Leki przeciwpadaczkowe II generacji w leczeniu choroby afektywnej ...

PRACA POGLÑDOWA – REVIEW
STRESZCZENIE
Leczenie choroby afektywnej dwubiegunowej
wymaga stosowania takich leków, które
korzystnie wp∏ywajà zarówno na objawy maniakalne,
jak i depresyjne, jednoczeÊnie zapobiegajàc
nawrotom choroby. Celem pracy by∏a
analiza przydatnoÊci nowych leków przeciwpadaczkowych
w leczeniu choroby afektywnej
dwubiegunowej. Materia∏ i metoda: dokonano
przeglàdu piÊmiennictwa na temat zastosowania
nowych leków przeciwpadaczkowych
w chorobie afektywnej dwubiegunowej. Wyniki:
klasyczne leki normotymicze majà udowodnionà
skutecznoÊç, natomiast niekiedy sà przez
chorych êle tolerowane. Poszukiwania nowych
leków stosowanych w chorobie afektywnej
dwubiegunowej koncentrujà si´ na nowych
lekach przeciwpadaczkowych. Wi´kszoÊç doniesieƒ
powsta∏o, niestety, na podstawie badaƒ
otwartych z udzia∏em niehomogennych i nielicznych
grup chorych. Ma∏o jest klinicznych
badaƒ randomizowanych. Najwi´cej danych
o skutecznoÊci nowych leków przeciwpadaczkowych
w leczeniu choroby afektywnej dwubiegunowej
dotyczy lamotryginy. Sporo jest
te˝ danych o dzia∏aniu gabapentyny i okskarbazepiny.
Inne leki o potencjalnej skutecznoÊci
w leczeniu choroby afektywnej dwubiegunowej
to m. in. topiramat i lewetiracetam. Wnioski:
konieczne jest jednak prowadzenie obszernych
kontrolowanych badaƒ klinicznych.
S∏owa kluczowe: choroba afektywna dwubiegunowa, leczenie
normotymiczne, nowe leki przeciwpadaczkowe
SUMMARY
In the treatment of bipolar disorders drugs
which are efficacious against both manic and
depressive symptoms, as well as may prevent
the recurrence of affective episodes, are needed.
The aim: the papers prestent the current status
of the use of newer anticonvulsants in bipolar
disorders. Method: the review of current literature
in terms of the use of new anticonvulsants
in the treatemrnt of bipolar disorders. Results:
all classic mood stabilizers have been proved to
be efficacious in the treatment of bipolar disorders,
however some patients experience unacceptable
side-effects. One of the direction in search
for better drugs to be used in bipolar disorders
is to concentrate on anticonvulsant drugs of
new generation. Unfortunately, the good proportion
of available data on the efficacy and
tolerability of these new drugs, is based on open
clinical reports which include small number of
heterogenic patients or even on separated case
MAREK JAREMA
III Klinika Psychiatryczna Instytutu Psychiatrii i Neurologii w Warszawie
Leki przeciwpadaczkowe II
generacji w leczeniu choroby
afektywnej dwubiegunowej
New anticonvulsants in the treatment of bipolar
disorder
Leczenie farmakologiczne choroby afektywnej dwubiegunowej
(ChAD) ma na celu przede wszystkim usuwanie objawów manii,
usuwanie objawów depresji oraz zapobieganie zmianom fazy
i nawrotom objawów.
Od wielu lat wiadomo, ˝e najwi´kszym problemem jest zapobieganie
nawrotom manii czy depresji i zapobieganie wahaniom nastroju.
Chorzy na ChAD sà pod sta∏à presjà, gdy˝ bojà si´, ˝e nawet w czasie
dobrego samopoczucia (remisji, czy eutymii) mo˝e dojÊç do pogorszenia
ich stanu z przyczyn, które nie sà wyjaÊnione. Nawet Êcis∏e przestrzeganie
zaleceƒ lekarza i stosowanie leczenia profilaktycznego, zapobiegajàcego
nawrotom choroby, nie gwarantuje, niestety, utrzymania
remisji. Dlatego tak wa˝ne jest dà˝enie do zastosowania jak najbardziej
skutecznego leczenia, aby zminimalizowaç ryzyko nawrotu ChAD, a
tym samym uwolniç chorych od obaw, ˝e kolejna faza choroby znowu
wytràci ich z normalnego funkcjonowania.
Rozwiàzaniem tego problemu wydaje si´ stosowanie leków przeciwpadaczkowych.
Zarówno karbamazepina, jak i walproiniany sà szeroko
stosowane w leczeniu padaczki, a jednoczeÊnie sà najpopularniejszymi,
obok soli litu, lekami stabilizujàcymi nastrój. Logiczne wi´c jest,
˝e poszukiwania bardziej skutecznych leków profilaktycznych w ChAD,
zwróci∏y si´ w stron´ nowych, II generacji leków przeciwpadaczkowych
(IIGLPEpi).
Aby zrozumieç mo˝liwoÊci terapeutyczne jakie daje ta grupa leków,
nale˝y zaczàç od prób wyjaÊnienia mechanizmu ich dzia∏ania w
ChAD. Jakkolwiek nie jest to ∏atwe, mo˝na odnieÊç ich dzia∏ania do
3 modeli pod∏o˝a biologicznego ChAD: uk∏adowego, neurotransmiterów
oraz molekularnego [1]. Zak∏adajàc koncepcj´ rozniecania (kindling)
i uwra˝liwienia (sensitization) w ChAD mo˝na przyjàç, ˝e stres u
wra˝liwej osoby zmienia struktur´ i funkcj´ ró˝nych systemów w o.u.n.,
co z kolei uwra˝liwia jeszcze bardziej t´ osob´ na czynniki psychospo∏eczne
przyczyniajàc si´ do wyst´powania i nasilenia objawów
ChAD. Leki przeciwpadaczkowe sà, jak wiadomo, skuteczne w niwelowaniu
zjawiska kindlingu. Drugi mechanizm odnosi si´ bezpoÊrednio
do funkcji neuroprzekaêniczych w o.u.n. Sàdzi si´, ˝e ich wzajemne
oddzia∏ywanie (balans) w okreÊlonych regionach mózgu w ChAD jest
zaburzony, co przejawia si´ przede wszystkim w zmianach poziomu
serotoniny i dopaminy, a tak˝e noradrenaliny. Dzia∏aniem na te uk∏ady
neuroprzekaêników t∏umaczy si´ m.in. efekt przeciwdepresyjny le-

286 WIADOMOÂCI PSYCHIATRYCZNE (tom VII) Nr 4/2004
ków, a jednoczeÊnie ich zdolnoÊç do prowokowania zmiany fazy depresyjnej
na maniakalnà. Innym wa˝nym przekaênikiem jest GABA, a
w ChAD normalizacja poziomu GABA bywa obserwowana w leczeniu
zaburzeƒ nastroju. Niektóre leki przeciwpadaczkowe, powodujà wzrost
poziomu GABA, co okazuje si´ skuteczne w sensie stabilizacji nastroju.
Na poziomie molekularnym zmiany w ChAD dotyczà funkcji kana∏ów
jonowych – sodowego i wapniowego, które z kolei modyfikujà
uwalnianie katecholamin. Zmiany czynnoÊci kana∏ów jonowych prowadzà
do zmiany poziomów wewnàtrz- i zewnàtrzkomórkowych neurotransmiterów,
co obserwowane jest w zaburzeniach nastroju. Uwa˝a
si´, ˝e leki, które modyfikujà czynnoÊci kana∏ów sodowych i wapniowych
zmniejszajà uwalnianie katecholamin w manii, a tak˝e zapobiegajà
epizodom depresji stabilizujàc uwalnianie neurotransmiterów.
II GLPEpi dzia∏ajà wi´c na kilku poziomach. Ich mechanizm dzia∏ania
uj´ty jest w tabeli 1.
Tabela 1. Mechanizm dzia∏ania IILPEpi (wg White [1], zmodyfikowany)
Table 1. Mechanizm of action of second generation anticonvulsants (according
to White [1], with modifications)
Mechanizm
dzia∏ania
Blokada
kana∏u
sodowego
Blokada
kana∏u
wapniowego
Modulacja
receptorów.
GABA A
Wzrost
poziomu
GABA
Blokada
receptorów
AMPA
Hamowanie
anhydrazy
w´glanowej
reports. There is only limited number of large
randomized clinical trials on newer anticonvulsants
in bipolar patients. Relatively good proportion
of data regards lamotrygine. There are
also data available on the use of gabapentin or
oxcarbazepine. Limited information in terms of
the efficacy in bipolar disorders regards topiramate,
levetiracetam and others. Conclusion:
further large randomized clinical trials are needed..
Key words: bipolar disorders, mood stabilizera, new anticonvulsants
Lamotrygina ✓ ✓
Gabapentyna ? ✓ ✓
Topiramat ✓ ✓ ✓ ✓ ✓ ✓
Okskarbazepina
✓ ✓
Zonisamid ✓ ✓ ✓ ✓
Z mechanizmem dzia∏ania IILPEpi wià˝e si´ ich profil kliniczny.
Upraszczajàc problem mo˝na przyjàç, ˝e cz´Êç z nich ma dzia∏anie
g∏ównie sedujàce, a cz´Êç – aktywujàce [2]:
– leki o profilu sedujàcym (prawdopodobnie spowodowanym silnà
potencjalizacjà dzia∏ania GABA) powodujà uspokojenie, dzia∏ajà
antymaniakalnie i anksjolitycznie, ale powodujà tak˝e poczucie
znu˝enia i przybór wagi;
– leki o profilu aktywizujàcym (prawdopodobnie zwiàzanym z os∏abianiem
dzia∏ania kwasu glutaminowego) powodujà popraw´ w
zakresie energii, majà dzia∏anie przeciwdepresyjne, ale te˝ anksjogenne,
oraz powodujà utrat´ wagi;
– leki o profilu mieszanym (prawdopodobnie zwiàzanym z interakcjà
mi´dzy uk∏adem GABA a kwasem glutaminowym) majà dzia-
∏anie sedujàce oraz powodujà utrat´ wagi.
LAMOTRYGINA
SpoÊród IILPEpi lamotrygina ma najwi´cej dowodów na skutecznoÊç
w leczeniu ChAD. Lek ten okaza∏ si´ bardziej skuteczny w leczeniu
manii ni˝ gabapentyna lub placebo [3] oraz równie skuteczny jak
sole litu [4]. SkutecznoÊç lamotryginy w porównaniu z placebo odnosi
si´ tak˝e do depresji w ChAD [5]. Badano równie˝ skutecznoÊç lamotryginy
w leczeniu ChAD z szybkà zmianà faz (rapid-cycling) i stwierdzono,
˝e wi´kszy odsetek chorych leczonych lamotryginà ni˝
otrzymujàcych placebo pozostawa∏ w remisji przez 6 miesi´cy [6].
W du˝ym badaniu prospektywnym [7] oceniano okres, w którym chorzy
na ChAD otrzymujàcy lamotrygin´, lit lub placebo, nie wymagali

PRACA POGLÑDOWA M. Jarema – Leki przeciwpadaczkowe… 287
interwencji (czyli pozostawali w dobrym stanie). Okres ten
by∏ najd∏u˝szy u chorych leczonych lamotryginà, krótszy u
chorych otrzymujàcych lit i o ponad po∏ow´ krótszy u otrzymujàcych
placebo. Szczególnie skuteczna okaza∏a si´ lamotrygina
w wyd∏u˝aniu okresu bez potrzeby interwencji z powodu
objawów depresyjnych. Lamotrygina by∏a ogólnie
dobrze tolerowana.
Lamotrygina uwa˝ana jest za skuteczny lek stabilizujàcy,
szczególnie w odniesieniu do objawów depresyjnych w przebiegu
ChAD. Sà dowody na to, ˝e lek ten jest skuteczny zarówno
w leczeniu depresji, jak i w leczeniu podtrzymujàcym,
majàcym zapobiegaç nawrotowi objawów depresyjnych, jednoczeÊnie
nie majàc w∏aÊciwoÊci leku destabilizujàcego nastrój
[8]. Przyjmujàc za miar´ skutecznoÊci normotymicznej
leku okres, jaki up∏ywa do chwili, kiedy kolejna interwencja
farmakologiczna jest potrzebna (czyli gdy pojawiajà si´ objawy
wymagajàce zmiany lub dostosowania leczenia), monoterapia
lamotryginà znacznie ten okres wyd∏u˝a∏a – zarówno w
odniesieniu do nawrotów objawów manii czy depresji, jak
i epizodu mieszanego. Nie okaza∏a si´ natomiast skuteczna
w leczeniu ostrej manii, gdzie w porównaniu z lamotryginà,
lit okaza∏ si´ bardziej skuteczny w wyd∏u˝aniu okresu do wystàpienia
kolejnego epizodu manii [9].
Analizujàc skutecznoÊç lamotryginy w ChAD (postaç I i
II), na 9 otwartych badaƒ klinicznych, we wszystkich stwierdzono
dobrà skutecznoÊç leku. W niektórych badaniach skutecznoÊç
t´ wyra˝ano w odsetku chorych, u których stwierdzono
popraw´ (np. 43%, 65% lub 68%, a nawet 84%), albo
w postaci proporcji chorych z poprawà wobec ogó∏u leczonych
(np. 4/7, 4/6 – remisja i 16/22 – poprawa, 8/16) [10]. Podobnie
zadowalajàcà skutecznoÊç stwierdzono w randomizowanych
badaniach klinicznych. W jednym z badaƒ
stwierdzono, ˝e czas jaki up∏ynà∏ do kolejnej interwencji farmakologicznej
u chorych leczonych lamotryginà by∏ najd∏u˝szy:
200 dni, wobec 93 dni przy stosowaniu placebo i 170 dni
przy leczeniu litem (Bowden i wsp., cyt wg. [10]). Autorzy
konkludujà, ˝e otwarte i randomizowane badania z zastosowaniem
lamotryginy potwierdzajà jej skutecznoÊç w leczeniu
depresji i zapobieganiu nawrotom depresji w ChAD. Natomiast
skutecznoÊç tego leku w odniesieniu do manii jest mniej
przekonujàca. Poniewa˝ cz´Êç chorych uczestniczàcych w
badaniach klinicznych lamotryginy, zaliczano do chorych z
tzw. szybkà zmianà faz (rapid cycling), autorzy oceniajà, ˝e lek
wywiera równie˝ efekt terapeutyczny u tych chorych, chocia˝
efekt ten jest lepszy u chorych z II typem ChAD.
Marangell i wsp. [11] poddali analizie 500 chorych na
ChAD obj´tych programem poprawy leczenia choroby afektywnej
dwubiegunowej. Na podstawie analizy informacji o
dotychczasowym leczeniu farmakologicznym, stwierdzili ˝e
15,4% chorych by∏o leczonych lamotryginà w chwili obj´cia
ich Programem, 10,4% w przesz∏oÊci otrzymywa∏o ten lek,
zatem ok. 1/4 chorych z ChAD mia∏a kontakt z tym lekiem.
Wed∏ug autorów – lamotrygina uwa˝ana jest przez praktykujàcych
psychiatrów za istotnà alternatyw´ terapeutycznà w
leczeniu ChAD. WÊród tych chorych, u których aktualnie
stosowano lamotrygin´, wi´kszy by∏ odsetek osób zaliczanych
do tzw. formy szybkiej zmiany faz, w porównaniu z chorymi,
u których nigdy nie stosowano lamotryginy (odpowiednio
62,5 i 43,1%). Wi´kszy te˝ by∏ odsetek chorych aktualnie
leczonych lamotryginà, u których po wczeÊniejszym leczeniu
przeciwdepresyjnym obserwowano zmian´ fazy na maniakalnà
(49,3%) ni˝ chorych, którzy nigdy lamotryginy nie
otrzymywali (33,3%). Dalsze ró˝nice mi´dzy chorymi, którym
lekarz leczàcy zaleci∏ lamotrygin´, a tymi, którzy byli leczeni
innymi lekami, polega∏y na tym, ˝e mniejszy by∏ odsetek
chorych otrzymujàcych lamotrygin´ i jednoczeÊnie lek
przeciwdepresyjny (16,9%) w porównaniu z chorymi bioràcymi
inny lek normotymiczny jednoczeÊnie z przeciwdepresyjnym
i którzy nigdy nie byli leczeni lamotryginà (29,1%).
Autorzy stwierdzajà, ˝e analiza praktyki stosowania leków
stabilizujàcych nastrój dowodzi, i˝ lamotrygina bywa ch´tniej
stosowana u chorych z nawracajàcymi epizodami depresji
lub hipomanii w przebiegu ChAD.
OdnoÊnie do dawek lamotryginy, Mrangell i wsp. [11]
podajà, ˝e u chorych na ChAD lekarze stosowali dawki od
25 do 1200 mg (dawka Êrednia 258,12 ± 200,84 mg). Mniejsze
dawki lamotryginy stosowano u chorych, którzy jednocze-
Ênie otrzymywali pochodne kwasu walproinowego, podczas
gdy ci, którzy ∏àcznie z lamotryginà otrzymywali karbamazepin´,
z regu∏y otrzymywali wy˝sze dawki lamotryginy. T∏umaczy
si´ to faktem, ˝e klirens lamotryginy jest zmniejszony
przez walproiniany, a zwi´kszony przez karbamazepin´.
W podsumowaniu krytycznej oceny dowodów na stosowanie
farmakoterapii w ChAD typu II, Hadjipavlou i wsp.
[12] oceniajà, ˝e lamotrygina jest „jedynym lekiem o skutecznoÊci
udowodnionej w randomizowanych, podwójnie Êlepych
próbach klinicznych”. Greil i Kleindienst [13] oceniajà, ˝e
monoterapia lamotryginà w ChAD mo˝e byç szczególnie pomocna
w przypadku chorych z szybkà zmianà faz, podajàc
dalej, ˝e badania kontrolowane udowodni∏y jej skutecznoÊç w
profilaktyce, oraz ˝e ∏àczy si´ t´ monoterapi´ z efektem przeciwdepresyjnym.
W ocenie tolerancji tego leku podczas 18 miesi´cy jego
podawania, najcz´stszymi objawami niepo˝àdanymi by∏y bóle
g∏owy. SpoÊród powa˝nych objawów niepo˝àdanych obserwowano
wysypk´. Nie stwierdzono natomiast przyboru
masy cia∏a, zaburzeƒ funkcji seksualnych ani objawów odstawiennych
po d∏ugim okresie leczenia [14]. Bowden i wsp.
[15] poddali analizie tolerancj´ tego leku podczas stosowania
go przez d∏ugi okres (do 18 miesi´cy) w grupie blisko
1800 chorych, którzy uczestniczyli w du˝ych, kontrolowanych
placebo, badaniach klinicznych tego leku. Stwierdzili,
˝e w leczeniu depresji u chorych z ChAD, lamotrygina by∏a
zarówno skuteczna, jak i dobrze tolerowana, a profil jej tolerancji
by∏ zbli˝ony do placebo. Najcz´stszym objawem niepo˝àdanym
w czasie leczenia lamotryginà bywajà bóle g∏owy.
Powa˝ny objaw niepo˝àdany, notowany w czasie tych
badaƒ to wysypka, która wyst´powa∏a u 0,1% leczonych lamotryginà.
Autorzy podkreÊlajà, ˝e lamotrygina nie powodowa∏a
przykrych objawów ubocznych, wyst´pujàcych przy stosowaniu
innych leków normotymicznych, jak np. przyboru
masy cia∏a czy objawów odstawiennych. Jako sposób na
zmniejszenie ryzyka wystàpienia manii Goldsmith i wsp. [9]
sugerujà stosowanie dawek podzielonych do 200 mg dziennie
przez okres 6 tygodni.
W zestawieniu dokonanym przez Chang-Gyu i wsp. [10],
na podstawie wielu randomizowanych badaƒ klinicznych, najcz´Êciej
zg∏aszanym objawem przez chorych na ChAD, le-

288 WIADOMOÂCI PSYCHIATRYCZNE (tom VII) Nr 4/2004
czonych lamotryginà by∏y bóle g∏owy (od 3 do 35% chorych
zg∏aszajàcych objawy niepo˝àdane; odsetek chorych zg∏aszajàcych
ten objaw w czasie otrzymywania placebo wynosi∏ od
13 do 21). Inne objawy niepo˝àdane zg∏aszane w czasie leczenia
lamotryginà to infekcje, dolegliwoÊci bólowe (bez sprecyzowanej
lokalizacji, zm´czenie, zawroty g∏owy, nudnoÊci. Wysypka
wyst´powa∏a u 3 do 14% chorych leczonych lamotryginà,
w porównaniu do 0–9% otrzymujàcych placebo.
GABAPENTYNA
W porównaniu z iloÊcià doniesieƒ klinicznych o skutecznoÊci
lamotryginy, inne nowe leki przeciwdrgawkowe bywa-
∏y dotychczas rzadziej stosowane w ChAD, albo mniej jest
rzetelnych klinicznych informacji o ich skutecznoÊci i tolerancji
w ChAD. Greil i Kleindienst [13] opisujàc koncepcje leczenia
w ChAD, wymieniajà wszystkie klasyczne leki normotymiczne
(lit, karbamazepin´, walproiniany) oraz olanzapin´
i lamotrygin´ jako te, co do których skutecznoÊci istniejà ewidentne
dowody kliniczne, podczas gdy inne leki (grupujàc
razem okskarbazepin´, klozapin´, risperidon, topiramat, nimodipin´
i gabapentyn´) okreÊlajà jako grup´ cechujàcà si´
„ograniczonymi dowodami skutecznoÊci”. Gabapentyna jest
aminokwasem transportowanym przez membrany przez transporter
L-aminokwasów, co mo˝e prowadziç do nieznacznej
redukcji syntezy glutaminianu, jakkolwiek dok∏adny mechanizm
dzia∏ania leku nie jest poznany. Nie ∏àczy si´ z receptorami
GABA ani miejscami receptorowymi benzodiazepin.
Zmniejsza uwalnianie noradrenaliny i dopaminy w komórkach
nerwowych. Gabapentyna bywa okreÊlana jako przedstawiciel
grupy „innowacyjnych leków przeciwpadaczkowych
III generacji” o szerokim spektrum skutecznoÊci. Wyniki 21
klinicznych badaƒ otwartych poddanych analizie przez Carta
i wsp.[16] sugerujà jej skutecznoÊç w leczeniu objawów
manii lub hipomanii, tak˝e u chorych, których klasyfikowano
jako opornych wobec standardowego leczenia. Niektóre badania
wskazujà, ˝e gabapentyna w monoterapii jest raczej zalecana
do leczenia Êrednio nasilonych zespo∏ów maniakalnych,
podczas gdy gabapentyna w po∏àczeniu z innym lekiem
jest zalecana do leczenia ci´˝szych postaci manii (cyt. za Cart
i wsp. [16]). Perugi i wsp. [17] uznajà gabapentyn´ za szczególnie
skutecznà w leczeniu objawów depresyjnych w przebiegu
zespo∏ów mieszanych u chorych z ChAD, skoro blisko
po∏owa z leczonych 21 chorych wykaza∏a popraw´ po
leczeniu, która u niemal wszystkich chorych utrzymywa∏a si´
od 4 do 12 miesi´cy, a chorzy ci wymagali mniej leków dodatkowych.
U chorych uwzgl´dnionych w tym badaniu poprawa
objawów manii by∏a nieistotna. Brakuje d∏ugoterminowych
badaƒ nad skutecznoÊcià gabapentyny. Wed∏ug Schaffer i
Schaffer [17] oko∏o 1/3 chorych na ChAD odnosi korzyÊci z
podtrzymujàcego leczenia gabapentynà, która mo˝e te˝ byç
z powodzeniem stosowana jako lek podnoszàcy skutecznoÊç
w d∏ugotrwa∏ym leczeniu ChAD. Istniejà tak˝e doniesienia o
skutecznoÊci gabapentyny w lekko- i Êrednionasilonej depresji
w ChAD [19], ale trzeba te˝ wziàç pod uwag´ to, ˝e stosowanie
gabapentyny u niektórych chorych wiàza∏o si´ ze
zmianà fazy na maniakalnà [20].
Analiza czterech randomizowanych badaƒ klinicznych
gabapentyna dostarcza informacji o ograniczonej jej skutecznoÊci
w ChAD. W 2-tygodniowym badaniu Alberti i wsp.
[21], do którego w∏àczono tak˝e chorych na psychoz´ schizoafektywnà,
skutecznoÊç gabapentyny by∏a porównywalna ze
skutecznoÊcià walproinianów. W innym krótkoterminowym
badaniu u chorych z zespo∏ami maniakalnymi, opornych na leczenie,
stosowanie leczenia skojarzonego litu z gabapentynà
okaza∏o si´ skuteczniejsze ni˝ lit ∏àczony z placebo (Guille i
wsp., cyt wg [16]). W badaniu podobnej populacji, ale trwajàcym
do 10 tygodni [22] u opornych na leczenie chorych z
typem I ChAD, gabapentyna nie okaza∏a si´ skuteczniejsza ni˝
placebo. Porównujàc skutecznoÊç lamotryginy i gabapentyny
oraz placebo w 6-tygodniowym badaniu z zastosowaniem doboru
krzy˝owego (cross over) Frey i wsp. [23] stwierdzili, ˝e
jedynie lamotrygina okaza∏a si´ skuteczniejsza ni˝ placebo, a
odsetek chorych, którzy wykazali popraw´ po leczeniu gabapentynà
wynosi∏ 26 wobec 23 chorych otrzymujàcych placebo
i a˝ 52 leczonych lamotryginà.
Evins [24] wskazuje, ˝e gabapentyna mimo i˝ okaza∏a si´
skuteczna w niektórych próbach klinicznych u chorych z manià,
jednak˝e sà te˝ doniesienia o braku jej skutecznoÊci u tych
chorych, w porównaniu z placebo. Natomiast Ghaemi i wsp.
[26] powo∏ujà si´ na doniesienia o dobrych wynikach leczenia
depresji u chorych na ChAD za pomocà gabapentyny. Na
50 chorych z zaburzeniami afektywnymi, gabepentyn´ uznano
za „Êrednio” do „wyraênie” skutecznà u 30% chorych, przy
czym zanotowano tendencj´ do uzyskiwania wi´kszej poprawy
w leczeniu gabapentynà chorych z typem II ChAD.
Wed∏ug oceny Carta i wsp. [16] istnieje wyraêny rozdêwi´k
mi´dzy wynikami prób otwartych a kontrolowanymi
badaniami klinicznymi z u˝yciem gabapentyny (choç liczba
tych ostatnich jest ma∏a). Za te ró˝nice mogà byç odpowiedzialne
ograniczenia metodologiczne stwierdzone w analizie
badaƒ kontrolowanych. Carta i wsp. [16] zaliczajà do nich ró˝ne
dawki gabapentyny (nawet do blisko 4 g dziennie), heterogennoÊç
grup chorych w∏àczanych do badaƒ, w tym fakt, ˝e
du˝o jest wÊród nich chorych lekoopornych oraz ma∏a liczba
badanych chorych. Wyt∏umaczeniem, choç kontrowersyjnym,
rozbie˝noÊci w wynikach badaƒ otwartych i randomizowanych,
mo˝e byç propozycja Ghaemi i wsp. [26], ˝e ró˝nice w dzia-
∏aniu gabapentyny, w porównaniu z innymi lekami normotymicznymi,
wynikajà z tego, ˝e gabapentyna wp∏ywa na te objawy,
które nie sà oceniane przy u˝yciu standardowych narz´dzi
klinicznej oceny, jak skala manii Younga czy skala Hamiltona.
Mo˝na to zrozumieç w kontekÊcie choçby takich faktów, jak
anksjolityczne w∏aÊciwoÊci gabapentyny lub jej korzystny wp∏yw
na impulsywnoÊç i agresywnoÊç chorych [16].
TOPIRAMAT
Stosowanie topiramatu w leczeniu zespo∏ów maniakalnych,
zarówno w monoterapii, jak i w po∏àczeniu ze stabilizatorem
nastroju, da∏o zach´cajàce wyniki. O potencjalnych
mo˝liwoÊciach topiramatu, g∏ównie jako leku stosowanego w
manii, donosi Maidment [27], korzystajàc z publikowanych
badaƒ otwartych, zaznaczajàc jednoczeÊnie, ˝e konieczne sà
dalsze, randomizowane badania kliniczne. Pomi´dzy 2 a 6 tygodniem
leczenia 59% chorych z zespo∏em maniakalnym i
55% chorych z depresjà wykazywa∏o popraw´ po topiramacie
[28]. W innym opracowaniu, dobre efekty leczenia manii
topiramatem stwierdzono u 61,5% chorych [29]. Grunze i
wsp. [30] obserwowali popraw´ objawów maniakalnych ju˝

PRACA POGLÑDOWA M. Jarema – Leki przeciwpadaczkowe… 289
w ciàgu 10 dni leczenia topiramatem w dawkach od 25 do
200 mg/dz u 64% chorych. W kontrolowanym badaniu klinicznym
topiramat okaza∏ si´ istotnie bardziej skuteczny wobec
objawów depresyjnych mierzonych skalà HAMD, jak i
maniakalnych ocenianych skalà YMRS, zarówno w dawkach
256 mg/dz, jak i 512 mg/dz ni˝ placebo [31]. Tomiramat okaza∏
si´ równie˝ skuteczny w leczeniu skojarzonym z innym
lekiem normotymicznym chorych z zespo∏ami maniakalnymi
(tak˝e z zespo∏ami mieszanymi oraz z szybkà zmianà faz)
opornych na leczenie kombinowane lekiem normotymicznym
i przeciwpsychotycznym. Popraw´ u 55% chorych z objawami
psychotycznymi obserwowano w okresie 2–4 tygodni
po w∏àczeniu topiramatu w dawkach wzrastajàcych co 3–7
dni o 25 do 50 mg; dawka Êrednia wynosi∏a 210 mg/dz.. Podobnie
Lykouras i Hatzimanolis [32] donosili o skutecznym
stosowaniu topiramatu w leczeniu skojarzonym z lekiem normotymicznym.
Na 56 chorych z ChAD obserwowanych w
ciàgu roku, a˝ u 50 stwierdzono wyraênà redukcj´ wyst´powania
nowych epizodów manii lub depresji.
W leczeniu spektrum zaburzeƒ dwubiegunowych, analiza
76 chorych otrzymujàcych topiramat dowiod∏a, ˝e 47%
spoÊród nich wykaza∏o „∏agodnà” popraw´ wed∏ug skali CGI-
-I, podczas gdy 13% – popraw´ „Êrednià do wyraênej” [33].
Natomiast wyniki leczenia topiramatem depresji w ChAD
sà niejednoznaczne [24]. McElroy i wsp. [34] nie zaobserwowali
poprawy po dodaniu topiramatu u 11 chorych z depresjà.
McIntyre i wsp. [35] zanotowali natomiast porównywalnà skutecznoÊç
topiramatu i bupropionu w czasie 8-tygodniowej randomizowanej
próby u 36 chorych z depresjà w przebiegu
ChAD. U wielu chorych otrzymujàcych topiramat obserwowano
utrat´ masy cia∏a; u Viety i wsp. [28] by∏o to 10 z 34
chorych, a Ghaemi Manwani [33] obserwowali spadek masy
cia∏a Êrednio o 14,2 funta (ok. 7 kg) u 50% chorych. Tak˝e
McIntyre i wsp. [35] zanotowali istotny (Êrednio 6,2 kg w ciàgu
8-tygodniowej obserwacji) spadek masy cia∏a u swoich chorych.
O utracie wagi przez wszystkich pacjentów leczonych
topiramatem donoszà Chengappa i wsp. [36].
OKSKARBAZEPINA
Okskarbazepina, pochodna ketonowa karbamazepiny, o
lepszym profilu tolerancji ni˝ karbamazepina, znana jest od ponad
15 lat, ale ma∏o jest doniesieƒ na temat jest skutecznoÊci
w leczeniu ChAD [37]. SkutecznoÊç okskarbazepiny w leczeniu
manii okaza∏a si´ porównywalna ze skutecznoÊcià walproinianu
[38]. W dawkach maksymalnych (do 2,1 g dziennie)
stosowanych u 48 chorych z zespo∏em maniakalnym,
dobry efekt terapeutyczny obserwowano u 83% chorych, a u
94% tolerancj´ leku uznano jako dobrà [39]. Opisujàc wyniki
innego badania, autorzy ci stwierdzajà, ˝e w porównaniu z
haloperidolem, efekt leczenia objawów maniakalnych okskarbazepinà
by∏ nieco szybszy. Z kolei Velikonja i Heinrich [40]
donoszà o lepszej skutecznoÊci okskarbazepiny wobec takich
objawów jak „wrogoÊç” oraz „zespó∏ paranoidalny” (leczeni
byli tak˝e chorzy z zespo∏ami schizofrenicznymi).
Grant i Faulds [41] oceniajà, ˝e profil tolerancji okskarbazepiny
jest o tyle lepszy ni˝ karbazepiny, ˝e po zmianie leczenia
objawy nietolerancji karbamazepiny ulegajà zmniejszeniu.
Poddawano te˝ ocenie skutecznoÊç okskarbazepiny
w profilaktyce ChAD, jednak na ma∏ych grupach chorych
(np. 8 pacjentów). Lek okaza∏ si´ skuteczny i nieco lepiej tolerowany
ni˝ sole litu [42].
Cz´Êç cytowanych badaƒ pochodzi z lat 80. XX w. W
nowszym opracowaniu, Benedetti i wsp. [43] ocenili jako
dobrà skutecznoÊç okskarbazepiny jako leku potencjalizujàcego
dzia∏anie litu (u chorych opornych na lit) w okresie do
12 miesi´cy leczenia. Na 18 chorych leczonych, u 11 stwierdzono
popraw´. A˝ 66,3% tych chorych by∏o w stabilnym
stanie przez ca∏y okres obserwacji. Centorrino i wsp. [44]
poddali analizie historie choroby pacjentów, których leczono
w ich szpitalach okskarbazepinà przez pierwsze 15 miesi´cy
jej stosowania. Profil diagnostyczny tych chorych by∏
ró˝ny: mania, depresja, psychoza. Ârednia dawka okskarbazepiny
wynosi∏a 831 mg dziennie i by∏a wy˝sza dla m´˝czyzn
ni˝ dla kobiet. Jako lek normotymiczny, okskarbazepin´ podawano
przy wypisie ze szpitala 44% chorych, którzy w szpitalu
byli nià leczeni. Leczenie przerwano u 20% pacjentów
z powodu nieskutecznoÊci i u 4% z powodu objawów niepo˝àdanych.
Oceniajàc skutecznoÊç okskarbazepiny w warunkach
badania naturalistycznego, Ghaemi i wsp. [45] poddali
analizie historie choroby 42 chorych otrzymujàcych
okskarbazepin´ w monoterapii albo dodanà do stabilizatora
nastroju (lit lub walroiniany). Chorzy okreÊlani byli jako
oporni na leczenie lub cierpiàcy na ci´˝ki epizod ChAD.
Âredni okres leczenia wynosi∏ 16,2 ± 15,8 tygodni, a Êrednia
dawka okskarbazepiny wynosi∏a 1056,6 ±576,8 mg i waha∏a
si´ od 150 do 2400 mg dziennie. Uznano, ˝e u 57% chorych
leczenie okskarbazepinà okaza∏o si´ skuteczne, przy
czym ta skutecznoÊç by∏a nieco lepsza u tych chorych, którzy
otrzymywali okskarbazepin´ przez co najmniej 4 tygodnie
i by∏a zdecydowanie lepsza u m´˝czyzn (u wszystkich
obserwowano popraw´) ni˝ u kobiet (poprawa tylko u 14
kobiet na 32 leczonych). Leczenie okskarbazepinà przerwano
u 52% chorych, w tym u 24% z powodu nieskutecznoÊci
i u 29% z powodu objawów niepo˝àdanych.
Raja i Azzoni [46] porównujàc skutecznoÊç okskarbazepiny
z walproinianem w leczeniu chorych z zaburzeniami
afektywnymi oraz schizoafektywnymi, uznali, ˝e leki te sà podobnie
skuteczne, ale okskarbazepina by∏a bardziej skuteczna
w zmniejszaniu nasilenia objawów negatywnych, co okre-
Êlili jako efekt „nieoczekiwany”.
Okskarbazepina jest nieco lepiej tolerowana ni˝ karbazepina,
szczególnie w odniesieniu do powa˝nych objawów
niepo˝àdanych, a które zmuszajà do zaprzestania leczenia.
Na 93 leczonych chorych na padaczk´, terapi´ okskarbazepinà
przerwano u 13 chorych, podczas gdy stosunek taki u
chorych otrzymujàcych karbazepin´ wynosi∏ 25/100 [47].
Okskarbazepina wykazuje te˝ mniej niebezpiecznych interakcji
lekowych [13]. Najcz´Êciej spotykanymi objawami niepo˝àdanymi
w czasie leczenia okskarbazepinà sà nudnoÊci,
bóle i zawroty g∏owy, zm´czenie [37].
INNE NOWE LEKI PRZECIWPA-
DACZKOWE
Lewetiracetam jest nowym lekiem przeciwpadaczkowym.
Wst´pna ocena przypadków osób chorych na ChAD, leczonych
tym lekiem wydaje si´ zach´cajàca. Braunig i Kruger
[48] donoszà o skutecznym leczeniu lewetiracetamuen chorych
z tzw. szybka zmianà faz, opornych na konwencjonalne

290 WIADOMOÂCI PSYCHIATRYCZNE (tom VII) Nr 4/2004
leczenie i „skomplikowanych”. Ich doÊwiadczenie sugeruje,
˝e leczenie tym lekiem poprawi∏o obraz kliniczny w zakresie
zarówno objawów depresyjnych, jak i maniakalnych, a tak˝e
przerwa∏o szybkie zmiany faz. Wang i wsp. [19] uwa˝ajà, ˝e
potencjalne mo˝liwoÊci tego leku polegajà na tym, ˝e wchodzi
on w bardzo niewiele interakcji z innymi lekami.
Z innych leków przeciwpadaczkowych nowej generacji,
nale˝y wymieniç tiagabin´, którà ∏àczono z innym lekiem u
chorych na ChAD, ale rezultaty okaza∏y si´ niejednoznaczne.
Natomiast pierwsze doÊwiadczenia z zonisamidem sugerujà
jego skutecznoÊç w leczeniu chorych z manià [24].
Wyniki te wymagajà jednak potwierdzenia w szerszych badaniach
klinicznych.
Podsumowujàc, nale˝y podkreÊliç, ˝e dotychczasowy stan
wiedzy pozwala przypuszczaç, i˝ post´py w farmakoterapii
w ChAD pozwolà na bardziej skutecznà terapi´. W chwili
obecnej trudno jest przyjàç, i˝ dysponujemy lepszymi lekami
stabilizujàcymi nastrój ni˝ leki klasyczne, jak sole litu, walproiniany
czy karbamazepina. Wydaje si´, ˝e dane dotyczàce
skutecznoÊci niektórych leków przeciwpadaczkowych
nowej generacji, pozwalajà znaleêç alternatyw´ dla leków klasycznych.
Wa˝ne przy tym sà dowody z obszernych randomizowanych
badaƒ klinicznych, prowadzonych przez d∏u˝szy
okres leczenia. Tylko bowiem takie dane mo˝na skonfrontowaç
z posiadanymi przez nas informacjami o skutecznoÊci leków
klasycznych. Optymalnym rozwiàzaniem by∏oby stosowanie
leku skutecznego wobec objawów maniakalnych, depresyjnych
i jednoczeÊnie zapobiegajàcego nawrotom w ChAD.
Z ostro˝noÊcià nale˝y odnosiç si´ do informacji o skutecznoÊci
nowych leków w leczeniu ChAD, opartych na otwartych
próbach lub doniesieniach kazuistycznych. Obecny stan
wiedzy pozwala mieç nadziej´ na dalszy rozwój badaƒ w kierunku
znalezienia optymalnego leku w ChAD. Natomiast cz´sto
si´ zdarza, ˝e doniesienia dotyczàce nowych leków przeciwpadaczkowych,
opierajà si´ na stosowaniu tych leków u
chorych, u których leki klasyczne okaza∏y si´ ma∏o skuteczne.
Tak wi´c inny tor poszukiwaƒ to znalezienie leków skutecznych
dla chorych opornych na leki klasyczne. Pozostaje
mieç nadziej´, ˝e w nied∏ugim czasie uzyskamy wi´cej informacji
na temat leków nowej generacji w leczeniu ChAD, co
z pewnoÊcià przyczyni si´ do poprawy sytuacji naszych chorych.
Nie nale˝y bowiem zapominaç, ˝e w leczeniu ChAD
obowiàzujà 3 podstawowe zasady [49]:
1. Stosowanie przede wszystkim leków o udowodnionej skutecznoÊci.
2. Stosowanie leku normotymicznego w ka˝dej fazie leczenia
3. Stosowanie wielofazowej strategii leczenia, aby ∏àczyç aktualny
stan chorego z w∏aÊciwym planem terapeutycznym.
PIÂMIENNICTWO
1. White HS: Mechanism of action of newer anticonvulsants,
J. Clin. Psychiatry, 2003, 64,
Suppl. 8, 5–8.
2. Ketter T.A., Wang P.W., Becker O.V., Nowakowska
C., Yang Y.S.: The diverse roles of
anticonvulsants in bipolar disorders, Ann.
Clin. Psychiatry 2003, 15, 95–108.
3. Frye M.A., Ketter T.A., Kimbrell T.A., Donn
R.T., Opeer A.M., Osuch E.A., Luckenbauch
D.A., Cora-Locatelli G., Leverich G.S., Post
R.M.: A placebo-controlled study of lamotrygine
and gabapentin monotherapy In refractory
mood disorders, J. Clin. Psychopharmacol.
2000, 20, 607–614.
4. Ichim L., Berk M., Brook S.: Lamotrygine
compared with lithium in mania: a double-
-blind randomized controlled trial, Ann. Clin.
Psychiatry 2000, 12, 5–10.
5. Calabrese J.R., Bowden C.L., Sachs G.S., Lamictal
602 Study Group: A double-blind placebo-controlled
study of lamotrygine monotherapy
in outpatients with bipolar I
depression, J. Clin. Psychiatry 1999, 60,
79–88.
6. Calabrese J.R., Suppes T., Bowden C.L., Sach
G.S., Swann A.C., McElroy S.L., Kusumaker
V., Ascher J.A., Earl N.L., Greene P.L.,
Monaghan E.T., for the Lamictal 614 Study
Group. A double-blind, placebo-controlled,
prophylaxis study of lamotrygine in rapid-
-cycling bipolar disorder, J. Clin. Psychiatry
2000, 61, 841–850.
7. Calabrese J.R., Vieta E., Shelton M.D.: Latest
maintenance data on lamotrygine in bipolar
disorder, Eur. Neuropsychopharmacol.
2003, 3, Suppl. 2, 57–66.
8. Herman E: Lamotrygine: a depression mood
stabilizer, Eur. Neuropsychopharmacol. 2004,
14, Suppl. 2, S89–93.
9. Goldsmith D.R., Wagstaff A.J., Ibbotson T.,
Perry C.M.: Lamotrygine: a review of its use
in bipolar depression, Drugs 2003, 63,
2029–2050.
10. Chang-Gyu H., Gyulai L., Baldassano C.F.,
Lenox R.H.: The current understanding of
lamotrygine as a mood stabilizer, J. Clin. Psychiatry
2004, 65, 791–804.
11. Marangell L.B., Martinez J.M., Ketter T.A.,
Bowden C.L., Goldberg J.F., Calabrese J.R.,
Miyahara S., Miklowitz D.J., Sachs G.S., Thase
M.E.: Lamotrygine treatment of bipolar disorder:
data from the first 500 patients in
STEP-BD, Bipolar Disorder 2004, 6, 139–143.
12. Hadjipavlou G., Mok H., Yatham L.N.: Pharmacotherapy
of bipolar II disorder: a critical
review of current evidence, Bipolar Disorder
2004, 6, 14–25.
13. Greil W., Kleindienst N.: Concepts in the
treatment of bipolar disorder, Acta Psychiatr.
Scand. 2003, 108, Suppl. 418, 41–46.
14. Vieta E., Young A., Berk M., Asnis G., Sachs
G., Bowden C., Calabrese J.: Safety and tolerability
of lamotrygine in bipolar disorder.
Abstrakt XVI Kongresu ECNP, Praga, 20-
24.09.2003.
15. Bowden C.L., Asnis G.M., Ginsberg L.D.,
Bentley B., Leadbetter R., White S.: Safety
and tolerability of lamotrygine for bipolar disorder,
Drug Saf. 2004, 27, 173–184.
16. Carta M.G., Hardoy M.C., Hardoy M.J.,
Grunze H., Carpiniello B.: The clinical use
of gabapentin in bipolar spectrum disorders,
J. Aff. Disord. 2003, 75, 83–91.
17. Perugi G., Toni C., Ruffolo G., Sartini S., Simonini
E., Akiskal H.: Clinical experience
using adjunctive gabapentin in treatment-resistant
bipolar mixed states, Pharmacopsychiatry
1999, 32, 136–141.
18. Schaffer C.B., Schaffer L.C.: Open maintenance
treatment of bipolar disorder spectrum
patients who responded to gabapentin augmentation
in acute phase treatment, J. Affect.
Disord. 1999, 55, 237–240.
19. Wang P.W., Ketter T.A., Becker O.V., Nowakowska
C.: New anticonvulsant medication

PRACA POGLÑDOWA M. Jarema – Leki przeciwpadaczkowe… 291
uses in bipolar disorder. CNS Spectr. 2003,
8, 941–947.
20. Short C., Cooke L.: Hypomania induced by
gabapentin, Br. J. Psychiatry 1995, 166,
679–680.
21. Alberti G.G., Garini R., Marezolini M.N.,
Belz J., Greco M.I., Maresca G.: Efficacy and
tolerability of gabapentin and valproate in
the neuroleptic treatment of acute manic syndromes,
Eur. Neuropsychopharmacol. 1999,
9, Suppl. 5, S210–211.
22. Pande A.C., Crockatt J.G., Janney C.A.,
Werth J.L., Tsaroucha G.: Gabapentin in bipolar
disorder: a placebo-controlled trial of
adjunctive therapy, Bipolar. Disord. 2000, 2,
249–255.
23. Frey M., Ketter T.A., Kimbrell T.A.: A placebo-controlled
study of lamotrygine and gabapentin
monotherapy in refractory disorders,
J. Clin. Psychopharmacol. 2000, 20,
607–614.
24. Evins E.A.: Efficacy of newer anticonvulsants
in bipolar disorder, J. Clin. Psychiatry 2003,
64, suppl 8, 9–14.
25. Ghaemi S.N., Goodwin F.K.: Gabapentin
treatment of the non-refractory bipolar spectrum:
an open case series, J. Affect. Disord.
2001, 65, 167–171.
26. Ghaemi S.N., Katzow J.J., Desai S.P., Goodwin
F.K.: Gabapentin treatment of mood
disorders: a preliminary study, J. Clin. Psychiatry
1998, 59, 426–429.
27. Maidment I.D.: The use of topiramate in mood
stabilization, Ann. Psychopharmacother.
2002, 36, 1277–1281.
28. Vieta E., Torrent C., Garcia-Ribas G., Gilabert
A., Garcia-Pares G., Rodriguez A., Cadavall
J., Garcia-Castrillon J., Lusilla P., Arrufat
F.: Use of topiramate in
treatment-resistant bipolar spectrum disorders,
J. Clin. Psychopharmacol. 2003, 22,
431–435.
29. Bozikas V.P., Petrikis P., Kourtis A., Youlis P.,
Karavatos A.: Treatment of acute mania with
topiramate in hospitalized patients, Prog.
Neuropsychopharmacol. Biol. Psychiatry
2002, 6, 1203–1206.
30. Grunze H.C., Normann C., Langosch J.:
Antimanic efficacy of topiramate in 11 patients
in an open trial with an on-off-on design,
J. Clin. Psychiatry 2001, 62, 464–468.
31. Chengappa K.N., Rathore D., Levine J.: Topiramate
as add-on treatment for patients
with bipolar mania, Bipolar. Disord. 1999, 1,
42–53.
32. Lykouras L., Hatzimanolis J.: Adjunctive topiramate
in the manitenence treatment of bipolar
disorders: as open-label study, Curr.
Med. Res. Opin. 2004, 20, 843–847.
33. Ghaemi S.N., Manwani S.G., Katzow J.J.,
Ko J.Y., Goodwin F.K.: Topiramate treatment
of bipolar spectrum disorders: a retrospective
chart review, Ann. Clin. Psychiatry 2001,
13, 185–189.
34. McElroy S.L., Suppes T., Keck P.E.: Open-
-label adjunctive topiramate in the treatment
of bipolar disorders, Biol. Psychiatry 2000,
47, 1025–1033.
35. McIntyre R., Mancini D., McCann S.: Randomised,
single-blind comparison of topiramate
and bupropion as add-on therapy in bipolar
depression, Bipolar Disord. 2001, 3,
Suppl., 47.
36. Chengappa K.N.R., Gershon S., Levine J.:
The evolving role of topiramate among other
mood stabilizers in the management of bipolar
disorder, Bipolar Disord. 2001, 3,
215–232.
37. Dietrich D.E., Kropp S., Emrich H.M.:
Oxcarbazepin in der Behandlung affektiver
und schzoaffektiver Erkrankungen, Fortschritte
Neurol. Psychiat. 2003, 71, 255–264.
38. Emrich H.M., Dose M., von Zerssen D.:
The use of sodium valrpoate, carbamezepine
and oxcarbazepine in patients with affective
disorders, J. Affect. Disord. 1985, 8,
243–250.
39. Muller A.A., Stroll K.D.: Carbamazepine and
oxcarbazepine in the treatment of manic syndromes
– studies in Germany. [w:] H. Emrich,
T. Okuma, A.A. Muller (red.), Anticonvulsants
inaffective disorders, Elsevier,
Amsterdam 1984, 139–147.
40. Velikonja M., Heinrich K.: Effect of oxcarbazepine
(GP 47.680) on affective and schizoaffective
symptoms: a preliminary report,
[w:] H. Emrich, T. Okuma, A.A. Muller
(red.), Anticonvulsants in affective disorders,
Elsevier, Amsterdam 1984, 208–210.
41. Grant S.M., Faulds D.: Oxcarbazepine – a
review of its pharmacology and therapeutic
potential in epilepsy, trigeminal neuralgia and
affective disorders, Drugs 1992, 43, 873–888.
42. Cabrera J.F., Muhlbauer H.D., Schley J., Stoll
K.D., Muller-Oerlichhausen B.: Long-term
randomized clinical trial on oxcarbazepine
vs. lithium in bipolar and schizoaffective disorders:
preliminary results, Pharmacopsychiatry
1986, 19, 282–283.
43. Benedetti A., Lattanzi L., Pini S., Musetti
L., Dell`Osso L., Cassano G.B.: Oxcarbazepine
as add-on treatment in patients with
bipolar manic, mixed or depressive episode,
A. Affect. Disord. 2004, 79, 273–277.
44. Centorrino F., Albert M.J., Berry J.M., Kelleher
J.P., Fellman V., Line G., Koukopoulos
A.E., Kidwell J.E., Fogarty K.V., Baldessarini
R.J.: Oxcarbazepine: clinical experience with
hospitalized psychiatric patients, Bipolar Disord.
2003, 5, 370–374.
45. Ghaemi S.N., Douglas A., Klugman J., Rosenquist
B.S., Hsu D.J.: Oxcarbazepine treatment
of bipolar disorder, J. Clin. Psychiatry
2003, 64, 943–945.
46. Raja M., Azzoni A.: Oxcarbazepine vs. valproate
in the treatment of mood and schizoaffective
disorders, Int. J. Neuropsychopharmacol.
2003, 6, 409–414.
47. Dam M., Ekberg R., Loynind Y., Waltimo
O., Jakobsen K.: A duble-blind study comparing
oxcarbazepine and carbamazepine in patients
with newy diagnosed, previously untreated
epilepsy, Epilepsy Res. 1989, 3, 70–76.
48. Braunig P., Kruger S.: Levetiracetam in the
treatment of rapid cycling bipolar disorders,
J. Psychopharmacol. 2003, 17, 239–241.
49. Sachs G.S.: Decision tree for the treatment
of bipolar disorder, J. Clin. Psychiatry 2003,
64, Suppl. 8, 35–40.
Adres do korespondencji:
Marek Jarema
III Klinika Psychiatryczna Instytutu Psychiatrii i
Neurologii w Warszawie
ul. Sobieskiego 9
02-957 Warszawa
tel/fax: (022) 842 4087
e-mail: jarema@ipin.edu.pl