Ο επανακτημένος χρόνος - Ανωτάτη Σχολή Καλών Τεχνών

aht.asfa.gr

Ο επανακτημένος χρόνος - Ανωτάτη Σχολή Καλών Τεχνών

ο επανακτημένος χρόνος

του Παναγιώτη Πούλου

ΙΣΧΥΡΙΖΟΜΑΣΤΕ ΣΥΝΗΘΩΣ ΟΤΙ Ο ΜΑΡΣΕΛ

ΠΡΟΥΣΤ συνέβαλε στην ανάδειξη της λειτουργίας

της αθέλητης μνήμης και στη λογοτεχνική

αποτύπωση της διάστασης του Χρόνου.

Όμως, ο ισχυρισμός αυτός καλλιεργεί, ί­

σως άθελά του, κάποια ασάφεια, προσφέροντας

σε σχολιαστές του έργου του την ευκαιρία

για μια σύγκριση της συμβολής του με

προσεγγίσεις που άπτονται άλλων γνωστικών

πεδίων, όπως η φιλοσοφία, η ψυχολογία, η

ανθρωπολογία ή ακόμη και η φυσική. Για να

προσδιορίσουμε καλύτερα τη στόχευση του

Προυστ, νομίζω ότι χρειάζεται να επαναδιατυπώσουμε τον προηγούμενο

ισχυρισμό και να αναρωτηθούμε πιο συγκεκριμένα: ποιους

ρόλους διαδραματίζουν η μνήμη και ο χρόνος στο μυθιστορηματικό

εγχείρημά του ή, ακόμη καλύτερα, τι διακυβεύεται στο Αναζητώντας

τον χαμένο χρόνο με την αναφορά στις κατηγορίες της Μνήμης

και του Χρόνου;

Η απάντηση στα ερωτήματα αυτά είναι απλή: οι ρόλοι τούς ο­

ποίους διαδραματίζουν —το διακύβευμα του μυθιστορήματος— είναι

άρρηκτα συνδεδεμένοι τόσο με την απτή και εξονυχιστική περιγραφή

όσο και με την κριτική θεώρηση των δυνάμεων της δημιουργικής

διαδικασίας. Με άλλα λόγια, η αναζήτηση του

χαμένου χρόνου στον Προυστ προϋποθέτει την έκθεση καθώς και


128 ΤΟ ΔΕΝΤΡΟ

την αξιολόγηση των συνθηκών της «απώλειας» και της «επανάκτησης»

του αντικειμένου — έργου τέχνης, και, συνακόλουθα, της

«απώλειας» και της «επανάκτησης» της έννοιας της τέχνης.

Με την ανάδυση του φαινομένου της αθέλητης μνήμης, στην

αρχή του μυθιστορήματος, ο Αφηγητής μάς προτείνει (Από τη μεριά

τον Σονάν, Ι, σσ. 50-166) μια στοιχειολογία της αναζήτησης

του χαμένου χρόνου. Μπορούμε έτσι να παρατηρήσουμε ότι, από

μιαν ορισμένη άποψη, η ανάκτηση του παρελθόντος έχει κιόλας ε­

πιτελεστεί εδώ, ότι ο χρόνος έχει ήδη κατά κάποιον τρόπο ξανακερδηθεί:

και αυτό γιατί οι ανησυχίες και οι φαντασιώσεις του, οι

πάσης φύσεως προβολές και τα σκιρτήματα του ψυχισμού του, οι

αντιστοιχίες τις οποίες εγκαθιδρύει ανάμεσα σε τμήματα του (φυσικού,

κοινωνικού και αισθητικού) περιβάλλοντος του και τμήματα

του ψυχισμού του, όπως και η περιγραφή του αντικειμένου της

καλλιτεχνικής βούλησης και της απώλειάς του με την αίσθηση

του κενού την οποία προκαλεί (σ. 155) δεν συγκροτούν απλώς την

«πρώτη ύλη» του χαμένου χρόνου, αλλά και τον τρόπο με τον ο­

ποίο το μυαλό του νεαρού καλλιτέχνη αναπαριστά τις ίδιες του τις

δραστηριότητες. Είναι φανερό ότι τα προηγούμενα στοιχεία δεν

συγκροτούν απλούς «συνειρμούς ιδεών», όπως τους αποκαλούσαν

οι πρώτοι αναγνώστες του Προυστ, αλλά ένα πιο σφαιρικό φαινόμενο,

καθώς ο τρόπος με τον οποίο ο νους φαντασιώνει τις ίδιες

του τις δραστηριότητες πρόκειται να παίξει καθοριστικό ρόλο στη

συγκρότηση και λειτουργία του ψυχισμού του επίδοξου συγγραφέα.

Το κριτήριο για το έργο

ΟΜΩΣ, Η ΣΤΟΙΧΕΙΟΛΟΓΙΑ ΑΥΤΗ, που σύμφωνα με τα λεγόμενα του

συγγραφέα στόχο έχει να μετατραπεί σε μια συνδυαστική ανάλυση,

όπου τα διαφορετικά στοιχεία, τα οποία άπτονται της τέχνης,

της σκέψης, της μνήμης, της φύσης, της Ιστορίας, της κοινωνίας,

του έρωτα, της σεξουαλικότητας, του θανάτου, των συναισθημάτων,

της αυτογνωσίας, ανακατανέμονται διαρκώς παράγοντας

τα πιο ποικίλα αποτελέσματα, εγκαινιάζει στην πραγματικότητα

μια δυναμική αναζήτηση που δεν αποκλείεται να αστοχήσει, να ξεστρατίσει

ή να διαψευστεί. Κι αν εύλογα γεννιέται στο μυαλό του


ΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ ΠΟΥΛΟΣ: Ο επανακτημένος χρόνος 129

αναγνώστη το ερώτημα «πού διαπιστώνουμε στην προκειμένη περίπτωση

την ύπαρξη τέχνης;», εξίσου εύλογα γεννιέται από την

πλευρά του συγγραφέα η ανάγκη η αναζήτηση αυτή να ελεγχθεί

σε βάθος χρόνου.

Η ανάγκη για «επαλήθευση» σε μια περιοχή όπως είναι αυτή

της τέχνης δεν είναι λιγότερο απαιτητική απ' ό,τι σε μια άλλη περιοχή,

στην περιοχή της επιστήμης. Απλώς η μεθόδευση είναι διαφορετική,

καθώς εμπλέκονται διαφορετικές παράμετροι: η τέχνη

συνδέεται πιο ενδόμυχα με την εμπιστοσύνη που της δείχνουμε, η

δημιουργική διαδικασία είναι περισσότερο συνδεδεμένη με τις διαστάσεις

της Ιστορίας και της αυτογνωσίας. Τα ζητήματα της αξίας

και του ύφους τίθενται διαφορετικά απ' ό,τι στην επιστήμη.

Ο έλεγχος σε βάθος χρόνου παραπέμπει στον Προυστ σε μια

σειρά ζητήματα, όπως οι σχέσεις της τέχνης του λόγου με τις υ­

πόλοιπες τέχνες (ήχος, χρώμα, κίνηση, όγκος, ρυθμός), η λεπτομερής

γνώση της τέχνης του παρελθόντος και η βαθιά έγνοια για

τα υφολογικά της διακυβεύματα (τις μόνιμες κατακτήσεις της και

την αναγκαιότητα των ρήξεων), η παράλληλη συγκρότηση της ο­

πτικής γωνίας του δημιουργού και της οπτικής γωνίας του θεατή,

ακροατή ή αναγνώστη, η σχέση της τέχνης με την ηθική και την

πολιτική διάσταση — ζητήματα που συναντούν βέβαια την πλούσια

προβληματική της αισθητικής και της φιλοσοφίας της τέχνης,

αλλά απαιτούν, στο μυθιστορηματικό επίπεδο, την ανάπτυξη αυτοσχεδιασμών

και πειραματισμών οι οποίοι αναδεικνύουν την πολλαπλότητα

των κριτηρίων βάσει των οποίων αξιολογείται το έργο

τέχνης.

Η μονιμότητα της κτήσης

ΕΥΚΟΛΑ ΔΙΑΠΙΣΤΩΝΟΥΜΕ ΛΟΙΠΟΝ ΟΤΙ όσο επεκτείνονται και πολλαπλασιάζονται

ποικιλοτρόπως οι αυτοσχεδιασμοί και οι πειραματισμοί

της συγγραφικής διαδικασίας, η συνδυαστική και κάπως

στατική αυτή μεθόδευση παραχωρεί σταδιακά τη θέση της σε μια

δυναμική διεργασία. Η εμπέδωση της διεργασίας αυτής με την

κατάκτηση των πολλαπλών χρήσεων της έννοιας της μνήμης και

του χρόνου οδηγεί σε πολλών λογιών «απώλειες» και πολλών λο-


130 ΤΟ ΔΕΝΤΡΟ

γιών «ανακτήσεις» του αντικειμένου — έργου τέχνης. Κι όσο διευρύνεται

το φάσμα των ενδιαφερόντων, τόσο περισσότερο αντικειμενο¬

ποιούνται τα συναισθήματα του Αφηγητή. Η σημασία του έργου

τέχνης ανεξαρτητοποιείται από τις άμεσες ψυχικές του καταστάσεις.

Έτσι, εκείνος παύει να καταγράφει απλώς το γεγονός της

απώλειας του αντικειμένου αποκτώντας επίγνωση του γεγονότος

ότι το έχει οικειοποιηθεί στο παρελθόν κατ' επανάληψη. Κατ'

αυτό τον τρόπο, η συσσώρευση των παρελθουσών εμπειριών ικανοποίησης

υπόκειται σε έναν διπλό μετασχηματισμό: εξωτερικό, με

την έναρξη παραγωγής του έργου και εσωτερικό, με τη διαμόρφωση

του προσωπικού του καλλιτεχνικού ύφους.

Κοντολογίς, η συσσώρευση αυτή ανατρέπει την ασταθή ισορροπία

ανάμεσα στις δυνάμεις της αδράνειας και τις δυνάμεις της δημιουργίας

προς όφελος των τελευταίων, προκαλώντας το αίσθημα

μιας μόνιμης ευαρέσκειας ή χαράς.

Μπορούμε λοιπόν να συμπεράνουμε ότι στην πραγματικότητα ο

ξανακερδισμένος (ή ανακτημένος) χρόνος δεν παραπέμπει σε κάτι

στατικό ή στιγμιαίο (σε μια μορφή αποκάλυψης ή σε μια σειρά α­

ποκαλύψεων σχετικών με την ουσία της τέχνης) αλλά σε μια δυναμική

διεργασία που συνεπάγεται, στο επίπεδο της συγγραφικής

εμπειρίας, την παραλλαγή στην επανάληψη και στο επίπεδο της

κριτικής θεώρησης, την ανάδειξη μιας πολλαπλότητας κριτηρίων

βάσει των οποίων ελέγχεται η μονιμότητα της «κτήσης» του αισθητικού

αντικειμένου, δηλαδή του έργου τέχνης. Και αυτός είναι

ο λόγος για τον οποίο η απόδοση του τίτλου της τελευταίας ενότητας

του έργου (δηλαδή του Le Temps retrouvé), με τη χρήση της

έκφρασης Ο επανακτημένος χρόνος, αποτυπώνει με μεγαλύτερη α­

κρίβεια το περιεχόμενο του μυθιστορηματικού εγχειρήματος του

Προυστ.

Ο Παναγιώτης Πούλος (Αθήνα, 1954) είναι συγγραφέας και μεταφραστής. Διδάσκει

Φιλοσοφία και Αισθητική στην Ανωτάτη Σχολή Καλών Τεχνών. Πρόσφατα επιμελήθηκε

την ανθολογία κειμένων Έννοιες της τέχνης τον 20ό αιώνα (ΑΣΚΤ, 2006).

More magazines by this user
Similar magazines