Przyroda z pomysłem, Klasa 4 (SP 4-6)

PRZYRODA
PODRĘCZNIK
do szkoły podstawowej
Z POMYSŁEM
4 KLASA

Urszula Depczyk, Bożena Sienkiewicz, Halina Binkiewicz
PRZYRODA
Z POMYSŁEM
PODRĘCZNIK
do klasy czwartej szkoły podstawowej
CZĘŚĆ 1

Podręcznik dopuszczony do użytku szkolnego przez ministra właściwego do spraw oświaty i wychowania
i wpisany do wykazu podręczników przeznaczonych do kształcenia ogólnego do nauczania przyrody,
na podstawie opinii rzeczoznawców: mgr Teresy Kutajczyk, dr Ewy Nowak, dr. Andrzeja Persony,
mgr Zofii Szmidt, dr. Wojciecha Kaliszewskiego.
Etap edukacyjny: II
Typ szkoły: szkoła podstawowa
Rok dopuszczenia: 2012
Numer dopuszczenia:
604/1/2012
© Copyright by Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne sp. z o. o.
Warszawa 2012
Wydanie III zmienione (2015)
ISBN 978-83-02-14887-3 (część 1.)
ISBN 978-83-02-14888-0 (całość)
Opracowanie merytoryczne i redakcyjne:
Barbara Butwiłowska (redaktor koordynator)
Współpraca redakcyjna: Magdalena Gerwel-Wronka, Justyna Rudzka, Zofia Szlaszyńska
Konsultacja: Mirosława Kwiecińska, Halina Galera
Redakcja językowa: Magdalena Pabich, Mirella Hess-Remuszko
Redakcja techniczna: Agnieszka Ziemkiewicz
Projekt okładki: Artur Matulaniec, Anna Przygodzka
Projekt graficzny: Wojciech Chełchowski, Anna Przygodzka, Artur Matulaniec
Projekt stron działowych: Wojciech Chełchowski
Opracowanie graficzne: Zbigniew Larwa
Opracowanie kartograficzne: Ewa Bilska, Anna Struk
Fotoedycja: Natalia Marszałek, Agata Bażyńska
Skład i łamanie: Zbigniew Larwa
Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne spółka z ograniczoną odpowiedzialnością
00-807 Warszawa, Aleje Jerozolimskie 96
Tel. 22 576 25 00
Infolinia: 801 220 555
www.wsip.pl
Druk i oprawa: DROGOWIEC-PL Sp. z o.o., Kielce
Publikacja, którą nabyłeś, jest dziełem twórcy i wydawcy. Prosimy, abyś przestrzegał praw, jakie im przysługują. Jej zawartość możesz
udostępnić nieodpłatnie osobom bliskim lub osobiście znanym. Ale nie publikuj jej w internecie. Jeśli cytujesz jej fragmenty, nie zmieniaj
ich treści i koniecznie zaznacz, czyje to dzieło. A kopiując jej część, rób to jedynie na użytek osobisty.
Szanujmy cudzą własność i prawo.
Więcej na www.legalnakultura.pl
Polska Izba Książki

SPIS TREŚCI
I
II
III
IV
Jak korzystać z podręcznika .................................................. 4
Poznajemy swoje potrzeby
1. Na lekcjach przyrody w pracowni ................................... 8
2. Samopoczucie w szkole i w domu ................................ 12
3. Wymagania młodego organizmu ................................. 16
4. Zasady uczenia się ......................................................... 20
5. Mój plan dnia .................................................................. 24
6. Podsumowanie działu I ................................................. 28
Odkrywamy przyrodę w swoim otoczeniu
7. Sposoby poznawania przyrody ....................................... 36
8. Lekcje przyrody w terenie ............................................... 40
9. Doświadczenia przyrodnicze ....................................... 44
10. Z kompasem i gnomonem w terenie .......................... 48
11. Od wschodu do zachodu Słońca .................................. 52
12. Różne wysokości Słońca w południe .......................... 56
13. Rośliny w naszym domu ............................................... 60
14. Zwierzęta wokół nas ...................................................... 64
15. Podsumowanie działu II ............................................... 68
Obserwujemy zmiany pogody
16. Stany skupienia wody .................................................... 76
17. Powietrze i ciśnienie atmosferyczne ........................... 80
18. W roli meteorologa ........................................................ 84
19. Różna temperatura powietrza i wiatr .......................... 88
20. Zachmurzenie i opady atmosferyczne ........................ 92
21. Ciekawe i groźne zjawiska atmosferyczne ................. 96
22. Zmienne warunki pogodowe w Polsce ...................... 100
23. Podsumowanie działu III ............................................ 104
Badamy substancje w naszym otoczeniu
24. W świecie drobin ........................................................... 112
25. Budowa substancji ......................................................... 116
26. Właściwości substancji i ich mieszanin ...................... 120
27. Ciała stałe, ciecze i gazy ................................................ 124
28. Ciała kruche, plastyczne i sprężyste ............................ 128
29. Wpływ temperatury na ciała ........................................ 132
30. Rozszerzalność temperaturowa ciał ............................ 136
31. Przewodnictwo cieplne ciał .......................................... 140
32. Podsumowanie działu IV ............................................. 144
Indeks polsko-angielski ....................................................... 150
Źródła ilustracji i fotografii ................................................. 154
Wklejki – rozkładane infografiki ........................................ 161

Jak korzystać z podręcznika
Podręcznik jest podzielony na cztery działy – każdy z nich zaczyna
się barwną stroną działową. W działach wyodrębniono lekcje.
Numery lekcji
zostały wyraźnie
zaznaczone. Lekcje
w podręczniku
ponumerowano
w sposób ciągły.
Wprowadzenie
do lekcji
poprzedza
każdy temat.
Czy wiesz,
dlaczego
zawierają ciekawe
informacje z życia
codziennego.
Zbadaj,
zaobserwuj!
to interesujący
sposób
praktycznego
poznawania
przyrody.
y

5
Interesujące
pogłębia twoją
wiedzę dotyczącą
tematu lekcji.
Podsumowanie działu
zawiera najważniejsze
informacje z całego działu.
Infografiki
w atrakcyjny y sposób łączą
ilustracje z tekstem.
Polecenia do działu
to test sprawdzający wiedzę i umiejętności.
Ważne!
to podsumowanie,
które pozwoli ci szybko
powtórzyć najważniejsze
informacje z lekcji.
Sprawdź, czy potrafisz
pomoże ci zrozumieć
i uporządkować nowe
wiadomości poznane
podczas lekcji.
Gwiazdka
oznacza zadania
trudniejsze.
Wklejki – rozkładane wkładki:
Jakie są zasady mikroskopowania
Przyrządy ułatwiające obserwowanie przyrody
i Pory roku.

34
Odkrywamy
II
przyrodę w swoim
otoczeniu
Gdzie i jak
obserwować
przyrodę
w terenie
W jaki sposób
przeprowadzić
doświadczenie
przyrodnicze
Jak
poznawać
przyrodę
i odkrywać
jej piękno

35
Jak
w południe
wyznaczyć
kierunki
świata
Dlaczego
Słońce wschodzi
o różnych
godzinach
w ciągu roku
Jak
opiekować się
roślinami
i zwierzętami
w naszym
otoczeniu

36
7
Sposoby
poznawania przyrody
Człowiek od najdawniejszych czasów stara się lepiej
poznać i zrozumieć świat przyrody. Ta wiedza pomaga mu
żyć w harmonii z innymi ludźmi i całą naturą.
Jak rol w poznawaniu przyrody
odgrywaj zmysy
Otaczający nas świat poznajemy za pomocą zmysłów: wzroku, słuchu, węchu,
smaku i dotyku (ryc. 7.1). Narządy zmysłów musisz jednak bardzo ostrożnie
wykorzystywać podczas badań i obserwacji przyrodniczych. Nawet w najbliższym
otoczeniu możesz spotkać szkodliwe substancje i trucizny.
Czy wiesz dlaczego
Przypadki zatrucia
gazem ulatniającym
się z nieszczelnych
instalacji, na przykład
kuchenek, są częste.
Wprawdzie narząd
węchu człowieka jest
bardzo wrażliwy, ale
szybko przyzwyczaja
się do odbieranych
zapachów. Intensywny,
a czasem bardzo
niemiły zapach
szybko przestaje nam
przeszkadzać, a po
pewnym czasie
już go nie czujemy.
Węch
umożliwia ci
rozpoznawanie
zapachów, tak
przyjemnych,
jak i przykrych.
Dotyk
pozwala ci odróżniać
kształt przedmiotów,
szorstkość ich
powierzchni
i temperaturę.
Smak
sprawia, że
odróżniasz
smaki potraw.
Wzrok
sprawia, że
dostrzegasz przedmioty,
rozróżniasz ich kształty,
kolory, oceniasz
wielkość i odległość.
Słuch
powoduje, że
odbierasz dźwięki,
na przykład szelest
liści, hałas ulicy.
Ryc. 7.1. Zmysły człowieka

37
Skd czerpa wiedz przyrodnicz
Świat przyrody jest bogaty i różnorodny. Jak możesz go poznawać i odkrywać
jego piękno Pomogą w tym z pewnością ciekawe lekcje przyrody w szkole.
Zrozumienie zjawisk i zależności istniejących w środowisku będzie łatwiejsze,
jeśli przeprowadzisz własne obserwacje oraz doświadczenia. Przyrodę
możesz obserwować niemal wszędzie – w sali lekcyjnej, w domu lub podczas
wycieczek terenowych, na przykład do parku lub do lasu.
Formułowanie pytań i poszukiwanie na nie odpowiedzi ułatwia zrozumienie
zjawisk i zależności w przyrodzie. Z tego względu bardzo ważnym sposobem
poszerzania wiedzy są doświadczenia przyrodnicze. Więcej na ten temat
dowiesz się na kolejnych lekcjach przyrody. Różnorodność świata przyrody
pokazują także zbiory zgromadzone w muzeach. Przyda ci się też umiejętność
korzystania z różnych źródeł informacji, na przykład książek przyrodniczych,
filmów i internetu.
Interesujące
Popularnym źródłem
informacji jest internet.
Na przykład na
stronach internetowych
poświęconych
przyrodzie znajdziesz
wiele ciekawych
wiadomości.
Wykonując zawarte
tam zadania, możesz
też sprawdzić swoją
wiedzę. Pamiętaj, że
z internetu należy
umiejętnie korzystać.
Książki o tematyce przyrodniczej
Mogą to być zarówno podręcznik do przyrody, jak i inne przyrodnicze książki,
takie jak atlasy, przewodniki – znajdziesz w nich zdjęcia i opisy roślin, zwierząt
i grzybów. Pomocne są także specjalne klucze do oznaczania organizmów,
które ułatwiają rozpoznanie organizmu i znalezienie jego nazwy.
Wiele egzotycznych
roślin oraz zwierząt
możesz poznać
w ogrodzie
botanicznym
i zoologicznym.
Podręcznik do
przyrody
Atlas
przyrodniczy
Przewodnik
przyrodniczy
Klucz do
oznaczania
organizmów

38
Odkrywamy przyrodę w swoim otoczeniu
Jakie pomoce i przyrzdy
pomagaj bada wiat przyrody
Do poznawania przyrody służą różne pomoce
i przyrządy. Dzięki nim możemy:
mikroskop
Interesujące
Zasysacz pozwala
na schwytanie
i obserwację drobnych
owadów żyjących na
przykład w ziemi czy
wśród liści. Działa
on podobnie jak
odkurzacz.
Zasysając powietrze
dłuższą rurką,
wciągasz owada do
przezroczystego
pojemnika.
Po przeprowadzeniu
obserwacji owada
należy wypuścić do
jego naturalnego
środowiska.
● obserwować organizmy oraz zjawiska
i procesy w przyrodzie,
● wykonywać pomiary i obliczenia,
● orientować się w terenie,
● zapisywać i utrwalać wyniki obserwacji.
Przyrodę najczęściej poznajesz po
prostu dzięki temu, że się rozglądasz,
patrzysz, obserwujesz – do tego służą ci oczy.
Niektóre obiekty są zbyt daleko od ciebie lub są
zbyt małe, żeby się im dobrze przyjrzeć. Możesz
to jednak zrobić przykładowo za pomocą lornetki
(ryc. 7.2). Przybliża ona obiekty położone w pewnej
odległości od ciebie, co umożliwi ci obserwację na
przykład gniazda bociana czy przelotu kaczek krzyżówek. k.
Pamiętaj, żeby nie patrzeć przez lornetkę prosto w Słońce,
jest to bowiem bardzo niebezpieczne dla twojego wzroku.
Inne przyrządy służą do obserwacji małych obiektów.
Pomoce do orientacji i pomiarów w terenie
lornetka
lupa
Ryc. 7.2.
Podstawowe
przyrządy
przyrodnika
mapa
kompas
aparat fotograficzny
taśma miernicza
Ułatwia wyznaczenie
Umożliwia określenie
Pozwala na utrwalenie
Umożliwia wykonanie
trasy wędrówki.
położenia w terenie.
wyników obserwacji.
pomiarów szerokości
i długości.

Sposoby poznawania przyrody
39
Jednym z nich jest lupa, czyli szkło powiększające z rączką (ryc. 7.2). Dzięki
niej możesz obejrzeć w powiększeniu między innymi niewielkie organizmy
lub szczegóły budowy zewnętrznej, na przykład roślin i zwierząt. Lupę
trzeba umieścić niedaleko od oka i odpowiednio oddalać lub przybliżać ją do
oglądanego obiektu, by uzyskać ostry, odpowiednio powiększony
obraz. Aby obserwować organizmy niewidoczne gołym
okiem, należy posłużyć się mikroskopem (ryc. 7.2).
Zawiera on szkła powiększające, dzięki czemu można
obejrzeć wnętrze komórek, czyli najmniejszych części
organizmów. Wymaga to przygotowania specjalnego
preparatu mikroskopowego. Więcej na ten temat dowiesz
się na następnych lekcjach przyrody. Wyniki
wszelkich obserwacji trzeba utrwalać.
Warto opisywać lub rysować to,
Patrząc
co udało ci się zauważyć. Możesz przez lupę,
również robić zdjęcia i filmy. dostrzegasz
szczegóły słabo
Do tego służą aparat fotograficzny
widoczne gołym
i kamera wideo.
okiem.
Ważne!
▶ Do sposobów poznawania przyrody należą obserwacje, doświadczenia
i pomiary w klasie, domu i w terenie.
▶ Źródłem wiedzy przyrodniczej, oprócz podręcznika i lekcji przyrody, mogą
być książki i atlasy przyrodnicze, filmy, wystawy i zbiory muzealne.
▶ W poznawaniu przyrody pomagają zmysły oraz różne przyrządy i pomoce,
na przykład lornetka, lupa, mikroskop, kompas, mapa.
Interesujące
Luneta ułatwia
obserwacje nieba
nocą, a mapy nieba
umożliwiają
rozpoznawanie planet,
gwiazd i innych ciał
niebieskich podczas
takich obserwacji.
Pojęcia
● lornetka
● lupa
● mikroskop
● źródła wiedzy
przyrodniczej
Sprawdź, czy potrafisz
1. Jak można zdobywać wiedzę o przyrodzie
2. Gdzie szukać informacji o środowisku przyrodniczym i jego mieszkańcach
3. Jakie przyrządy i pomoce będą ci potrzebne na wycieczce, na przykład do lasu
4. Który przyrząd należy wykorzystać do obserwacji obiektów znajdujących się
daleko, a który do oglądania małych obiektów

40
8
Lekcje przyrody w terenie
Obserwacje przyrody prowadzone w terenie pozwolą
ci zobaczyć rośliny i zwierzęta w ich naturalnym
środowisku. Pokażą bogactwo przyrody, jej
różnorodność i piękno.
drzewo
wiosną
drzewo
jesienią
Interesujące
drzewo
latem
drzewo
zimą
Drzewa zmieniają
wygląd wraz z porami
roku. Jesienią liście
wielu drzew zmieniają
kolor z zielonego na
żółty, pomarańczowy
lub czerwony. Dzieje
się tak, gdyż zielony
barwnik – chlorofil
– nadający im kolor
ulega rozkładowi.
Jak rol odgrywaj obserwacje
Obserwacje to bardzo dobry i najczęstszy sposób poznawania przyrody
i tego, co się w niej dzieje. By je prowadzić, nie trzeba wybierać się w daleką
podróż. Wystarczy rozejrzeć się wokół siebie i patrzeć uważniej na
rośliny czy zwierzęta. Albo spojrzeć w niebo – co i tak zapewne robisz codziennie,
by sprawdzić, czy spodziewać się deszczu, czy słonecznej pogody.
Przyroda stale się zmienia. Część z tych zmian zachodzi bardzo powoli
– przykładowo las rośnie długo – a ich obserwacja wymaga dłuższego czasu.
Inne – na przykład zmiany pogody – zachodzą bardzo szybko i można je
zaobserwować codziennie. Wiele zmian ma charakter cykliczny, czyli
zachodzi regularnie w ten sam sposób. Tak zmienia się między innymi
przyroda wraz z porami roku.
W jaki sposób naley zaplanowa obserwacje
przyrodnicze
Obserwacje powinny być zaplanowane i mieć określony cel. Podczas
planowania obserwacji należy odpowiedzieć na kilka pytań. Najpierw trzeba
się zastanowić, co chcemy obserwować i w jakim celu, czyli po co Na przykład
możemy obserwować las, żeby się dowiedzieć, jak się rozsiewają nasiona
drzew lub w jaki sposób zdobywają pożywienie określone zwierzęta.
Następnie należy zaplanować miejsce obserwacji (gdzie), czas (kiedy) oraz
sposób jej prowadzenia (jak).
Umiejętność prowadzenia obserwacji możesz rozwijać podczas wycieczek
terenowych (ryc. 8.1), hodowli roślin i zwierząt, wykonywania doświadczeń.

42 Odkrywamy przyrodę w swoim otoczeniu
Jak zachowywa si podczas
obserwowania przyrody
Prawdziwy przyrodnik powinien być cierpliwy, spostrzegawczy i wytrwały.
Odkrywanie sekretów przyrody jest fascynujące. Należy jednak pamiętać
o przestrzeganiu zasad bezpiecznego i właściwego zachowania się.
Podstawowe zasady obserwacji przyrodniczych w terenie
1. Nie zakłócaj spokoju zwierzętom, bo kiedy są przestraszone, mogą zaatakować.
2. Nie próbuj owoców dzikich roślin, bo mogą zawierać substancje trujące.
3. Nie zrywaj chronionych roślin i grzybów oraz nie zabijaj nawet najmniejszych zwierząt.
4. Nie zostawiaj po sobie śmieci: torebek foliowych, papierów, butelek.
Jak przeprowadzi obserwacje w terenie
W czasie obserwacji terenowych możesz spróbować rozpoznać na przykład
rośliny po ich wyglądzie, liściach, kwiatach, owocach czy nasionach. Wszystkie
zauważone szczegóły i zmiany powinny być dokładnie opisywane,
na przykład w kartach obserwacji. Obserwowane cechy, takie jak barwa, kształt,
wielkość lub zachowanie organizmów możesz przedstawić w postaci opisów,
schematów, rysunków, zdjęć czy krótkiego filmu.
Zbadaj, zaobserwuj!
Po czym można rozpoznać, jakie to drzewo
dąb
1. Co należy zrobić
● Odszukaj w najbliższej okolicy jedno
z drzew: dąb, buk, kasztanowiec.
● Przyjrzyj się drzewu, naszkicuj jego
wygląd, czyli pokrój, i weź jego liść.
● Do pnia wybranego drzewa przyłóż
kartkę białego papieru.
● Następnie bokiem kredki świecowej
przetrzyj kartkę na całej powierzchni.
● W atlasie roślin odszukaj rysunki lub
zdjęcia drzewa i jego liści jak najbardziej
podobne do twoich rysunków i sprawdź,
jakie to drzewo.
● Przeprowadź obserwacje
i wyciągnij wnioski. Porównaj
swoje wyniki z podanymi.
2. Co zaobserwujesz
● Uzyskasz szkic sylwetki
obserwowanego drzewa,
obraz jego kory i liść.
liść dębu
3. Wniosek
● Drzewo można rozpoznać na podstawie
jego pokroju, liści, kory.
kora dębu

Lekcje przyrody w terenie
43
Jak wykona zielnik
Zielnik to kolekcja zasuszonych roślin z podanymi nazwami
(ryc. 8.2). Przygotowywanie zielnika umożliwia poznanie
nazw różnych roślin, ich budowy oraz warunków, w których
żyją. Pamiętaj jednak, gdy będziesz tworzyć własny
zielnik, że nie wolno zbierać roślin chronionych. Informacje
o tym, które rośliny są pod ochroną, znajdziesz w atlasach roślin.
Kilka prostych wskazówek, jak zrobić zielnik
1. Zbierz rośliny w całości lub ich fragmenty, na przykład liście
i kwiaty – unikaj jednak zbierania roślin wilgotnych i uszkodzonych.
2. Zebrane okazy włóż pomiędzy gazety i przyciśnij ciężkim przedmiotem,
na przykład książką.
3. Zmieniaj codziennie wilgotny papier na suchy. Rób to delikatnie.
4. Gdy rośliny wyschną, przyklej je do kartek bloku rysunkowego.
5. Rozpoznaj każdą roślinę i wpisz jej nazwę na kartce; zanotuj także datę
i miejsce zebrania rośliny.
Nazwa rośliny:
stk popit
Miejsce zbioru: Wrzw,
b bik keg
Data zbioru: 10.06.2012
Zebrał: Sm Kwl
Ryc. 8.2. Karta z zielnika
Ważne!
▶ Obserwowanie przyrody w terenie poszerza wiedzę o środowisku
przyrodniczym i jego mieszkańcach.
▶ Obserwacje powinny być dokładnie zaplanowane i mieć zawsze określony
cel. Wyniki obserwacji należy utrwalać, na przykład za pomocą notatek,
rysunków, zdjęć.
▶ Prawdziwy przyrodnik powinien być cierpliwy, spostrzegawczy, wytrwały.
▶ Podczas obserwacji terenowych należy przestrzegać zasad bezpieczeństwa.
Pojęcia
● obserwacja
● zajęcia terenowe
● zielnik
Sprawdź, czy potrafisz
1. Jakie obserwacje przyrodnicze można prowadzić w terenie
2. Jakie korzyści daje obserwowanie przyrody
3. W jaki sposób można przedstawić wyniki i wnioski z prowadzonych obserwacji
4. Jak należy zachowywać się podczas obserwacji przyrody w terenie

44
9
Doświadczenia
przyrodnicze
Świat przyrody możesz obserwować i poznawać
nie tylko w jego naturalnych warunkach, ale także poza
nimi – w domu, w szkolnej pracowni czy w laboratorium.
Interesujące
Doświadczenia
naukowe ze
zwierzętami
mogą być
przeprowadzane
wyłącznie
w specjalnych
ośrodkach badawczych.
Konieczna jest do
tego zgoda, którą
wydaje specjalna
komisja etyczna,
złożona z naukowców
i obrońców praw
zwierząt. Cel tych
badań musi być
bardzo ważny, na
przykład znalezienie
skutecznego leku na
groźną chorobę.
Jak przeprowadzi dowiadczenie przyrodnicze
Doświadczenie jest metodą badania organizmów lub zjawisk w zaplanowany
sposób i w określonych warunkach zbliżonych do naturalnych. Przeprowadza
się je, aby uzyskać odpowiedź na postawione pytanie badawcze, na przykład
– czy ilość dostarczanej wody wpływa na rośliny doniczkowe (patrz: infografika
„Przeprowadzanie doświadczenia”, s. 45).
Jak widzisz, niektóre doświadczenia przyrodnicze są proste i będziesz je
w stanie przeprowadzić samodzielnie w domu, korzystając z instrukcji. Inne zaś
możesz przeprowadzić na lekcjach przyrody w pracowni, z pomocą nauczyciela.
Gdy przeprowadza się doświadczenia, można dobierać i zmieniać
warunki oraz obserwować skutki tego działania. Uczniowie podczas
badań przyrodniczych najczęściej sprawdzają wpływ różnych
czynników, na przykład wody, rodzaju pokarmu, światła,
temperatury na organizmy. Doświadczenia
mogą też służyć do wyjaśnienia
wielu zjawisk i procesów
zachodzących w środowisku, na
przykład wpływu temperatury
na zmianę właściwości
ciał w przyrodzie.
Doświadczenia najlepiej
przeprowadzać w obecności
nauczyciela lub innej osoby
dorosłej.

45
Przeprowadzanie doświadczenia
Doświadczenie jest metodą badania organizmów (na przykład roślin) lub zjawisk (na przykład
topnienia lodu) w zaplanowany sposób w kontrolowanych warunkach, zbliżonych do naturalnych.
DOŚWIADCZENIE 1 PLANOWANIE 2 PRZEBIEG
PYTANIE BADAWCZE
Czy regularne podlewanie
wpływa na rozwój rośliny
doniczkowej
CEL
Odpowiedź na postawione
pytanie badawcze.
3
CZAS TRWANIA
kilka dni
(4–6 dni)
POTRZEBNE MATERIAY
dwie takie same
rośliny doniczkowe,
na przykład gerbery
WYNIK
PRÓBA KONTROLNA
(wszystkie potrzebne do
doświadczenia czynniki)
Roślina doniczkowa regularnie
podlewana
PRÓBA BADAWCZA
(różni się od próby kontrolnej
jednym – badanym czynnikiem)
Roślina doniczkowa niepodlewana
Roślina
niepodlewana
zwiędła.
Roślina
podlewana
rozwija się
właściwie.
4
WNIOSEK
Regularne podlewanie roślin zapewnia ich właściwy rozwój.

46
Odkrywamy przyrodę w swoim otoczeniu
1
Zbadaj, zaobserwuj!
Czy światło jest niezbędne do wzrostu roślin
2
1. Co należy zrobić
● Przygotuj dwa nieduże talerze, wyściel je
watą lub ligniną i podlej wodą.
● Wysiej na każdym talerzu jednakową
liczbę nasion rzeżuchy.
● Po tygodniu, gdy wyrosną młode rośliny,
jedno naczynie postaw na parapecie,
w pełnym oświetleniu, a drugie przykryj
papierowym pudełkiem.
● Zadbaj o to, aby wata lub lignina w obu
naczyniach stale była wilgotna.
● Przeprowadź obserwacje i wyciągnij
wnioski. Porównaj swoje wyniki
z podanymi.
W jaki sposób rozwija się roślina
2. Co zaobserwujesz
● Rośliny w pierwszym naczyniu
są ciemnozielone i zdrowe,
a w drugim – żółte i zamierają.
3. Wniosek
● Brak światła hamuje rozwój roślin.
1. Co należy zrobić
● Do pustego słoika nalej wody.
● Na wierzchu słoika połóż gazę
i przymocuj ją do słoika gumką
aptekarską. Powierzchnia gazy
powinna stykać się z wodą.
● Na gazie połóż trzy nasiona fasoli.
● Przez cały czas trwania obserwacji
dolewaj do słoika wody – tak, by gaza
zawsze jej dotykała.
● Codziennie prowadź obserwacje,
a zauważone zmiany oraz datę zapisuj
w karcie obserwacji w zeszycie ćwiczeń.
● Przeprowadź obserwacje i wyciągnij
wnioski. Porównaj swoje wyniki
z podanymi.
2. Co zaobserwujesz
● Najpierw nasiona fasoli kiełkują,
później zaczynają się rozwijać
łodyga, liście i kwiaty.
3. Wniosek
● W rozwoju fasoli
kolejno pojawiają
się korzenie,
łodyga, liście
i kwiaty.

Doświadczenia przyrodnicze
47
Jakie s zasady przeprowadzania dowiadcze
Podczas prowadzenia doświadczeń należy przestrzegać pewnych zasad.
Główne zasady przeprowadzania doświadczeń
1. Zaplanuj doświadczenie – jego cel, miejsce,
czas i przebieg.
2. Przygotuj wszystkie potrzebne materiały.
Ważne!
3. Starannie udokumentuj przebieg doświadczenia
i zapisz wnioski.
4. Nie wyciągaj wniosków na podstawie jednego
doświadczenia. Zrób to dopiero po jego kilkakrotnym
powtórzeniu.
5. Nie przeprowadzaj doświadczeń powodujących
cierpienie zwierząt.
6. Nie używaj nieznanych chemicznych substancji,
bo mogą one być groźne dla zdrowia.
7. Doświadczenia z ogniem wykonuj
tylko w obecności osoby dorosłej.
▶ Doświadczenie jest formą prowadzenia badań w warunkach wytworzonych
sztucznie, ale zbliżonych do naturalnych.
▶ Etapy doświadczenia to: ustalenie celu, postawienie pytania badawczego,
zaplanowanie przebiegu doświadczenia, przeprowadzenie doświadczenia,
zapisanie wyników, sformułowanie wniosków.
▶ Próba kontrolna i próba badawcza różnią się tylko jednym
czynnikiem – tym, którego wpływ się bada.
Czy wiesz dlaczego
Jeśli podczas
doświadczeń dotyka
się gleby, należy
używać rękawiczek
ochronnych. W glebie
mogą znajdować
się bowiem zarazki
niebezpiecznych
chorób, na przykład
tężca.
Pojęcia
● doświadczenie
● pytanie badawcze
● próba kontrolna
● próba badawcza
Sprawdź, czy potrafisz
1. W jaki sposób należy planować i przeprowadzać doświadczenie
2. W jakim celu formułuje się pytanie badawcze w doświadczeniu
3. Czym różni się próba kontrolna od próby badawczej

48
10
By
Z kompasem
i gnomonem w terenie
By dobrze
orientować się w terenie, nie wystarczy określić
kierunki: na wprost, w lewo lub prawo. Potrzebna jest
do tego umiejętność określania kierunków geograficznych.
linia widnokręgu widziana przez chłopca
Czy niebo styka si zziemi
Jeśli na otwartej przestrzeni spojrzysz daleko przed siebie, to masz wrażenie,
że niebo styka się z ziemią. Obracając się dokoła siebie, zobaczysz to
samo – wydaje się, że niebo dotyka ziemi. Jeśli jednak zechcesz sprawdzić,
gdzie niebo styka się z ziemią, to ci się nie uda. Do tego miejsca nigdy
nie dojdziesz i nieba nie dotkniesz. Widziany przez nas styk nieba z ziemią
jest bowiem tylko pozorny. Nazywamy go linią widnokręgu (ryc. 10.1).
Widnokrąg zaś to rozciągający się wokół ciebie obszar, który masz w zasięgu
wzroku.
linia widnokręgu widziana przez dziewczynkę
widnokrąg
Widnokrąg
w terenie otwartym kształtem jest zbliżony do koła.
Obserwator jest w jego środku. Im wyżej nad powierzchnią
terenu znajduje się obserwator, tym większy jest widnokrąg
i tym dalej od obserwatora znajduje się linia widnokręgu.
Ryc. 10.1. Widnokrąg i linia widnokręgu

49
W
Jakie s kierunki gówne i porednie
Wyróżniamy cztery strony świata i cztery kierunki geograficzne: północ,
południe, wschód i zachód. Na całym świecie stosuje się ich skróty literowe
pochodzące od angielskich nazw tych kierunków, a w Polsce są również
stosowane skróty pochodzące od polskich nazw kierunków.
Wymienione kierunki to kierunki główne. Między kierunkami głównymi
znajdują się kierunki pośrednie: północny wschód, południowy wschód,
północny zachód i południowy zachód. Nazwy kierunków pośrednich także
mają skróty międzynarodowe (od ich angielskich nazw) i polskie.
NW
SW
N
S
NE
SE
E
N – north, czyli północ (pn. lub płn.)
S – south, czyli południe (pd. lub płd.)
E – east, czyli wschód (wsch.)
W – west, czyli zachód (zach.)
NE – północny wschód (pn. wsch. lub płn. wsch.)
SE – południowy wschód (pd. wsch. lub płd. wsch.)
NW – północny zachód (pn. zach. lub płn. zach.)
SW – południowy zachód (pd. zach. lub płd. zach.)
Róża wiatrów przedstawia układ kierunków głównych i pośrednich.
Jak wyznaczy kierunki geograficzne za pomoc kompasu
Czy wyruszając na wycieczkę do lasu, zabierasz kompas Niezależnie od
pogody za pomocą kompasu możesz dokładnie wyznaczyć kierunki świata
i nie zabłądzić. Wskazówka kompasu – czyli igła magnetyczna – zawsze
wskazuje kierunek północny.
Jak posługiwać się kompasem
1. Ułóż kompas poziomo z daleka od metalowych przedmiotów.
2. Odciągnij zacisk blokujący igłę magnetyczną.
3. Zaczekaj, aż igła magnetyczna przestanie drgać i jej koniec,
najczęściej pomalowany, wskaże kierunek północny.
4. Obróć kompas tak, aby igła magnetyczna pokrywała się
z kierunkiem północnym zaznaczonym na tarczy kompasu.
5. Odczytaj na tarczy i wskaż w terenie kierunki główne i pośrednie.
Interesujące
Róża wiatrów jest
wykorzystywana do
określania kierunku
wiatru, czyli kierunku,
z którego wieje wiatr.
Wykorzystuje się ją
także do wyznaczania
kierunku, w którym
płynie na przykład
żaglówka. Różę
wiatrów zamieszcza
się także na mapach.
Najczęściej możesz
ją zobaczyć na starych
mapach sprzed
kilkuset lat.
igła
magnetyczna

50 Odkrywamy przyrodę w swoim otoczeniu
Jak nie zabłądzić
w terenie
Niektóre elementy
przyrody pomogą ci
w przybliżeniu określić
kierunek północny.
N (północ)
E
(wschód)
Samotne drzewo
krótsze i cieńsze gałęzie
od strony północnej
Ścięty pień
gęściej ułożone słoje
(owalne linie)
od strony północnej
Duży kamień
(a także pień drzewa)
porośnięty mchem
od strony północnej
Mrowisko
bardziej spadziste od
strony północnej
W
(zachód)
Jak okreli kierunki
geograficzne za pomoc Soca
Jeżeli dzień jest słoneczny, to do wyznaczenia kierunków geograficznych
możesz wykorzystać swój cień. Musisz wtedy na dworze stanąć tyłem do
Słońca z rękami rozłożonymi na boki. Cień twojej głowy będzie wskazywał
północ, cień prawej ręki wskaże wschód, a cień lewej ręki – zachód, za twoimi
plecami będzie południe. Pamiętaj jednak, że tą metodą możesz się posłużyć
tylko około godziny 12.00, kiedy Słońce jest wysoko nad widnokręgiem.
Co to jest gnomon i kiedy
wskazuje kierunek pónocny
Pod trudną nazwą gnomon kryje się zwykły kij lub pręt wbity pionowo
w ziemię. Gnomon rzuca cień. Jeśli będziesz obserwować cień rzucany przez
gnomon lub inne przedmioty w różnych porach dnia, z pewnością zauważysz,
że się on zmienia – raz jest dłuższy, raz krótszy, nie zawsze
zwrócony w tę samą stronę. Około godziny 12.00 w południe
cień jest najkrótszy. Kierunek, w którym pada najkrótszy
cień, wyznacza dokładnie północ.
S (południe)
gnomon

Z kompasem i gnomonem w terenie
51
Mały Wóz
Gwiazda
Polarna
Czy wiesz dlaczego
Ważne!
Wielki Wóz
N
Ryc. 10.2. Wyznaczanie kierunku północnego nocą
Jak wyznaczy kierunek pónocny noc
Kierunek północny możesz określić także nocą, musi to jednak być bezchmurna
noc, by było widać gwiazdy. Północ wyznacza Gwiazda Polarna.
Najpierw odszukaj na niebie gwiazdozbiór zwany Wielkim Wozem
(jasny i wyraźny), który składa się z siedmiu gwiazd (ryc. 10.2). Następnie
w wyobraźni połącz ze sobą tylne koła Wielkiego Wozu. Na przedłużeniu tej
linii odmierz pięć odcinków tej samej długości. Na końcu ostatniego z nich
powinna się znaleźć niewielka, ale najjaśniejsza gwiazda w dyszlu innego
gwiazdozbioru – Małego Wozu. To Gwiazda Polarna.
▶ Widnokrąg to obszar wokół obserwatora będący w zasięgu jego wzroku.
▶ Linia widnokręgu to miejsce pozornego styku nieba z ziemią.
▶ Północ, południe, wschód i zachód to główne kierunki geograficzne.
▶ Między kierunkami głównymi znajdują się kierunki pośrednie: północny
wschód, południowy wschód, północny zachód i południowy zachód.
▶ Kierunki geograficzne można wyznaczyć za pomocą kompasu oraz Słońca
i własnego cienia, a także Gwiazdy Polarnej.
Anteny satelitarne
w Polsce montuje się
tak, by były zwrócone
w stronę południową.
Antena satelitarna
odbiera sygnały
płynące ze sztucznych
satelitów Ziemi
przemieszczających
się w przestrzeni
kosmicznej. Krążą one
dokoła Ziemi po takim
torze, że sygnał z nich
dociera do Polski
właśnie od strony
południowej.
Pojęcia
● widnokrąg
● główne kierunki
geograficzne
● pośrednie
kierunki
geograficzne
● kompas
Sprawdź, czy potrafisz
1. Jaki kształt ma widnokrąg i od czego zależy jego wielkość
2. Jak w terenie szybko wyznaczysz kierunki na widnokręgu
3. Jak nie zabłądzić w terenie bez kompasu

52
11
Od wschodu
do zachodu Słońca
Wschody i zachody Słońca wyznaczają rytm dnia, czyli
czas na aktywność i na sen. Słońce codziennie pojawia
się nad linią widnokręgu, wznosi się coraz wyżej, po
czym zaczyna się obniżać i chowa się za widnokręgiem.
Interesujące
Jak Soce „wdruje” po niebie
Wschód Słońca oznacza początek dnia. Znad linii widnokręgu powoli wyłania
się najpierw górna część tarczy słonecznej, a następnie całe Słońce. Robi
się coraz widniej. Od wschodu do zachodu Słońca trwa dzień. Po wschodzie
Słońce „wznosi się” coraz wyżej, aż osiągnie największą wysokość nad
Przez wiele stuleci
ludzie uważali,
że Ziemia jest
nieruchoma, a Słońce
krąży wokół niej. Teraz
już wiemy, że to
Ziemia się porusza.
Udowodnił to
w XVI wieku polski
astronom Mikołaj
Kopernik.
Pamiętaj! Słońce
piszemy wielką literą
tylko wtedy, kiedy
mówimy o nim jako
o gwieździe.
Wschód Słońca
– Słońce „wznosi się”
nad linią widnokręgu
i staje się widoczne
nad widnokręgiem.
wschód
Ryc. 11.1. Pozorna wędrówka Słońca nad widnokręgiem
cień wiatraka
wieczorem

53
widnokręgiem. Ten moment nazywamy południem słonecznym – wtedy jest
górowanie Słońca. Południe słoneczne oddziela ranek od popołudnia. Jest
to dokładnie połowa dnia. Dzień i noc tworzą dobę.
Po południu Słońce „obniża się” po łagodnym łuku ku zachodowi. Robi
się coraz ciemniej, tarcza słoneczna powoli chowa się za widnokręgiem.
Ten moment nazywamy zachodem Słońca. To koniec dnia. Zaczyna się noc.
Co dzieje się ze Słońcem w nocy Słońce odbywa podobną „wędrówkę”, lecz
po przeciwnej stronie linii widnokręgu, dlatego jej nie widzimy. Następnego
dnia rano Słońce znów pokaże się na wschodzie widnokręgu.
Pamiętaj! Obserwowana przez nas pozorna wędrówka Słońca na niebie jest
złudzeniem. W rzeczywistości Słońce nie wędruje po niebie, lecz Ziemia
się obraca, powodując takie złudzenie. W klasie szóstej poznasz dokładniej
skutki ki ruchu Ziemi.
Interesujące
Pozorną wędrówkę
Słońca nad
widnokręgiem
wykorzystywano
w zegarach
słonecznych. Zegar
słoneczny składa
się z nieruchomego
wskaźnika i tarczy
z zaznaczonymi
godzinami.
Zmieniający się cień
wskaźnika określa
godziny.
południe
Południe słoneczne
– Słońce znajduje się
w najwyższym punkcie
nad widnokręgiem
w ciągu dnia.
Zachód Słońca
– Słońce obniża się,
„chowa się” pod linię
widnokręgu i staje
się niewidoczne.
zachód
cień wiatraka
w południe
cień wiatraka rano

54 Odkrywamy przyrodę w swoim otoczeniu
Jak zmienia si dugo cienia w cigu dnia
Najprostszy z możliwych przyrządów astronomicznych, gnomon, na poprzedniej
lekcji pozwolił nam w południe wyznaczyć kierunek północny. Tym
razem posłuży do obserwacji długości i kierunku cienia w różnych porach
dnia. Z obserwacji długości cienia gnomonu w ciągu dnia wyciągamy wnioski:
W ciągu
dnia zmienia
się długość cienia
rzucanego przez
drzewo.
● Długość cienia zmienia się w ciągu dnia.
● Najdłuższy cień jest tuż po wschodzie i tuż przed zachodem Słońca.
● Najkrótszy cień przedmioty rzucają w południe słoneczne.
● Cień w ciągu dnia zmienia swój kierunek padania.
● Moment południa słonecznego, kiedy Słońce góruje, nie pokrywa się
idealnie z godziną 12.00 na naszych zegarkach.
Moment południa słonecznego jest uzależniony od miejsca, w którym
jesteś. Jeśli u ciebie jest południe, to u koleżanki mieszkającej na
wschód od ciebie jest już po południu, a u kolegi mieszkającego
na zachód – przed południem.
Zbadaj, zaobserwuj!
Czy wysokość Słońca nad widnokręgiem wpływa na długość cienia
1. Co należy zrobić
● Wykonaj prosty gnomon.
Przygotuj na przykład kredkę
długości około 10 cm. Weź
kartkę z bloku technicznego
i za pomocą plasteliny lub
taśmy klejącej przytwierdź
do niej pionowo kredkę.
Możesz również, korzystając
z pomocy rodziców, wbić
w deseczkę pionowo gwóźdź
(wtedy gwóźdź będzie twoim
gnomonem).
● Zmierz wysokość gnomonu.
● Ustaw go na parapecie lub
na balkonie, na który padają
promienie słoneczne. Kartka
z bloku technicznego lub
deseczka powinny być
ułożone poziomo i nieruchomo,
w jednym miejscu.
● Zmierz długość cienia gnomonu
wczesnym rankiem, około
południa i pod wieczór.
● Na kartce wykonaj rysunki
cieni i porównaj ich długości.
● Przeprowadź obserwacje
i wyciągnij wnioski. Porównaj
swoje wyniki z podanymi.
2. Co zaobserwujesz
● Rano i wieczorem cień gnomonu
jest długi, Słońce znajduje się
nisko nad widnokręgiem.
● W południe cień gnomonu jest
najkrótszy, a Słońce znajduje
się najwyżej nad widnokręgiem.
3. Wniosek
● Długość cienia zależy od
wysokości Słońca nad
widnokręgiem w ciągu dnia.

Od wschodu do zachodu Słońca
55
Dlaczego w poudnie soneczne jest najcieplej
Rano o wschodzie Słońca jest zimno, bo promienie słoneczne słabo ogrzewają
daną powierzchnię Ziemi. W południe Słońce najmocniej ogrzewa Ziemię. Wówczas
jest najcieplej. Wieczorem robi się chłodniej, gdyż przed zachodem Słońca
promienie słoneczne znów słabiej ogrzewają Ziemię. Największe różnice nagrzania
danej powierzchni Ziemi w ciągu doby zdarzają się wówczas, kiedy niebo jest
bezchmurne. W dzień jest wtedy dużo cieplej niż w nocy. Gdy Słońce
zajdzie, powierzchnia Ziemi nie jest już ogrzewana, a ciepło zgromadzone
w ciągu dnia „ucieka”, gdyż nie ma chmur, które zatrzymałyby je blisko
powierzchni Ziemi.
Interesujące
Kwiaty słonecznika
są ozdobą ogrodów.
Łacińska nazwa
słonecznika –
Helianthus (czytaj:
heljantus) – oznacza
„słoneczny kwiat”.
Kwiaty słoneczników
podczas dnia zawsze
zwracają się do słońca.
Ważne!
▶ Słońce w ciągu dnia pozornie wędruje nad widnokręgiem.
▶ Rano Słońce pojawia się nad linią widnokręgu i do południa „wznosi się”
coraz wyżej.
▶ Podczas południa słonecznego Słońce jest najwyżej nad widnokręgiem
– jest to moment jego górowania.
▶ Po południu Słońce „się obniża” aż do zachodu i „chowa się” za widnokręgiem.
▶ W ciągu dnia zmienia się długość i kierunek cienia rzucanego przez
przedmioty. Rano i wieczorem, kiedy Słońce znajduje się najniżej, cień
jest najdłuższy. Najkrótszy cień przedmioty rzucają w południe słoneczne.
Pojęcia
● wschód Słońca
● górowanie Słońca
● zachód Słońca
Sprawdź, czy potrafisz
1. Jak Słońce „wędruje” nad widnokręgiem w ciągu dnia
2. Kiedy w ciągu dnia przedmioty rzucają najdłuższy cień, a kiedy – najkrótszy
3. Kiedy w ciągu doby jest najcieplej i dlaczego

56
12
Różne wysokości Słońca
w południe
W ciągu roku zmienia się ,,wędrówka” Słońca nad
widnokręgiem. Latem jego pozorna droga po niebie jest
znacznie dłuższa niż zimą. Inne są również miejsca na
widnokręgu, w których wschodzi i zachodzi Słońce.
Jak zmienia si „wdrówka” Soca w rónych
porach roku
Kalendarzowa jesień zaczyna się 23 września. Ten dzień nazywa się równonocą
jesienną. Długość dnia jest równa długości nocy. Jesienią każdy
kolejny dzień staje się coraz krótszy, a noc coraz dłuższa. Słońce ,,wędruje”
Pozorna wędrówka Słońca w dniach rozpoczynających pory roku
W poszczególnych porach roku zmienia się wysokość Słońca nad widnokręgiem w południe oraz stopień
ogrzania powierzchni Ziemi.
23 września
22 grudnia
E
E
N
S
N
S
W
równonoc jesienna
Słońce wschodzi na wschodzie i zachodzi
na zachodzie.
W
przesilenie zimowe
Słońce wschodzi na południowym wschodzie
i zachodzi na południowym zachodzie.

57
coraz niżej nad widnokręgiem. Krócej i słabiej ogrzewa powierzchnię Ziemi
(patrz: infografika „Pozorna wędrówka Słońca w dniach rozpoczynających
pory roku”, s. 56–57).
Pierwszy dzień zimy przypada 22 grudnia, mówimy wówczas o przesileniu
zimowym. Jest to najkrótszy dzień w roku. Słońce „zakreśla” najmniejszy
łuk na niebie w ciągu doby, a więc krótko i słabo ogrzewa Ziemię.
Począwszy od tego dnia Słońce ,,wędruje” po niebie coraz dłużej, a dni się
wydłużają. Pierwszym dniem wiosny jest 21 marca. Ponownie następuje
zrównanie dnia z nocą, zwane w tym wypadku równonocą wiosenną.
W następnych dniach Słońce „zakreśla” coraz dłuższy łuk na niebie, wschodzi
wcześniej i później zachodzi, dni są coraz dłuższe, a noce – coraz krótsze.
Słońce dłużej i mocniej ogrzewa powierzchnię Ziemi.
Natomiast 22 czerwca to pierwszy dzień lata. To najdłuższy dzień w roku,
w którym mamy do czynienia z przesileniem letnim. Tego dnia Słońce
„zakreśla” największy łuk na niebie. Najdłużej w ciągu roku oświetla
i ogrzewa Ziemię. Przez całe lato dni są dłuższe od nocy, chociaż
po 22 czerwca długość dni powoli się zmniejsza, a noce stają się coraz dłuższe.
21 marca
22 czerwca
E
E
N
W
S
N
W
S
równonoc wiosenna
przesilenie letnie
Słońce wschodzi na wschodzie i zachodzi
Słońce wschodzi na północnym wschodzie
na zachodzie.
i zachodzi na północnym zachodzie.

58 Odkrywamy przyrodę w swoim otoczeniu
Zbadaj, zaobserwuj!
Jak zmienia się w ciągu roku długość cienia i wysokość Słońca
w południe słoneczne
Na poprzedniej lekcji za pomocą gnomonu wyznaczaliśmy długość cienia w poszczególnych
porach dnia. Teraz nasz astronomiczny przyrząd pozwoli ci określić długość cienia
w południe słoneczne w początkach pór roku.
1. Co należy zrobić
● Wykorzystaj gnomon wykonany
na poprzedniej lekcji.
● Pomiary wykonuj
w następujących terminach:
21 marca, 22 czerwca,
23 września i 22 grudnia.
● O godzinie 12.00 w południe
w poszczególnych dniach:
– określ długość cienia
rzucanego przez gnomon;
– zaobserwuj, jak wysoko jest
Słońce w tym momencie.
● Zapisz wynik każdego pomiaru.
● Porównaj te wyniki ze sobą.
● Przeprowadź obserwacje
i wyciągnij wnioski. Porównaj
swoje wyniki z podanymi.
2. Co zaobserwujesz
● Najkrótszy cień rzucany przez
gnomon w południe jest
w dniu 22 czerwca, czyli podczas
przesilenia letniego, a najdłuższy
– 22 grudnia, czyli podczas
przesilenia zimowego.
● Największa wysokość Słońca
w południe przypada na dzień
22 czerwca, a najmniejsza
– na 22 grudnia.
lato
- 22 czerwca
● Podczas równonocy wiosennej
cień w południe słoneczne ma
dokładnie taką samą długość jak
podczas równonocy jesiennej,
i w tym czasie Słońce znajduje
się na tej samej wysokości.
3. Wniosek
● Wysokość położenia Słońca
w południe słoneczne zmienia
się w ciągu roku – ma to wpływ
na długość cienia.
zima
- 22 grudnia
wschód
wschód
północ
gnomon
południe
północ
gnomon
południe
zachód
zachód

Różne wysokości Słońca w południe
59
Którego dnia w roku w poudnie soneczne cie
jest najduszy
Wiesz już, że w ciągu dnia zmienia się długość cienia rzucanego przez przedmioty.
Wiesz również, jak zmienia się wysokość Słońca w ciągu dnia. W dniach równonocy
wiosennej i jesiennej cień gnomonu ma tę samą długość. W pierwszy dzień
zimy Słońce ,,wędruje” po niebie najniżej w ciągu roku, w czasie górowania Słońca
zatem cień gnomonu jest najdłuższy. Zaobserwuj w dniu przesilenia zimowego,
w jaki sposób promienie słoneczne zaglądają do twoich okien. Nawet w południe
Słońce jest bardzo nisko nad Ziemią.
Dlaczego latem jest najcieplej
Latem Słońce ,,wędruje” wysoko nad widnokręgiem. Zauważ, że 22 czerwca
cień rzucany przez gnomon w południe słoneczne jest najkrótszy. Jeśli cień
jest krótki, to wysokość Słońca na niebie jest w południe słoneczne duża.
Ta sama wiązka promieni słonecznych oświetla i ogrzewa latem znacznie
mniejszą powierzchnię Ziemi niż zimą. Dlatego latem jest najcieplej
w ciągu roku.
Ważne!
▶ W ciągu roku zmieniają się miejsca wschodu i zachodu Słońca na linii
widnokręgu.
▶ W poszczególnych porach roku zmienia się również wysokość Słońca
w południe słoneczne.
▶ Położenie Słońca jest najwyższe latem, a najniższe – zimą. Dlatego w lecie
jest najcieplej, a zimą najchłodniej.
▶ Latem są najdłuższe dni, a zimą – najdłuższe noce.
Interesujące
W Laponii, na północy
Europy, od listopada
do lutego panuje cały
czas noc, jest ciemno
przez całą dobę.
Słońce nie „wznosi się”
nad widnokrąg. Jest to
noc polarna. W czasie
nocy polarnej można
obserwować zjawisko
zwane zorzą polarną.
Pojęcia
● równonoc
jesienna
● przesilenie
zimowe
● równonoc
wiosenna
● przesilenie
letnie
Sprawdź, czy potrafisz
1. Który dzień w ciągu roku jest najdłuższy, a który – najkrótszy
2. Gdzie na widnokręgu wschodzi i zachodzi Słońce w różnych porach roku
3. Kiedy wysokość Słońca nad widnokręgiem jest największa, a kiedy najmniejsza
4. Dlaczego latem jest najcieplej, a zimą najchłodniej

68
Podsumowanie działu II
Słowniczek
Poznawanie przyrody pozwala odkrywać jej bogactwo i różnorodność.
● Lornetka –
przyrząd, który
przybliża obiekty
znajdujące się
w pewnej odległości
od patrzącej osoby.
● Lupa – przyrząd,
który pozwala
oglądać niewielkie
organizmy
lub szczegóły
ich budowy
zewnętrznej
w powiększeniu.
poszukiwanie
wiedzy
przyrodniczej
lekcje przyrody
w szkole
i w terenie
SPOSOBY
POZNAWANIA
PRZYRODY
samodzielne
doświadczenia
własne
obserwacje
przyrodnicze
● Mikroskop –
przyrząd, który
umożliwia
oglądanie w dużym
powiększeniu
organizmów
niewidocznych
gołym okiem wraz
ze szczegółami ich
budowy.
Korzystanie z różnych źródeł informacji oraz przyrządów i pomocy
ułatwia poznawanie przyrody.
Obserwacje
organizmów i zjawisk
● mikroskop
● lupa
● lornetka
POMOCE PRZYRODNIKA
Rozpoznawanie
organizmów
● atlas przyrodniczy
● przewodnik przyrodniczy
● klucz do oznaczania
● organizmów
● film przyrodniczy
● kompas
● mapa
● plan
Orientacja
w terenie

69
Doświadczenie jest sposobem badania przyrody w warunkach jak
najbardziej zbliżonych do naturalnych.
● PYTANIE BADAWCZE
Czego się chcesz dowiedzieć eć
● MATERIAŁY
Co trzeba przygotować
● WYKONANIE DOŚWIADCZENIA
Co należy zrobić
● WYNIKI OBSERWACJI
Co można zaobserwować
● WNIOSKI
Czego się można dowiedzieć eć
W ciągu dnia można obserwować pozorną wędrówkę Słońca nad widnokręgiem.
Wraz ze zmianą położenia Słońca na niebie zmienia się długość
cienia rzucanego przez przedmioty.
południe słoneczne
● Obserwacja –
sposób poznawania
przyrody
i zachodzących
w niej zjawisk, który
polega na uważnym
przyglądaniu się
wszystkiemu wokół.
● Doświadczenie –
metoda badania
organizmów oraz
zjawisk zachodzących
w przyrodzie
w zaplanowany
sposób, w określonych
warunkach,
zbliżonych do
naturalnych.
wschód
Słońca
widnokrąg
cień wieczorem
cień rano
cień w południe
zachód
Słońca
● Widnokrąg – obszar
rozciągający się
w zasięgu wzroku
obserwatora,
kształtem zbliżony
do koła.
● Główne kierunki
geograficzne –
wskazują cztery
strony świata:
północ, południe,
wschód i zachód.

70 Odkrywamy przyrodę w swoim otoczeniu
● Pośrednie kierunki
geograficzne –
wskazują kierunki
między kierunkami
głównymi. Są to:
północny wschód,
południowy wschód,
północny zachód,
południowy zachód.
● Kompas – przyrząd,
który służy do
wyznaczania
kierunków
geograficznych.
Igła magnetyczna
kompasu zawsze
wskazuje kierunek
północny.
W ciągu roku zmieniają się długości dni i nocy oraz miejsca wschodu
i zachodu Słońca na linii widnokręgu.
Pora roku
Data
początku
Nazwa
Miejsce wschodu
i zachodu Słońca
Jesień 23 września równonoc jesienna wschód – E
zachód – W
Zima 22 grudnia przesilenie zimowe wschód – SE
zachód – SW
Wiosna 21 marca równonoc wiosenna wschód – E
zachód – W
Lato 22 czerwca przesilenie letnie wschód – NE
zachód – NW
W poszczególnych porach roku zmienia się wysokość Słońca nad
widnokręgiem. W południe Słońce najmocniej ogrzewa Ziemię.
Długość
dnia i nocy
dzień – 12 godzin
noc – 12 godzin
najkrótszy dzień
i najdłuższa noc
dzień – 12 godzin
noc – 12 godzin
najdłuższy dzień
i najkrótsza noc
● Górowanie Słońca
– moment podczas
pozornej wędrówki
Słońca na niebie,
w którym osiąga
ono najwyższą
wysokość nad
widnokręgiem.
N
linia widnokręgu
E
lato
W
wiosna
i jesień
S
zima

71
Polecenia do działu
1. Wyjaśnij, kiedy i w jaki sposób trzy zaznaczone na ilustracji przedmioty
mogą być wykorzystane przez ucznia, który interesuje się przyrodą.
Pomoce przyrodnika
2. Przeanalizuj rysunek i określ kierunek, który wyznacza cień drzewa.
południe
słoneczne

72
Odkrywamy przyrodę w swoim otoczeniu
3. Na schemacie podano podstawowe cechy pozornej wędrówki Słońca
nad widnokręgiem. Wyjaśnij znaczenie, jakie ma każda z tych cech dla
przyrody i dziennej aktywności ludzi.
W południe
Słońce jest najwyżej
na niebie.
O wschodzie Słońce
ukazuje się nad
widnokręgiem.
Słońce zachodzi, tarcza
słoneczna „chowa się”
za linią widnokręgu.
4. Ewa i Zosia prowadziły obserwacje rocznej pozornej wędrówki Słońca.
Rozpoznaj, które dni roku są opisywane przez poniższe zdania.
A. W tych dniach Słońce pojawia się na wschodzie, a znika
na zachodzie linii widnokręgu.
B. W południe słoneczne wysokość Słońca jest najwyższa
w ciągu roku.
C. Dzień jest najkrótszy, a noc najdłuższa w ciągu roku.
D. W południe słoneczne wysokość Słońca jest najniższa
w ciągu roku.
E. Noc jest najkrótsza, a dzień najdłuższy w ciągu roku.
F. W tych dniach dzień i noc trwają po 12 godzin.

Polecenia do działu
73
5. Na podstawie ilustracji przedstawiających przebieg i wynik pewnego
doświadczenia przeprowadzonego przez ucznia odpowiedz na poniższe
pytania.
A. Jakie pytanie badawcze
postawił uczeń, czyli czego
chciał się dowiedzieć,
podczas tego doświadczenia
B. Dlaczego w swoim
doświadczeniu wykorzystał
dwie rośliny
C. W jakim celu zapewnił
im inne warunki podczas
doświadczenia
D. Jaki wniosek mógł
sformułować uczeń
po zakończeniu doświadczenia
6. Na zdjęciach zostały przedstawione hodowane przez
ludzi w domach zwierzęta i rośliny.
A. Wyjaśnij, w jaki sposób należy
się opiekować na co dzień jednym
z przedstawionych zwierząt.
B. Określ, jakie są
potrzeby życiowe jednej
z przedstawionych roślin.

154
ŹRÓDŁA ILUSTRACJI
I FOTOGRAFII
Okładka: (ryba) Tischenko Irina/Shutterstock.com, (ametyst) S. Stachnik, (gałązka dębu), Nanka (Kucherenko
Olena)/Shutterstock.com, (papuga) Sigapo/Shutterstock.com, (kot) ingret/Shutterstock.com,
(roślina doniczkowa) Tamara Kulikova/Shutterstock.com, (lornetka) Tatiana Popova/Shutterstock.com,
(królik) Reddogs/Shutterstock.com
Spis treści: s. 3 (chomik) Eric Isselée/Shutterstock.com, (lornetka) LitDenis/Shutterstock.com, (kolorowa
kreda) holbox/Shutterstock.com, (kostka lodu) Aaron Amat/Shutterstock.com, (liście) Pavelis/
Shutterstock.com; s. 4 (liście winorośli) andersphoto/Shutterstock.com
Strona działowa: s. 6 (szkoła) Sylvie Bouchard/Shutterstock.com, (dzieci) Thomas MPerkins/Shutterstock.com,
(krzew) grafikfoto/Shutterstock.com, (drzewa) aleks.k/Shutterstock.com
Tekst główny: s. 8 (trop dinozaura) S. Stachnik, (chłopiec z roślinami) Catalin Petolea/Shutterstock.com;
s. 9 (Morskie Oko) waniuszka/Shutterstock.com, (świstak) Eric Isselée/Shutterstock.com, (szarotka)
Oksana Vasilenko/Shutterstock.com, (borowik) Dainis Derics/Shutterstock.com, (paciorkowiec) Science
Photo Library RM/EYE OF SCIENCE/Diomedia, (trawa) Stéphane Bidouze/Shutterstock.com;
s. 10 (miasto) leungchopan/Shutterstock.com; s. 11 (dziewczynka) Photosindiacom, LLC/Shutterstock.
com, (ryba) Vilmos Varga/Shutterstock.com, (zachód Słońca) Vibrant Image Studio/Shutterstock.
com, (ciasto i zboże) Zadorozhnyi Viktor/Shutterstock.com, (magnes) uchschen/Shutterstock.com;
s. 12 (dziecko przy szybie) Petrenko Andriy/Shutterstock.com; s. 13 (dziewczynka) Darja Vorontsova/
Shutterstock.com, (chłopiec) Yuri Arcurs/Shutterstock.com; s. 14 (chłopak z komórką) goldenangel/
Shutterstock.com, (dziewczyna ze słuchawkami) oksix/Shutterstock.com, (chłopiec i owoce) Anelina/Shutterstock.com;
s. 15 (zamyślona dziewczynka) lanych/Shutterstock.com, (zabawa) MANDY
GODBEHEAR/Shutterstock.com, (dziewczynka i chłopiec) Phase4Photography/Shutterstock.com;
s. 16 (dziewczynka na rolkach) Kiselev Andrey Valerevich/Shutterstock.com, (sok w butelce) Evgeny
Karandaev/Shutterstock.com, (jabłko) Valentina R./Shutterstock.com, (kanapka) Christopher Elwell/Shutterstock.com,
(cola) digieye/Shutterstock.com, (lizaki) Elnur/Shutterstock.com, (chipsy) Africa Studio/Shutterstock.com,
(batonik) Chris leachman/Shutterstock.com; s. 17 (chłopiec grający w piłkę) Kruglov_Orda/
Shutterstock.com; s. 18 (śpiąca dziewczynka) A. Gosik; s. 19 (śpiący chłopiec) Gemenacom/Shutterstock.com;
s. 20 (uczniowie) SergiyN/Shutterstock.com; s.21 (termometr) Galushko Sergey/Shutterstock.com,
(dziewczynka cisza) Pavzyuk Svitlana/Shutterstock.com, (chłopiec w ławce) TRINACRIA
PHOTO/Shutterstock.com, (żarówka) Zoran Vukmanov Simokov/Shutterstock.com, (książki) urfin/
Shutterstock.com, (dziewczynka odrabiająca lekcje) P. Ratajski/Overline/WSiP, (lampka) cosma/
Shutterstock.com; s. 22 (lenistwo) Catalin Petolea/Shutterstock.com; s. 23 (dziewczynka) marco
mayer/Shutterstock.com; s. 24 (pobudka) matka_Wariatka/Shutterstock.com; s.25 (plan dnia – 9
zdjęć) P. Ratajski/Overline/WSiP; s. 26 (dziewczynka z komputerem) SergiyN/Shutterstock.com,

155
(czytanie książek) Dmitriy Shironosov/Shutterstock.com, (jazda konna) ATurner/Shutterstock.com, (zabawa
w grupie) Sergej Khakimullin/Shutterstock.com, (flet) camilla$$/Shutterstock.com; s. 27 (kalendarz)
Ilin Sergey/Shutterstock.com; s. 28 (listki) Pavelis/Shutterstock.com, (chmury i morze) kwest/
Shutterstock.com, (kamienie) Givaga/Shutterstock.com, (czajka) Geanina Bechea/Shutterstock.com, (motyl)
Tischenko Irina/Shutterstock.com, (trawa) Stéphane Bidouze/Shutterstock.com, (żaba) xpixel/Shutterstock.
com; s. 29 (chłopiec czytający) Catalin Petolea/Shutterstock.com, (dziewczynka) Galushko Sergey/Shutterstock.com,
(sok) EvgenyKarandaev/Shutterstock.com, (kanapka) Madlen/ Shutterstock.com, (dziewczynka
z hulajnogą) P. Ratajski/Overline/WSiP, (śpiący chłopiec) Giuseppe_R/Shutterstock.com; s. 30 (książki) Fotoline
/Shutterstock.com, (zegar) Galushko Sergey/Shutterstock.com; s. 31 (kozica) Wolfgang Kruck/Shutterstock.
com, (krokus) LensTravel/Shutterstock.com, (bakterie) Dimarion/Shutterstock.com, (borowik) Mirek Kijewski/
Shutterstock.com, (smutny chłopiec) Yuri Arcurs/Shutterstock.com, (liście) Pavelis/Shutterstock.com, (gałązka
z liśćmi) tanatat/Shutterstock.com; s. 32 (kalendarz) Alexey Lysenko/Shutterstock.com, (gałązka z liśćmi)
tanatat/Shutterstock.com; s. 33 (gałązka z liśćmi) tanatat/Shutterstock.com, (liście winorośli) andersphoto/
Shutterstock.com, (dziewczynka przy biurku) A. Gosik
Strona działowa: s. 34 (dziecko na łące z siatką na motyle) Jim Smithson/Corbis/Foto-Channels, (motyle)
grafvision/Shutterstock.com, (gerbery) S. Stachnik
Tekst główny: s. 36 (palniki gazowe) Roman Sigaev/Shutterstock.com, (chłopiec wąchający kwiaty)
eleana/Shutterstock.com, s. 37 (ogród botaniczny ze szklarnią) LiliGraphie/Shutterstock.com,
(liście palmowe) cumulus_humilis/Shutterstock.com, (kwiaty fioletowe) Aprilphoto/Shutterstock.
com, (niebo) Serg64/Shutterstock.com; s. 38 (zasysacz) S. Stachnik, (kompas) Provasilich/Shutterstock.com,
(aparat fotograficzny) taelove7/Shutterstock.com, (taśma miernicza) Seregam/Shutterstock.com,
(mikroskop) OlegDoroshin/Shutterstock.com, (lornetka) Ragnarock/Shutterstock.com
(lupa) Fotocrisis/Shutterstock.com; s. 39 (luneta) Kayros Studio „Be Happy!”/Shutterstock.com,
(dziewczynka z lupą) Vadim Ponomarenko/Shutterstock.com; s. 40 (4 pory roku – 4 drzewa) Smit/
Shutterstock.com; s. 41 (sójka) S. Stachnik, (dzieci) Dmitriy Shironosov/Shutterstock.com, (łozówka) Vishnevskiy
Vasily/Shutterstock.com, (trawa) zhu difeng/Shutterstock.com, (niebo) irin-k/Shutterstock.
com, (biedronka) Alex Staroseltsev/Shutterstock.com, (biedronka 2) irin-k/Shutterstock.com, (pojemnik
do obserwacji owadów) S. Stachnik; s. 42 (dąb) mimo/Shutterstock.com, (kora dębu) Zyankarlo/
Shutterstock.com, (liść dębu) Iurii Konoval/Shutterstock.com; s. 43 Stare kartki do zielnika) Valentin
Agapov/Shutterstock.com, (zasuszona stokrotka) S. Stachnik; s. 44 (mysz w labiryncie) sextoacto/Shutterstock.com;
(dziewczynka z nauczycielką przy mikroskopie) Noam Armonn/Shutterstock.com; s. 45 (kalendarz)
Benjamin Albiach Galan/Shutterstock.com, (konewka) Lana Langlois/Shutterstock.com, (gerbery) S. Stachnik;
s. 46 (rzeżucha, fasola) S. Stachnik; s. 47 (dzieci) Gladskikh Tatiana/Shutterstock.com, (dłonie z sadzonką)
Kelly Richardson/Shutterstock.com; s. 48 (mewy) Gravicapa/Shutterstock.com, (wyspa na morzu) Emi
Cristea/Shutterstock.com, (latarnia morska) ckchiu/Shutterstock.com, (morze ) iofoto/Shutterstock.
com, (delfin) Natali Glado/Shutterstock.com, (dzieci) W. Chełchowski; s. 49 (róża wiatrów) Mark Yuill/
Shutterstock.com, (kompas) Provasilich/Shutterstock.com, (mapa) antipathique/Shutterstock.com;
s. 50 (drzewo) Hofhauser/Shutterstock.com, (przekrój pnia) Rickshu/Shutterstock.com, (głazy) vaklav/
Shutterstock.com, (mrowisko) shalex84/Shutterstock.com, (chłopiec) G. Bryk/WSIP, (niebo) irin-k/
Shutterstock.com,(gnomon) Iwona Grodzka/Shutterstock.com (piasek) Hydromet/Shutterstock.com;
s. 51 (gwiazdozbiór) Markus Gann/Shutterstock.com, (anteny satelitarne) GraA§a Victoria/Shutterstock.com;
s. 52 (Kopernik) laurent dambies/Shutterstock.com, (wschód Słońca) Vibrant Image Studio/
Shutterstock.com, (ziemia z lotu ptaka) Roland Zihlmann/Shutterstock.com; s. 53 (zegary słoneczne)

156
Rafa Irusta/Shutterstock.com, (zachód słońca) fotohunter/Shutterstock.com, (wiatrak) Aerial Archives/
Alamy/BE&W; s. 54 (drzewo) nopporn0510/Shutterstock.com, (ołówek) S. Stachnik; s. 55 (słoneczniki)
Tischenko Irina/Shutterstock.com, (pole słoneczników) Pakhnyushcha/Shutterstock.com; s. 56 (Ziemia
i Słońce) Valerie Potapova/Shutterstock.com, (drzewo) nopporn0510/Shutterstock.com, (niebo) irin-k/
Shutterstock.com; s. 57 (drzewo) nopporn0510/Shutterstock.com, (niebo) irin-k/Shutterstock.com;
s. 58 (kredka) S. Stachnik; s. 59 (zorza) iPics/Shutterstock.com; s. 60 (aloes) HomeArt/Shutterstock.com,
(begonia) Amma Cat/Shutterstock.com; s. 61 (grubosz) Mariia Sats/Shutterstock.com,
(kaktus) Alekcey/Shutterstock.com, (dracena) Andrei Marincas/Shutterstock.com, (oliwka) Anteromite/Shutterstock.com,
(juka) Steshkin Yevgeniy/Shutterstock.com, (maranta) Ruslan Kudrin/
Shutterstock.com, (fiołek) Natalya Bidyukova/Shutterstock.com, (paprotka) Florin C/Shutterstock.
com, (skrzydłokwiat) blackpixel/Shutterstock.com, (bluszcz) Kateryna Larina/Shutterstock.com,
(poinsecja) Jessmine/Shutterstock.com, (podłoga) Antoha713/Shutterstock.com, (podłoga 2) Phase4Photography/Shutterstock.com,
(etapy przesadzania kwiatów) E. Brykowska; s. 62 (pelargonia)
S. Stachnik, (pierwiosnka) Sergiy Bykhunenko/Shutterstock, (konewka) Dinga/Shutterstock.
com, (doniczki) Juan Nel/Shutterstock.com, (spryskiwacz) Volha Ahranovich/Shutterstock.com,
(nawóz w płynie) Marek R. Swadzba/shutterstock.com, (nawóz sypki) marekuliasz/shutterstock.
com, (rękawiczki ochronne) Danny Smythe/Shutterstock.com, (łopatka) keerati/Shutterstock.
com, (ziemia) Bragin Alexey/Shutterstock.com, (drenaż) Ugorenkov Aleksandr/Shutterstock.com;
s. 63 (figowiec) Tamara Kulikova/Shutterstock.com, (kroton) Josep M Penalver Rufas/Shutterstock.com,
(dieffenbachia) homydesign/Shutterstock.com; s. 64 (jamnik) WilleeCole/Shutterstock.
com, (kanarek, nimfa, świnka morska, żółw) Eric Isselée/Shutterstock.com, (szynszyla) Sergey
Goruppa/Shutterstock.com, (królik) Joshua Lewis/Shutterstock.com, (ryba welon) Tischenko
Irina/Shutterstock.com; s. 65 (koty) Utekhina Anna/Shutterstock.com, (jeż) ANP/Shutterstock.
com, (dziewczynka) Joel Calheiros/Shutterstock.com; s. 66 (napój) O.Bellini/Shutterstock.com,
(szerszeń) Kletr/Shutterstock.com, (mucha) Eric Isselée/Shutterstock.com, (mól) Dawid Zagorski/
Shutterstock.com, (osa) irin-k/Shutterstock.com, (pszczoła) Peter Waters/Shutterstock.com, (komar)
Henrik Larsson/Shutterstock.com, (prusak) Knorre/Shutterstock.com, (mrówki faraona)
Dreamframer/Shutterstock.com; s. 67 (mysz i ser) Emilia Stasiak/Shutterstock.com; s. 68 (liście)
Pavelis/Shutterstock.com, (dzieci z książką) MaszaS/Shutterstock.com, (dziecko z mikroskopem)
Blaj Gabriel/Shutterstock.com, (lekcja w szkole)Benis Arapovic/Shutterstock.com, (dziecko
z lornetką) OleGunnarUA/Shutterstock.com; s. 69 (dziewczyna i chłopak przy mikroskopie) Lisa
F. Young/Shutterstock.com, (drzewo) nopporn0510/Shutterstock.com, (niebo) irin-k/Shutterstock.com;
s. 70 (niebo) irin-k/Shutterstock.com; s. 71 (liście) Pavelis/Shutterstock.com, (gałązka z liśćmi) tanatat/
Shutterstock.com, (komputer) Dmitry Rukhlenko/Shutterstock.com, (lupa), Fotocrisis/Shutterstock.
com, (globus) Aleksandr Kurganov/Shutterstock.com, (mikroskop) OlegDoroshin/Shutterstock.com,
(książki ) Nata-Lia/Shutterstock.com, (lornetka) LitDenis/Shutterstock.com, (taśma miernicza) Seregam/Shutterstock.com,
(kompas) Provasilich/Shutterstock.com, (drzewo) psamtik/Shutterstock.com,
(niebo) irin-k/Shutterstock.com; s. 72 (gałązka z liśćmi) tanatat/Shutterstock.com, (wschód Słońca)
Vibrant Image Studio/Shutterstock.com, (zachód słońca) fotohunter/Shutterstock.com, (ziemia
z lotu ptaka) Roland Zihlmann/Shutterstock.com; s. 73 (gałązka z liśćmi) tanatat/Shutterstock.com,
(gerbery) S. Stachnik, (konewka) Lana Langlois/Shutterstock.com, (paprotka) Florin C/Shutterstock.
com, (pies z kotem) WilleeCole/Shutterstock.com, (kaktus) Alekcey/Shutterstock.com
Strona działowa: s. 74 (tęcza) Pichugin Dmitry/Shutterstock.com, (góry) Jiri Miklo/Shutterstock.com,
(dzieci z parasolem) Zurijeta/Shutterstock.com, (Słońce) jeka84/Shutterstock.com
Tekst główny: s. 76 (pranie) Mike Flippo/Shutterstock.com, (mgła nad jeziorem) Pavel Cheiko/Shutterstock.com;
s. 77 (strzykawki ) S. Stachnik, (czajnik) Rick Lord/Shutterstock.com, (śnieg) Kotenko