęcia. Podkreślały w rozmowach,

że chociaż traktowano je bez nadmiernej pobłażliwości,

czuły się na treningach siłowych

w pełni doceniane i akceptowane.

Zajęcia sprawnościowe wywołały wzrost

aspiracji u dzieci. Większość chciała pokonać

lub dorównać sprawnościowo swoim kolegom.

Zaobserwowano bardzo wysoki wzrost zdrowej

rywalizacji w grupie. Badani przejawiali

również ogromne zainteresowanie wynikami

uzyskanymi w testach kontrolnych. Cieszyli

się z poprawy sprawności fizycznej. Równie

pozytywny stosunek mieli do przeprowadzanych

testów psychologicznych. Mimo że wypełniany

przez nie test składał się z wielu pytań,

nie wykazywały znużenia i z ogromną

pasją go rozwiązywały.

Reasumując, można stwierdzić, że zestaw

odpowiednio dobranych ćwiczeń oporowych

wkomponowany w program ćwiczeń fizycznych

ma znaczący – pozytywny wpływ zarówno

na poziom sprawności fizycznej, jak i poziom

wybranych cech osobowościowych

dzieci z zespołem Downa.

Wnioski

1. Systematycznie wykonywane ćwiczenia

siłowe miały pozytywny wpływ na ocenianą

sprawność fizyczną dzieci z zespołem

Downa, ponieważ w sposób statystycznie

istotny wzrósł w grupie badawczej

poziom wytrzymałości ogólnej,

gibkość, skoczność, równowaga oraz

siła mięśni brzucha i siła statyczna kończyn

górnych.

2. Systematyczny trening siłowy dzieci z zespołem

Downa miał pozytywny wpływ na

ich sprawność psychiczną. Zauważono, że

półroczny trening siłowy w sposób statystycznie

istotny obniżył poziom agresji

i chwiejności emocjonalnej w ocenianej

grupie, a prowadzone zajęcia o charakterze

siłowym miały pozytywny wpływ na

wzrost aspiracji i chęć poprawy wyników

w grupie eksperymentalnej. Stosowany

trening oporowy podwyższył też samodyscyplinę

dzieci z zespołem Downa.


80

ROZPRAWY NAUKOWE

AWF WE WROCŁAWIU 2010, 30

T. stefaniak i wsp.

Ćwiczenia siłowe a sprawność psychofizyczna osób z zespołem Downa

Bibliografia

[1] M. Borkowska, ABC rehabilitacji dzieci. Mózgowe

porażenie dziecięce. PWN, Warszawa 1989. [2]

C. Cunningham, Dzieci z zespołem Downa. Poradnik

dla rodziców. WSiP, Warszawa 1994. [3] J. Drabik,

Wytrzymałość i jej uwarunkowania somatyczne

u dzieci i młodzieży w wieku 8–19 lat. AWF, Gdańsk

1987. [4] J. Drabik, Sprawność fizyczna i jej testowanie

u młodzieży szkolnej. AWF, Gdańsk 1992. [5] K. Frączek,

C. Zumkley, Testy emocjonalne. Psychologia

głębi. PWN, Warszawa 1993. [6] A. Kałużna, Problemy

integracji czynności zmysłowych. Postępy praktyki

i teorii. PWN, Warszawa 1994. [7] D. Matuszek,

L. Sadowska,. Budowa somatyczna dzieci z zespołem

Downa. Polskie Towarzystwo Walki z Kalectwem,

Wrocław 1996. [8] T. Stefaniak, Atlas uniwersalnych

ćwiczeń siłowych. BK, Wrocław 1997. [9] T. Stefaniak,

A. Stefaniak, Wpływ ćwiczeń siłowych z piłką

lekarską (2 kg) na sprawność fizyczną i wybrane parametry

morfologiczne dzieci z klas nauczania zintegrowanego.

Human Movement, 2001, 1 (3). [10] T. Stefaniak,

K. Witkowski, M. Burdziełowska, Znaczenie

ćwiczeń siłowych w procesie kształtowania sprawności

sensomotorycznej dzieci i młodzieży. [W:] J. Migasiewicz,

K. Zatoń (red.), Sport szkolny w teorii i praktyce:

wyniki badań naukowych i ich metodyczne

aplikacje. AWF, Wrocław 2006, 265–271.

[11] T. Stefaniak, A. Stefaniak, Ćwiczenia siłowe

w procesie kształtowania sprawności sensomotorycznej

dzieci i młodzieży. [W:] T. Koszczyc, J. Wołyniec,

H. Guła-Kubiszewska, Z. Paliga (red.), Aktywność ruchowa

dzieci i młodzieży. AWF, Wrocław 2007, 130

133. [12] R. Trześniowski, Rozwój fizyczny i sprawność

fizyczna młodzieży szkolnej w Polsce. AWF,

Warszawa 1990.

Aneks 1

Arkusz obserwacji:

1. Zachowanie grupy podczas zajęć; czy dzieci są skrępowane obecnością nowych prowadzących.

2. Stosunek dzieci do prowadzących.

3. Wykonywanie i zrozumienie poleceń.

4. Zaangażowanie ćwiczących na zajęciach; chęć uczestnictwa w zajęciach dodatkowych.

5. Dyscyplina na zajęciach.

6. Wzajemne stosunki między dziećmi podczas zajęć.

7. Umiejętność współpracy między ćwiczącymi podczas zajęć.

8. Samoakceptacja dzieci.

9. Ocena dziecka przez pozostałych uczniów.

10. Zachowanie dziecka podczas rozmów z prowadzącymi.

11. Zachowanie się dzieci podczas testów psychologicznych. Wpływ długości testów na znużenie

testowanych.

12. Znajomość przeprowadzanych testów i ćwiczeń sprawnościowych przez badaną grupę.

13. Dokładność wykonywanych ćwiczeń.

14. Uczucie agresji: przed, w trakcie i po zajęciach.

15. Aspiracje dziecka, chęć poprawy swoich wyników sportowych.

16. Chęć poprawy swojej sprawności fizycznej przez wykonywanie dodatkowych ćwiczeń samodzielnie

poza szkołą – samodyscyplina.

17. Zainteresowanie grupy badawczej sportem.


T. stefaniak i wsp.

ROZPRAWY NAUKOWE

Ćwiczenia siłowe a sprawność psychofizyczna osób z zespołem Downa 2010, 30 AWF WE WROCŁAWIU 81

Aneks 2

Test psychologiczny:

1. Moi koledzy…

2. Moja wychowawczyni…

3. Mój nauczyciel wf.…

4. Nikt nie wie, że się boję…

5. Jest mi smutno, gdy…

6. Zawsze chciałbym…

7. Nie lubię…

8. Gdy moi koledzy robią coś lepiej niż ja…

9. Gdy moi koledzy ćwiczą lepiej niż ja…

10. Moi koledzy i ja…

11. Nie lubię, gdy starsi…

12. Chciałbym, aby nauczyciele…

13. Chciałbym, aby mój nauczyciel wf.…

14. Boję się, gdy…

15. Kiedy ktoś się ze mnie śmieje, ja…

16. Nie chciałbym nigdy…

17. Kiedy ktoś zniszczy moją ulubioną, ja…

18. Moja klasa…

19. Koledzy, z którymi ćwiczę…

20. Kiedy nie udaje mi się czegoś zrobić…

21. Z moich nauczycieli najbardziej…

22. Chciałbym przestać się bać…

23. Gdy ktoś chce mnie zbić, ja…

24. Zawsze czuję się winny, gdy…

25. Gdy nauczyciel mnie gani…

26. W szkole czuję się…

27. Moja szkoła jest…

28. Na zajęciach z wf. czuję się…

29. Gdy przychodzę do klasy, to…

30. Kiedy dostanę zły stopień, ja…

31. Na dodatkowych zajęciach (z ćwiczeń siłowych)

czuję się…

32. Bardzo często marzę o…

33. Wstyd mi, gdy…

34. Kiedy nikt nie chce się ze mną bawić, ja…

35. Kiedy nie mogę rozwiązać jakiegoś zadania,

to…

36. Kiedy nie mogę wykonać jakiegoś ćwiczenia,

to…

37. Gdy mój kolega się na mnie pogniewa, to…

38. Przestałbym się bać, gdyby…

39. Gdybym tylko mógł…

40. Chciałbym, aby moi koledzy…

41. Chciałbym być…

42. W czasie przerwy, ja…

43. Moi nauczyciele…

44. Kiedy moi koledzy są bardziej lubiani ode

mnie…

45. Kiedy mam wolny czas, to…

46. Jakie lekcje w szkole lubisz najbardziej

47. Jakich lekcji w szkole nie lubisz

48. Czy lubisz wf.

49. Co najbardziej lubisz na lekcjach wf.

50. Czego nie lubisz na lekcjach wf.

51. Czy lubisz uczestniczyć w zajęciach z ćwiczeń

siłowych

52. Jak się czujesz po ćwiczeniach siłowych

53. Czy jesteś zadowolony, gdy osiągasz lepsze

wyniki sportowe

54. Czy cieszysz się, że dzisiaj (jutro) będą zajęcia

z ćwiczeń siłowych

55. Czy chcesz osiągać lepsze wyniki sportowe

56. Czy często nie udaje ci się zrobić jakiegoś

ćwiczenia

57. Czy jesteś dumny ze swoich osiągnięć sportowych

58. Czy jesteś zły, jeśli nie wykonasz jakiegoś

ćwiczenia

59. Czy lubisz pokazywać kolegom, że jesteś od

nich sprawniejszy

60. Czy lubisz oglądać programy sportowe w telewizji

61. Czy lubisz patrzeć, jak ktoś ćwiczy, czy wolisz

ćwiczyć sam

62. Moi koledzy oceniają moją sprawność fizyczną…

63. Mój nauczyciel wf. uważa, że moja sprawność

fizyczna jest…

64. Nikt nie wie, że na lekcji wf. boję się…

65. Jest mi przykro, gdy na lekcji wf.…

66. Chciałbym, żeby na lekcji wf.…

67. Moi koledzy w stosunku do mnie są…

68. Kiedy ktoś na lekcji wf. śmieje się ze mnie…

69. Nie chciałbym, żeby na lekcji wf.…

70. Chciałbym, aby mój nauczyciel wf.…

71. Na lekcji wf. moi koledzy i ja…

72. Koledzy, z którymi ćwiczę, są dla mnie…

73. Na lekcji wf. chciałbym przestać się bać…

74. Gdy nauczyciel wf. mnie gani…

75. Gdy przychodzę na lekcję wf.…

76. Kiedy dostanę złą ocenę z wf.…

77. Na lekcji wf. czuję się…

78. Bardzo często marzę o…

79. Wstyd mi, gdy na lekcji wf.…

80. Na dodatkowych zajęciach z ćwiczeń siłowych

czuję się…

81. Kiedy nikt ze mną nie chce ćwiczyć…

82. Kiedy nie mogę wykonać jakiegoś ćwiczenia…

83. Chciałbym, aby moi koledzy na lekcjach wf.…


82

ROZPRAWY NAUKOWE

AWF WE WROCŁAWIU 2010, 30

T. stefaniak i wsp.

Ćwiczenia siłowe a sprawność psychofizyczna osób z zespołem Downa

84. Chciałbym być…

85. Myśląc o swojej sprawności fizycznej marzę

o tym, by być…

86. Kiedy mam wolny czas…

87. Kiedy moi koledzy są sprawniejsi ode mnie…

88. Jestem niecierpliwy

89. Sprawiam kłopot innym

90. Dobrze mi się układają stosunki z innymi

ludźmi

91. Krzyczę

92. Przerywam innym, gdy coś mówią

93. Bawię się w różne gry

94. Bawię się ogniem i zabawkami

95. Jestem zabawny

96. Naprzykrzam się innym

97. Miewam zły nastrój

98. Jestem niegrzeczny

99. Czuję się szczęśliwy

100. nie szanuję innych

101. Płaczę

102. Łatwo zawieram nowe przyjaźnie

103. Trudno mi usiedzieć spokojnie w jednym

miejscu

104. Podczas lekcji rozmawiam z innymi dziećmi

nawet wtedy, gdy nie wolno

105. Dobrze sobie radzę w szkole

106. Wściekam się

107. Bawię się w niebezpieczne gry

108. Wdaję się w bójki

109. Długo oglądam telewizję

110. Kopię i biję innych

111. Gdy się na kogoś wścieknę, to natychmiast

wyrównuję porachunki

112. Krzywdzę innych

113. Lubię przebywać z innymi ludźmi

114. Grożę innym

115. Potrafię kogoś ugryźć, żeby sprawić ból

116. Boję się ciemności

117. Sprzeczam się z innymi dziećmi

118. Zdarza mi się zazdrościć innym

119. Opowiadam kłamstwa

120. Mówię brzydkie rzeczy o innych

121. Czuję się pewny siebie

122. Obrażam inne dzieci

123. Popycham i podstawiam nogę

124. Opowiadam zabawne historyjki

125. Wyśmiewam się z innych dzieci

126. Mówię brzydkie wyrazy (klnę)

127. Lubię bić się na pięści

Aneks 3

Skala ocen określająca, w teście psychologicznym, poziom agresji (pytania 110–127)

Liczba odpowiedzi „tak”

0–3

4–7

8–11

12–15

16 i więcej

Poziom agresji

niski

poniżej średniej

średni

powyżej średniej

wysoki

Źródło: [5]

Skala ocen określająca, w teście psychologicznym, poziom chwiejności emocjonalnej

(pytania 92–109)

Liczba odpowiedzi „tak”

0–3

4–8

9–12

13–16

16 i więcej

Poziom chwiejności emocjonalnej

niski

poniżej średniej

średni

powyżej średniej

wysoki


ROZPRAWY NAUKOWE AWF WE WROCŁAWIU

2010, 30, 83–90

andrzej mroczkowski

UNIWERSYTET ZIELONOGÓRSKI

BiomechaNiczNa aNaliza zaStoSowaNia

ĆwiczeŃ aikido dla oSÓB NiepełNoSpRawNych

aBStRaCt

Biomechanical analysis of the aikido exercises usage for disabled people

the aim of the thesis is to show the possibility of doing the aikido exercises by the disabled.

this possibility was proved by biomechanical analysis. the other aim of the thesis is to

check, by conducting a poll, the willingness of the disabled to participate in aikido activities

adjusted for them. aikido techniques were prepared in the way so that even the physically

weakest person was able to practise them together with a stronger one. doing aikido techniques

is mainly based on the use of the second law of motion for rotary movement and

on optimal transmission of the strength coming from the weight of the one who defends

him or herself. doing aikido exercises does not require a great fitness, that is why they can

be practised even by those physically disabled. a part of aikido techniques may be done

by the defending one with the use of one hand. therefore, they can be practised by people

with one upper limb disability. a special attention should be paid to aikido techniques done

by the defending person in kneeling position. these techniques could be adjusted to the

needs of the disabled people with a specific motor disability of the lower limbs. the biomechanical

analysis carried out in the thesis proved the possibility of practising aikido exercises

by the physically disabled. the results of the poll conducted among the disabled indicate

an approval of doing aikido adjusted to physical possibilities of the disabled. the majority

of respondents showed willingness to practise aikido after adjusting the techniques to their

physical possibilities. the possibilities of the aikido techniques application for the disabled

presented in the thesis could be put into practice during lessons not only for the disabled.

their use is possible during the integrated lessons, both for the physically disabled and for

the fully fit.

key words: biomechanics, the disabled, aikido

WPrOWADZenIe

Wielokrotnie organizowano już zgrupowania

aikido, w których uczestniczyły również osoby

niepełnosprawne fizycznie. najczęściej miały

skróconą kończynę górną lub dolną. Brały

w nich też udział osoby, które nie mogły poruszać

kończynami dolnymi, więc ćwiczyły na

wózkach inwalidzkich. jest sprawą oczywistą,

że w sportach walki rywalizacja pomiędzy osobą

niepełnosprawną (np. z brakiem jednej kończyny)

a osobą pełnosprawną jest praktycznie

niemożliwa. Brak pełnej siły jednej z kończyn

daje znacznie mniejszą siłę ataku i jego możliwości.

Aikido jest sztuką walki o charakterze

obronnym, wykorzystującą siłę atakującego.

W procesie samoobrony korzysta się z następujących

zasad: „ustąp, aby zwyciężyć”, „wchodź,

gdy jesteś ciągnięty”, „obróć się, gdy jesteś

pchany” [3]. W przypadku koniecznej samoobrony

osoba niepełnosprawna, wykorzystując

siłę atakującego, ma szanse na zastosowanie

wielu technik aikido. Celem tej pracy jest ukazanie

na gruncie biomechaniki możliwości wykonywania

technik aikido przez osoby niepełnosprawne.

Drugim celem jest sprawdzenie,

przy użyciu badań ankietowych, chęci uczestnictwa

osób niepełnosprawnych w zajęciach aikido,

odpowiednio dla nich dostosowanych.


84

ROZPRAWY NAUKOWE

AWF WE WROCŁAWIU 2010, 30

A. mroczkowski

Aikido dla osób niepełnosprawnych

Biomechanika technik aikido

Techniki aikido zostały tak opracowane, aby

nawet osoba słabsza fizycznie mogła wykonać

je na silniejszej [12]. Upraszczając nieco analizę

mechaniczną*, można to potwierdzić zasadami

mechaniki.

Broniący się podczas stosowania danej

techniki najczęściej wykonuje zejście z linii

ataku. Wówczas zmienia się w płaszczyźnie

poziomej tor ruchu ciał atakującego i broniącego

się z prostoliniowego na krzywoliniowy

(często będący ruchem po okręgu). Jeżeli następuje

połączenie mas ćwiczących przez np.

wykonanie chwytu, choćby przez jednego z ćwiczących,

to występuje tutaj druga zasada dynamiki

dla ruchu obrotowego:

M

ε = .

J

Broniący się, zmniejszając promień ruchu

krzywoliniowego, zmniejsza przy tym moment

bezwładności J ćwiczących. Stara się on poruszać

tak, aby w końcówce techniki oś obrotu

ruchu znajdowała się jak najbliżej jego ciała.

Podczas techniki osoby ćwiczące działają

określonymi siłami, a ponieważ jest to ruch

krzywoliniowy, powstaje wypadkowy moment

siły M. Ten moment siły przy zmniejszeniu

momentu bezwładności ćwiczących powoduje

zwiększenie przyspieszenia kątowego ε w tym

ruchu (zgodnie z powyższym wzorem). Pewne

mechaniczne podobieństwo można by znaleźć

w przypadku pary łyżwiarskiej, wykonującej

piruet na lodzie. Jeżeli wówczas tancerz znaj-

dzie się blisko osi obrotu, to wypuszczona

z uchwytu partnerka może odjechać od niego

na dużą odległość (jeżeli utrzyma równowagę).

Różnica polega na tym, że w przypadku

pary tanecznej występują głównie siły działające

w płaszczyźnie poziomej, natomiast w

aikido również w płaszczyźnie grawitacji. Siły

te mają z reguły dużo większe wartości od sił

poziomych, pochodzą zwłaszcza od ciężaru

osoby broniącej się. Wypadkowa siła działająca

na atakującego skierowana jest skośnie. Jest

to ruch krzywoliniowy, odbywający się po

określonym promieniu. Występuje wypadkowy

moment siły działający na atakującego,

który powodując utratę równowagi przez niego,

zmusza do wykonania odpowiedniego dla

sytuacji padu. Autor tej pracy poddaje analizie

mechanicznej jedną z technik aikido. Ilustracje

uzupełniono rysunkami przedstawiającymi

wektory siły. Dokładniej należałoby przedstawić

wektory działające w płaszczyźnie trójwymiarowej,

byłoby to jednak mało czytelne

w tej pracy. Dla uproszczenia na ryc. 1 przedstawione

wektory w płaszczyźnie poziomej,

na ryc. 2 w płaszczyźnie pionowej.

Technika przedstawia obronę przed atakiem

zadanym ręką, po łuku na wysokości głowy.

Broniący się wykonuje zejście z linii ataku,

przechwytując rękę atakującego. Atakujący

działa siłą F A , broniący siłą F B , ich wektorowa

suma daje wektor F (ryc. 1). Broniący się może

zwiększyć wartość siły F B w zależności od rodzaju

techniki. Uzyskuje się to poprzez specyficzne

dla aikido skręty miednicy podczas ob-

Ryc. 1. Obrona przed atakiem zadanym ręką po łuku na wysokości głowy

– analiza sił w płaszczyźnie poziomej

* Rozważanie to ma jednak nieco przybliżony charakter, ponieważ ciało człowieka nie jest pojedynczą bryłą, a w przypadku

ruchu obrotowego składa się z wielu momentów bezwładności, które przy dokładnym liczeniu należałoby sumować.


A. mroczkowski

ROZPRAWY NAUKOWE

Aikido dla osób niepełnosprawnych 2010, 30 AWF WE WROCŁAWIU 85

Ryc. 2. Obrona przed atakiem zadanym ręką po łuku na wysokości głowy

– analiza sił w płaszczyźnie pionowej

rotów ciała w płaszczyźnie poziomej, mogące

nadać dodatkową siłę odśrodkową. W dalszej

części analizowanej techniki broniący się

opuszcza ciało w dół, obniżając swój środek

ciężkości. Ćwiczący dodaje w ten sposób do

układu siłę G, pochodzącą głównie od ciężaru

broniącego się (ryc. 2). Siła ta ma duże znacznie

w dynamice technik aikido. Związana jest

z umiejętnością specyficznego rozluźniania

się podczas wykonywania technik, co w połączeniu

z właściwym przesunięciem środka

ciężkości powoduje przekazywanie ciężaru

w odpowiednim momencie techniki [3].

W płaszczyźnie pionowej siła F i siła G

dają wypadkową F W . Podczas stosowania techniki

broniący się wykonuje obrót, aby skrócić

promień, po którym porusza się atakujący. Jest

to ruch obrotowy, dlatego mówimy o momencie

siły pochodzącym z iloczynu wypadkowej

siły F W oraz promienia, po którym porusza się

atakujący. Powstający moment siły powoduje

wychylenie atakującego i utratę przez niego

równowagi.

Wykonanie technik aikido

przez osoby z dysfunkcją

w zakresie jednej kończyny górnej

Prezentowaną technikę aikido może wykonać

osoba niepełnosprawna, wykorzystując

tylko jedną kończyną górną. Największe znaczenie

pod względem dynamiki stosowania tej

techniki ma siła G. Natomiast do przyłożenia

jej wystarczy jedna kończyna górna, gdyż wystarczy

jeden punkt przyłożenia tej siły (ryc. 1

i 2). Punkt przyłożenia siły G ma być jak „oko

w środku cyklonu”. Jest to miejsce centralne,

w którym ruch jest najmniejszy. Siła F B zmienia

kierunek ruchu atakującego (jej wartość

nie musi być duża). Do tej zmiany kierunku

wystarczy tylko jedna ręka, natomiast druga

może służyć np. do osłaniania własnego ciała.

Przy odpowiedniej szybkości broniącego się,

technika ta może być wykonana jedną ręką

z ominięciem osłony ciała. Jak opisuje Mroczkowski

[3], ruch broniącego się w technice aikido

często przypomina ruch bączka sferycznego,

kiedy to oprócz ruchu obrotowego zachodzi

także ruch w pionie. Ręce w końcówce

techniki są najczęściej ułożone blisko osi obrotowej

ciała.

W aikido występuje wiele technik wykorzystujących

ruch tylko jednej kończyny górnej.

Techniki te wykonywane są według tych samych

zasad mechaniki, jak te zobrazowane na

ryc. 1 i 2. Jest wiele wariantów ruchu mechanicznego,

dlatego ich opis może być rozbudowany.

Na ryc. 3 przedstawiono przykład bardziej

złożonej techniki. Atakujący chwyta

dwoma rękoma za rękę broniącego się. Na skutek

zejścia z linii ataku i odpowiedniego przeniesienia

ciężaru w dół wraz z ruchem ręki,

otrzymujemy pierwszą siłę wypadkową F w1.

Siła ta, podobnie jak na ryc. 2, jest wypadkową

siły F i G 1 pochodzącej od ciężaru broniącego

się. Siła F w1 w technice służy jedynie do prawidłowego

wychylenia atakującego i nadania prędkości.

Następnie po podniesieniu środka ciężkości

i opuszczeniu go ponownie, wraz z ruchem

ręki, otrzymujemy siłę G 2 pochodzącą głównie

od ciężaru broniącego się. Złożenie sił G 2 i F w1


86

ROZPRAWY NAUKOWE

AWF WE WROCŁAWIU 2010, 30

A. mroczkowski

Aikido dla osób niepełnosprawnych

Ryc. 3. Forma obrony przy chwycie oburącz za jedną rękę broniącego się

Ryc. 4. Obrona w pozycji hanmi handachi waza przed atakiem zadanym otwartą ręką

w płaszczyźnie pionowej

daje wypadkową F w2 powodującą upadek atakującego.

Bardzo łatwo z repertuaru aikido

można wyselekcjonować techniki, w których

używa się tylko jednej kończyny górnej. Techniki

te mogą być więc wykonywane przez osoby

niepełnosprawne, które mają sprawną tylko

jedną kończynę górną.

Techniki aikido dla osób

z dysfunkcją kończyny dolnej

Część technik aikido wykonywana jest w pozycji

hanmi handachi waza, kiedy atakujący

znajduje się w pozycji stojącej, a broniący się

klęczy. Praktyka takich ćwiczeń sięga starych

zwyczajów japońskich, kiedy spożywano po-


A. mroczkowski

ROZPRAWY NAUKOWE

Aikido dla osób niepełnosprawnych 2010, 30 AWF WE WROCŁAWIU 87

siłki i odpoczywano właśnie w pozycjach klęczących

[13]. Samuraj w tej pozycji był przygotowany

do niespodziewanego ataku przeciwnika,

mając opanowane określone techniki

obrony. Wielu mistrzów twierdziło, że wykonywanie

technik aikido w pozycjach klęczących

ma dobry wpływ na zrealizowanie tych

technik w pozycjach stojących. Techniki aikido

w pozycjach klęczących mogą wykonywać

osoby z pewnymi dysfunkcjami kończyn dolnych,

np. na skutek amputacji kończyny poniżej

kolana. Najważniejsze jest, aby osoba broniąca

się utrzymywała punkt podparcia na

kolanach. Na ryc. 4 pokazano przykładową

technikę wykonaną przez broniącego się w pozycji

klęczącej. Zaprezentowana technika to

obrona przed uderzeniem otwartą ręką w płaszczyźnie

pionowej tzw. shomen uchi. Biomechaniczna

analiza oparta jest na tych samych

zasadach mechaniki jak opisane powyżej techniki.

Na ryc. 4 zostały zaznaczone siły F i G 1 .

Podobnie jak na ryc. 3, zejście z linii ataku

broniącego się wywołuje siłę odśrodkową F,

a prawidłowy ruch jego ręki (zakończony ruchem

do dołu) dodaje siłę G 1 . W efekcie otrzymujemy

siłę wypadkową F w1. Broniący się,

chwytając drugą ręką od tyłu atakującego, powoduje

powstanie drugiej siły wypadkowej

(podobnie jak na ryc. 3) F w2 . Nie było jednak

możliwości zaznaczenia tej siły na ryc. 4.

W pozycjach klęczących zejścia z linii ataku

są ograniczone ze względu na mniejszą prędkość

poruszania się w porównaniu z pozycjami

stojącymi. Część technik wykonywanych

w tych pozycjach wymaga opanowania specjalnego

sposobu poruszania tzw. shikko. Poruszanie

to, zdaniem autora pracy, może być

odpowiednio dostosowane, w zależności od

stopnia dysfunkcji ruchowej osoby niepełnosprawnej.

Możliwość wykonania szybkiego ruchu

podczas siedzenia na wózku inwalidzkim jest

ograniczona. Z technik aikido osoby na wózkach

mogą ćwiczyć głównie dźwignie. Najczęściej

są to unieruchomienia stosowane na

stawy nadgarstkowe. Przykład takiej techniki

przedstawiono na ryc. 5. Broniący dąży do

przechwycenia ręki atakującego. Następnie

stosuje dźwignię kote gaeshi, polegającą na

odpowiednim skręceniu nadgarstka. Możliwości

wykorzystania ćwiczeń aikido dla niepełnosprawnych

stwierdza Rugloni [10, 11]. Ciekawy

przykłady zastosowania prezentuje na

stronie internetowej Maes [1]. Przedstawia on

możliwość wykonania technik przez osobę nawet

z bardzo ograniczoną możliwością ruchu

kończyn dolnych, zdjętą z wózka inwalidzkiego.

Na zamieszczonym filmie niepełnosprawny

wykonuje techniki aikido, będąc w pozycji

siedzącej z wyprostowanymi nogami.

Wyniki ankiety

Na potrzeby tej pracy przeprowadzono ankietę

wśród 30 dorosłych osób niepełnosprawnych

fizycznie. Najważniejsze pytania tej ankiety to:

1. Czy masz zamiar uczestniczyć w zajęciach

aikido, które zawierałyby w sobie

Ryc. 5. Obrona przed uderzeniem pięścią przez zastosowanie dźwigni kote gaeshi


88

ROZPRAWY NAUKOWE

AWF WE WROCŁAWIU 2010, 30

A. mroczkowski

Aikido dla osób niepełnosprawnych

naukę samoobrony połączoną z elementami

gimnastyki korekcyjnej, odpowiednio

dostosowanymi do twojej dysfunkcji

ruchowej

a) tak

b) nie

2. Czy wolałbyś ćwiczyć w grupie integracyjnej,

w której ćwiczyłyby również

osoby pełnosprawne, czy tylko w grupie

osób niepełnosprawnych

a) w integracyjnej

b) tylko dla osób niepełnosprawnych

3. Czy najważniejsze dla Ciebie byłoby

podczas takich zajęć

a) uzyskanie umiejętności w samoobronie

b) uzyskanie dodatkowej formy ruchu

mogącej dawać efekt zdrowotny

4. Czy do tej pory miałeś propozycje

uczestniczenia w zajęciach przeznaczonych

dla osób niepełnosprawnych fizycznie

z zakresu sztuk walki czy sportów

walki

a) tak

b) nie

Na pytanie o chęć uczestnictwa osób niepełnosprawnych

w odpowiednio dostosowanych

zajęciach aikido 70% badanych wyraziło

aprobatę. Z tej grupy 90% ankietowanych zgodziła

się na ćwiczenie z osobami pełnosprawnymi.

Najważniejszą motywacją do podjęcia

treningów dla 80% badanych była chęć zdobycia

umiejętności samoobrony. Dla 20% badanych

ważniejsza była możliwość podjęcia dodatkowej

aktywności ruchowej mogącej dawać

efekt zdrowotny. Wszyscy ankietowani odpowiedzieli,

że do tej pory nie spotkali się z ofertą

zajęć w zakresie sztuk walki dostosowanych

do ich możliwości.

Podsumowanie

Wyniki ankiety wskazują na zainteresowanie

przez osoby niepełnosprawne fizycznie możliwością

uczestnictwa w zajęciach sztuk walki

czy sportów walki. Na uwagę zasługuje jednocześnie

brak ofert w tym zakresie, które docierałyby

do tych osób. Większy procent badanych

stwierdza, że najważniejsze dla nich

byłoby uzyskanie umiejętności w samoobronie.

Stwierdzenie takie może wynikać z ich

mniejszej ogólnej sprawności fizycznej, w porównaniu

z osobami pełnosprawnymi, i przez

to poczucie zagrożenia w przypadku spotkania

się z przemocą fizyczną. Zdaniem autora, zdecydowanie

większa chęć badanych do ćwiczenia

w grupie integracyjnej wynika z możliwości

sprawdzenia swoich umiejętności z osobami

pełnosprawnymi.

Przedstawiona w pracy analiza biomechaniczna

technik aikido sugeruje możliwość ich

wykonywania przez osoby niepełnosprawne

fizycznie. Należałoby również zwrócić uwagę

na pozytywne aspekty zdrowotne, jakie techniki

aikido mogłyby przynieść niepełnosprawnym

fizycznie dzieciom. Mroczkowski i Jaskólski

[5, 7], stosując wyselekcjonowane

ćwiczenia aikido, stwierdzili, że mają one korzystny

wpływ na prawidłowe ustawienie

miednicy w płaszczyźnie czołowej oraz zmniejszają

kąt skrzywienia bocznego kręgosłupa

w przypadku skolioz u dzieci. Pozytywne byłoby

zastosowanie takich ćwiczeń dla dzieci spędzających

dużo czasu w pozycji siedzącej na

skutek określonej dysfunkcji ruchowej kończyn

dolnych. Brak możliwości ruchu w pozycji

stojącej może spowodować przykurcz mięśni

odpowiedzialnych za prawidłowe ustawienie

miednicy, a później stanowić podstawę do rozwoju

skoliozy u dzieci [9]. Istotne byłoby więc

dla dzieci z określonymi dysfunkcjami w zakresie

ruchomości kończyn dolnych opracowanie

takich ćwiczeń, które uaktywniałyby mięśnie

miednicy i zwiększały ruchomość w stawach

biodrowych. Do tego celu mogą być

wykorzystywane w aikido ćwiczenia w pozycji

klęczącej, które wymagają poruszania się przy

użyciu tzw. shikko. Chodzenie w shikko wymaga

aktywnego udziału mięśni miednicy i określonej

ruchomości w stawach biodrowych. Nazywane

jest przez niektórych „spacerem

samuraja” [13], a przez innych chodzeniem na

kolanach. W tym wypadku konieczne do przemieszczania

się są obszerne skręty miednicy.

Ćwiczenia te mogą zwiększać ruchomość

w stawach biodrowych [6]. Zdaniem autora tej


A. mroczkowski

ROZPRAWY NAUKOWE

Aikido dla osób niepełnosprawnych 2010, 30 AWF WE WROCŁAWIU 89

pracy, ćwiczenia tego typu, odpowiednio dostosowane,

mogą wykonywać niepełnosprawni

np. po amputacji kończyny dolnej, ale poniżej

kolana. Podczas ruchu występuje bowiem obciążenie

kolana w momencie wykonywania

skrętów miednicy, dzięki którym następuje

przemieszczanie się. Takie poruszanie jest

możliwe, gdy ćwiczący ma stawy biodrowe

bez zmian chorobowych. Innym ważnym

aspektem jest pozytywne oddziaływanie pedagogiczne

aikido na dzieci [4]. Mroczkowski

zauważył możliwość nauczania technik aikido

przy wykorzystaniu zasad mechaniki [2, 4, 9].

Jego zdaniem, tłumaczenie na prostych przykładach

zasad mechaniki występujących podczas

wykonywania określonej czynności ruchowej

w danej technice aikido powoduje, że

ćwiczący rozumieją te zasady. Można w ten

sposób u ćwiczących rozwijać „zarówno ciało,

jak i umysł’’, zasadę często podkreślaną we

wschodnich sztukach walki [13]. Ciekawa, np.

dla niepełnosprawnych fizycznie, mogłaby być

analiza pod względem biomechaniki, możliwości

wykonania określonych technik aikido. Mechaniczna

analiza tych możliwości byłaby różna

w zależności od rodzaju dysfunkcji narządu

ruchu.

Na uwagę zasługuje obronny charakter

wykonywanych technik aikido. Przeprowadzona

przez Mroczkowskiego [3] analiza mechaniczna

technik aikido wyjaśnia, że rzuty

w aikido są do zastosowania jedynie w obronie,

a nie w ataku. Nie dajemy w ten sposób

w czasie ćwiczeń wzorców do naśladowania

zachowań agresywnych, a to jest ważne w oddziaływaniu

pedagogicznym na młodzież.

Aikido może pełnić również funkcję dyscypliny

integrującej osoby pełnosprawne z niepełnosprawnymi.

Osoby pełnosprawne i niepełnosprawne

mogą ćwiczyć wspólnie, jeżeli

zrozumieją określoną dysfunkcję ruchu. Osoba

prowadząca zajęcia musi odpowiednio dobierać

techniki i ćwiczenia. Szczególnie jest to

proste w przypadku osób z określoną dysfunkcją

jednej kończyny górnej. Osoby niepełnosprawne,

z dysfunkcją kończyny górnej, mogą

ćwiczyć zarówno w roli atakującego, jak i broniącego

się; wykorzystując podczas ćwiczeń

optymalnie zdrową kończynę górną. W przypadku

osób z określoną dysfunkcją w zakresie

kończyn dolnych osoba niepełnosprawna ćwiczy

częściej jako broniąca się, natomiast rzadziej

jako atakująca. Wynika to z ograniczenia

w ruchu w zakresie pozycji stojących w przypadku

odgrywania roli atakującego. Jednocześnie

repertuar technik do wykonania w pozycji

klęczącej jest ograniczony. Stopień

opanowania technik aikido będzie zależał od

stopnia dysfunkcji ruchowej ćwiczących. Należy

traktować formę aikido, która mogłaby

być uprawiana przez niepełnosprawnych, jako

rekreację ruchową, a nie rywalizację sportową.

Trudno porównywać skuteczność w samoobronie

aikido i judo, którego techniki są

sprawdzane podczas rywalizacji sportowej.

Zdaniem autora tej pracy, zdecydowanie jednak

większa liczba technik aikido – w porównaniu

z judo czy z innymi sztukami walki –

opiera się na wykorzystaniu siły przeciwnika.

Dlatego aikido może być lepiej przystosowane

do praktykowania przez osoby niepełnosprawne

fizycznie, posiadające mniejszą siłę fizyczną

od osób pełnosprawnych.

Wnioski

1. Biomechaniczna analiza technik aikido

potwierdza możliwość ćwiczenia aikido

przez osoby niepełnosprawne fizycznie.

2. Wyniki ankiety przeprowadzonej wśród

niepełnosprawnych fizycznie wskazują,

że w większości wyrażają oni chęć ćwiczenia

aikido dostosowanego do ich

możliwości ruchowych.

Bibliografia

[1] N. Maes, http://yu-shin.de. [2] A. Mroczkowski,

Integracja nauczania kultury fizycznej z fizyką.

[W:] T. Koszczyc, P. Oleśniewicz (red.), Integracja

w procesie kształcenia i wychowania fizycznego.

AWF, Wrocław 2002, 305–312. [3] A. Mroczkowski,

Nauczanie aikido z wykorzystaniem podstaw

mechaniki. [W:] W.J. Cynarski, K. Obodyński

(red.), Humanistyczna teoria sztuk i sportów walki:

koncepcje i problemy. Wydawnictwo Uniwersytetu

Rzeszowskiego, Rzeszów 2003, 199–205.


90

ROZPRAWY NAUKOWE

AWF WE WROCŁAWIU 2010, 30

A. mroczkowski

Aikido dla osób niepełnosprawnych

[4] A. Mroczkowski, Pedagogiczne aspekty uprawiania

aikido przez dzieci. Rocznik Naukowy Ido –

Ruch dla Kultury, 2007, 7, 103–107. [5] A. Mroczkowski,

The use of biomechanics in teaching aikido.

Human Movement, 2009, 1 (19), 10, 31–34. [6]

A. Mroczkowski, Zdrowotne aspekty nauczania aikido

dla dzieci. Wych Fiz Zdrow 2002, 4, 8–11.

[7] A. Mroczkowski, E. Jaskólski, Effects of aikido

exercises on lateral spine curvatures in children.

Archives of Budo, 2006, 2, 1–4. [8] A. Mroczkowski,

E. Jaskólski, The change of pelvis placement

at children under influence of aikido training.

Archives of Budo, 2007, 3, 1–6. [9] A. Mroczkowski,

E. Jaskólski, Wpływ sił rotujących kręgi na

powstawanie patologicznych krzywizn kręgosłupa.

Fizjoterapia Polska, 2007, 1, 7, 80–86. [10]

G. Rugloni, Aikido: harmony and relationship.

The art of perception in a practice of peace. Ergaedizoni,

Genova 2008.

[11] G. Rugloni, Unification of Mind and Body and

Ki Aikido. Ergaedizoni, Genova 1997. [12] J. Walker,

In Judo and Aikido Application of the Physics

of Forces Makes the Weak Equal to the Strong.

Scientific American, 1980, 243, 1, 126–133. [13]

A. Westbrook, O. Ratti, Aikido and the Dynamic

Sphere. Charles E. Tutle, Tokyo 1970.


ROZPRAWY NAUKOWE AWF WE WROCŁAWIU

2010, 30, 91–96

Beata Blachura

AKADEMIA WYCHOWANIA FIZYCZNEGO WE WROCŁAWIU

motywy i BaRieRy

upRawiaNia NaRciaRStwa zjazdowego

w opiNii dzieci i młodzieŻy z dySFuNkcjĄ wzRoku

aBStRaCt

Barriers and motives for going in for downhill skiing

in the opinion of children and youth with vision dysfunction

People with vision dysfunctions are classified as “healthy disabled”, that is as people with

healthy movement systems. But limitation in or lack of visual information influences the

spatial orientation and locomotion adversely and it could cause physical and motor development

disorders because of lack of physical activities.

downhill skiing is one of the forms of recreation which not only influences the body as

a whole, but it also influences the process of integration with healthy people. the aim of

this paper was to determine barriers and motives in going in for downhill skiing in children

and young people with vision dysfunctions. the group of 21 children and young people

with vision dysfunctions (blind n = 8 and visually impaired n = 13), who took part in downhill

skiing competition was the subject of the study carried out with the diagnostic survey

method. an attempt to interpret most important motivators related to downhill skiing has

been made on the basis on the gained answers. also the factors which limit the skiing activities

in people with vision dysfunctions have been determined.

key words: vision dysfunction, downhill skiing, barriers and motives for activities

WPrOWADZenIe

Aktywność ruchowa w życiu osób z dysfunkcją

wzroku odgrywa wyjątkową rolę. nie tylko

rozwija sprawność ruchową, ale również decyduje

o większej aktywności intelektualnej,

społecznej i kulturalnej, co może mieć wpływ

na rozwój i kształtowanie osobowości.

Szczególne miejsce w życiu osób niepełnosprawnych

zajmuje rekreacja ruchowa – systematyczne

uprawianie ćwiczeń fizycznych

jest tzw. aktywną rehabilitacją. jej celem jest

przywracanie i przygotowywanie osób niepełnosprawnych

do możliwie pełnego i samodzielnego

życia. Dobrowolne wykorzystanie

różnych form aktywności w czasie wolnym

przyczynia się do zaspokajania wielu potrzeb

psychofizycznych i społecznych. Podobnie jak

w środowisku osób zdrowych rekreację ruchową

tworzą zajęcia, którym człowiek oddaje się

w czasie wolnym, z własnych chęci, dla wypoczynku,

odnowy sił, przyjemności i rozwoju

własnej osobowości kreacji zdrowia [6].

W wypadku osób niepełnosprawnych zajęcia

te mają przede wszystkim znaczenie w zakresie

budowania ich późniejszej samodzielności.

jeżeli u osób zdrowych ruch jest naturalną potrzebą,

to w życiu osób niepełnosprawnych

jest koniecznością podtrzymania ich zaradności

życiowej.

jednym z warunków skutecznej i aktywnej

rehabilitacji osób niepełnosprawnych, w tym

również z dysfunkcją wzroku, jest jej jak najwcześniejsze

rozpoczęcie. Powszechnie uważa

się, że proces ten powinien mieć początek

od momentu rozpoznania problemów ze wzrokiem.

W szczególnie trudnej i znaczącej dla


92

ROZPRAWY NAUKOWE

AWF WE WROCŁAWIU 2010, 30

B. Blachura

Narciarstwo dzieci i młodzieży z dysfunkcją wzroku

problemu sytuacji znajdują się dzieci i młodzież,

którzy będąc w okresie burzliwego rozwoju,

powinni charakteryzować się ciekawością

i samodzielnością, a jednak ze względu na

brak zainteresowań zajęciami rehabilitacyjnymi

świadomie unikają zmęczenia.

W związku z tym niezbędne jest stworzenie

u dzieci i młodzieży motywacji do podejmowania

dużego wysiłku. Motywacja – stopień

zaangażowania – skierowana jest na

osiągnięcie określonego celu, który wynika

z użyteczności rezultatu oraz prawdopodobieństw

osiągnięcia celu [5]. Taką alternatywą

dla osób niepełnosprawnych jest współczesny

sport, który bywa postrzegany zarówno jako

element rehabilitacji, jak i element kultury fizycznej.

Podobnie jak w środowisku osób

zdrowych, podstawowym wymiarem aktywności

sportowej jest rywalizacja. Często podejmowana

nie tylko dla zdobywania medali,

ale głównie dla poczucia smaku zwycięstwa

i przezwyciężania własnych słabości.

Osoby niepełnosprawne mają prawo do

uprawiania różnych form, które odpowiadają

ich zainteresowaniom, są dla nich atrakcyjne,

emocjonujące i korzystne leczniczo [2].

W odniesieniu do osób z dysfunkcją wzroku

uważa się, że celem nadrzędnym wychowania

fizycznego w tyflopedagogice jest „doskonalenie

ciała i funkcji psychomotorycznych wychowanka,

jak również ukształtowanie u niego wiedzy,

umiejętności i nawyków oraz postaw

wobec kultury fizycznej, co w praktyce przejawiać

się będzie w dążeniu i działaniu na rzecz

utrzymania przez całe życie wysokiej sprawności

fizycznej i zdrowia”. Osoby z dysfunkcją

wzroku zaliczane są do tzw. zdrowych inwalidów,

u których układ ruchu nie jest uszkodzony

[1]. Jednak ograniczenia wynikające z braku informacji

wzrokowych niekorzystnie wpływają

na orientację przestrzenną i lokomocję człowieka,

co w konsekwencji może prowadzić do zaburzeń

rozwoju fizycznego i motorycznego,

społecznego, a tym samym mniejszej aktywności

będącej podstawą wszelkiego rozwoju osób

niewidomych i niedowidzących. Możliwość

swobodnego poruszania się pozwala osobom

niewidomym i niedowidzącym przyjmować

sygnały z otoczenia, a następnie reagować na

nie. Dzięki aktywnemu uczestnictwu w wydarzeniach,

mogąc pewnych rzeczy dotknąć, poczuć

na własnej skórze, można sprawić, że

uczymy się – poznajemy świat wielozmysłowo.

Taka aktywność wpływa na tworzenie odpowiednich

relacji człowiek–otoczenie, kształtowanie

motywacji do dalszej pracy oraz podtrzymanie

aktywności poznawczej sprawnych

analizatorów.

Podstawą odniesienia sukcesu jest systematyczność

działań i odpowiednia motywacja.

W uczeniu się motorycznym elementarną

potrzebą jest potrzeba ruchu, poruszania

się, aktywności ruchowej i fizycznej. Potrzeba

musi być w odpowiedni sposób pobudzona

przez motywację – wewnętrzną potrzebę

osiągnięcia celu. Potrzeba ruchu jest

również podstawą motywacji w narciarstwie.

Dotyczy ona aktywnego, kontrolowanego

zachowania się na śniegu. Podczas uczenia

się jazdy na nartach niewidomy lub niedowidzący

„oswaja się z nowym środowiskiem”.

Poznaje mechanizmy kierujące „poszukiwaniem”

równowagi tzw. pozycji zrównoważonej

na stoku narciarskim. Przez rozpoznanie

bodźca (stopnia nachylenia stoku, jakości

śniegu, oceny toru i prędkości zjazdu) w wyniku

licznych doświadczeń i zachowań ruchowych

narciarz wybiera te, które są bezpieczne,

a jednocześnie skuteczne, i w ten

sposób opanowuje daną technikę. Jednak ze

względu na to, że narciarstwo zjazdowe jest

formą o wysokim stopniu ryzyka, niestandardowej

technice ruchu i zmiennych okolicznościach

jego uprawiania (trasa i konfiguracja

zjazdu, gatunek śniegu, warunki

pogodowe), co jest związane ze znacznym zabarwieniem

emocjonalnym, wymaga się

szczególnego przygotowania zajęć narciarskich

(wybór miejsca, stopień trudności

ćwiczeń, komunikacja słowna, stosowane

wzmocnienia) [4]. Odpowiedni dla ucznia

(uczniów) dobór warunków, tworzących

proces dydaktyczny, może być źródłem motywacji

do działania i zapewnić osiągnięcie

sukcesu. Tylko działania zakończone sukcesem

mobilizują do podejmowania wysiłku.


B. Blachura

ROZPRAWY NAUKOWE

Narciarstwo dzieci i młodzieży z dysfunkcją wzroku 2010, 30 AWF WE WROCŁAWIU 93

Celem artykułu jest analiza motywów oraz

barier towarzyszących uprawianiu narciarstwa

zjazdowego przez dzieci i młodzież z dysfunkcją

wzroku.

Hipotezy badawcze

1. Podstawowym motywem podejmowania

aktywności narciarskiej jest chęć

przeżycia emocji w odmiennych warunkach

otoczenia.

2. Umiejętność jazdy na nartach wpływa

na poprawę sprawności ruchowej i samooceny.

3. Narciarze z dysfunkcją wzroku obawiają

się odniesienia kontuzji oraz kolizji

z innymi narciarzami.

4. Proces opanowania techniki narciarskiej

stawia niepełnosprawnych narciarzy

w sytuacji stresującej.

Badaniom poddano grupę 21 osób niewidomych

(B1 – 8) i niedowidzących (B2 – 13),

którzy 12 lutego 2006 r. uczestniczyli w zawodach

narciarskich (slalom gigant). Zostały one

zorganizowane przez studentów specjalizacji

„instruktor sportu osób niepełnosprawnych

w narciarstwie zjazdowym” III roku Wydziału

Fizjoterapii AWF we Wrocławiu. Wcześniej

wszyscy zawodnicy i studenci uczestniczyli

w 7-dniowym obozie narciarskim. Zawody

odbyły się w Zieleńcu w sprzyjających warunkach

pogodowych i śniegowych. Zawodnicy

mieli do pokonania 16 bramek w gigancie.

Charakter ustawienia bramek i stopień nachylenia

stoku był odpowiedni do poziomu umiejętności

niepełnosprawnych narciarzy. Celowo

badania przeprowadzono po zawodach narciarskich,

by w szczególny sposób oddać emocje,

które towarzyszą uprawianiu narciarstwa,

doskonaleniu sprawności ruchowej i budowaniu

poczucia własnej wartości. Podczas imprezy

zawodnikami opiekowali się studenci, którzy

po zakończeniu imprezy przeprowadzili

z nimi badania. Zastosowano metodę sondażu

diagnostycznego z wykorzystaniem kwestionariusza

ankiety. Takie postępowanie pozwoliło

na lepsze poznanie narciarzy i ich opiekunów

oraz miało wpłynąć na rzetelność

udzielonych odpowiedzi. Kwestionariusz składał

się z dwóch części: metrykalnej (5 pytań),

w której odpowiadano na pytania dotyczące

wieku, płci, rodzaju dysfunkcji i posiadanych

doświadczeń narciarskich, oraz części właściwej

(14 pytań), będącej źródłem informacji na

temat warunków uczenia się i nauczania narciarstwa

zjazdowego, tj. motywów podejmowania

aktywności narciarskiej oraz barier, które

utrudniają osobom z dysfunkcją wzroku

uprawianie narciarstwa. Większość pytań miała

charakter otwarty, co dawało respondentom

pełną możliwość wypowiedzi. Ponadto w pytaniach

nie ograniczano liczby możliwych odpowiedzi.

Zebrane wyniki poddano analizie i przedstawiono

w dwóch tabelach.

Materiał i metoda badań

Wyniki

W zajęciach narciarskich uczestniczyły dwie

grupy: grupa B1 – 8 osób niewidomych i grupa

B2 – 13 osób niedowidzących (zgodnie z klasyfikacją

Międzynarodowej Federacji Sportu

Inwalidów – ISOD). Wiek wszystkich osób

był zróżnicowany: od 10. do 19. roku życia.

Dziewczęta (10 osób) i chłopcy (11 osób) stanowili

podobne liczebnie grupy.

Większość osób biorących udział w badaniach

deklarowała wrodzoną wadę wzroku (15

osób), a blisko 1/3 nabytą. Prawie połowa (8

osób) pomimo możliwości pogarszania się

wzroku otrzymała zgodę lekarza na uprawianie

narciarstwa zjazdowego. U pozostałych

osób uprawianie narciarstwa nie miało wpływu

na jakość widzenia (tab. 1).

Największy wpływ na zainteresowanie tą

formą aktywności, zdaniem ankietowanych,

miał nauczyciel (8 osób). Respondenci podkreślili

też własną motywację (7 osób) w wyborze

formy aktywności fizycznej oraz wskazali

na sugestie znajomych (1 osoba).

W wypowiedziach narciarzy z dysfunkcją

wzroku pojawiło się 5 motywów determinujących

ich wybór. Chociaż w pytaniu można


94

ROZPRAWY NAUKOWE

AWF WE WROCŁAWIU 2010, 30

B. Blachura

Narciarstwo dzieci i młodzieży z dysfunkcją wzroku

Tab. 1. Motywy i bariery uprawiania rekreacji narciarskiej osób z niepełnosprawnością wzrokową

Pytanie Warianty odpowiedzi Liczba

odpowiedzi

1. Przyczyna wady wzroku wrodzona

nabyta

2. Możliwość pogłębiania wady tak

nie

3. Kto namówił Ciebie do uprawiania

narciarstwa

4. Jakie są Twoje motywy uprawiania

narciarstwa

sam

nauczyciel

rodzice

znajomi

chęć sprawdzenia siebie

chęć rywalizacji

kontakt z ludźmi

ciekawość nowych przeżyć

zrealizowanie ukrytych marzeń

przypadek

5. Co podoba się Tobie w narciarstwie satysfakcja

nowa dyscyplina

prędkość

rywalizacja

kontakt z ludźmi

adrenalina

wolność

śnieg

6. Czy jazda na nartach „daje samodzielność” tak

nie

nie wiem

7. Czy będziesz kontynuował jazdę na nartach tak

nie wiem

15

6

8

13

7

7

0

1

14

5

4

4

2

1

11

11

8

7

7

3

2

2

16

3

2

19

2

było wymienić więcej niż jedną odpowiedź,

wszyscy ograniczyli się tylko do jednego motywu.

Ponad połowa badanych (14 osób)

wskazała chęć sprawdzenia siebie. Zdecydowanie

mniejsze i podobnie liczne grupy deklarowały

chęć rywalizacji (5 osób), ciekawość

nowych przeżyć oraz możliwość

kontaktu z innymi ludźmi (po 4 osoby). Dla

2 osób jazda na nartach była spełnieniem marzeń,

1 osoba stwierdziła, że zadecydował

o tym przypadek.

Uprawianie narciarstwa jest dla osób z niepełnosprawnością

wzrokową źródłem satysfakcji.

Stwarza możliwość opanowania nowych

umiejętności ruchowych, pozwala na

wyczuwanie prędkości oraz daje możliwość

rywalizacji z samym sobą, środowiskiem,

przeciwnikiem. Blisko 2/3 osób biorących

udział w badaniach twierdzi, że jazda na nartach

pozwala rozwijać samodzielność ruchową

i życiową. Jednak 3 osoby wskazują na konieczność

opieki przewodników, instruktorów

narciarstwa. Wrażenia towarzyszące uprawianiu

narciarstwa sprawiają, że zdecydowana

większość grupy chce kontynuować naukę.

W tab. 2 wskazano bariery i ograniczenia

towarzyszące uprawianiu narciarstwa zjazdowego

osób z niepełnosprawnością wzrokową.


B. Blachura

ROZPRAWY NAUKOWE

Narciarstwo dzieci i młodzieży z dysfunkcją wzroku 2010, 30 AWF WE WROCŁAWIU 95

Tab. 2. Bariery i ograniczenia towarzyszące uprawianiu narciarstwa zjazdowego

osób z niepełnosprawnością wzrokową

Pytanie

Jakie negatywne uczucia towarzyszą Tobie bezpośrednio

przed rozpoczęciem zajęć narciarskich

Czego obawiasz się podczas zjazdu na nartach

Co zniechęca Ciebie do uprawiania narciarstwa

Warianty odpowiedzi

zdenerwowanie, stres, trema

lęk przed upadkiem

upadek

brak kontroli prędkości i toru jazdy

niezadowolenie z braku sukcesu

brak umiejętności

brak wzroku

braki w technice wykonania skrętu

opady śniegu

duży tłok na stoku

słońce

mgła

silny wiatr

obecność kijków

kontuzja

brak trudności

możliwość odniesienia kontuzji

trudna technika skrętu

zmiana rodzaju śniegu na trasie

Liczba

odpowiedzi

20

2

16

12

10

9

6

4

4

3

3

3

2

1

1

1

4

4

2

Przed rozpoczęciem zajęć prawie wszyscy

(20 osób) odczuwali silne emocje, stres, które

nie wpływały mobilizująco na organizm. Dwie

osoby wskazały, iż obawiają się upadku.

W trakcie jazdy na nartach niewidomi i niedowidzący

narciarze najczęściej obawiają się,

oprócz wspomnianego upadku, braku kontroli

zachowania, który przejawia się brakiem kontroli

toru i prędkości jazdy. Dla pewnej liczby

osób istotnym ograniczeniem jest brak bodźców

wzrokowych (9 osób) oraz trudna do wyobrażenia,

niestandardowa technika zjazdu

(6 osób). Znaczna liczba osób jako źródło

obaw wskazuje stawianie zbyt wysokich wymagań,

które uniemożliwiają odniesienie sukcesu

(10 osób). Trudną, niekomfortową sytuacją

dla narciarzy z dysfunkcją wzroku jest za

duży ruch na stoku, który jako źródło zbyt

wielu informacji może ograniczać komunikację

werbalną oraz powodować kolizje na stoku

(3 osoby). Do ograniczeń zaliczyć można również

trudne warunki atmosferyczne: słońce,

mgłę, padający śnieg. Ograniczają one orientację

przestrzenną oraz analizę prędkości i toru

jazdy narciarzy z problemami wzroku, co

w połączeniu z niestandardową techniką narciarską

może stawiać poważne wymagania.

Ankietowani pytani o czynniki uniemożliwiające

jazdę na nartach wymienili zaledwie trzy:

możliwość odniesienia kontuzji, złożoność

techniki oraz zmienne warunki śniegowe, potwierdzając

tym samym wcześniejsze obawy

towarzyszące uprawianiu narciarstwa.

Dyskusja

Systematyczna aktywność ruchowa realizowana

poprzez rekreację, turystykę lub sport w przypadku

dzieci i młodzieży z problemami wzroku

jest jednym z najważniejszych celów rehabilitacji

ruchowej. Efektywność zajęć ruchowych zależy

od zaangażowania emocjonalnego i świadomości

uczestników w kontekście celowości

podjętego wysiłku fizycznego i psychicznego.

Jest to ważne w przypadku tej grupy, ponieważ

brak bądź ograniczenie kontaktu ze światem jest


96

ROZPRAWY NAUKOWE

AWF WE WROCŁAWIU 2010, 30

B. Blachura

Narciarstwo dzieci i młodzieży z dysfunkcją wzroku

zwykle przyczyną lęku przed ruchem, a tym samym

hamuje rozwój świadomie podejmowanej

aktywności [3]. Wskazane przez respondentów

motywy i bariery podejmowania aktywności narciarskiej

przez inwalidów wzroku są podobne jak

w przypadku osób zdrowych. Blisko 2/3 ankietowanych

wskazało na możliwość kształcenia

własnej sprawności ruchowej. Ważnym motywem

była możliwość przeżycia emocji w formie

rywalizacji sportowej oraz kontakty towarzyskie

z innymi narciarzami zdrowymi i niepełnosprawnymi.

Często wskazuje się, że przyczyną ograniczenia

aktywności ruchowej osób niepełnosprawnych

w okresie zimowym jest obawa przed

upadkiem na śliskiej nawierzchni. Ankietowani

wskazali na podobne obawy związane z uprawianiem

narciarstwa. Często towarzyszy mu stres,

który jest wynikiem lęku przed upadkiem, kontuzją

oraz brakiem możliwości odniesienia sukcesu,

ponieważ specyfika techniki jazdy (prędkość,

zmiana kierunku) w połączeniu ze zmiennością

warunków terenowych i narciarskich może być

dla nich źródłem obaw. Nie zniechęca to ich jednak

do kontynuowania nauki, ponieważ dostrzegają

w tej formie aktywności możliwość rozwoju

samodzielności. Być może jest to efektem rzetelnego

programowania i realizacji zadań procesu

dydaktycznego oraz doboru odpowiedniej kadry

instruktorów, opiekunów. Należy podkreślić, że

pewne elementy, np. prędkość, mimo że są czynnikiem

stresującym, zostały przez respondentów

wskazane jako motyw uprawiania narciarstwa.

Umiejętność wczuwania się i rozumienia

problemów tej grupy niepełnosprawnych sprawia,

że „uprawianie narciarstwa” przebiega w do-

brym klimacie i dzięki temu przynosi spodziewane

efekty. Tylko działania zakończone

sukcesem mobilizują do podejmowania wysiłku.

Należy zatem stworzyć takie warunki, by

uczeń, w sytuacji bezstresowej, miał możliwość

świadomego rozwiązywania problemów.

A dodatkowo możliwość sprawdzenia siebie

w nowych, trudnych sytuacjach (zawierających

element rywalizacji z własną słabością,

odmiennością środowiska), mimo licznych

ograniczeń jest źródłem poprawy samopoczucia,

sprawności fizycznej oraz daje podstawy

kształtowania samodzielności życiowej. Przyczynia

się do zaspokajania wielu potrzeb natury

psychofizycznej i społecznej.

Bibliografia

[1] K. Chojnacki, Nauczanie jazdy na nartach osób

z dysfunkcją narządu wzroku, słuchu w świetle zaleceń

systemu amerykańskiego. Postępy Rehabilitacji,

1995, 1, 139–148. [2] W. Dega, Koncepcja

rehabilitacji. [W:] K. Milanowska, W. Dega (red.),

Rehabilitacja medyczna. PZWL, Warszawa 2001, 23.

[3] K. Gawlik, A. Zwierzchowska, Wychowanie fizyczne

niewidomych i słabo widzących. AWF, Katowice

2004. [4] B. Kowalska, Narciarstwo osób

niepełnosprawnych – specyfika nauczania jazdy na

nartach inwalidów wzroku. [W:] J. Migasiewicz,

K. Zatoń (red.), Sport szkolny w teorii i praktyce:

wyniki badań naukowych i ich metodyczne aplikacje.

AWF, Wrocław 2006, 317–323. [5] R. Ossowski,

Pedagogika niewidomych i niedowidzących.

[W:] W. Dykcik (red.), Pedagogika specjalna. PWN,

Poznań 2005, 3, 179–189. [6] T. Wolańska, Leksykon.

Sport dla wszystkich – rekreacja ruchowa.

AWF, Warszawa 1997.


ROZPRAWY NAUKOWE AWF WE WROCŁAWIU

2010, 30, 97–104

edyta Szczuka, maciej kochański

AKADEMIA WYCHOWANIA FIZYCZNEGO WE WROCŁAWIU

wykoRzyStaNie metody

akuStyczNo-wiBRacyjNej kameRtoNami w teRapii

aBStRaCt

application of the acoustic-vibration method by tuning forks in therapy

the aim of this study is to present the biophysical basis of the acoustic – vibratory therapy as

well as the review of different diagnostic and therapeutic methods practicing the acoustic

– vibratory therapy. the authors describe the tuning fork usage according to the experiences,

collected in various conditions, of this method application and available literature.

key words: tuning fork, diagnosis, therapy, vibratory and acoustic medicine

WPrOWADZenIe

Podstawy biofizyczne

terapii dźwiękowo-wibracyjnej

Dźwięk, określany w biofizyce jako fala mechaniczna,

podobnie jak światło czy elektryczność,

jest formą energii i podlega większości praw

wspólnych dla wszystkich fal. każda fala

dźwiękowa posiada energię, którą w fizyce

określa się jako zdolność do wykonania pracy.

Dźwięk spręża i nadaje prędkość przylegającej

warstwie, np. powietrza czy cząstek cieczy.

Dzięki temu otaczający ośrodek zyskuje energię

akustyczną. Zagęszczanie i rozrzedzanie ośrodka

powoduje przenoszenie energii potencjalnej,

a towarzyszący temu ruch drgający świadczy

o równoczesnym transporcie energii kinetycznej.

Fala dźwiękowa ma zdolność rozchodzenia

się nie tylko w gazach i cieczach, ale również

w ciałach stałych. W zetknięciu z różnymi

ośrodkami (np. w ciele ludzkim) ulega rozbiciu,

przy czym pewna jej część odbija się, natomiast

inna wnika w głąb ciała. jeżeli fala przechodzi

między granicami dwóch ośrodków, w których

prędkości rozchodzenia się nie są takie same,

następuje jej załamanie się. Zjawiska załamywania

i odbijania fal nazywane impedancją akustyczną

lub opornością właściwą fali zależne są

od gęstości ośrodka i prędkości rozchodzenia

się w nim fali. Pomiar wartości impulsów fali

oparty na zasadzie echolokacji (odbicia) od powierzchni

rozgraniczających ośrodki różniące

się wartością impedancji akustycznej posłużył

naukowcom do pomiaru częstotliwości drgań

własnych organizmu i powszechnie wykorzystywany

jest w diagnostyce stanów chorobowych.

każde ciało posiada swoją naturalną częstotliwość

drgań w zależności od wielkości,

kształtu oraz gęstości struktury, z jakiej jest

zbudowane. 2/3 objętości ludzkiego ciała składa

się z wody i to od zawartości wody w organizmie

w znacznym stopniu zależy prędkość,

z jaką dźwięk przenika tkanki i narządy. Działanie

biologiczne fal mechanicznych wywołujących

wibrację w organizmie zależy głównie od

jej amplitudy i częstotliwości. Szczególnie charakterystyczny

wpływ wywiera taka częstotliwość

drgań, która zgodna jest z częstotliwością

drgań własnych poszczególnych narządów, nazywana

częstotliwością rezonansową. Tak więc

jeżeli w polu działania fali znajdzie się ciało

zdolne do wykonywania drgań o tej samej częstotliwości

co dana fala oraz jej źródło, wówczas

rozpocznie ono ruch drgający częstotliwością

danej fali. Ciało człowieka w codziennym


98

ROZPRAWY NAUKOWE

AWF WE WROCŁAWIU 2010, 30

e. szczuka, m. kochański

Kamertony w terapii

życiu niemal nieustannie poddawane jest drganiom

akustycznym, wibracje te odbierane m.in.

za pośrednictwem mechanoreceptorów wywołują

efekt kawitacji, efekty termiczne, fizykochemiczne

oraz inne, bardziej złożone, reakcje

organizmu. Częstotliwości rezonansowe powodują

szczególnie silne drgania różnych części

organizmu. Również wielokrotności tych częstotliwości,

tzw. oktawy rezonansowe, powodują

pewien, choć odpowiednio mniejszy, wzrost

podstawowej amplitudy. Rezonans np. narządów

klatki piersiowej i jamy brzusznej zachodzi

przeważnie w zakresie 4–10 Hz, częstotliwości

w zakresie 35–250 Hz mają silne oddziaływanie

na naczynia krwionośne. Okolica kręgosłupa

rezonuje zazwyczaj w zakresie częstotliwości

8–12 Hz, choć jak wskazują dostępne badania,

na ostateczne wartości rezonansowe w tej okolicy

może wpływać napięcie mięśniowe w poszczególnych

odcinkach kręgosłupa, ich stan

czynnościowy, różnice w zakresie masy czy siły

poszczególnych grup mięśniowych lewej i prawej

strony ciała lub obecność uszkodzeń

w strukturach czynnego bądź biernego aparatu

ruchu [8, 23].

Średnia wartość częstotliwości rezonansowej

całego ciała, podawana przez badaczy,

wynosi 9–16 Hz i jest wypadkową częstotliwości

organów wewnętrznych, ośrodkowego

i obwodowego układu nerwowego oraz aparatu

kostno-szkieletowego. Zależy ponadto od

pozycji ciała, jej masy oraz wysokości. Badania

Randalla i wsp. w grupie 113 kobiet i mężczyzn

wykazały, że średnia wartość częstotliwości

rezonansowych całego ciała w pozycji

stojącej wynosi 12,3 Hz, w przypadku kobiet

12,8 Hz, mężczyzn 12,2 Hz [19].

Wpływające na organizm podłużne fale mechaniczne

o częstotliwości od około 20 Hz do

około 20 000 Hz są słyszalne przez ucho ludzkie.

Inaczej jest w przypadku infradźwięków (częstotliwości

0,1–20 Hz) czy ultradźwięków (częstotliwości

wyższe od 20 000 Hz). Ucho ludzkie ich

nie słyszy, choć z doświadczeń ich powszechnego

zastosowania w fizykoterapii wiadomo, że

mają one wielokierunkowy wpływ na psychofizyczne

funkcjonowanie człowieka. Najłatwiej

usłyszeć dźwięki o częstości około 1000 Hz.

Nieliczne osoby odbierają dźwięki poniżej

17 Hz. Drgania z tego zakresu mogą być jednak

odczuwalne przez człowieka, np. podczas burzy.

Poniżej 16–17 Hz ucho ludzkie rozróżnia kolejne

impulsy ciśnienia akustycznego, jednak nie przetwarza

ich w sposób ciągły we wrażenia dźwiękowe.

Dźwięki zbliżające się do górnej granicy

20 kHz są słyszane przez dzieci. Zarówno infradźwięki,

jak i ultradźwięki przy odpowiednim

natężeniu drgań mogą być odbierane w postaci

odrębnych sygnałów, jednak bez wyraźnego

sprecyzowania rodzaju wrażenia. Bez względu

na to, czy człowiek słyszy je, czy nie, zawsze jednak

w jakiś sposób oddziałują one na organizm

człowieka. Dźwięki spoza spektrum słyszalności

podlegają tym samym prawom co słyszalne

– wzajemnie się redukują poprzez interferencję

i wzmacniają przez rezonans. Powstawanie fal

mechanicznych (infradźwięków) w przyrodzie

wiąże się z różnorodnymi zjawiskami atmosferycznymi,

takimi jak wiatry, zawirowania mas

powietrza, wyładowania atmosferyczne, oddziaływania

mas wody związane z ruchem mórz,

oceanów czy wodospadów. Niezwykle silne fale

infradźwiękowe powstają podczas trzęsień ziemi

i wybuchów wulkanicznych – rozchodzą się na

znaczne odległości, gdyż są słabo tłumione przez

skorupę ziemską i wodę. Infradźwięki przy określonym

poziomie ciśnienia atmosferycznego

mogą wywołać u tzw. meteopatów złe samopoczucie,

niepokój, nudności. Bezpośrednie i długotrwałe

narażenie osób na wibracje równe częstotliwościom

rezonansowym organizmu, występujące

na przykład w kontakcie człowieka

z urządzeniami mechanicznymi, mogą powodować

chorobę wibracyjną. Objawia się ona

w zależności od częstotliwości ośrodka m.in.

zaburzeniami naczynioruchowymi, nerwów obwodowych,

ośrodkowego układu nerwowego,

układu kostno-stawowego, trawiennego. Niekorzystny

wpływ wibracji może też przejawiać się w

bardziej złożony sposób, wywołując dysregulację

wielu mechanizmów odpowiedzialnych za utrzymanie

w stanie równowagi systemu endokrynnego

czy odpornościowego człowieka [3, 7, 8].

Oczywiście problem choroby wibracyjnej

występuje jedynie w sytuacji długotrwałego

narażenia organizmu na częstotliwości równe


e. szczuka, m. kochański

ROZPRAWY NAUKOWE

Kamertony w terapii 2010, 30 AWF WE WROCŁAWIU 99

wibracjom rezonansowym całego ciała lub

jego poszczególnych części. Sauer i wsp. w badaniach

histopatologicznych i biochemicznych

prowadzonych in vitro wykazali brak istotnego

narażenia na stres mechaniczny wątroby ludzkiej

wibracjami emitowanymi przez silnik samochodu

typu diesel o częstotliwościach 21 Hz

(ekspozycja 20 min) i 7 Hz (ekspozycja 160

min) w warunkach hipo- i hipertermii. Analizując

ten problem z punktu widzenia terapeuty

dźwiękiem, istotnym do rozwiązania zagadnieniem

zdaje się ewentualne narażanie na

chorobę wibracyjną (intensywna praca z pacjentami

[21]).

Metody terapii akustycznej

i akustyczno-wibracyjnej

na podstawie

piśmiennictwa naukowego

Intensywne prace badawcze nad wykorzystaniem

fal dźwiękowych w terapii prowadzone są

co najmniej od lat 70. ubiegłego wieku. Pierwsze

próby jej zastosowania związane są przede

wszystkim z muzykoterapią, która zajmuje się

nie tylko wpływem określonej muzyki czy poszczególnych

instrumentów na organizm zdrowego

człowieka, lecz także wspomaga leczenie

ludzi chorych. Na tym polu współczesna muzykoterapia

może się poszczycić wieloma osiągnięciami.

Interesującą terapią wykorzystywaną

głównie w medycynie alternatywnej jest muzyka

etniczna grana na tradycyjnych instrumentach.

Należą do nich m.in. aborygeński didgeridoo,

instrument dęty przypominający długi flet,

w którym źródłem dźwięku jest drgający w jego

wnętrzu słup powietrza. Pod koniec lat 80. ubiegłego

wieku niemiecki fizyk Peter Hess sprowadził

do Europy tradycyjną tybetańską terapię

misami. Misy wyrabiane są ręcznie w Nepalu

ze stopu mosiądzu z innymi metalami i pierwiastkami,

m.in. złotem, srebrem, ołowiem,

cynkiem, żelazem, rtęcią i pirytem. W Polsce

coraz częściej organizowane są koncerty z wykorzystaniem

mis, gongów oraz innych tradycyjnych

instrumentów. Autorami doniesień naukowych

dotyczących mis tybetańskich są

Marek i Halina Portalscy, pracownicy naukowi

Politechniki Poznańskiej [1, 18].

Problemami współbrzmienia ciała z głosem

zainteresowana jest współczesna medycyna,

a zwłaszcza psychoterapia. Głos ludzki ma złożoną

strukturę. Słyszalna różnica między samogłoskami

polega na tym, że podstawowemu

dźwiękowi towarzyszą przy określonym wypowiadaniu

każdej z nich odmienne kompleksy

tonów harmonicznych (alikwotów). Jeśli ciało

jest odprężone, to przy wypowiadaniu lub wyśpiewywaniu

poszczególnych samogłosek towarzyszy

mu uczucie rezonowania w różnych

obszarach ciała. Na przykład przy samogłosce

„U” rezonuje dolna część kręgosłupa oraz podbrzusze,

„O” powoduje rezonans na wysokości

jamy brzusznej, „A” klatki piersiowej, „E” gardła

i szyi, „I” głowy. Głos człowieka, wprawiający

w wibracje jego własne ciało, ma w tym

wypadku, dla nich samych, funkcję terapeutyczną.

Pod tym względem współczesna medycyna

konwencjonalna zbliżyła się niejako do

znanych już od tysięcy lat tradycyjnych metod

(np. tantr w buddyzmie czy mantr w hinduizmie),

które wykorzystują terapeutyczne właściwości

różnych technik wokalnych w regulacji

tzw. wibracji własnych ciała człowieka [16].

Kolejny obszar zainteresowań w dziedzinie

terapii akustycznych czy akustyczno-wibracyjnych

związany jest z wpływem na organizm

częstotliwości wibracji mieszczących się głównie

poza progiem ich słyszalności przez człowieka.

Prowadzone są również badania dotyczące

skuteczności terapii, w których zmysł

słuchu pacjenta stymulowany jest określoną

muzyką emitowaną przez słuchawki z jednoczesnym

przenoszeniem jej wibracji do ciała

poprzez system przetworników. Konstruowane

są stymulatory akustyczne pobudzające tkanki

do mikrodrgań falą akustyczną w zakresie od 30

Hz do ponad 1 kHz. Ważną postacią w dziedzinie

popularyzacji i prowadzenia badań naukowych

nad skutecznością tego rodzaju terapii jest

Norweg Olav Skille, przewodniczący International

Society for Vibroacoustics (ISVA),

współorganizator I World Congress Vibroacoustic

Therapy (23–25 IV 2008) [2, 10].

Dostępne są prace naukowe dotyczące oddziaływania

metod akustyczno-wibracyjnych na

funkcjonowanie człowieka. Gusi i wsp. wykazali


100

ROZPRAWY NAUKOWE

AWF WE WROCŁAWIU 2010, 30

e. szczuka, m. kochański

Kamertony w terapii

skuteczność 8-miesięcznego stosowania ćwiczeń

na platformie wibracyjnej (częstotliwość 12,6 Hz)

u kobiet z osteoporozą pomenopauzalną na poprawę

gęstości mineralnej w obrębie szyjki kości

udowej oraz równowagę ciała. Grupę kontrolną

stanowiły kobiety z osteoporozą stosujące

w okresie badawczym typowy trening marszowy.

Badano także wpływ platformy wibracyjnej

(35–40 Hz) u sportowców [4, 6, 7].

Wykazano korzystny wpływ ogólnej terapii

wibracyjnej (2,0–4,4 Hz) na mobilność

i kontrolowanie postawy ciała u pacjentów ze

stwardnieniem rozsianym oraz w chorobie

Parkinsona [22, 24].

1024, 2048, 4096 Hz. Za pomocą tych kamertonów

dokonuje się kompleksowego badania

słuchu, ocenia zmiany w reaktywności nerwów

obwodowych w toksycznym uszkodzeniu

nerwów metalami ciężkimi czy zatruciach

alkoholem etylowym [9, 17].

Kamertony wykorzystywane były również

w badaniach oceny ryzyka upadków u osób

starszych. Yoshiyuki i wsp. udowodnili związek

pomiędzy odczuwaniem wibracji przy

użyciu kamertonu a występowaniem upadków

w grupie 63 osób w starszym wieku. Odczucie

wibracji z kamertonu było istotnie niższe

(p < 0,01) u osób bez upadków [25].

Kamertony w diagnostyce

Kamerton kojarzony jest przede wszystkim

z muzyką, jako przyrząd służący do strojenia

instrumentów. Mniej powszechna jest jednak

zapewne wiedza o tym, że jest on również stosowany

w diagnostyce medycznej. Kamertony

ze skalą Rydel-Seiffer (R-S) o częstotliwości

128 Hz (odpowiadającej w muzyce dźwiękowi

C) służą na przykład do oceny stopnia zaburzeń

w polineuropatiach. W zespołach chorobowych

charakteryzujących się tego rodzaju

problemami dochodzi do obniżenia odczuwania

wibracji przez pacjentów. Na ramionach

kamertonu służących do diagnostyki ze skalą

(R-S) umieszczone są tłumiki z wyrysowaną

8-punktową skalą. Procedura badania diagnostycznego

w przypadku np. stopy cukrzycowej

polega na tym, że przykłada się stopkę kamertonu

do szczytu palucha. Rzadziej wykorzystywanymi

punktami są nasada palucha, nasada

II palca lub kostka boczna i przyśrodkowa.

W trakcie badania pacjent sygnalizuje, kiedy

przestaje czuć drgania, a lekarz, obserwując

ostro widoczny wierzchołek wyrysowanych

na tłumikach trójkątów, odczytuje próg czucia

wibracji. W trakcie jednego badania dokonuje

się najczęściej 3-krotnego pomiaru i wyciąga

wartość średnią. Kamertony o częstotliwości

128 Hz wykorzystuje się również w laryngologii.

W diagnostyce medycznej wykorzystywane

są ponadto niklowe lub aluminiowe kamertony

o częstotliwościach 32, 64, 256, 440, 512,

Kamertony w terapii

W piśmiennictwie naukowym publikacje dotyczące

wykorzystania kamertonów w terapii

są dość trudno dostępne, choć istnieje wiele

książek, zwłaszcza w Stanach Zjednoczonych,

opisujących ich zastosowanie. Zasadniczym

problemem, jaki widzą autorzy niniejszego

opracowania, jest to, w jakim obszarze terapia

ta powinna być umieszczona. Problem ten wynika

z faktu, że na świecie zajmują się nią

obecnie osoby z różnych środowisk reprezentujących

głównie tzw. medycynę alternatywną,

np. Francine Milford i Samantha Jennings

z USA, David Lindner czy Georg Garbowski

z Niemiec, Maciej Dziubla w Polsce, a także

przedstawiciele środowiska muzycznego np.

Barbara Romanowska (jako pierwsza propagująca

zastosowanie kamertonów w Polsce),

Fabien Maman we Francji, Marjorie de Muynck

w USA oraz stosunkowo nieliczna grupa fizjoterapeutów

[4, 11–15, 20].

Kolejną kwestią jest jej nazwanie. International

Society for Vibroacoustics obecnie zajmuje

się głównie terapiami, w których wykorzystuje

się zakres częstotliwości 30–120 Hz.

Część kamertonów używanych w terapii mieści

się w tych częstotliwościach, ale są też kamertony,

których częstotliwości wychodzą

niejako poza ten zakres. Dyskusyjne jest też

w odniesieniu do używanych obecnie w terapii

kamertonów określenie „terapia dźwiękiem”,

jako że pierwotnie znaczenie tego słowa suge-


e. szczuka, m. kochański

ROZPRAWY NAUKOWE

Kamertony w terapii 2010, 30 AWF WE WROCŁAWIU 101

ruje, iż wywołują one wrażenia słuchowe, co

nie obejmuje problemu wszystkich zastosowań

kamertonów używanych do terapii.

Z punktu widzenia biofizyki i biorąc pod uwagę

częstotliwości kamertonów używanych do

terapii, precyzyjniejszym określeniem tego rodzaju

metody byłby zapewne termin „terapia

akustyczno-wibracyjna”. Swym znaczeniem

określa on to, co słyszalne i niesłyszalne dla

człowieka oraz wskazuje na przenoszenie

drgań (wibracji) emitowanych przez kamerton

na żywy organizm. Dlatego autorzy opracowania

używają na określenie terapii kamertonami

rozszerzenia „akustyczno-wibracyjna” z tego

względu, iż stosowane techniki jej wykonania

polegają zarówno na bezdotykowym (poprzez

wzbudzenie kamertonu) podawaniu określonych

częstotliwości do ciała (fala akustyczna),

jak i bezpośrednim oddziaływaniu wibracji kamertonu

na tkanki poddawane terapii. Nie

zmienia to faktu, iż określenie „terapia dźwiękiem”

jest powszechna wśród wielu specjalistów

zajmujących się nią obecnie. Czasami

słyszy się również o „masażu dźwiękiem”.

Z określeniem tym zapewne nie mogłyby się

pogodzić osoby zawodowo zajmujące się masażem,

choć w fizykoterapii używane jest pojęcie

„mikromasażu” w odniesieniu do efektów

w tkankach, jakie występują w związku

z zastosowaniem ultradźwięków [1, 5].

Szczegółowym opisem technik wykonywania

zabiegów przy użyciu kamertonów zajęły

się m.in. w Stanach Zjednoczonych Francine

Milford i Marjorie de Muynck, David

Lindner w Niemczech oraz Barbara Romanowska

w Polsce. Przedstawienie wszystkich

technik zabiegowych przekracza ramy niniejszego

opracowania, niemniej kilka z nich zasługuje

na szersze omówienie. Podstawową

techniką terapii kamertonami według Barbary

Romanowskiej jest technika oczyszczająco-regulująca,

w której wykorzystuje się

8 kamertonów (dźwięk C – 256 Hz, D – 288

Hz, E – 320 Hz, F – 341,3 Hz, G – 384 Hz,

A – 426,7 Hz, H – 480 Hz, C 2 – 512 Hz). Kamertony

używane w terapii oczyszczająco-regulującej,

zdaniem Romanowskiej, korzystnie

wpływają na przepływ energii w organizmie.

Sama technika zabiegu oparta jest na

hinduskim systemie czakr i polega na ich kolejnym

nadźwiękawianiu kamertonem o odpowiedniej

częstotliwości. W technice tej wibracja

kamertonu przekazywana jest najczęściej

do ciała z pewnej od niego odległości.

Podobne wykorzystanie kamertonów podaje

w swoich opracowaniach z lat 2000–2008

Francine Milford. Opisuje ona różne sposoby

nadźwiękawiania poszczególnych okolic ciała,

np. stawów czy też podawania (kamertonem

o odpowiedniej częstotliwości) wibracji

do czakr (ryc. 1) [13–15, 20].

Romanowska, dobierając kamertony do

określonej terapii, wykorzystuje konsonansowe

bądź dysonansowe właściwości interwałów

muzycznych, wskazując jednocześnie na źródła

ich zastosowania, np. w muzyce etnicznej.

Ryc. 1. Kamertony zestawu podstawowego C–C 2


102

ROZPRAWY NAUKOWE

AWF WE WROCŁAWIU 2010, 30

e. szczuka, m. kochański

Kamertony w terapii

Techniki interwałowe wykonywane są zarówno

w oparciu o jednoczesne, jak i rozłączne współbrzmienie

dźwięku kamertonów. Technikę interwałową

kwinty czystej, do której używane

mogą być np. kamertony C i G (ryc. 2), Milford

i Romanowska stosują m.in. w terapii dzieci

z autyzmem, zespołem Downa, ADHD, w sytuacjach

stresu, nerwicach, depresjach, chorobie

Alzheimera, stwardnieniu rozsianym. Kamertony

te są przydatne praktycznie w każdej sytuacji,

w której konieczne staje się przywrócenie

idealnej harmonii psychofizycznej w organizmie

człowieka. Podobną funkcję pełni kamerton

OM – 136,1 Hz, zalecany przez Romanowską

do relaksacji [13, 20].

Zastosowanie technik OM (ang. ohm) przy

użyciu kamertonów propagują też od końca lat

90. ubiegłego wieku Marjorie de Muynck oraz dr

TMC Samantha Jennings (specjalista Tradycyjnej

Medycyny Chińskiej – TMC) wraz z grupą

kilkudziesięciu terapeutów. W stosowanych

przez nich zabiegach wykorzystywane są głównie

kamertony o częstotliwościach: 136,1 Hz

(mid ohm tuning fork), 68,05 Hz (low ohm tuning

fork), 34 Hz (osteo ohm tuning fork), 1088,8 Hz

(sonic ohm tuning fork) oraz ich kombinacje

w technikach z zastosowaniem dwóch kamertonów.

Na przykład do terapii low ohm octawe wykorzystywane

są 2 kamertony (low ohm i osteo

ohm). Marjorie de Muynck wraz ze współpracownikami

wykorzystuje kamertony m.in. w terapiach

punktowych. Podobnie jak Milford czy

Romanowska stosuje również techniki bezdotykowe.

W dostępnych opracowaniach podaje

możliwości zastosowania kamertonów w wybranych

problemach zdrowotnych [12].

Poza Romanowską, metodykę zabiegu kamertonami

w punktach biologicznie czynnych

podaje również Milford. Milford zaleca trzykrotne

nadźwiękawianie wybranych punktów przez

20 sekund przy użyciu kamertonów, których częstotliwość

zastosowana w terapii odpowiada obszarom

związanym z systemem czakr. I tak,

dźwiękiem C (256 Hz) poddawane są wibracji

punkty odpowiadające za staw biodrowy, kolanowy,

stawy skokowe, stopy, dłonie. Do auricoterapii

Milford używa specjalnego kamertonu

z obciążnikami, które umożliwiają, poprzez ich

przesuwanie na widełkach, uzyskanie dźwięku

o częstotliwościach odpowiadających dźwiękom

C, D, E, F, G, H. Proponuje ona na przykład zastosowanie

dźwięku D dla punktów znajdujących

się na małżowinie usznej odpowiadających

za nerkę, jajniki, dźwięku E za wątrobę czy żołądek,

dźwięku F za serce, płuca, dźwięku G za

gardło, tarczycę czy szyjną część kręgosłupa,

dźwięku A za układ endokrynny, dźwięku H za

mózgowie. Milford podaje również recepty zastosowania

kamertonów w różnych dolegliwościach

i chorobach. Kamertony o dźwiękach: D

(10 wybranych punktów na małżowinie usznej)

oraz E i F (po 2 punkty stymulacji) zaleca przy

zespołach bólowych związanych z rwą kulszową.

W celu detoksykacji organizmu związanej

z przyjmowaniem leków zaleca nadźwiękawianie

4 wybranych punktów (dźwięk D), 2 punkty

dla dźwięku E, 3 punkty dla dźwięku F, 2 punkty

dla dźwięku G i po 1 punkcie (dla dźwięków A

i H). Milford [14] przedstawia różne techniki zabiegu

kamertonami stosowane przy regulacji ciśnienia

krwi. W okolicy stopy proponuje pracę

kamertonem o częstotliwości 128 Hz, dla pracy

w okolicy tylnej części kończyn dolnych i kości

krzyżowej kamerton 144 Hz, na dłoniach 160 Hz,

w okolicy szyjnej części kręgosłupa 170 Hz,

w auricoterapii 213,3 Hz. Kamertony punktowe

używane przez Romanowską (OT-oktawa)

o częstotliwościach 128, 64 i 32 Hz, w nazwanej

przez nią technice meridianowej, służą regulacji

szlaków akupunkturowych i stymulacji punktów

reflektorycznych na stopach i dłoniach poprzez

oddziaływanie na klasyczne punkty akupunkturowe

(sedatywne bądź tonizujące). Autorka,

w zależności od sytuacji, proponuje łączenie

technik zabiegowych polegające na przykład na

uzupełnianiu wibracji kamertonami OT o kamertony

narządowe czy z zestawu podstawowego.

Kamerton OT 32 Hz Barbara Romanowska zaleca

m.in. przy problemach ze skórą i włosami.

Kamerton OT 64 Hz działa korzystnie na struktury

czynnego i biernego aparatu ruchu, może

służyć np. do zmniejszania napięć na przyczepach

mięśni [14, 20].

Charakterystykę i wskazania do zastosowania

poszczególnych dźwięków w skali C–C 2

przedstawiają Romanowska [20] oraz Milford


e. szczuka, m. kochański

ROZPRAWY NAUKOWE

Kamertony w terapii 2010, 30 AWF WE WROCŁAWIU 103

[15]. Milford proponuje zastosowanie dźwięku

C (np. przy problemach z nadwagą i otyłością),

dźwięku D (np. problemy z nerkami, cukrzycą,

impotencja, bezpłodność), E (np. problemy

skórne, zaburzenia o podłożu emocjonalnym),

F (np. alergie, astma oskrzelowa, nadciśnienie,

zapalenia stawów), G (np. anemia, zaburzenia

funkcji tarczycy, schorzenia grypowe, schorzenia

laryngologiczne), E (np. ostre i przewlekłe

zapalenia zatok, osłabienie funkcji widzenia,

zaburzenia snu, zaburzenia funkcji przysadki

mózgowej), H (np. stany depresyjne, zespoły

bólowe, zespoły nerwicowe, reumatyzm), C 2

(np. w celach relaksacji organizmu) [15, 20].

Interesującą metodą wykorzystania kamertonów

jest technika biorezonansu za pomocą pudeł

rezonansowych z umieszczonymi na nich kamertonami

zaopatrzonymi w pokrętła umożliwiające

ich dostrojenie do częstotliwości fal

mózgowych w zakresie 1–14 Hz (delta, theta,

alfa i beta). Biorezonans zalecany jest m.in. w chorobach

psychicznych, uzależnieniach, sprzyja

uzyskaniu stanu głębokiej medytacji, wpływa na

poprawę procesów myślowych (ryc. 2) [20].

W technice biopierwiastków, którą opisuje

m.in. Romanowska, wprowadza się do ciała wibracje

właściwe dla poszczególnych minerałów.

Wykorzystuje się w tej terapii 13 kamertonów

dostrojonych do częstotliwości poszczególnych

biopierwiastków (selen – 272 Hz, molibden –

336 Hz, potas – 304 Hz, wapń – 320 Hz, chrom

– 384 Hz, mangan – 400 Hz, żelazo – 416 Hz, jod

– 424 Hz, miedź – 464 Hz, fosfor i cynk – 480 Hz,

sód – 352 Hz, siarka – 256 Hz, magnez – 341 Hz).

Częstotliwości tych minerałów, jak podaje Romanowska

w swoim opracowaniu, zostały zbadane

przez Barbarę Hero ze Stanów Zjednoczonych,

i jak kamertony dostosowane do najważniejszych

narządów i tkanek ciała. W zestawie

15 kamertonów techniki narządowej znajdują

się kamertony o częstotliwościach: 321,9

Hz (krew), 492,8 Hz (nadnercza), 319,88 Hz

(nerki), 317,83 Hz (wątroba), 352 Hz (pęcherz

moczowy), 281 Hz (jelita), 220 Hz (płuca), 176

Hz (okrężnica), 164,3 Hz (pęcherzyk żółciowy),

117,3 Hz (trzustka), 110 Hz (żołądek), 315,8 Hz

(mózg), 295,8 Hz (komórki tłuszczowe), 324 Hz

(mięśnie), 418,3 Hz (kości). W terapii używane

są również kamertony o wysokich częstotliwościach

(4096 Hz, 4160 Hz, 4225 Hz), którymi

kończy się większość technik zabiegowych.

Przeciwwskazania do terapii obejmują przede

wszystkim ostre stany zapalne różnego pochodzenia,

krwotoki, okres menstruacji, zakrzepica,

okres ciąży, choroba Raynauda, choroba Bürgera,

znaczne niedociśnienie, rozrusznik serca, psychozy

[13, 20].

Obiecującą, aczkolwiek niemającą jak dotąd

solidnego badania naukowego, techniką zabiegową

jest stosowanie kamertonów w leczeniu choroby

nowotworowej. Impulsem wykorzystania

kamertonów, przez niektórych terapeutów, do leczenia

tych chorób były zapewne zdumiewające

wyniki badań przedstawione przez Mamana na

komórkach nowotworowych poddanych działaniu

wibracji dźwięku o określonych częstotliwościach.

Wyniki oraz opis eksperymentu udokumentowany

zdjęciami zostały umieszczone

w [11]. Poza wymienioną pozycją, autorzy pracy

nie znaleźli innych, szerszych opracowań z tego

zakresu w dostępnych, recenzowanych periodykach

naukowych. Szkoda, bo to niewątpliwie ob-

Ryc. 2. Pudła rezonansowe

(fot. udostępniona przez Georga Garbowskiego)


104

ROZPRAWY NAUKOWE

AWF WE WROCŁAWIU 2010, 30

e. szczuka, m. kochański

Kamertony w terapii

niża jej wartość naukową. Oczywiście nigdy nie

można być pewnym danej teorii naukowej, można

mieć zaufanie jednak do niej w tym przynajmniej

zakresie, w którym została krytycznie

sprawdzona. Bezkrytyczne natomiast przeniesienie,

skądinąd niezwykle interesujących badań

prowadzonych w warunkach in vitro, na praktykę

terapeutyczną wydaje się dość nonszalanckie.

Tym bardziej więc autorzy opracowania, zajmujący

się na co dzień terapią kamertonami, dostrzegają

konieczność ciągłego potwierdzania i gromadzenia

doświadczeń terapeutycznych, analizowania

ich faktycznej skuteczności na podstawie

kontrolowanych prób klinicznych, tak jak to miało

miejsce np. w przypadku akupunktury. Terapia

kamertonami ma charakter komplementarny.

Możliwa jest różnorodność technik jej wykonania

oraz praca w różnych systemach terapeutycznych

(konwencjonalnych i niekonwencjonalnych).

Każda z nich, zdaniem autorów, ma sens,

jeśli będzie oparta na obiektywnych przesłankach,

udowodnionej skuteczności i normatywnych zasadach

etycznych [11, 12, 20].

Bibliografia

[1] A. Bierówka-Siepak, Terapia dźwiękiem. Les Nouvelles

Esthetiques, 2006, 5, 66–67. [2] C. Boyd-Brewer,

Vibroacoustic therapy: sound vibrations in medicine.

Alternative and Complementary Therapies, 2003, 9

(5), 257–263. [3] C. Branco, M. Alves-Pereira, Vibroacoustic

disease. Noise&Health, 2004, 6 (23), 3–20.

[4] C. Delecluse, M. Roelants, M. Goris, S. Verschueren,

Effects of 24 weeks of whole body vibration

training on muscle strength and sprint performances in

sprinttrained athletes. International Journal of Sports

Medicine, 2005, 26 (8), 662–668. [5] J. Gardner, Vibrational

healing trough the chakras. The Crossing

Press, Toronto 2006, 6–29. [6] N. Gusi, A. Raimundo,

A. Leal, Low-frequency vibratory exercise reduces the

risk of bone fracture more than walking: a randomized

controlled trial. BMC Musculoskeletal Disorders,

2006, 7, 92. [7] L.D. Johns, Nonthermal effects of

therapeutic ultrasound: the frequency resonance hypothesis.

Journal of Athletic Training, 2002, 37 (3),

293–299. [8] D. Koenig, M.S. Chiaramonte, A. Balbinot,

Wireless network for measurement of whole-

-body vibration. Sensors, 2008, 8, 3067–3081.

[9] A. Krakowiecki, Diagnostyka zespołu stopy

cukrzycowej. Przewodnik Lekarza, 2005, 3, 54–57.

[10] Z. Kucharski, Zastosowanie terapii akustyczno-multisensorycznej

Musica Medica w zwalczaniu

lęku w gabinecie stomatologicznym. Nowa Stomatologia,

2005, 2, 75–80.

[11] F. Maman, Rola muzyki w XXI. Morpol, Lublin

1999, 53–98. [12] M. Muynck, Sound healing.Vibrational

healing with ohm tuning forks. Lemniscate

Music, Santa Fe 2008. [13] F. Milford, Tuning fork

therapy-level one manual. Reiki Center of Venice,

Venice 2008, 66–117. [14] F. Milford, Tuning fork

therapy and high blood pressure. Reiki Center of

Venice, Venice 2003, 56–65. [15] F. Milford, Tuning

fork therapy. Making a game elixir. Reiki Center of

Venice, Venice 2003, 18–58. [16] W. Perry, Sound

medicine. Carrer Press, Franklin Lakes 2007, 86–

102. [17] A. Pestronk, J. Florence, T. Levine, M.T.

Al-Lozi, G. Lopate, T. Miller i wsp., Sensory exam

with a quantitive tuning fork: rapid, sensitive and

predictive of SNAP amplitude. Neurology, 2004, 62,

461–464. [18] H. Portalska, M. Portalski, Terapia

dźwiękiem z wykorzystaniem mis tybetańskich.

[W:] J. Lewandowski (red.), Ergonomia niepełnosprawnym.

Środowisko pracy. WPŁ, Łódź 2000.

[19] J.M. Randall, R.T. Matthews, M.A. Stiles, Resonant

frequencies of standing humans. Ergonomics,

1997, 40, 879–886. [20] B.A. Romanowska, Muzykoterapia

dogłębna – komórkowa. Studio Astropsychologii,

Białystok 2006, 23–73, 106–121, 148–154.

[21] I.M. Sauer, R. Schwartlander, O. Van der Jagt,

I. Steffen, E. Efimova, G. Pless i wsp., In vitro evaluation

of the transportability of viable primary human

liver cells originating from discarded donor organs in

bioreactors. Artificial Organs, 2005, 29 (2), 144–151.

[22] O. Schuhfried, Ch. Mittermaier, T. Jovanovic,

K. Pieber, Effect of whole-body vibration on patients

with muliple sclerosis: a pilot study. Clincal Rehabilitation,

2005, 19, 834–842. [23] J.S. Soltys, S.E. Wilson,

Directional sensivity of velocity sense in the

lumbar spine. The Journal of Applied Biomechanics,

2008, 24, 244–251. [24] S. Turbanski, C.T. Haas,

D. Schmidtbleicher, A. Friedrich, P. Duisberg, Effects

of random whole-body vibration postural control in

Parkinson’s disease. Research in Sports Medicine,

2005, 13 (3), 243–256. [25] Y. Yoshiyuki, F. Hideyuki,

T. Atsushi, T. Shin, M. Kazuhiro, F. Ayako

i wsp., Evaluation of the risk of falls by examination

of vibration sense using a tuning fork. Rigakuryoho

Kagaku, 2009, 24, 53.


ROZPRAWY NAUKOWE AWF WE WROCŁAWIU

2010, 30, 105–110

monika maniak-Iwaniszewska*, Jerzy mysłakowski**, Bartosz Bolach**

*POLSKI ZWIĄZEK NIEPEŁNOSPRAWNYCH „START”, WARSZAWA

** AKADEMIA WYCHOWANIA FIZYCZNEGO WE WROCŁAWIU

igRzySka paRaolimpijSkie w pekiNie (200)

– pRzygotowaNie polSkich SpoRtowcÓw,

ich oSiĄgNiĘcia medalowe

oRaz pRzeBieg igRzySk i wyNiki SpoRtowe

aBStRaCt

Paralympic Games in Bejing (2008) – preparation of Polish athletes,

their achievements, the course of the Games and results

the paper presents the preparation of Polish athletes to the Paralympic Games in Bejing

2008, participation according to gender and results of male and female athletes practicing

different sports and of different classes. the authors present also the official medal table,

the number of the paralympic and world records as well as an analysis of anti-doping control

conducted before and during the Games.

key words: Paralympic Games, Bejing 2008, sports results

Przygotowania do Igrzysk Paraolimpijskich

w Pekinie prowadzone były w następujących

stowarzyszeniach:

1. Polski Związek Sportowy niepełnosprawnych

„STArT” (lekkoatletyka,

łucznictwo, pływanie, podnoszenie ciężarów,

strzelectwo, szermierka na wózkach,

tenis stołowy, wioślarstwo),

2. Stowarzyszenie kultury Fizycznej,

Sportu i Turystyki niewidomych i Słabowidzących

„CrOSS” (kolarstwo tandemowe),

3. Polski Związek Tenisa na wózkach (tenis

na wózkach),

4. Stowarzyszenie jeździeckie Osób niepełnosprawnych

„Hippoland” (jeździectwo).

Praca szkoleniowa prowadzona była

głównie w sekcjach sportowych poszczególnych

klubów zrzeszonych w stowarzyszeniach

oraz podczas zgrupowań centralnych.

W przygotowaniach do igrzysk paraolimpijskich

zawodnicy mieli możliwość startów zarówno

w zawodach ogólnopolskich, jak i międzynarodowych.

Celem szkoleniowym tych

startów było uzyskanie formy szczytowej

w okresie igrzysk [2, 3].

Dotyczyło to zawodników, którzy uzyskali

już wcześniej kwalifikacje paraolimpijskie.

System kwalifikacji był bardzo skomplikowany

i różnił się w zależności od uprawianej

dyscypliny i konkurencji sportowej. kwalifikacje

te uzyskiwali niepełnosprawni sportowcy

na podstawie zajmowanych wysokich lokat

na mistrzostwach europy i świata oraz

pozycji na światowych listach rankingowych

prowadzonych w czteroletnim policyklu.

można pokusić się o stwierdzenie, że eliminacje

do Igrzysk Paraolimpijskich były niejednokrotnie

trudniejsze niż sam start na Paraolimpiadzie

[3–5].

Igrzyska Paraolimpijskie odbyły się w

dniach 6–17 września 2008 r. Trwały więc

11 dni i były rozgrywane na 20 obiektach


106

ROZPRAWY NAUKOWE

AWF WE WROCŁAWIU 2010, 30

m. maniak-iwaniszewska, j. mysłakowski, b. bolach

Igrzyska Paraolimpijskie w Pekinie (2008)

Ryc. 1. Symboliczne rozpoczęcie igrzysk paraolimpijskich

Ryc. 2. Reprezentacja Polski podczas otwarcia igrzysk

sportowych. Organizatorzy kierowali się hasłem:

„Wspólne przygotowania i równy splendor”

dla obu igrzysk (ryc. 1).

Myśl przewodnia Igrzysk Paraolimpijskich

to „Jeden świat, jedno marzenie”. Igrzyska Paraolimpijskie

rozgrywane były w 20 dyscyplinach,

poprzednio w Atenach w 19 (ryc. 2).

Dyscypliny sportowe rozgrywane w Pekinie

[5, 6]:

1. Boccia.

2. Goalball.

3. Jeździectwo.

4. Judo dla niewidomych.

5. Kolarstwo terenowe i szosowe.

6. Lekkoatletyka.

7. Łucznictwo.

8. Pływanie.

9. Strzelectwo.

10. Podnoszenie ciężarów.

11. Szermierka na wózkach.

12. Tenis stołowy.

13. Tenis ziemny na wózkach.

14. Wioślarstwo.

15. Żeglarstwo.

16. Rugby na wózkach.

17. Piłka koszykowa na wózkach.

18. Piłka nożna – 7-osobowa.

19. Piłka nożna – 5-osobowa dla niewidomych.

20. Piłka siatkowa na siedząco.

W ramach wymienionych dyscyplin sportowych

rozegrano 472 konkurencje sportowe


m. maniak-iwaniszewska, j. mysłakowski, b. bolach

ROZPRAWY NAUKOWE

Igrzyska Paraolimpijskie w Pekinie (2008) 2010, 30 AWF WE WROCŁAWIU 107

(519 w Atenach), 262 dla mężczyzn i 176 dla

kobiet oraz 34 mieszane [1, 6]:

• 262 dla mężczyzn, w tym 59 dla osób

z najcięższymi schorzeniami wymagającymi

pomocy asysty,

• 176 konkurencji dla kobiet, w tym 34

dla osób z najcięższymi schorzeniami,

• 34 konkurencje mieszane, w tym 22 dla

osób z najcięższymi schorzeniami.

Wszystkie dyscypliny sportowe miały odpowiednie

oznaki graficzne – piktogramy, które

były umieszczone na środkach transportu,

obiektach sportowych czy na materiałach informacyjnych.

Maskotką tych Igrzysk była

krówka, widoczna w każdym miejscu Pekinu.

W imprezie tej uczestniczyło 3942 niepełnosprawnych

zawodników (1380 kobiet i 2562

mężczyzn) ze 147 państw, w Atenach ze 136.

Tab. 1. Klasyfikacja medalowa Igrzysk Paraolimpijskich

Lp. Państwa Złoto Srebro Brąz Razem

1. Chiny 89 70 52 211

2. Wielka Brytania 42 29 31 102

3. USA 36 35 28 99

4. Ukraina 24 18 32 74

5. Australia 23 29 27 79

6. RPA 21 3 6 30

7. Kanada 19 10 21 50

8. Rosja 18 23 22 63

9. Brazylia 16 14 17 47

10. Hiszpania 15 21 20 56

11. Niemcy 14 25 20 59

12. Francja 12 21 19 52

13. Korea Południowa 10 8 13 31

14. Meksyk 10 3 7 20

15. Tunezja 9 9 7 25

16. Czechy 6 3 18 27

17. Japonia 5 14 8 27

18. Polska 5 12 13 30

Tab. 2. Uczestnictwo polskich zawodników w określonych dyscyplinach

Lp. Dyscyplina Kobiety Mężczyźni Razem

1.

2.

3.

4.

5.

6.

7.

8.

9.

10.

11.

Jeździectwo

Kolarstwo

Lekkoatletyka

Łucznictwo

Pływanie

Powerlifting

Strzelectwo

Szermierka

Tenis ziemny

Tenis stołowy

Wioślarstwo

1

2

8

3

6

4

1

1

1

5

2


4

21

4

6

6

4

6

3

5

1

Razem 34 60 94

1

6

29

7

12

10

5

7

4

10

3


108

ROZPRAWY NAUKOWE

AWF WE WROCŁAWIU 2010, 30

m. maniak-iwaniszewska, j. mysłakowski, b. bolach

Igrzyska Paraolimpijskie w Pekinie (2008)

Pięć państw brało udział po raz pierwszy: Burundi,

Czarnogóra, Gabon, Gruzja i Haiti [1].

Pierwsze miejsce w punktacji medalowej

zajęły Chiny, zdobywając 211 medali (89 złotych),

w Atenach 141 medali (63 złote). Polska

zdobyła 30 medali (5 złotych), zajmując 18.

miejsce w klasyfikacji generalnej (w Atenach

54 medale, w tym 10 złotych) (tab. 1).

Reprezentacja Polski miała 140 uczestników,

w tym było 94 zawodników (34 kobiety

i 60 mężczyzn). Nasi zawodnicy startowali

w 11 dyscyplinach sportowych (tab. 2), a w 6

zdobyli medale (tab. 4).

Procentowy udział w zdobywaniu medali bez

względu na ich kolor przedstawiono w tab. 3.

Medale na Paraolimpiadzie zdobyło 25%

zawodników z naszej reprezentacji.

Nie zdobyto medali w następujących dyscyplinach:

jeździectwo, strzelectwo, łucznictwo,

wioślarstwo i tenis ziemny.

Medale uzyskane przez polskich sportowców

według płci przedstawiono w tab. 5.

Medale dla Polski w poszczególnych dyscyplinach

i klasach startowych zdobyli [1, 6]:

Pływanie:

• Katarzyna Pawlik – klasa startowa S-10:

400 m stylem dowolnym – złoto, 50 m

stylem dowolnym – srebro, 100 m stylem

dowolnym – srebro, 200 m stylem

zmiennym – brąz,

Tab. 3. Procentowy udział naszych reprezentantów zdobywających medale

Lp. Dyscyplina Liczba %

1.

2.

3.

4.

5.

6.

Kolarstwo

Pływanie

Tenis stołowy

Szermierka

Lekkoatletyka

Podnoszenie ciężarów

2 z 3 tandemów

5 z 10 zawodników

3 z 10 zawodników

2 z 7 zawodników

8 z 29 zawodników

2 z 10 zawodników

66,66

50

33,33

28,58

27,59

20

Tab. 4. Dyscypliny sportowe, w których polscy zawodnicy uzyskali medale

Lp. Dyscyplina Złote Srebrne Brązowe

1.

2.

3.

4.

5.

6.

Kolarstwo

Lekkoatletyka

Pływanie

Powerlifting

Tenis stołowy

Szermierka

1

1

2


1



4

5

1

2


1

6

3

1


2

Razem

2

11

10

2

3

2

Razem 5 12 13 30

Tab. 5. Uzyskane medale w rozróżnieniu na płeć zawodników

Kobiety

Mężczyźni

Płeć Złote Srebrne Brązowe Razem

3

2

7

5

6

7

16

14

Razem 5 12 13 30


m. maniak-iwaniszewska, j. mysłakowski, b. bolach

ROZPRAWY NAUKOWE

Igrzyska Paraolimpijskie w Pekinie (2008) 2010, 30 AWF WE WROCŁAWIU 109

• Joanna Mendak – klasa startowa S-12:

100 m stylem motylkowym – złoto,

100 m stylem zmiennym – srebro, 100 m

stylem dowolnym – brąz,

• Damian Pietrasik – klasa startowa S-11:

100 m stylem grzbietowym – srebro,

• Paulina Woźniak – klasa startowa SB-8:

100 m stylem klasycznym – srebro,

• Grzegorz Polkowski – klasa startowa

S-11: 100 m stylem dowolnym – brąz.

Lekkoatletyka:

• Marcin Awiżeń – klasa startowa T-46:

800 m – złoto,

• Alicja Fiodorow – klasa startowa T-46:

200 m – srebro,

• Paweł Piotrowski – klasa startowa

F-33/34: rzut oszczepem – srebro,

pchnięcie kulą – brąz,

• Tomasz Blatkiewicz – klasa startowa

F-37/38: pchnięcie kulą – srebro,

• Krzysztof Smorszczewski – klasa startowa

F-55/56: pchnięcie kulą – srebro,

• Renata Chilewska – klasa startowa

F-35/36: pchnięcie kulą – brąz, rzut oszczepem

– brąz,

• Mirosław Pych – klasa startowa

F-11/12: rzut oszczepem – brąz,

• Ewa Zielińska – klasa startowa F-41:

skok w dal – brąz.

Tenis stołowy:

• Natalia Partyka – klasa startowa 10: złoto

indywidualnie, srebro drużynowo,

• Małgorzata Grzelak – klasa startowa

6–8: srebro drużynowo,

• Piotr Grudzień – klasa startowa 8: srebro

indywidualnie.

Podnoszenie ciężarów:

• Justyna Kozdryk – kat. wag. 44 kg: srebro

(ryc. 3),

• Ryszard Rogala – kat. wag. 90 kg: brąz

(ryc. 4).

Szermierka na wózkach:

• Radosław Stańczyk – szpada, klasa startowa

A: brąz,

• Dariusz Pender – floret, klasa startowa

A: brąz.

Kolarstwo:

• Andrzej Zając, Dariusz Flak (pilot)

– wyścig na 100 km: złoto,

• Krzysztof Kosikowski, Artur Korc (pilot)

– wyścig na czas: brąz.

Najwięcej medali na Igrzyskach Paraolimpijskich

w Pekinie zdobyli [1, 6]:

1. Matthew Cowdney – Australia (klasa

startowa S-9 w pływaniu) – 5 złotych,

3 srebrne,

2. Chantal Petitclerc – Kanada (klasa startowa

– T-54 w LA) – 5 złotych i Natalie

du Toit – RPA (klasa startowa S-9 w pływaniu)

– 5 złotych,

3. Daniel Dias – Brazylia (klasa startowa

S-5 w pływaniu) – 4 złote, 4 srebrne,

1 brązowy,

4. Oscar Pistorius – RPA (klasa startowa

T-44 w LA) – 3 złote,

Ryc. 3. Justyna Kozdryk podczas przygotowania

do wykonania boju na ławie ciężkoatletycznej

Ryc. 4. Ryszard Rogala podczas przygotowania

do wykonania boju na ławie ciężkoatletycznej


110

ROZPRAWY NAUKOWE

AWF WE WROCŁAWIU 2010, 30

m. maniak-iwaniszewska, j. mysłakowski, b. bolach

Igrzyska Paraolimpijskie w Pekinie (2008)

5. Katarzyna Pawlik – Polska (klasa startowa

S-10 w pływaniu) – 1 złoty, 2 srebrne,

1 brązowy.

Podczas Igrzysk Paraolimpijskich ustanowiono

339 rekordów olimpijskich oraz 279

rekordów świata. Przeprowadzono wśród zawodników

1155 testów (próbki moczu i krwi)

na obecność między innymi: erytropoetyny

EPO, hormonu wzrostu n6H i syntetycznej hemoglobiny

HBOC, transfuzji krwi BT. Przed

zawodami przeprowadzono 317 testów, podczas

zawodów 838 testów. Rezultat tych badań

to 3 wyniki pozytywne w jednej dyscyplinie

– podnoszenie ciężarów [1, 6].

Dla porównania, w Atenach na 837 testów

23 badania dały wynik pozytywny. Można zatem

stwierdzić, że Igrzyska w Pekinie były

bardzo „czyste”.

Na wszystkie obiekty paraolimpijskie sprzedano

1 900 000 biletów oraz rozdano dla uczniów

szkół 60 000 karnetów. Wyprzedano

wszystkie miejsca na ceremonię otwarcia i zamknięcia

Paraolimpiady. Konkurencje lekkoatletyczne

oraz pływanie odbywały się przy

komplecie widzów. Rywalizacji zawodników

przyglądało się 5600 akredytowanych przedstawicieli

mediów. 29 stacji nadawczych

z prawem przekazu do 75 krajów na wszystkich

kontynentach. Był to bezwzględny rekord

Igrzysk. Rekordzistami przekazu zostały:

CCTV – 3TV – 22 godziny na żywo dziennie

i w wiadomościach na 18 kanałach. Relacje

podawało 800 dziennikarzy, a 250 godzin materiałów

z Igrzysk oglądało bilion widzów.

Na sukces organizacyjny Paraolimpiady

w Pekinie zapracowali niewątpliwie wolontariusze.

Wszechobecni, pracowici, życzliwi, zawsze

uśmiechnięci i gotowi do pomocy uczestnikom

zmagań sportowych. Rekrutacja wolontariuszy

rozpoczęła się już w 2006 r. Wpłynęło

około 700 tysięcy aplikacji. Organizator wybrał

25 tys. chętnych na oba Igrzyska, którzy podczas

Paraolimpiady pracowali bardzo owocnie

zarówno na obiektach sportowych, jak i na terenie

wioski paraolimpijskiej. Byli też widoczni

w mieście, a nawet w pobliżu Muru Chińskiego,

gdzie uczestnikom wycieczek, osobom niepełnosprawnym

na wózkach, pomagali w pokonywaniu

trudności terenowych i w ten sposób

umożliwiali im dostanie się na tę budowlę

[1, 6]. Polska Misja była wspomagana przez

grupę 25 studentów polonistyki.

Gospodarze pokazali nie tylko potęgę

sportową. Impreza ta zrobiła ogromne wrażenie

na wszystkich, świat został olśniony. Za

2 lata zarówno Igrzyska Olimpijskie, jak i Paraolimpijskie

zostaną zaplanowane i przygotowane

razem.

Bibliografia

[1] Materiały dotyczące igrzysk paraolimpijskich,

Pekin 2008 – International Paralympics Games. [2]

E. Prystupa, E. Bolach, T. Prystupa, B. Bolach, Dyscypliny

sportowe i tendencje kształtowania programów

zawodów sportowych na Igrzyskach Paraolimpijskich.

[W:] J. Migasiewicz, E. Bolach (red.),

Aktywność ruchowa osób niepełnosprawnych. Typoscript

i Polskie Towarzystwo Walki z Kalectwem,

Wrocław 2004, t. 1, 117–130. [3] E. Prystupa, E. Bolach,

Tendencii razwitiia paralimpijskogo sporta. Nauka

w Olimpijskom Sporte, Nacjonalnij Uniwersitet

Fiziczeskogo Wospitanija i Sporta Ukraini, Kijew

2005, 26–33. [4] E. Prystupa, T. Prystupa, E. Bolach,

Zakonomiernosti razwitija paralimpijskogo sporta.

[W:] E. Bolach, J. Briskin, J. Waceba (red.), Ozdorowcza

i Sportiwna Robota z Nepownosprawnimi.

Ministerstwo Ukraini u Sprawach Simi Mołodi ta

Sportu, Specjalna Olimpiada Ukraini, Federacija

Szejpingu Ukraini, Lwiwskij Derżawnij Instytut Fizycznoj

Kulturi, wyd. 4, Lwiw, 2005, 70–75. [5]

E. Prystupa, T. Prystupa, E. Bolach, Developmental

trends in sports for the disabled. The case of summer

paralimpics. Human Movement, 2006, 7, 1, 77–83.

[6] http://en.paralympic.beijing2008.cn/index.shtml.


ROZPRAWY NAUKOWE AWF WE WROCŁAWIU

2010, 30, 111–120

Bartosz molik, andrzej kosmol, Izabela Rutkowska

AKADEMIA WYCHOWANIA FIZYCZNEGO W WARSZAWIE

SkuteczNośĆ gRy koSzykaRek Na wÓzkach

wyBRaNych klaS FuNkcjoNalNych

Na pRzykładzie igRzySk paRaolimpijSkich, pekiN 200*

aBStRaCt

Game efficiency of female wheelchair basketball athletes different functional classes

during paralympic games, Beijing 2008

the aim of study was evaluation of play effectiveness of elite female wheelchair basketball

athletes representing eight functional classes (1.0–4.5). one hundred two female athletes

participated in this study. all the athletes participated in the Paralympic Games in Beijing

2008. all the subjects were divided into eight groups. the criterion of grouping was athletes’

functional classification. thirty three wheelchair basketball games were analyzed.

Seventeen technical-tactical parameters were analyzed. achievements reached by athletes

of different classes were compared. the analyzes confirmed similar level of athletes’ play

effectiveness representing different functional classes – 1.5–3.5, 3.0–4.0, and 3.5–4.5. the

analyzes suggest possibilities of modification of the wheelchair basketball classification system

based on decreasing the number of functional classes.

key words: wheelchair basketball, functional classification, play effectiveness

WPrOWADZenIe

Poszukiwania obiektywnych systemów klasyfikacji

to jedno z najważniejszych wyzwań

współczesnego ruchu paraolimpijskiego. klasyfikacja

w sporcie paraolimpijskim jest podziałem

zawodników na grupy (klasy startowe)

wg rodzaju schorzenia albo możliwości

funkcjonalnych. jest to taki podział sportowców

niepełnosprawnych, w którym o sukcesie

sportowym nie decyduje rodzaj niepełnosprawności

(możliwości funkcjonalne), lecz

wytrenowanie, doświadczenie, kreatywność,

talent zawodnika [19]. Według zastosowanej

klasyfikacji sportowcy przydzielani są do klas,

w których wszyscy mają podobny zakres ograniczenia

aktywności (activity limitation) [20].

Systemy klasyfikacji w koszykówce na

wózkach ulegały zmianom w ciągu kilkudziesięciu

lat rozwoju dyscypliny. W latach 40.

xx w. nie stosowano podziału zawodników na

* Praca powstała na podstawie badań finansowanych przez mniSW (DS-127).

klasy, traktując tę formę aktywności jako rehabilitację

przez sport. W latach 50. i 60. wprowadzono

system medyczny klasyfikacji. Wówczas

prowadzono niezależne rozgrywki

w dwóch klasach (dla osób z całkowitym i częściowym

uszkodzeniem rdzenia kręgowego),

wyłaniając dwóch złotych medalistów paraolimpijskich.

W 1963 r. opracowano nowy system

klasyfikacji medycznej. umożliwiono

wspólną rywalizację osób z różnymi dysfunkcjami

narządu ruchu, dokonując podziału sportowców

na trzy klasy: I (1 pkt) – osoby o największym

stopniu dysfunkcji narządu ruchu,

II (2 pkt) oraz III (3 pkt) – osoby najmniej poszkodowane

ruchowo. W celu wyrównania

szans w rywalizacji sportowej wprowadzono

przepis mówiący o tym, że suma punktów pięciu

zawodników jednej drużyny na boisku nie

może przekroczyć 11–12 pkt (tzw. limit punktowy

dla drużyn) [17].


112

ROZPRAWY NAUKOWE

AWF WE WROCŁAWIU 2010, 30

b. molik, a. kosmol, i. rutkowska

Skuteczność gry koszykarek na wózkach

W 1982 r. wprowadzono do oficjalnych

rozgrywek funkcjonalny system klasyfikacyjny.

Dokonano kombinacji opartej na ocenie

uszkodzenia (impairment) oraz obserwacji zachowań

zawodnika (analiza potencjału funkcjonalnego)

podczas walki sportowej, opierając

się na podstawach anatomii, fizjologii,

kinezjologii oraz biomechaniki. Klasyfikator

funkcjonalny przez obserwację ocenia elementy

związane z grą, m.in.: sposoby startów i napędzania

wózka, prowadzenia piłki, podania

i chwyty piłki, rzuty do kosza. W związku z tym

niektórzy eksperci określają ten system jako

klasyfikację przez obserwację.

Regulaminy klasyfikacji dzielą koszykarzy

na wózkach na pięć głównych klas. Do klasy 1

zalicza się osoby z punktacją 1,0 i 1,5 (zawodnicy

o najmniejszych możliwościach funkcjonalnych),

do klasy 2 – 2,0 i 2,5, do klasy 3 – 3,0

i 3,5, do klasy 4 – 4,0, natomiast klasę 4,5 reprezentują

osoby najsprawniejsze funkcjonalnie,

posiadające tzw. minimum niepełnosprawności

[5, 11, 16]. Celem obowiązującej

klasyfikacji funkcjonalnej w koszykówce na

wózkach jest dopuszczenie do wspólnej gry

zawodników z różnymi dysfunkcjami narządu

ruchu. Aktualny system klasyfikacji obliguje

trenerów do wprowadzania do gry w zespole

zawodników o najmniejszych możliwościach

funkcjonalnych (największym stopniu uszkodzenia

narządu ruchu) wspólnie z osobami

najsprawniejszymi ruchowo. Suma punktów

pięciu koszykarzy jednego zespołu na boisku

nie może przekroczyć wyznaczonego limitu

punktowego (14 pkt). W ten sposób potencjał

rywalizujących ze sobą drużyn jest wyrównany

(ryc. 1) [5, 11, 16].

Naukowcy stosowali różne metody oceny,

aby zweryfikować klasyfikację funkcjonalną

i medyczną w koszykówce na wózkach. Brasile

[2, 3], Brasile i Hedrick [4], Doyle i wsp. [6],

Molik i Kosmol [13] oraz Plinta [18] użyli różnych

prób sprawności fizycznej specjalnej i ogólnej

dla porównania wyników uzyskanych przez

sportowców reprezentujących różne klasy funkcjonalne.

W celu weryfikacji systemu klasyfikacyjnego

dokonano również oceny poziomu wydolności

tlenowej oraz beztlenowej koszykarzy

na wózkach [1, 8–10, 15, 24]. Inni naukowcy zajęli

się analizą elementów technicznych, takich

jak napędzanie wózka, rzut do kosza, w relacji do

możliwości funkcjonalnych zawodników [7, 12,

23]. Autorzy skupiali się na weryfikacji systemów

klasyfikacyjnych, postulując zmianę liczby

klas startowych lub wskazując jedynie na podobieństwa

pomiędzy wybranymi klasami. Istotnym

problemem było prezentowanie stosunkowo

radykalnych wniosków (zmiana liczby klas

startowych) na podstawie analiz niewielkich

grup badanych oraz ograniczonej liczby klas

startowych. Analizy porównawcze zazwyczaj

dotyczyły rezultatów uzyskanych przez zawodników

wysoko- (klasa 3,0–4,5) lub niskopunktowych

(klasa 1,0–2,5). W innych artykułach analizowano

wyniki klas głównych – bez wyróżnienia

klas 1,5, 2,5, 3,5, czasem 4,5. Dodatkowo

w żadnej z prezentowanych publikacji nie

uwzględniono kobiet w materiale badań.

Inną metodą umożliwiającą weryfikację

klasyfikacji w koszykówce na wózkach jest

ocena skuteczności gry. Analizy takie zostały

zaprezentowane w niewielu publikacjach, a ich

wyniki były sprzeczne [14, 21, 22, 24]. Jedynie

pozycja Vanlandewijcka i wsp. [22] wery-

Ryc. 1. Schemat klasyfikacji funkcjonalnej w koszykówce na wózkach


. molik, a. kosmol, i. rutkowska

ROZPRAWY NAUKOWE

Skuteczność gry koszykarek na wózkach 2010, 30 AWF WE WROCŁAWIU 113

fikowała system klasyfikacji funkcjonalnej na

podstawie analiz gry kobiet. Brak zgodności

autorów na temat oceny funkcjonalnego systemu

klasyfikacji, weryfikacja skuteczności gry

4–5 zamiast 8 klas były impulsem do poszukiwania

dalszych rozwiązań.

Cel pracy

Celem niniejszej pracy była ocena skuteczności

gry czołowych koszykarek na wózkach reprezentujących

osiem klas funkcjonalnych

(1,0–4,5).

Materiał i metody badań

Materiał badań stanowiły zawodniczki uczestniczące

w turnieju Igrzysk Paraolimpijskich – Pekin

2008 (7–16 IX 2008) z 10 drużyn, które otrzymały

prawo gry, uzyskując wysokie miejsca w rankingu

w eliminacjach kontynentalnych. Do zawodów

zakwalifikowały się drużyny żeńskie z Australii,

Brazylii, Chin, Holandii, Japonii, Kanady, Meksyku,

Niemiec, Stanów Zjednoczonych i Wielkiej

Brytanii.

Do grupy badanej wybrano 102 zawodniczki

spośród 120 uczestniczących w Igrzyskach.

Wyselekcjonowano koszykarki na wózkach,

których łączny czas gry podczas

zawodów przekraczał 20 min.

Badane osoby podzielono na 8 grup. Kryterium

podziału stanowiła klasyfikacja funkcjonalna

zawodników. Wszyscy badani zostali sklasyfikowani

przez sześcioosobowy panel międzynarodowych

klasyfikatorów, zgodnie z obowiązującymi

przepisami Międzynarodowej Federacji

Koszykówki na Wózkach (International Wheelchair

Basketball Federation – IWBF). Charakterystykę

grupy badanej ilustruje tabela 1.

Dokonano analizy 33 meczów z udziałem

drużyn kobiet. Każde ze spotkań było obserwowane

i analizowane przez specjalistów koszykówki

i koszykówki na wózkach obecnych

na Igrzyskach.

Wyniki analiz zostały zapisane w arkuszu

obserwacyjnym. Zarejestrowano 14 parametrów

techniczno-taktycznych: celne rzuty wykonane

za 2 pkt, 3 pkt oraz rzuty wolne, wykonane

rzuty za 2 pkt, 3 pkt oraz rzuty wolne,

zbiórki piłki w ataku oraz w obronie, przechwycenia

piłki, straty piłki, asysty, bloki rzutu, przewinienia

osobiste oraz przewinienia na zawodniku.

Dodatkowo wyliczono skuteczność

rzutów za 2 pkt, 3 pkt oraz rzutów wolnych,

przedstawione w wartościach procentowych.

Obliczono średnie wartości dla każdego

z parametrów przeliczone na 40 min gry (czas

trwania meczu koszykówki na wózkach) dla

wszystkich 102 koszykarek. W ten sposób

uzyskano średnie wartości parametru na mecz.

Porównano ze sobą rezultaty skuteczności gry

uzyskane przez poszczególne grupy (klasy

funkcjonalne) zawodniczek. Do oceny istotności

różnic pomiędzy grupami wykorzystano

nieparametryczny test Kruskala-Wallisa. Jako

istotny przyjęto poziom p < 0,05. Istotność sta-

Tab. 1. Charakterystyka badanej grupy koszykarek na wózkach,

uczestniczących w Igrzyskach Paraolimpijskich Pekin 2008

Wiek [lata]

Klasa funkcjonalna n

średnia SD Zakres

1,0

1,5

2,0

2,5

3,0

3,5

4,0

4,5

16

9

12

14

14

5

15

17

27,63

30,78

30,75

29,64

32,79

32,00

27,93

30,94

6,06

5,61

5,50

6,89

7,60

10,89

8,32

6,67

16–38

23–38

23–41

18–44

20–52

20–48

18–44

20–44

Σ 102 30,06 7,01 16–52


114

ROZPRAWY NAUKOWE

AWF WE WROCŁAWIU 2010, 30

b. molik, a. kosmol, i. rutkowska

Skuteczność gry koszykarek na wózkach

Tab. 2. Wartości średnie oraz odchylenia standardowe wybranych parametrów skuteczności gry

uzyskane przez zawodniczki reprezentujące różne klasy startowe (funkcjonalne)

– Igrzyska Paraolimpijskie 2008

Parametr

Celne rzuty za 2 pkt

[śr./mecz]

Wykonane rzuty

za 2 pkt [śr./mecz]

Skuteczność rzutów

za 2 pkt [%]

Celne rzuty za 3 pkt

[śr./mecz]

Wykonane rzuty

za 3 pkt [śr./mecz]

Skuteczność rzutów

za 3 pkt [%]

Celne rzuty wolne

[śr./mecz]

Wykonane rzuty wolne

[śr./mecz]

Skuteczność rzutów

wolnych [%]

Zbiórki piłki w ataku

[śr./mecz]

Zbiórki piłki w obronie

[śr./mecz]

x –

SD

x –

SD

x –

SD

x –

SD

x –

SD

x –

SD

x –

SD

x –

SD

x –

SD

x –

SD

x –

SD

Asysty [śr./mecz] x –

SD

Straty piłki [śr./mecz] x –

Przechwycenia piłki

[śr./mecz]

SD

x –

SD

Bloki rzutu [śr./mecz] x –

Przewinienia osobiste

[śr./mecz]

Przewinienia na

zawodniku [śr./mecz]

SD

x –

SD

x –

SD

Grupa – klasa funkcjonalna

1,0 1,5 2,0 2,5 3,0 3,5 4,0 4,5

1,08

0,91

3,96

2,12

25,19

15,77

0,04

0,15

0,17

0,46

16,67

23,57

0,18

0,26

0,52

0,55

35,55

23,92

0,82

0,58

1,80

1,19

0,75

0,89

1,32

0,74

0,90

1,07

0,06

0,18

2,54

1,11

1,15

1,03

2,90

1,41

7,19

3,50

47,76

22,24

2,46

1,25

6,77

3,03

35,83

9,01

0,03 0,03

0,10 0,07

0,16

0,29

33,33

57,73

0,59

0,19

1,82

1,03

43,51

25,85

1,53

0,62

2,09

1,14

2,18

1,17

2,42

1,29

0,70

0,61

0,00

0,00

2,63

0,61

1,98

0,86

0,18

0,45

22,22

15,71

0,53

0,84

1,67

1,65

23,94

20,81

1,38

0,58

3,90

1,07

1,69

1,58

3,17

1,71

1,29

0,87

0,06

0,14

3,05

0,95

2,40

1,40

3,32

1,71

8,69

3,23

35,52

17,48

0,06

0,16

0,39

0,53

13,89

22,15

0,77

1,23

1,80

2,28

38,28

31,49

1,45

0,85

3,12

1,26

2,05

1,73

2,66

1,56

1,35

1,26

0,06

0,12

2,31

1,07

1,80

1,38

3,75

1,55

10,63

3,87

35,87

11,41

0,08

0,23

0,48

1,02

12,02

13,90

1,00

1,05

2,78

2,46

33,08

14,07

1,83

0,90

4,43

2,21

2,40

1,73

3,96

1,94

1,32

0,87

0,05

0,17

3,25

1,56

2,45

1,69

4,22

2,37

10,22

5,27

41,89

7,38

0,21

0,47

1,37

1,16

8,33

16,67

1,39

1,07

4,13

3,33

36,04

38,67

1,94

1,27

4,48

3,03

3,18

2,27

4,74

2,09

1,76

0,80

0,12

0,16

3,30

0,99

3,83

2,34

6,01

2,16

15,33

3,83

38,93

8,99

0,26

0,77

0,89

1,40

12,96

33,10

1,73

1,36

3,75

1,58

43,45

21,51

2,91

1,70

7,34

2,97

2,53

1,47

3,55

1,76

1,67

1,31

0,33

0,50

2,94

1,43

4,17

1,67

6,90

2,38

16,85

4,71

41,03

7,24

0,17

0,25

1,13

1,41

13,51

14,93

1,77

1,72

3,56

2,87

44,66

22,40

2,65

0,86

10,02

3,12

1,66

1,27

2,71

1,42

2,26

1,28

0,51

0,49

3,42

1,68

3,61

2,08


. molik, a. kosmol, i. rutkowska

ROZPRAWY NAUKOWE

Skuteczność gry koszykarek na wózkach 2010, 30 AWF WE WROCŁAWIU 115

tystyczną pomiędzy grupami – klasami funkcjonalnymi

(pair-wise comparisons) oszacowano,

wykorzystując test Manna-Whitney’a.

Dla dokładniejszej weryfikacji wyników badań

przyjęto poprawkę poziomu istotności.

W tym celu zastosowano wzór:

(gdzie ά = 0,05) i na tej podstawie jako istotne

statystycznie przyjęto różnice na poziomie p <

0,0011. Wszystkie analizy statystyczne zostały

przeprowadzone z wykorzystaniem programu

SPSS 14.0.1 (SPSS, 2005).

Wyniki

Wartości średnie wraz z odchyleniami standardowymi

parametrów techniczno-taktycznych

dla każdej z grup (klas funkcjonalnych) przedstawiono

w tabeli 2. Porównanie wartości średnich

wskazuje, iż w żadnym z 17 parametrów

nie zachowano tendencji, iż wyższa klasa funkcjonalna

uzyskuje wyższe wartości średnie parametru.

Jednocześnie w 15 elementach gry

(z wyjątkiem skuteczności rzutów wolnych

oraz rzutów za 3 pkt) zawodniczki o najmniejszych

ograniczeniach aktywności (klasa 4,5)

uzyskały wyniki wyższe od osób o największych

dysfunkcjach narządu ruchu (klasa 1,0).

Spośród 17 analizowanych parametrów

najwyższe wartości uzyskały zawodniczki klas

3,5–4,5, z wyjątkiem skuteczności rzutów za

3 pkt (najlepszy wynik uzyskany przez osoby

klasy 1,5). Najniższe wyniki (wartości średnie)

15 z 17 elementów gry uzyskane zostały

przez koszykarki z klas 1,0–2,0. Wyjątek stanowiły

wyniki skuteczności rzutów za 3 pkt

(najniższa wartość średnia uzyskana w klasie

3,5) oraz przewinień osobistych (najniższa

wartość średnia uzyskana w klasie 2,5).

Zastosowanie testu Kruskala-Wallisa potwierdziło

występowanie różnic statystycznie

istotnych w przypadku 14 spośród 17 analizowanych

parametrów (tab. 3). Nie było różnic

Tab. 3 Globalny test istotności różnic pomiędzy klasami funkcjonalnymi

IWBF w koszykówce na wózkach (test Kruskala-Wallisa)

Parametr χ 2 p

Celne rzuty za 2 pkt [śr./mecz]

Wykonane rzuty za 2 pkt [śr./mecz]

Skuteczność rzutów za 2 pkt [%]

Celne rzuty za 3 pkt [śr./mecz]

Wykonane rzuty za 3 pkt [śr./mecz]

Skuteczność rzutów za 3 pkt [%]

Celne rzuty wolne [śr./mecz]

Wykonane rzuty wolne [śr./mecz]

Skuteczność rzutów wolnych [%]

Zbiórki piłki w ataku [śr./mecz]

Zbiórki piłki w obronie [śr./mecz]

Asysty [śr./mecz]

Straty piłki [śr./mecz]

Przechwycenia piłki [śr./mecz]

Bloki rzutu [śr./mecz]

Przewinienia osobiste [śr./mecz]

Przewinienia na zawodniku [śr./mecz]

df = 7; * p < 0,05

58,28

62,83

14,84

7,83

20,84

3,55

29,33

34,48

8,08

38,73

66,79

17,43

31,16

17,93

30,45

9,28

33,32

0,0001*

0,0001*

0,038*

0,35

0,004*

0,829

0,0001*

0,0001*

0,325

0,0001*

0,0001*

0,015*

0,0001*

0,012*

0,0001*

0,233*

0,0001*


116

ROZPRAWY NAUKOWE

AWF WE WROCŁAWIU 2010, 30

b. molik, a. kosmol, i. rutkowska

Skuteczność gry koszykarek na wózkach

istotnych statystycznie między grupami w następujących

elementach: celne rzuty za 3 pkt,

skuteczność rzutów za 3 pkt oraz rzutów wolnych.

W tabeli 4 wskazano różnice istotne statystycznie

między grupami badanych dla poszczególnych

14 parametrów techniczno-taktycznych.

Wyniki potwierdzają, iż występują

podobieństwa dotyczące skuteczności i aktywności

gry między osobami niektórych klas

funkcjonalnych. Oznacza to, iż zgodnie z obowiązującym

systemem klasyfikacji nie można

potwierdzić jednoznacznie zależności, że im

wyższa klasa funkcjonalna, tym lepsza skuteczność

gry koszykarek na wózkach. Nie odnotowano

jakichkolwiek istotnych różnic pomiędzy

graczami reprezentującymi klasy

1,5–3,5, 3,0–4,0 oraz 3,5–4,5.

Najwięcej różnic statystycznie istotnych pomiędzy

grupami odnotowano w liczbie wykonanych

rzutów za 2 pkt, zbiórkach piłki w obronie

(11 różnic na 28 porównań) oraz w liczbie celnych

rzutów za 2 pkt (10 różnic na 28 porównań).

Jednocześnie parametrami, w których nie

odnotowano jakichkolwiek różnic statystycznie

istotnych (przy zaostrzonym poziomie istotności

na poziomie p < 0,0011), były wykonane rzuty

za 3 pkt oraz bloki rzutu (tab. 4).

Jednym z parametrów najbardziej różnicujących

grę w zależności od klasy funkcjonalnej

była zbiórka piłki w obronie. Ten element

gry wymaga od graczy dobrej stabilizacji tułowia,

która jest istotnie zaburzona u osób reprezentujących

niższe klasy funkcjonalne. Przepisy

klasyfikacyjne opisują tzw. przestrzeń gry

(volume of action), w której zawodnicy różnych

klas są w stanie poruszać się bez utraty

stabilizacji tułowia [5, 11, 16]. Analiza zbiórki

piłki w obronie potwierdza zależność pomiędzy

skutecznością gry a potencjałem funkcjonalnym

koszykarek.

Innymi parametrami istotnie różniącymi

zawodniczki wybranych klas były wykonane

i celne rzuty za 2 pkt. Znacznie większe problemy

z poruszaniem się na wózku, utrzymywaniem

stabilizacji tułowia powodują, że koszykarki

o większych ograniczeniach funkcjonalnych

rzadziej znajdują dogodną pozycję do

oddania rzutu (walka o pozycję, chwyt piłki,

rzut piłki w obecności obrońcy). Specyfika koszykówki

na wózkach wskazuje, iż o skuteczności

rzutów nie decyduje jedynie stosunek

między rzutami wykonanymi a celnymi przedstawiony

w wartościach procentowych. Umiejętność

dojścia do pozycji rzutowej i wykonanie

rzutu do kosza określa również poziom skuteczności

gracza w koszykówce na wózkach.

Brak różnic w liczbie wykonanych rzutów

za 3 pkt oraz bloków rzutu wynika głównie

z bardzo rzadkiego wykorzystywania tych elementów

w grze w kobiecej koszykówce na

wózkach. Problematyczna jest również interpretacja

przewinień osobistych w relacji do

poziomu funkcjonalnego. Różnice dotyczące

intencji, miejsca czy też momentu przewinienia

są tak duże, że obiektywna ocena tego parametru

wymaga kontynuacji badań na podstawie

szczegółowych analiz.

Ocena gry wykazała istotnie niższą liczbę

celnych rzutów wolnych w klasie 1,0 w porównaniu

z klasą 1,5. Jednakże brak różnic

skuteczności rzutów oraz wykonanych rzutów

wolnych sugeruje podobieństwa pomiędzy

dwiema najniższymi klasami funkcjonalnymi.

Dodatkowo zawodniczki klasy 1,0 charakteryzowały

się niższą skutecznością gry w porównaniu

z klasami 2,0–4,5. Słabsza stabilizacja

tułowia, ograniczenie ruchomości w stawach

albo mniejsza siła mięśniowa powodują, iż

każdy kontakt z piłką podnosi ryzyko straty

piłki. Warto zasygnalizować, iż potwierdza to

problemy z dokładniejszą charakterystyką gry

w koszykówce na wózkach. Podobnie jak

w koszykówce na stojąco istnieją trudności

z obiektywnym oszacowaniem np. gry obronnej,

stosowania skutecznych zastawień oraz

zasłon, gry bez piłki.

Dyskusja

Ocena skuteczności gry wydaje się dominującą

metodą w ocenie systemu klasyfikacji,

gdyż oszacowywane są umiejętności stanowiące

o wartości zawodnika. Na przykład badany

może prezentować wysoki poziom

sprawności specjalnej, techniki i wydolności


. molik, a. kosmol, i. rutkowska

ROZPRAWY NAUKOWE

Skuteczność gry koszykarek na wózkach 2010, 30 AWF WE WROCŁAWIU 117

Tab. 4. Istotność różnic między grupami koszykarek na wózkach reprezentujących różne klasy

funkcjonalne dla wybranych parametrów techniczno-taktycznych

Klasy

Parametry

techniczno-taktyczne

Celne rzuty za 2 pkt

Wykonane rzuty za 2 pkt

Skuteczność rzutów za 2 pkt

Wykonane rzuty za 3 pkt

Celne rzuty wolne

Wykonane rzuty wolne

Zbiórki piłki w ataku

Zbiórki piłki w obronie

Asysty

Straty piłki

Przechwycenia piłki

Bloki rzutu

Przewinienia na zawodniku

1,0 vs. 1,5 *

1,0 vs. 2,0 * *

1,0 vs. 2,5 * *

1,0 vs. 3,0 * * * * *

1,0 vs. 3,5 *

1,0 vs. 4,0 * * * * * * * * *

1,0 vs. 4,5 * * * * * * * * * *

1,5 vs. 2,0

1,5 vs. 2,5

1,5 vs. 3,0

1,5 vs. 3,5

1,5 vs. 4,0 * * *

1,5 vs. 4,5 * * *

2,0 vs. 2,5

2,0 vs. 3,0

2,0 vs. 3,5

2,0 vs. 4,0 * *

2,0 vs. 4,5 * * * *

2,5 vs. 3,0

2,5 vs. 3,5

2,5 vs. 4,0 * * *

2,5 vs. 4,5 * * * *

3,0 vs. 3,5

3,0 vs. 4,0

3,0 vs. 4,5 * * *

3,5 vs. 4,0

3,5 vs. 4,5

4,0 vs. 4,5

* p < 0,0011


118

ROZPRAWY NAUKOWE

AWF WE WROCŁAWIU 2010, 30

b. molik, a. kosmol, i. rutkowska

Skuteczność gry koszykarek na wózkach

beztlenowej, ale prawdziwa jego wartość będzie

potwierdzona podczas meczu. Jednocześnie

jednak modyfikowanie systemu klasyfikacji

bez kompleksowej oceny porównawczej

z wykorzystaniem wielu metod

badań byłoby błędne. Zbyt pochopne wnioskowanie

jest niezgodne z teorią taksonomii,

analizującej problemy klasyfikacji, opartej na

analizach wieloczynnikowych [20].

Wnioski wynikające z wcześniejszych badań

nad skutecznością gry nie były ze sobą

zgodne. Vanlandewijck i wsp. [24] wykazali

znacznie niższe rezultaty osiągane przez sportowców

klasy 1 w porównaniu z wszystkimi

pozostałymi klasami funkcjonalnymi (2, 3 i 4).

Molik i Kosmol [14] potwierdzili zbliżony poziom

skuteczności gry zawodników klas funkcjonalnych

2 i 3, a także 4 i 4,5. Oba doniesienia

potwierdziły najniższą skuteczność gry

zawodników reprezentujących klasę 1. Vanlandewijck

i wsp. [21, 22] postulowali, iż oceny

systemów klasyfikacyjnych powinny być

prowadzone według analiz rezultatów uzyskanych

przez sportowców reprezentujących najwyższy

poziom sportowy. Tylko takie analizy

ograniczają niekorzystny wpływ związany

z różnicą dotyczącą doświadczenia, umiejętności

sportowych, talentu, kreatywności zawodników,

gdyż te czynniki nie podlegają

ocenie funkcjonalnej w koszykówce na wózkach.

Analizy gry zawodów na poziomie ligi

narodowej w Polsce i Belgii [14, 24] mogły

nie uwzględniać różnicy w umiejętnościach

zawodników wynikających z ich wytrenowania,

np. podczas analiz rozgrywek I i II ligi.

W związku z tym przeprowadzono analizy na

najwyższym poziomie sportowym w dyscyplinie.

Vanlandewijck i wsp. [21] dokonali analiz

czołowych zawodników uczestniczących w

Mistrzostwach Świata 1998 r. Porównanie

skuteczności gry zawodników w relacji do klas

potwierdziło wcześniejsze doniesienia Molika

i Kosmola [14], wskazując podobieństwa między

klasą 2 i 3 koszykarzy na wózkach. Jednakże

dodatkowe porównania uwzględniające

zarówno klasę startową zawodników, jak i ich

rolę – pozycję na boisku (guard, forward, centre)

potwierdziły słuszność podziału zastosowanego

w funkcjonalnym systemie klasyfikacji

w koszykówce na wózkach.

Jest tylko jedna publikacja charakteryzująca

skuteczność gry kobiet uprawiających koszykówkę

na wózkach [22]. Badania przeprowadzono

na grupie zawodniczek uczestniczących

w Mistrzostwach Świata 1998 r. Vanlandewijck

i wsp. [22] potwierdzili wcześniejsze

analizy przeprowadzone na grupie

mężczyzn [21], konkludując, iż wyniki sportowców

są zależne od ich możliwości funkcjonalnych

(functional ability) [22].

Zdaniem autorów niniejszego opracowania,

problematyczne jest określenie funkcji

(roli) zawodników na boisku, zgodnie z podziałem

zaproponowanym przez Vanlandewijcka

i wsp. [21, 22]. W wielu systemach szkolenia

istnieje tendencja specjalizowania zawodników

na pozycjach środkowych (tzw. center)

oraz rozgrywających (tzw. playmaker), podczas

gdy zadania pozostałych zawodników są

bardziej uniwersalne. W takim przypadku

obiektywne zidentyfikowanie jednoznacznej

pozycji zawodnika na boisku jest niemożliwe.

Zdarza się, iż zawodnik zmienia, zgodnie z decyzją

trenera, rolę, jaką odgrywa na boisku,

a wówczas przeprowadzane analizy nie są prawidłowe.

Wątpliwości budzi też weryfikacja systemu

klasyfikacji na podstawie oceny gry czterech

zamiast ośmiu klas funkcjonalnych. Brak

analiz porównawczych wszystkich ośmiu klas

nie przedstawia pełnego obrazu struktury klasyfikacyjnej.

Podkreślić należy, iż analizy prowadzone

przez Vanlandewijcka i wsp. [21, 22, 24]

uwzględniały obserwację zawodów rozgrywanych

wg „starszych” przepisów gry. W 2000 r.

wprowadzono modyfikacje przepisów, które

istotnie wpłynęły na dynamikę i atrakcyjność

spotkań koszykówki na wózkach (np. ograniczono

czas rozegrania akcji z 30 s do 24 s).

Liberalizacja przepisów klasyfikacyjnych

(zmniejszanie klasyfikacji niektórym zawodnikom)

oraz istotny postęp technologiczny

wózków również spowodowały, że należało

weryfikować wyniki badań zaprezentowanych

przez Vanlandewijcka i wsp. [22].


. molik, a. kosmol, i. rutkowska

ROZPRAWY NAUKOWE

Skuteczność gry koszykarek na wózkach 2010, 30 AWF WE WROCŁAWIU 119

Analizy Vanlandewijcka i wsp. [21, 22]

przeprowadzone zostały w oparciu o analizę jakościową

gry tzw. systemem CBGS (Comprehensive

Basketball Grading System). Taka analiza,

oparta na wyznaczeniu jednego wskaźnika

skuteczności gry na podstawie wagi (znaczenia)

poszczególnych parametrów gry, wydaje się interesująca.

Problemem jest jednak uchwycenie

różnic w specyfice gry zawodników poszczególnych

klas funkcjonalnych, które są uwidocznione

zazwyczaj w kilku wybranych elementach

gry (np. zbiórce piłki z tablicy). Globalna

ocena skuteczności gry zawodnika, oparta na

wyliczaniu jednego wskaźnika, może okazać

się niezgodna z obiektywną weryfikacją klasyfikacji

w dyscyplinie.

Rezultaty badań potwierdzają, iż różnice

w możliwościach funkcjonalnych (ograniczeniach

aktywności) są na tyle małe, iż nie wpływają

istotnie na ich obraz gry w porównaniu

z klasami sąsiednimi. Jednak stosunkowo niewielka

liczba badanych w klasie 3,5 (n = 5)

wskazuje na potrzebę kontynuacji obserwacji

dla potwierdzenia wyników badań. Autorzy

podkreślają, iż propozycja weryfikacji klasyfikacji

w koszykówce na wózkach powinna być

przedstawiona na podstawie globalnych analiz

uwzględniających różne kryteria oceny.

Wnioski

Wyniki badań potwierdziły porównywalny

poziom skuteczności gry zawodników niektórych

klas funkcjonalnych w koszykówce na

wózkach: 1,5–3,5; 3,0–4,0; 3,5–4,5.

Analiza osiągniętych rezultatów sugeruje

możliwość modyfikacji obowiązującego systemu

klasyfikacji w koszykówce na wózkach

polegającej na ograniczeniu liczby klas funkcjonalnych.

Bibliografia

[1] M. Bernardi, A. DiCesare, P. Marchettoni,

L. Amoni, A. Maccallini, C. Olmeda, i wsp., Importance

of maximal aerobic power in wheelchair basketball.

[W:] G. Doll-Tepper, M. Kroner, W. Sonnenschein

(red.), VISTA’99 New Horizons in Sport

for Athletes with a Disability, Meyer & Meyer

Sport, Köln 2001, 39–52. [2] F.M. Brasile, Wheelchair

basketball skills proficiencies versus disability

classification. Adapted Physical Activity Quarterly,

1986, 3, 6–13. [3] F.M. Brasile, Performance evaluation

of wheelchair athletes: More than a disability

classification level issue. Adapted Physical Activity

Quarterly, 1990, 7, 289–297. [4] F.M. Brasile, B.N.

Hedrick, The relationship of skills of elite wheelchair

basketball competitors to the international

functional classification system. Therapeutic Recreation

Journal, 1996, 30 (2), 114–127. [5] B. Courbariaux,

The Classification system for wheelchair

basketball players. IWBF, 1996. [6] T.L.A. Doyle,

R.W. Davis, B. Humphries, E.L. Dugan, B.G. Horn,

J.K. Shim, R.U. Newton, Further Evidence to Change

the Medical Classification System of The National

Wheelchair Basketball Association. Adapted

Physical Activity Quarterly, 2004, 21, 63–70. [7]

V. Goosey-Tolfrey, D. Butterworth, C. Morriss, Free

Throw Shooting Technique of Male Wheelchair Basketball

Players. Adapted Physical Activity Quarterly,

2002, 19, 238–250. [8] Y. Hutzler, Physical

performance of elite wheelchair basketball players

in armcrancing ergometry and in selected wheeling

task. International Medical Society of Paraplegia,

1993, 31, 255–261. [9] Y. Hutzler, S. Ochana, R. Bolotin,

E. Kalina, Aerobic and anaerobic arm-cranking.

Power outputs of males with lower limb impairments:

Relationship with sport participation

intensity, age, impairment and functional classification.

Spinal Cord, 1998, 36, 205–212. [10] Y. Hutzler,

M. Sagiv, Physical performance tests of wheelchair

basketball players: Laboratory and field

measures. [W:] H. Van Coppenolle, Y. Vanlandevijck,

P. Van de Vliet, J. Simons (red.), Second

European Conference on Adapted Physical Activity

and Sports: Health, Well Being and Employment

– Toward European cooperation programmes. Acco,

Leuven/Amersfoort 1996, 195–199.

[11] IWBF, A Guide to the Functional Classification

of Wheelchair Basketball Players. Prepared by

the International Wheelchair Basketball Federation

Player Classification Commission, Ploemeur 2004.

[12] L.A. Malone, P.L. Gervais, R.D. Staedward,

Shooting mechanics related to player classification

and free throw success in wheelchair basketball.

Journal of Rehabilitation Research and Development,

2002, 39, 6, 701–710. [13] B. Molik, A. Kosmol,

Physical ability as criterion in classifying basketball

wheelchair players. Wych Fiz Sport, 1999,

43, suppl. 1, 471–472. [14] B. Molik, A. Kosmol, In

search of objective criteria in wheelchair basketball

player classification. [W:] G. Doll-Tepper, M. Kro-


120

ROZPRAWY NAUKOWE

AWF WE WROCŁAWIU 2010, 30

b. molik, a. kosmol, i. rutkowska

Skuteczność gry koszykarek na wózkach

ner, W. Sonnenschein (red.), VISTA’99 New Horizons

in Sport for Athletes with a Disability. Meyer

& Meyer Sport, Koln 2001, 355–368. [15] B. Molik,

A. Kosmol, I. Rutkowska, Anaerobic performance

as a criterion in classifying wheelchair basketball

players. Movement and Health 4th International

Conference. Proceedings (Abstract and full

papers). Olomouc, 2005, November 23–25, CD-

-ROM. [16] B. Molik, N. Morgulec-Adamowicz,

A. Kosmol, Zespołowe gry sportowe osób niepełnosprawnych.

Koszykówka na wózkach i rugby na

wózkach. AWF, Warszawa 2008. [17] Paralympic

Spirit, CD-ROM copyright by the Atlanta Paralympic

Organizing Committe and S.E.A Multimedia,

1996. [18] R. Plinta, Sprawność motoryczna a punktacja

zawodników uprawiających piłkę koszykową

na wózkach. [W:] J. Ślężyński (red.), Sport w rehabilitacji

niepełnosprawnych. PSON, Kraków 1999,

63–66. [19] H. Strohkendl, Implications of sports

classification system for persons with disabilities

and consequences for science and research. [W:]

G. Doll-Tepper, M. Kroner, W. Sonnenschein (red.),

VISTA’99 New Horizons in Sport for Athletes with

a Disability. Meyer & Meyer Sport, Köln 2001,

281–302. [20] S.M. Tweedy, Taxonomic Theory

and the ICF: Foundation for a Unified Disability

Athletics Classification. Adapted Physical Activity

Quarterly, 2002, 19, 220–237. [21] Y.C. Vanlandewijck,

Ch. Evaggelinou, D.D. Daly, S. Van Houtte,

J. Verellen, V. Aspeslagh i wsp., Proportionality in

Wheelchair Basketball Classification. Adapted Physical

Activity Quarterly, 2003, 20, 369–380. [22]

Y.C. Vanlandewijck, Ch. Evaggelinou, D.D. Daly,

J. Verellen, S. Van Houtte, V. Aspeslagh i wsp.,

The relationship between functional potential and

field performance in elite female wheelchair basketball

players. J Sports Sci, 2004, 22, 668–675. [23]

Y.C. Vanlandewijck, A.J. Spaepen, R.J. Lysens,

Wheelchair propulsion: functional ability dependent

factors in wheelchair basketball players. Scand

J Rehab Med, 1994, 26, 37–48. [24] Y.C. Vanlandewijck,

A.J. Spaepen, R.J. Lysens, Relationship Between

the Level of Physical Impairment and Sport

Performance in Elite Wheelchair Basketball Athletes.

Adapted Physical Activity Quarterly, 1995, 12,

139–150.


ROZPRAWY NAUKOWE AWF WE WROCŁAWIU

2010, 30, 121–125

Rafał Szafraniec, eugeniusz Bolach, maciej kochański

AKADEMIA WYCHOWANIA FIZYCZNEGO WE WROCŁAWIU

tReNiNg wySokogÓRSki a wyNik SpoRtowy

aBStRaCt

altitude training and athletic performance

high altitude training and its effect on the athlete’s performance is still a controversial issue

among athletes, coaches and sports scientists. the main scientific reasons for using altitude

training as a method of improving aerobic performance are hematological changes stimulated

by hypoxia (increments in erythrocyte and hemoglobin concentration). a few authors

suggest that some physiological changes may also occur within skeletal muscle tissue as

a result of altitude training. these changes include enhanced capillarity, increased concentration

of myoglobin, increased mitochondrial oxidative enzyme activity, a greater number

of mitochondria. Presently “live high-train low” method of altitude training is used more and

more often as the alternative to the traditional one “live high-train high”.

key words: altitude, training, hypoxia

TrenInG TrADYCYjnY

– „mIeSZkAj WYSOkO

– Trenuj WYSOkO” (lHTH)

W piśmiennictwie można spotkać zarówno

doniesienia potwierdzające, jak i negujące

skuteczność treningu lHTH na zdolność

wytrzymałościową po powrocie na poziom

morza.

już w 1970 r. Daniels i Oldridge [5] wykazali

pozytywny wpływ treningu lHTH na

zdolność wysiłkową wyczynowych biegaczy

średniodystansowych (kadra narodowa uSA).

Zawodnicy uczestniczyli w treningu interwałowym

na wysokości 2300 m, podczas którego

wykonywali trening jak na poziomie morza.

na uwagę zasługuje fakt, iż pięciu z sześciu

biegaczy ustanowiło własne rekordy na dystansie

1 i 3 mil, a jeden z biegaczy pobił dwukrotnie

rekord świata na 1 milę po pierwszym

(14 dni) i drugim (14 dni) cyklu treningowym

na dużej wysokości.

W części doniesień przeanalizowanych

przez Wilbera [15] wykazano, że po treningu

na dużej wysokości wystąpił wzrost vO 2 max

w przedziale 1–10%, a poprawę zdolności do

wysiłków wytrzymałościowych oceniano w tych

pracach na 4–33%, przy czym większość

z nich nie uwzględniała grupy kontrolnej trenującej

na poziomie morza. Warto w tym miejscu

wspomnieć o pracy Burtschera i wsp. [3],

którzy zaobserwowali 10% wzrost vO 2 max

w 16. dniu po treningu na dużej wysokości.

Tak duży wzrost vO 2 max można było tłumaczyć

faktem, iż badanymi były osoby biegające

amatorsko.

Część doniesień, które analizował Wilber

[15], nie potwierdziła dodatniego wpływu treningu

lHTH na zdolność do wysiłków wytrzymałościowych

na poziomie morza, a niektóre

z nich wskazywały nawet na niekorzystny

wpływ tego rodzaju treningu.

Stwierdzany w niektórych pracach brak

wzrostu parametrów hematologicznych pod

wpływem treningu lHTH Gore i wsp. [7]

częściowo starali się tłumaczyć i tak już bardzo

wysokim poziomem tych parametrów

przed podjęciem treningu wysokogórskiego

u wyczynowych sportowców.


122

ROZPRAWY NAUKOWE

AWF WE WROCŁAWIU 2010, 30

r. szafraniec, e. bolach, m. kochański

Trening wysokogórski a wynik sportowy

Trening „mieszkaj wysoko

– trenuj nisko” (LHTL)

Mieszkając i trenując na dużej wysokości

sportowcy muszą się zmierzyć z problemem

zmniejszonej intensywności treningu, co spowodowane

jest ograniczeniem działania układu

oddechowo-krążeniowego, a przez to zdolności

do wysiłków tlenowych na dużej

wysokości. Chociaż zawodnicy osiągają pewne

fizjologiczne korzyści z przebywania na

dużej wysokości, to jednak efektywność treningu

maleje w wyniku obniżenia jego intensywności.

Dlatego od połowy lat 90. XX w. coraz

bardziej popularną alternatywą dla treningu

tradycyjnego LHTH stawał się trening „mieszkaj

wysoko – trenuj nisko” (LHTL). Stosujący

go zawodnicy mieszkali i/lub spali na wysokości

2000–2700 m, a trenowali na wysokości

poniżej 1000 m. Trening ten w założeniu miał

stymulować erytropoezę i utrzymać intensywność

wysiłku porównywalną z osiąganą na poziomie

morza.

Levine i Stray-Gundersen [9] przebadali

39 wyczynowych biegaczy, których podzielili

na 3 równe grupy. „Wysoko–nisko” – mieszkali

na wysokości 2500 m, a trenowali na wysokości

1250 m; „wysoko–wysoko” – mieszkali

i trenowali na wysokości 2500 m; oraz

„nisko–nisko” – mieszkali i trenowali na poziomie

morza (150 m). Podstawowym mierzonym

parametrem był czas biegu na dystansie

5000 m, który uzupełniono o pomiary laboratoryjne:

VO 2 max, pojemność anaerobową (zakumulowany

deficyt tlenowy), maksymalny

poziom steady state (MSS), prędkość biegu

przy VO 2 max i badanie morfologiczne krwi.

W obu grupach trenujących na wysokości obserwowano

istotny wzrost VO 2 max (5%) i objętości

krwinek czerwonych (9%). Nie stwierdzono

podobnych zmian w grupie kontrolnej.

Czas biegu na 5000 m uległ poprawie wyłącznie

w grupie „wysoko–nisko” (13.4 +/– 10 s),

podobnie prędkość biegu przy VO 2 max i MSS.

Stray-Gundersen i wsp. [12] zastosowali u 22

wyczynowych biegaczy długodystansowych modyfikację

treningu LHTL polegającą na tym, iż

mieszkali oni i wykonywali trening podstawowy

o niskiej intensywności na wysokości 2500 m,

a intensywny trening interwałowy na wysokości

1250 m (HiHiLo) przez 28 dni. Po 20 godzinach

przebywania na dużej wysokości stwierdzono

wzrost EPO w surowicy (92%), a po zakończonym

treningu wzrost hematokrytu (Hct) (4%),

hemoglobiny (Hb) (8%) i VO 2 max (3%), poprawę

czasu biegu na dystansie 3000 m (1%; 5,8 s).

Podobny wzrost masy Hb i objętości RBC

(średnio o 5%) wśród wyczynowych sportowców

uprawiających dyscypliny wytrzymałościowe

po 24-dniowym treningu LHTL został

zaobserwowany przez Wehrlina i wsp. [14].

Trening według protokołu LHTL wydaje się

nie tylko zwiększać zdolność do wysiłków maksymalnych,

ale także submaksymalnych. Wzrost

ten może się utrzymywać nawet powyżej 15 dni

od powrotu do warunków normoksji [2].

Ciekawą pracę w 1998 r. opublikował zespół

naukowców pod kierownictwem Chapmana

[4]. Utworzyli oni 3 grupy biegaczy, które

wykonywały odpowiednio trening LHTL,

LHTH i HiHiLo. W każdej grupie podzielili badanych

na „reagujących” i „niereagujących” na

trening, na podstawie wyniku biegu na 5000 m

po zakończonym eksperymencie wysokogórskim.

Zawodnicy reagujący na trening poprawili

czas biegu na 5000 m po powrocie na poziom

morza średnio o 4% (37 s), natomiast w grupie

zawodników „niereagujących” czas ten uległ

wydłużeniu przeciętnie o 1% (14 s). Porównując

wartości parametrów hematologicznych

przed treningiem i po nim stwierdzono wśród

osób reagujących wzrost EPO w surowicy

o 52% i masy RBC o 8%. U biegaczy, którzy

nie zareagowali na trening, wzrost ten wyniósł

odpowiednio 34% i 1%. W tej grupie badanych

nie stwierdzono żadnych zmian w wartościach

VO 2 max po powrocie na poziom morza, w przeciwieństwie

do 6% wzrostu tego parametru

wśród osób reagujących na trening. Najwięcej

badanych zareagowało na trening LHTL (47%),

nieco mniej na HiHiLo (35%), natomiast na

LHTH zareagowało jedynie 18% sportowców

uczestniczących w eksperymencie.

Dokonując analizy opracowań naukowych

dotyczących metody LHTL, Hahn i Gore [8]

stwierdzili, iż istnieje silny materiał dowodowy


. szafraniec, e. bolach, m. kochański

ROZPRAWY NAUKOWE

Trening wysokogórski a wynik sportowy 2010, 30 AWF WE WROCŁAWIU 123

potwierdzający spadek produkcji kwasu mlekowego

lub wzrost jego usuwania z mięśni podczas

aklimatyzacji do dużych wysokości;

umiarkowany materiał dowodowy dotyczący

wzrostu pojemności buforowej mięśni, a informacje

o ewentualnej poprawie wydajności mechanicznej

jazdy na rowerze zdają się niepotwierdzone.

Autorzy twierdzą, iż wbrew

panującym opiniom adaptacja do naturalnej lub

symulowanej dużej wysokości nie stymuluje

produkcji krwinek czerwonych w wystarczającym

stopniu, aby doprowadzić do wzrostu objętości

RBC i masy Hb. Hipoksja powoduje

wzrost poziomu EPO w surowicy, lecz kolejny

etap w kaskadzie erytropoezy nie jest jasno dowiedziony.

Istnieją jedynie słabe dowody

świadczące o wzroście liczby młodych krwinek

czerwonych (retikulocytów). W związku z tym

głównych mechanizmów prowadzących do

ewentualnej poprawy zdolności wysiłkowej kolarzy

po powrocie na poziom morza upatrywać

należy raczej we wzroście pojemności buforowej

mięśni oraz wydajności pracy mechanicznej.

Potwierdzeniem tej hipotezy mogą być wyniki

badań Schmitta i wsp. [11], które wskazały

na 5–8% wzrost wydajności pracy mechanicznej

wykonywanej na cykloergometrze po treningu

metodą LHTL.

Odmienną opinię przedstawili Stray-Gundersen

i Levine [13], którzy nie stwierdzili zmian

w ekonomice biegu oraz markerach związanych

z anaerobowymi przemianami energetycznymi

po zastosowanym treningu LHTL.

Gore i wsp. [6] poddali analizie wiele opracowań

naukowych, w których wskazywano na

polepszenie zdolności wysiłkowej po różnych

formach ekspozycji wysokościowej pomimo

braku wzrostu masy krwinek czerwonych. Wieloczynnikowa

kaskada reakcji na działanie hipoksji

obejmuje angiogenezę, transport glukozy,

glikolizę i regulację pH, z czego każdy z czynników

może częściowo tłumaczyć poprawę zdolności

wysiłkowej niezależnie od większej ilości

RBC. Szczególnie korzystne niehematologiczne

czynniki obejmują poprawę wydajności mięśni

prawdopodobnie na poziomie mitochondrialnym,

większą zdolność buforową mięśni oraz

podniesioną tolerancję kwasicy.

Obiecujące wyniki części badań wzbudziły

zainteresowanie tym problemem. Postawiono

sobie pytanie, w jaki sposób można uzyskać

podobne wyniki bez wysyłania zawodników

na dużą wysokość.

Jednym z pomysłów są pomieszczenia

(czasami całe domy), w których tworzy się

warunki hipoksji. W tych pomieszczeniach

sportowcy śpią i mieszkają średnio od 8 do 18

godzin dziennie [16]. Powietrze w nich charakteryzuje

się większym procentowym udziałem

azotu, co powoduje spadek ciśnienia parcjalnego

tlenu. Stworzone przez fińskich

naukowców pomieszczenia „azotowe” mogą

stymulować wysokość 2000–3000 m n.p.m.

Ashenden i wsp. [1] nie zaobserwowali jednak

wzrostu produkcji RBC wśród mężczyzn uprawiających

dyscypliny wytrzymałościowe, którzy

spędzili 23 noce (8–10 godzin/noc) w „domu

azotowym” symulującym wysokość 3000 m.

Trening odbywał się na wysokości 600 m. Inne

prace sugerują jednak pozytywny wpływ przebywania

we wspomnianych apartamentach na

stężenie EPO w surowicy, liczbę retikulocytów

i masę RBC [16].

Inną propozycją są namioty hipoksyczne

(wysokościowe), w których sportowcy mogą

spać. Jednak do dziś nie udowodniono naukowo

wpływu tego typu postępowania na produkcję

RBC, VO 2 max czy zdolność wysiłkową

wyczynowych sportowców.

Podczas treningu na dużej wysokości można

również stosować suplementację tlenem,

aby zwiększyć intensywność treningu. Do tej

pory brakuje jednak przekonujących dowodów

potwierdzających wpływ takiej suplementacji

na wzrost zdolności wysiłkowej po powrocie

na poziom morza.

Ostatnio kilka z tych wysokościowo-hipoksycznych

metod i urządzeń treningowych stało

się obiektem zainteresowania Światowej

Agencji Antydopingowej (WADA) w celu

ewentualnego zakazu ich stosowania jako nielegalnych

środków (metod) zwiększających

zdolność wysiłkową [17].

Wilber i wsp. [18], którzy od lat zajmują

się problematyką treningu wysokogórskiego,

postawili sobie 3 kluczowe pytania:


124

ROZPRAWY NAUKOWE

AWF WE WROCŁAWIU 2010, 30

r. szafraniec, e. bolach, m. kochański

Trening wysokogórski a wynik sportowy

1. Jaka jest optymalna wysokość, na której

należy mieszkać, 2. Ile dni należy spędzić

na dużej wysokości oraz 3. Ile godzin

dziennie Aby uzyskać fizjologiczne korzyści

z treningu metodą LHTL, autorzy rekomendują

sportowcom pobyt na wysokości

2000–2500 m n.p.m., przez 4 tygodnie, 22

godziny dziennie.

Przebywanie na zbyt dużej wysokości

może przynieść skutek odwrotny od zamierzonego,

czego dowiódł Robach i wsp. [10].

Stwierdzili oni, iż trening na wysokości 3500 m

stymulował wprawdzie erytropoezę, ale nie

przekładało się to na zdolność transportu tlenu

(spadek VO 2 max o 3,7%).

Jak dotąd nie można jednoznacznie

stwierdzić, czy trening wysokogórski prowadzi

do poprawy wyniku sportowego na

poziomie morza. Na rozbieżność wyników

badań może mieć wpływ kilka czynników,

które należy wziąć pod uwagę, oceniając rezultaty

prac, zwłaszcza niewykazujących

pozytywnego wpływu treningu wysokogórskiego

na zdolność wysiłkową na poziomie

morza [15]. Do tych czynników można zaliczyć

[4]:

• stężenie żelaza w surowicy – z powodu

niedoboru żelaza nie dojdzie do stymulacji

erytropoezy,

• obciążenia treningowe – trenując na dużej

wysokości (LHTH), sportowcy są

zmuszeni do zredukowania obciążeń

treningowych, co w konsekwencji może

prowadzić do roztrenowania po powrocie

na poziom morza, objawiając się

spadkiem VO 2 max i zdolności wysiłkowej.

Jednocześnie należy rozważyć

możliwość przetrenowania,

• osoby badane – część osób biorących

udział w badaniach należała do kadr narodowych,

inni byli mniej wytrenowani

lub uprawiali sport rekreacyjnie,

• stopień hipoksji i czas ekspozycji – osoby

badane mieszkały i trenowały na różnych

wysokościach; również czas przebywania

na dużej wysokości był inny,

• indywidualna reakcja sportowca na trening

wysokogórski.

Podsumowanie

Dowody naukowe potwierdzające pozytywny

efekt treningu wysokogórskiego na zdolność

wysiłkową po powrocie na poziom morza wydają

się wciąż niejednoznaczne. Mimo to wyczynowi

sportowcy poświęcają sporo czasu na

ten rodzaj treningu, kierowani subiektywną

opinią trenera i mało przekonującymi wynikami

dużej liczby badań pozbawionych grupy

kontrolnej. Dlatego część badaczy twierdzi, iż

jest równie prawdopodobne uzyskanie podobnych

efektów w grupie kontrolnej trenującej

na poziomie morza. Różnice w wyniku sportowym

na poziomie olimpijskim są często tak

niewielkie (poniżej 0,5%), że wielu wyczynowych

sportowców uprawiających letnie i zimowe

dyscypliny wytrzymałościowe włącza

pewne formy treningu wysokościowego (hipoksycznego)

w roczny plan treningowy, wierząc,

iż zapewni to im sukces olimpijski.

Bibliografia

[1] M.J. Ashenden, C.J. Gore, G.P. Dobson, A.G.

Hahn, “Live high, train low” does not change the total

haemoglobin mass of male endurance athletes

sleeping at a simulated altitude of 3000 m for 23

nights. Eur J Appl Physiol Occup Physiol, 1999, 80

(5), 479–484. [2] J.V. Brugniaux, L. Schmitt,

P. Robach, G. Nicolet, J.P. Fouillot, S. Moutereau

i wsp., Eighteen days of “living high, training low”

stimulate erythropoiesis and enhance aerobic performance

in elite middle-distance runners. J Appl Physiol,

2006, 100 (1), 203–211. [3] M. Burtscher,

W. Nachbauer, P. Baumgartl, M. Philadelphy, Benefits

of training at moderate altitude versus sea level training

in amateur runners. Eur J Appl Physiol Occup

Physiol, 1996, 74 (6), 558–563. [4] R.F. Chapman,

J. Stray-Gundersen, B.D. Levine, Individual variation

in response to altitude training. J Appl Physiol,

1998, 85 (4), 1448–1456. [5] J. Daniels, N. Oldridge,

The effects of alternate exposure to altitude and

sea level in world-class middle-distance runners.

Med Sci Sports, 1970, 2 (3), 107–112. [6] C.J. Gore,

S.A. Clark, P.U. Saunders, Nonhematological mechanisms

of improved sea-level performance after

hypoxic exposure. Med Sci Sports Exerc, 2007, 39

(9), 1600–1609. [7] C.J. Gore, A. Hahn, A. Rice,

P. Bourdon, S. Lawrence, C. Walsh i wsp., Altitude

training at 2690 m does not increase total haemoglobin

mass or sea level VO 2 max in world champion


. szafraniec, e. bolach, m. kochański

ROZPRAWY NAUKOWE

Trening wysokogórski a wynik sportowy 2010, 30 AWF WE WROCŁAWIU 125

track cyclists. J Sci Med Sport, 1998, 1 (3), 156–170.

[8] A.G. Hahn, C.J. Gore, The effect of altitude on

cycling performance: a challenge to traditional concepts.

Sports Med, 2001, 31 (7), 533–557. [9] B.D.

Levine, J. Stray-Gundersen, “Living high-training

low”: effect of moderate-altitude acclimatization

with low-altitude training on performance. J Appl

Physiol, 1997, 83 (1), 102–112. [10] P. Robach,

L. Schmitt, J.V. Brugniaux, G. Nicolet, A. Duvallet,

J.P. Fouillot i wsp., Living high-training low: effect

on erythropoiesis and maximal aerobic performance

in elite Nordic skiers. Eur J Appl Physiol, 2006, 97

(6), 695–705.

[11] L. Schmitt, G. Millet, P. Robach, G. Nicolet, J.

V. Brugniaux, J.P. Fouillot, J.P. Richalet, Influence

of “living high-training low” on aerobic performance

and economy of work in elite athletes. Eur

J Appl Physiol, 2006, 97 (5), 627–636. [12] J. Stray-

-Gundersen, R.F. Chapman, B.D. Levine, “Living

high-training low” altitude training improves sea

level performance in male and female elite runners.

J Appl Physiol, 2001, 91 (3), 1113–1120. [13]

J. Stray-Gundersen, B.D. Levine, Live high, train

low at natural altitude. Scand J Med Sci Sports,

2008, 18, suppl. 1, 21–28. [14] J.P. Wehrlin, P. Zuest,

J. Hallén, B. Marti, Live high-train low for 24

days increases hemoglobin mass and red cell volume

in elite endurance athletes. J Appl Physiol, 2006,

100 (6), 1938–1945. [15] R.L. Wilber, Altitude Training

and Athletic Performance. Human Kinetics,

Champaign 2004. [16] R.L. Wilber, Current trends in

altitude training. Sports Med, 2001, 31 (4), 249–265.

[17] R.L. Wilber, Application of altitude/hypoxic training

by elite athletes. Med Sci Sports Exerc, 2007,

39 (9), 1610–1624. [18] R.L. Wilber, J. Stray-Gundersen,

B.D. Levine, Effect of hypoxic “dose” on

physiological responses and sea-level performance.

Med Sci Sports Exerc, 2007, 39 (9), 1590–1599.


ROZPRAWY NAUKOWE AWF WE WROCŁAWIU

2010, 30, 126–135

Bartosz Bolach, eugeniusz Bolach, anna osiecka

AKADEMIA WYCHOWANIA FIZYCZNEGO WE WROCŁAWIU

uRazy i pRzeciĄŻeNia u SpoRtowcÓw

upRawiajĄcych RugBy Na wÓzkach

aBStRaCt

Injuries and strains in wheelchair rugby players

Wheelchair rugby is a new, quickly-developing sport discipline which is played by disabled

people. the game was mostly created for people with tetraplegia. Nowadays, rugby on

wheelchairs is not played only by people with spinal cord damages in the cervical part but

also by people with cerebral palsy, muscle dystrophy and polio.

this differentiation is possible by both sport-medical and functional classification. the new

technology in wheelchairs’ construction is essential because it provides the best speed, agility

and safety.

the aim of our thesis is to present the issue of injuries and strain using 30 players who play

in four a group teams of the Polish wheelchair rugby league as an example. In surveys we

used questionnaires as a method of collecting the information needed. despite the explicit

game dynamics, common wheelchair crashes and falls, rugby turned out to be a discipline

characterized by a low injury occurrence. the main problem reported by the players was

the strain syndrome, which resulted from the character of this game, training and basic

ailment.

key words: wheelchair rugby, injuries, strains

WPrOWADZenIe

rugby na wózkach rozwija się w Polsce dynamicznie.

Systematycznie przybywa coraz

więcej drużyn, wzrasta zainteresowanie tą

dyscypliną i jednocześnie rośnie liczba

sponsorów, dzięki czemu osoby niepełnosprawne

mogą uprawiać rugby wyczynowo

[1, 5].

rozwój technologii, wyczyn i profesjonalizm

sprawiły, że rugby na wózkach nie

jest już postrzegane jako jedna z form rehabilitacji,

a zawodnicy jako pacjenci oddziału

rehabilitacji. jest to już sport kwalifikowany.

Podobnie jak w sporcie osób zdrowych,

również i tu mamy do czynienia z urazami

i zespołami przeciążeniowymi, a są one

istotną przeszkodą w osiąganiu dobrych wyników

sportowych [4].

Cel PrACY

Celem pracy jest przedstawienie problematyki

występowania urazów i przeciążeń związanych

z uprawianiem rugby na wózkach podczas

treningów i zawodów sportowych.

HIPOTeZY BADAWCZe

Przewiduje się, że:

a) urazy i przeciążenia zależne są od wysokości

uszkodzenia rdzenia kręgowego,

a tym samym od klasyfikacji funkcjonalnej,

b) staż zawodniczy w tej grze warunkuje

występowanie urazów i przeciążeń,

c) istnieje związek między częstością treningów

a występowaniem urazów i przeciążeń.


B. bolach, E. bolach, a. osiecka

ROZPRAWY NAUKOWE

Kontuzje sportowców uprawiających rugby na wózkach 2010, 30 AWF WE WROCŁAWIU 127

Materiał i metody badań

Badaniem objęto 30 zawodników z 4 drużyn

sportowych rugby na wózkach: „Four Kings”

z Warszawy, „Flying Wings” z Rzeszowa,

„Jeźdźców” z Borowej Wsi i „Sitting Bulls”

z Katowic. Byli to mężczyźni w wieku od 18

do 40 lat, przy średniej wieku 29,5 roku. Wszyscy

zawodnicy poruszali się na co dzień na aktywnych

wózkach inwalidzkich. Najliczniejszą

grupę stanowili niecałkowici tetraplegicy

– 26 sportowców, było też 2 zawodników

z rozpoznaniem mózgowego porażenia, 1 –

z osteoporozą z dużą deformacją kończyn dolnych

oraz 1 zawodnik po amputacji kończyn

dolnych i z paraplegią (tab. 1).

Tab. 1. Dysfunkcje narządu ruchu

badanych zawodników

Rozpoznanie Liczba %

Niecałkowita tetraplegia

Mózgowe porażenie

Osteoporoza

(deformacja kończyn)

Stan po amputacji kkd

i z paraplegią

26

2

1

1

87

7

3

3

W badaniach zastosowano ankietę/kwestionariusz.

Wcześniej przeprowadzono bezpośrednie

i indywidualne rozmowy z zawodnikami.

Niepełnosprawni zawodnicy odpowiadali

na pytania anonimowo. Kwestionariusz

opracowany został przez Bolacha i wsp. [2]

według metodycznie określonych zasad i reguł.

Składał się z dwóch części. W pierwszej

zawarte były dane osobowe o zawodniku, takie

jak: płeć, wiek, rozpoznanie, liczba punktów

w klasyfikacji funkcjonalnej, staż zawodniczy

i częstotliwość treningów. Drugą część

stanowiło 14 pytań, które dotyczyły występowania

urazów i przeciążeń, ich przyczyn oraz

sytuacji, w jakich do nich doszło, a także sposobu

i czasu leczenia.

Pytania sformułowano krótko, przystępnie

i zrozumiale. Były to najczęściej pytania zamknięte,

zaopatrzone w zestaw możliwych odpowiedzi,

jedno pytanie z możliwością uzupełnienia

własnymi uwagami w celu rzetelności

badań. W ankiecie umieszczono także pytania

dychotomiczne, w których wybierano jedną z

dwóch wykluczających się odpowiedzi: tak

albo nie.

Ankieta/kwestionariusz

A. Dane osobowe:

1. Płeć K M

2. Wiek …

3. Rozpoznanie:

a) tetraplegia

poziom uszkodzenia rdzenia w odcinku szyjnym …………

b) inne ………………

4. Liczba punktów w klasyfikacji funkcjonalnej 0,5 1 1,5 2 2,5 3 3,5

IWRF POL

5. Staż zawodniczy

6. Ile razy w tygodniu trenujesz

B. Pytania własne:

7. Czy w twojej karierze sportowej uległeś jakimś urazom, przeciążeniom urazom – tak

nie , przeciążeniom – tak nie

8. Jeśli tak, to czy były to:

a) urazy doznane: podczas treningu podczas zawodów

b) przeciążenia doznane: podczas treningu podczas zawodów


128

ROZPRAWY NAUKOWE

AWF WE WROCŁAWIU 2010, 30

B. bolach, E. bolach, a. osiecka

Kontuzje sportowców uprawiających rugby na wózkach

9. Rodzaj urazu i której części ciała dotyczył: a) głowy , b) barku , c) łokcia , d) ręki ,

inne

10. Rodzaj przeciążenia i której części ciała dotyczył: a) barku , b) łokcia , c) ręki ,

d) mięśni kończyn górnych , e) inne

11. Urazy i przeciążenia związane były

urazy przeciążenia

a) z jazdą na wózkach

b) zderzeniami wózków

c) upadkami z wózków

d) przyjmowaniem i oddawaniem piłki

12. W jakim czasie od urazu, przeciążenia podjęto leczenie

urazy

przeciążenia

a) bezpośrednio

b) w późniejszym okresie

– po …….. dniach – po ……. dniach

– po …….. tygodniach – po …….. tygodniach

13. Rodzaj leczenia po urazach i przeciążeniach: a) farmakologiczne (leki przeciwbólowe,

przeciwzapalne, maści, żele) , b) zachowawcze (opatrunek gipsowy, ćwiczenia, masaż,

fizykoterapia) , c) operacyjne , d) leczenia nie podjęto

14. Jak długo trwało leczenie

po urazach,

……… dni

……… tygodni

……… miesięcy

po przeciążeniach

…….. dni

…….. tygodni

…….. miesięcy

15. Jak długo trwała przerwa w treningach

po urazach

po przeciążeniach

………. dni

……… dni

………. tygodni ……… tygodni

………. miesięcy ……… miesięcy

16. Czy kontuzja została wyleczona

uraz

przeciążenie

tak nie tak nie

17. Czy odczuwasz skutki urazów, przeciążeń

urazów przeciążeń

tak nie tak nie

18. Czy zdarzyło ci się przystąpić do treningu lub zawodów z niewyleczonym urazem, przeciążeniem

urazem przeciążeniem

tak nie tak nie

19. Czy poddajesz się zabiegom odnowy biologicznej tak nie

20. Wymień zabiegi odnowy biologicznej, które stosowałeś/stosujesz

Zastosowano metodę analizy statystycznej [3].


B. bolach, E. bolach, a. osiecka

ROZPRAWY NAUKOWE

Kontuzje sportowców uprawiających rugby na wózkach 2010, 30 AWF WE WROCŁAWIU 129

Wyniki

Uzyskane wyniki badań przedstawiono w formie

liczbowych i procentowych porównań.

Rozkład poszczególnych odpowiedzi w ankiecie

zanalizowano w kolejnych tabelach i rycinach.

1/3 badanych zawodników podczas swojej

kariery sportowej przynajmniej raz uległa

urazowi, natomiast zdecydowana większość

zawodników (80%) ulegała przeciążeniom

(ryc. 1).

Tab. 2. Miejsce ulegania urazom i przeciążeniom

Uleganie urazom

i przeciążeniom

Podczas treningu

Podczas zawodów

Łącznie

Urazy

Przeciążenia

liczba % liczba %

6

10

16

37,5

62,5

100

21

18

39

54

46

100

Również i tutaj nie można było jednak

stwierdzić statystycznej istotności tej zależności

(χ 2 = 1,21; p = 0,27 > 0,05).

Najczęściej dochodziło do urazów ręki

(50%), rzadziej łokcia (25%) i barku (18%).

W większości przypadków były to niegroźne

stłuczenia i otarcia naskórka. Tylko w trzech

przypadkach doszło do poważniejszych urazów

(naderwanie mięśnia, złamanie palca, żebra)

(ryc. 2).

Najczęściej występowały u zawodników

niegroźne stłuczenia i otarcia naskórka. Rzadziej

zwichnięcia palców. Złamania pojawiały

się bardzo rzadko. Rodzaje urazów doznanych

przez zawodników przedstawiono w tab. 3.

Ryc. 1. Występowanie urazów i przeciążeń

u zawodników rugby na wózkach

(w karierze sportowej)

Niemal dwa razy więcej urazów zaobserwowano

podczas zawodów, natomiast nieco

więcej przeciążeń wystąpiło podczas treningów

(tab. 2).

Tab. 3. Rodzaj doznanego urazu

Rodzaj urazu

Stłuczenie

Otarcia

Zwichnięcie

Złamanie małego palca

Złamane żebra

Naderwane przyczepy mm obręczy

barkowej

Liczba

12

7

6

1

1

1

Ryc. 2. Części ciała ulegające urazom


130

ROZPRAWY NAUKOWE

AWF WE WROCŁAWIU 2010, 30

B. bolach, E. bolach, a. osiecka

Kontuzje sportowców uprawiających rugby na wózkach

Ryc. 3. Przyczyny urazów

Okoliczności wystąpienia urazów ilustruje

ryc. 3. Większość urazów była związana z upadkami

z wózków (35%) i zderzeniami wózków

(30%). Rzadszą przyczyną była sama jazda na

wózku (20%) oraz podania i chwyty piłki (15%).

Istotniejszym problemem, często zgłaszanym

przez zawodników, były przeciążenia, które wiązały

się z jednej strony z uprawianą dyscypliną

sportu, a z drugiej ze schorzeniem podstawowym

(tab. 4). Większość przeciążeń zgłaszanych przez

zawodników dotyczyła barku (39%). W pozostałych

miejscach częstość wystąpienia przeciążeń

była podobna jak przy urazach.

Ryc. 4. Przyczyny występowania przeciążeń

Tab. 4. Rodzaj przeciążenia

i część ciała, której dotyczył

Miejsce przeciążeń Liczba %

Bark

Łokieć

Ręka

M. kończyn górnych

22

13

10

11

39

23

18

20

Przeciążenia te związane były przede

wszystkim z jazdą na wózkach (81%). Znacznie

rzadziej zawodnicy zgłaszali dolegliwości

bólowe związane z podawaniem i chwytem

piłki (19%) (ryc. 4).

Dane procentowe przedstawione na ryc. 5

liczone były następująco:

– oddzielnie dla rodzajów leczenia (N = 26

= 100%),

– przy braku leczenia procenty względem

wszystkich działań (N = 36= 100%).

Około 2/3 zabiegów leczniczych stanowiło

leczenie farmakologiczne, nie było zabiegów

operacyjnych. W około 1/3 przypadków leczenia

nie podjęto.

Wszystko to świadczyło o niewielkiej dotkliwości

urazów i przeciążeń, co potwierdzało

niską urazowość dyscypliny sportowej (ryc. 5).

Urazy najczęściej (81% przypadków) leczono

bezpośrednio lub po jednym dniu od

jego wystąpienia. W przypadku przeciążeń leczenie

podejmowano najczęściej (75% przypadków)

po 2–3 dniach (tab. 5).


B. bolach, E. bolach, a. osiecka

ROZPRAWY NAUKOWE

Kontuzje sportowców uprawiających rugby na wózkach 2010, 30 AWF WE WROCŁAWIU 131

Ryc. 5. Rodzaj leczenia po urazach i przeciążeniach

Tab. 5. Czas podjęcia leczenia od wystąpienia

urazu i przeciążenia

Czas podjęcia

leczenia

Bezpośrednio

Po 1 dniu

Po 2 dniach

Po 3 dniach

Po 5 dniach

od urazu

od przeciążenia

liczba % liczba %

Siedmiu zawodników w pytaniu 13 zakreśliło

odpowiedź „leczenia nie podjęto” (pkt d), jednocześnie

podając czas leczenia. Wynikało to z

tego, że objawy ustępowały po tym czasie samoistnie

i jakiekolwiek leczenie nie było konieczne.

Osoby te zostały pominięte w tab. 6.

Czas trwania

leczenia

Do tygodnia

2 tygodnie

3 tygodnie

Miesiąc

Ponad miesiąc

5

4

1

0

1

45

36

9

0

9

2

0

6

3

1

Tab. 6. Czas trwania leczenia

urazy

17

0

50

25

8

przeciążenia

liczba % liczba %

2

2

2

2

3

18

18

18

18

28

Okres leczenia urazów był bardzo zróżnicowany,

natomiast czas leczenia przeciążeń

z reguły nie przekraczał tygodnia.

11

0

0

0

1

92

0

0

0

8

W związku z różnym czasem leczenia urazów,

różna też była przerwa w treningach. Natomiast

przeciążenia powodowały najczęściej

przerwy w treningach nieprzekraczające tygodnia

(ryc. 6).

Przyjęto założenie, że analiza wyników

o czasie podjęcia leczenia, długości jego trwania

i czasie przerwy w treningach dotyczy urazów

i przeciążeń występujących ostatnio.

Wyniki przedstawione w tab. 7 dotyczyły

urazów i przeciążeń, które wystąpiły podczas

całej kariery zawodniczej. To mogło częściowo

tłumaczyć nieścisłości danych liczbowych.

Rodzaj kontuzji

uraz

przeciążenie

Tab. 7. Efektywność leczenia

Wyleczenie kontuzji

nie

1

0

tak

12

25

Wszystkie przeciążenia zostały wyleczone

lub ustąpiły samoistnie. Jedną kontuzję związaną

z urazem nie w pełni wyleczono. Był to jeden