Wybrane zagadnienia prawne w psychiatrii

SZKOLENIA I SPECJALIZACJE – POSTGRADUATE TRAINING IN PSYCHIATRY
ANITA GRUSZCZY¡SKA-M¸ODO˚ENIEC
KAMA PIERZGALSKA
III Klinika Psychiatryczna, Instytut Psychiatrii i Neurologii w Warszawie
Wybrane zagadnienia prawne
w psychiatrii
Main law issues in psychiatry
W bie˝àcym roku mija dziesi´ç lat od uchwalenia ustawy o ochronie
zdrowia psychicznego (u. o o.z.p.). OkreÊla ona, wraz z ustawà o
zawodzie lekarza, zasady prawne wykonywania zawodu lekarza psychiatry.
Szczególne uwarunkowania pracy z osobami chorymi psychicznie,
takie jak: leczenie bez zgody pacjenta, stosowanie przymusu bezpoÊredniego
i wiele innych, rodzà koniecznoÊç skrupulatnego
przestrzegania norm post´powania etycznego oraz poszanowania litery
prawa. Niejednokrotnie w czasie pracy mamy powa˝ne wàtpliwo-
Êci, jakà decyzj´ nale˝y podjàç, aby nie naruszyç praw przys∏ugujàcych
pacjentom, a z drugiej strony wykorzystaç wszystkie sposoby niesienia
im pomocy.
Poprosi∏yÊmy Pana Profesora Stanis∏awa Dàbrowskiego – przewodniczàcego
Komisji Ekspertów powo∏anej przez Ministerstwo Zdrowia
dla opracowania projektu ustawy, w latach 1972–1993, obecnie konsultanta
IPiN, o rozmow´ oceniajàcà funkcjonowanie ustawy o ochronie
zdrowia psychicznego.
– Od wprowadzenia ustawy o ochronie zdrowia psychicznego w roku 1995 min´-
∏o 10 lat. Co zmieni∏o si´ w lecznictwie psychiatrycznym w ciàgu tego czasu?
– Przede wszystkim zmieni∏a si´ sama baza dla lecznictwa psychiatrycznego.
Zmniejszy∏a si´ ogólna liczba ∏ó˝ek dla pacjentów psychiatrycznych,
natomiast coraz wi´kszà ich liczb´(obecnie oko∏o 16% ∏ó-
˝ek) stanowià oddzia∏y przy szpitalach ogólnych. Powsta∏y trzy
regionalne oÊrodki psychiatrii sàdowej przeznaczone dla szczególnie niebezpiecznych
pacjentów, którzy dopuÊcili si´ czynów karalnych (Kocborowo,
Gostynin oraz Branice).
Utworzono ponad 350 z przewidzianych w ustawie 500 Êrodowiskowych
domów samopomocy, obejmujàcych opiekà ponad 11 tysi´cy
przewlekle chorych psychicznie z powa˝nymi trudnoÊciami w codziennym,
samodzielnym ˝yciu. Miejsca te sà w znacznej cz´Êci
wykorzystane przez osoby z g∏´bszym upoÊledzeniem. Powsta∏y równie˝
Êrodowiskowe specjalistyczne us∏ugi opiekuƒcze, które pomagajà
oko∏o 12 tysiàcom pacjentów.
Widzimy te˝ pewne ujemne zjawiska. Po wprowadzeniu ustawy o
powszechnym ubezpieczeniu zdrowotnym przesta∏a obowiàzywaç rejonizacja,
pacjenci majà mo˝liwoÊç wyboru szpitala, jednak w rzeczywistoÊci
z tego nie korzystajà. Wyboru najcz´Êciej dokonuje lekarz wydajàcy
skierowanie. Równie˝ bardzo rzadko pacjent ma wp∏yw na wybór
oddzia∏u, w którym chcia∏by byç leczony. Jest to wi´c papierowe pra-

294 WIADOMOÂCI PSYCHIATRYCZNE (tom VII) Nr 4/2004
wo, w wyniku którego naruszana jest ciàg∏oÊç opieki b´dàca
elementarnym wymogiem lecznictwa psychiatrycznego.
Kontrol´ nad realizacjà praw pacjentów przyjmowanych
do szpitala psychiatrycznego sprawuje sàd. Oko∏o 10 %
przyj´ç odbywa si´ bez zgody pacjenta. W liczbach bezwzgl´dnych
wynosi to oko∏o 12 tysi´cy osób rocznie. Nadzór
sàdowy oraz zwiàzane z nim orzecznictwo psychiatryczne
pozostawia bardzo wiele do ˝yczenia. Oko∏o 19%
przyjmowanych w trybie nag∏ym nie jest badanych
osobiÊcie przez lekarza wydajàcego opini´ o zasadnoÊci
przyj´cia.
– Z tym wià˝e si´ kolejne nasze pytanie dotyczàce najcz´stszych b∏´dów
pope∏nianych przez lekarzy.
– Ka˝de skierowanie, zaÊwiadczenie, orzeczenie wydane
przez lekarza musi mieç miejsce po osobistym zbadaniu
przez niego pacjenta.
Innà sprawà sà przes∏anki medyczne przyj´cia chorych
psychicznie, tu nie ma wi´kszych b∏´dów, ustawa w tym zakresie
jest na ogó∏ przestrzegana. Sà natomiast wàtpliwoÊci,
czy ustawa nie traktuje przes∏anek do przyj´cia bez zgody
zbyt wàsko, do wyjàtków nale˝à przypadki kiedy przyj´cie
bez zgody dotyczy niepsychotycznych pacjentów.
TrudnoÊci sprawia lekarzom ocena przes∏anek spo∏ecznych.
W oko∏o 50 % przypadków nie ma dowodów na to, ˝e
pacjent rzeczywiÊcie zagra˝a∏ sobie lub innym. Terminy: „pacjent
agresywny” , „ pacjent niebezpieczny”, czy wreszcie „
pacjent nieprzewidywalny”, bez dalszego wyjaÊnienia i uzupe∏nienia,
nic nie znaczà. Zdarza si´, ˝e nie ma w ogóle ˝adnego
uzasadnienia, a opinie o takich przypadkach sà akceptowane
przez sàdy, co Êwiadczy o braku w∏aÊciwego nadzoru
z ich strony. S´dziowie cz´sto ulegajà bieg∏ym, jest to zjawisko
wyst´pujàce nie tylko w Polsce, jest to coÊ w rodzaju uleg∏oÊci
wynikajàcej z szacunku dla wiadomoÊci posiadanych
przez bieg∏ego.
Sàd bardzo rzadko wzywa adwokata, jeÊli to robi, to na
wyraêny wniosek pacjenta, a nie z oczywistego powodu, ˝e
pacjent nie jest zdolny do stawania przed sàdem i nie orientuje
si´ w swojej sytuacji. Sàdy bardzo rzadko wzywajà Êwiadków.
Rozprawa cz´sto odbywa si´ bez udzia∏u pacjenta, który
nie zawsze otrzymuje wezwanie na rozpraw´.
W oko∏o 28% przypadków post´powanie sàdowe jest
wszczynane niezgodnie z ustawà. Nie przewiduje ona post´powania
o umieszczenie bez zgody pacjenta, który akceptuje
przyj´cie chocia˝ nie jest zdolny do wyra˝enia Êwiadomej
zgody. W takiej sytuacji wystarczy odnotowaç ten fakt w dokumentacji
i przedstawiç jà s´dziemu wizytujàcemu szpital.
– Kiedy zgoda wyra˝ona przez pacjenta jest niewa˝na?
– Mówi´ w tej chwili o pacjentach, którzy sà niezdolni
do wyra˝enia Êwiadomej zgody, sà najcz´Êciej albo g∏´boko
ot´piali, albo majà zaburzenia ÊwiadomoÊci. Te sytuacje dotyczà
cz´Êciej pacjentów z somatogennymi zaburzeniami psychicznymi,
podczas gdy w ca∏ej populacji przyj´ç bez zgody
w trybie nag∏ym dominujà pacjenci chorzy na schizofreni´.
Zgodnie z trybem wnioskowym leczy si´ oko∏o 3 % pacjentów.
G∏ówna nieprawid∏owoÊç polega na wydawaniu Êwiadectw,
które przewiduje art. 30 u.o o.z.p., bez osobistego
zbadania pacjenta. W niektórych krajach leczenie w trybie
wnioskowym jest mo˝liwe dopiero po przedstawieniu dwóch
niezale˝nych Êwiadectw lekarskich.
Powszechnym b∏´dem, jaki pope∏niajà biegli jest pomini´cie
badania somatycznego.
– Czy przewidziane sà jakieÊ szkolenia z zakresu prawa dla lekarzy
b´dàcych w trakcie specjalizacji ?
– Sà, ale ich wymiar jest bardzo ograniczony i odbywajà
si´ one bardzo rzadko. M∏odzi koledzy powszechnie nie znajà
ustawy o zawodzie lekarza. Ta nieznajomoÊç dotyczy w
szczególnoÊci art. 32, który mówi o tym, ˝e nie mo˝na prowadziç
post´powania leczniczego bez zgody pacjenta. Wed∏ug
naszych badaƒ oko∏o 37% pacjentów wyra˝a∏o Êwiadomà
zgod´ na przyj´cie i leczenie, 12 % pacjentów, którzy
wyrazili zgod´, nie by∏o do tego zdolnych, a pozosta∏ych
oko∏o 51% nie pytano o zgod´. Przyj´to ich, bo wyrazili zgod´,
nikt ich natomiast nie pyta∏ czy wyra˝ajà zgod´ na leczenie,
a to jest zupe∏nie inne zagadnienie. Zgoda na przyj´cie
nie jest równoznaczna ze zgodà na leczenie, chocia˝ niekiedy
sami pacjenci i lekarze tak uwa˝ajà.
– Czy odbywajà si´ szkolenia dla lekarzy innych specjalnoÊci dotyczàce
stosowania przymusu bezpoÊredniego?
– Nie ma obowiàzku takich szkoleƒ zapisanego ustawowo,
dotyczy on jedynie szpitali psychiatrycznych i domów
pomocy spo∏ecznej. W niektórych szpitalach istniejà natomiast
Komitety do Spraw Stosowania Przymusu BezpoÊredniego,
np. w Koszalinie, gdzie odbywajà si´ szkolenia.
– Gdzie mogà zg∏aszaç si´ lekarze z wàtpliwoÊciami dotyczàcymi
stosowania przepisów ustawy o ochronie zdrowia psychicznego?
– Funkcj´ takà pe∏nili rzecznicy praw pacjentów w niektórych
szpitalach psychiatrycznych. Obecnie z powodu
ograniczeƒ finansowych pozosta∏o ich w Polsce bardzo niewielu.
Mo˝na równie˝ zg∏aszaç si´ z pytaniami osobiÊcie do
mnie pod numer telefonu (22) 45-82-758.
– Czy przewidywane sà zmiany w ustawie o ochronie zdrowia psychicznego?
– Od 4 lat prowadzone sà prace nad zmianami. Najwa˝niejsze
jest wprowadzenie projektu Narodowego Programu
Ochrony Zdrowia Psychicznego. Jego realizacja jest bardzo
trudna, gdy˝ wymaga znaczàcych nak∏adów finansowych ze
strony Paƒstwa, a obecnie wszelkie kosztowne projekty majà
niewielkà szans´ na realizacj´.
– Dzi´kujemy za rozmow´.
IPiN Warszawa 2 wrzeÊnia 2004 roku
Dzi´ki pomocy Pana Profesora przedstawiamy równie˝
dodatkowe komentarze b´dàce odpowiedzià na niektóre pytania
stawiane przez m∏odych lekarzy, a dotyczàce tych zagadnieƒ,
które mogà stanowiç problem w codziennej pracy. Zdajemy
sobie spraw´ z tego, ˝e jest to jedynie fragmentaryczny
zapis naszych wspólnych dylematów. Wiele zagadnieƒ wymaga
jednoznacznego wyjaÊnienia.

SZKOLENIA I SPECJALIZACJE A. Gruszczyƒska-M∏odo˝eniec, K. Pierzgalska – Wybrane zagadnienia prawne ... 295
KTÓRYCH PACJENTÓW MO˚E
DOTYCZYå TRYB PRZYJ¢CIA BEZ
ZGODY DO SZPITALA PSYCHIA-
TRYCZNEGO?
Ustawa przewiduje dwa tryby przyj´cia bez zgody pacjenta:
tryb nag∏y (w sytuacji nag∏ej) i tryb wy∏àcznie wnioskowy
(na podstawie poprzedzajàcego orzeczenia sàdowego).
Regulacja przewidziana w art.23 dotyczy tylko trybu
nag∏ego. W odró˝nieniu od medycznych przes∏anek stosowania
przymusu bezpoÊredniego i przymusowego badania,
przyj´cie bez zgody w trybie nag∏ym ogranicza si´ tylko do
chorych psychicznie. Jednak sama choroba nie mo˝e byç wystarczajàcym
powodem do przymusowej hospitalizacji. Hospitalizacja
taka jest dopuszczalna dopiero, i tylko wtedy, gdy
dotychczasowe zachowanie pacjenta wskazuje, ˝e z powodu
tej choroby pacjent „zagra˝a bezpoÊrednio swojemu ˝yciu
albo ˝yciu lub zdrowiu innych osób
W gr´ wchodzà nast´pujàce rodzaje bezpoÊredniego
zagro˝enia:
a) dokonane akty agresji wobec siebie i innych (np. skok
przez okno, wbicie no˝a w szyj´, brzuch i inne cz´Êci cia∏a,
po∏kni´cie trujàcej substancji, wyrzucenie ci´˝kiego przedmiotu
na ulic´, uderzenie kogoÊ ci´˝kim przedmiotem w g∏ow´,
powa˝ne uszkodzenie cia∏a);
b) usi∏owane, lecz powstrzymane akty agresji wobec
siebie lub innych;
c) akty agresji przygotowane w ten sposób, ˝e same czynnoÊci
zawierajà w sobie rzeczywisty i powa˝ny stopieƒ
zagro˝enia (zbieranie materia∏ów wybuchowych czy ∏atwopalnych,
albo trucizn, zaopatrywanie si´ w broƒ lub inne
przedmioty, które mogà s∏u˝yç do zamachu na siebie lub
innych);
d) werbalne groêby dokonania zamachu samobójczego
lub zamachu na inne osoby, jeÊli groêba ta wyra˝ona jest w
sposób i w okolicznoÊciach uzasadniajàcych obaw´, ˝e zostanie
spe∏niona;
e) ostre stany psychotyczne wià˝àce si´ z „biernym” (niezamierzonym)
ryzykiem bezpoÊredniego zagro˝enia ˝ycia
pacjenta, rzadziej ˝ycia lub zdrowia innych osób.
Do ostrych stanów psychotycznych nale˝à mi´dzy innymi
szybko rozwijajàce si´ zespo∏y zaburzeƒ ÊwiadomoÊci (deliryjny,
zamroczeniowy), g∏´bokie zespo∏y ot´pienne z dezorientacjà,
zespo∏y katatoniczne z gwa∏townym pobudzeniem
lub zahamowaniem ruchowym (os∏upienie), rzadziej g∏´bokie
stany depresyjne lub ostre pobudzenie maniakalne
Poni˝ej cytujemy art.23 u.o o.z.p.
„Art.23.1. Osoba chora psychicznie mo˝e byç przyj´ta do szpitala
psychiatrycznego bez zgody wymaganej w art.22 tylko wtedy, gdy jej dotychczasowe
zachowanie wskazuje na to, ˝e z powodu tej choroby zagra-
˝a bezpoÊrednio w∏asnemu ˝yciu, albo ˝yciu lub zdrowiu innych osób.
2. O przyj´ciu do szpitala, o którym mowa w ust 1, postanawia lekarz
wyznaczony do tej czynnoÊci po osobistym jej zbadaniu i zasi´gni´ciu w
miar´ mo˝liwoÊci opinii drugiego lekarza psychiatry albo psychologa.
3. Lekarz o którym mowa w ust.1, jest zobowiàzany wyjaÊniç choremu
przyczyny przyj´cia do szpitala bez zgody i poinformowaç go o jego
prawach.
4. Przyj´cie do szpitala, o którym mowa w ust. 1, wymaga zatwierdzenia
przez ordynatora (lekarza kierujàcego oddzia∏em) w ciàgu 48 godzin
od chwili przyj´cia. Kierownik szpitala zawiadamia powy˝szy sàd opiekuƒczy
miejsca siedziby szpitala w ciàgu 72 godzin od chwili przyj´cia.
5. CzynnoÊci, o których mowa w ust.2,3 i 4 odnotowuje si´ w dokumentacji
medycznej.”
W JAKIM PRZYPADKU MO˚NA
PRZED¸U˚Yå POWY˚EJ 10 DNI PO-
BYT W SZPITALU PACJENTA PRZY-
J¢TEGO BEZ ZGODY Z ART. 24?
Oznaczenie czasu obserwacji w wàskich granicach 10 dni
jest wynikiem kompromisu mi´dzy wymogami procesu diagnostycznego
a potrzebà ochrony dóbr osobistych pacjenta.
Okres 10 dni w niektórych przypadkach mo˝e okazaç si´
zbyt krótki i niewystarczajàcy dla ostatecznego ustalenia rozpoznania.
Mo˝e te˝ przyczyniaç si´ do rozstrzygni´cia wàtpliwoÊci
diagnostycznych na rzecz rozpoznania choroby psychicznej,
która umo˝liwia przed∏u˝enie pobytu pacjenta w
szpitalu zw∏aszcza wtedy, gdy pacjent nadal stanowi zagro-
˝enie dla siebie lub innych osób.
Poni˝ej cytujemy art.24 u.o o.z.p.
„Art.24.1 Osoba, której dotychczasowe zachowanie wskazuje na to,
˝e z powodu zaburzeƒ psychicznych zagra˝a bezpoÊrednio swojemu ˝yciu,
albo ˝yciu lub zdrowiu innych osób, a zachodzà wàtpliwoÊci, czy jest ona
chora psychicznie, mo˝e byç przyj´ta bez zgody wymaganej w art.22 do
szpitala w celu wyjaÊnienia tych wàtpliwoÊci.
2.Pobyt w szpitalu, o którym mowa w ust.1, nie mo˝e trwaç d∏u˝ej
ni˝ 10 dni.
3.Do przyj´cia do szpitala, o którym mowa w ust.1, stosuje si´ zasady
i tryb post´powania okreÊlony w art.23.”
CZY PACJENTA PRZYJ¢TEGO
Z ART. 24 MO˚NA LECZYå BEZ
JEGO ZGODY?
Podanie leków pod przymusem jest mo˝liwe wy∏àcznie
w stanach nag∏oÊci – „zamach na ˝ycie w∏asne, albo ˝ycie lub
zdrowie innych osób”. Dalsza terapia bez zgody mo˝liwa by-
∏aby dopiero po rozpoznaniu choroby psychicznej. Do przymusowego
leczenia osób przyj´tych bez zgody na podstawie
artyku∏ów 23 i 29 odnosi si´ art.33
„Art. 33.1. Wobec osoby przyj´tej do szpitala psychiatrycznego bez
jej zgody mo˝na stosowaç niezb´dne czynnoÊci lecznicze, majàce na celu usuniecie
przewidzianych w ustawie przyczyn przyj´cia bez zgody.
2.Lekarz wyznaczony do tych czynnoÊci zapoznaje osob´, o której
mowa w ust.1, z planowanym post´powaniem leczniczym.
3.Minister Zdrowia i Opieki Spo∏ecznej po zasi´gni´ciu opinii Naczelnej
Rady Lekarskiej okreÊla, w drodze rozporzàdzenia, wykaz Êwiadczeƒ
zdrowotnych stwarzajàcych podwy˝szone ryzyko dla pacjenta, których
zastosowanie wymaga zgody osoby okreÊlonej w ust.1 lub jej
przedstawiciela ustawowego.
4.Przepisy ust. 1 i 2 nie majà zastosowania do osób umieszczonych w
szpitalu psychiatrycznym w trybie art.24.”
KTÓRE ÂWIADCZENIA ZDROWOT-
NE ZE WZGL¢DU NA PODWY˚-
SZONE RYZYKO PACJENTA, WY-
MAGAJÑ ODR¢BNEJ ZGODY?
Zgodnie z rozporzàdzeniem Ministra Zdrowia i Opieki
Spo∏ecznej z 4 sierpnia 1995 roku w sprawie wykazu Êwiadczeƒ
wymagajàcych odr´bnej zgody pacjenta lub jego przed-

296 WIADOMOÂCI PSYCHIATRYCZNE (tom VII) Nr 4/2004
stawiciela ustawowego (Dz. nr 100, poz. 503) do tych Êwiadczeƒ
zaliczono:
1) punkcj´ podpotylicznà lub l´dêwiowà przeprowadzonà
w celu pobrania p∏ynu mózgowo-rdzeniowego lub podania
leków;
2) leczenie metodami Êpiàczkowymi (Êpiàczki atropinowe,
Êpiàczki insulinowe);
3) leczenie elektrowstrzàsami.
KTO MO˚E Z¸O˚Yå WNIOSEK
O PRZYJ¢CIE OSOBY CHOREJ
PSYCHICZNIE BEZ ZGODY DO
SZPITALA PSYCHIATRYCZNEGO
ART. 29?
Ustawa wymienia :
- ma∏˝onka
- krewnych w linii prostej
- rodzeƒstwo
- przedstawiciela ustawowego
- osob´ sprawujàca faktycznà opiek´
- oÊrodek pomocy spo∏ecznej
- wojewódzki zespó∏ pomocy spo∏ecznej
Wnioskodawcà nie mo˝e byç pracownik socjalny kontaktujàcy
si´ z osobà psychiczne chorà ani pracownik wykonujàcy
specjalistyczne us∏ugi opiekuƒcze, bowiem w odró˝nieniu
od osoby sprawujàcej opiek´ wykonujà oni
przewidziane ustawowo zadania.
JAK NALE˚Y POSTÑPIå W PRZY-
PADKU SAMOWOLNEGO ODDALE-
NIA SI¢ ZE SZPITALA PACJENTA
PRZYJ¢TEGO ZA ZGODÑ I BEZ
ZGODY? KOGO POWIADAMIAå?
W przypadku, gdy osoba przyj´ta bez zgody, która samowolnie
opuÊci∏a oddzia∏, zagra˝a∏a bezpoÊrednio w∏asnemu
˝yciu, albo ˝yciu lub zdrowiu innych osób nale˝y
zawiadomiç policj´ i PR myÊl art.18 ust. 5.
Art.18.ust.5. W przypadkach okreÊlonych w ust.1 pogotowie ratunkowe,
policja oraz stra˝ po˝arna sà obowiàzane do udzielenia lekarzowi pomocy
na jego ˝àdanie.
Takie post´powanie nale˝y przyjàç zarówno wtedy, gdy
dopuÊci∏a si´ tego przed wydaniem postanowienia sàdowego,
jak i po jego wydaniu. Osoby przyj´tej bez zgody po jej
samowolnym opuszczeniu szpitala nie mo˝na wypisaç, ale nale˝y
zawiadomiç o tym w∏aÊciwy sàd opiekuƒczy. W celu uniemo˝liwienia
osobom przyj´tym bez zgody samowolnego
opuszczenia oddzia∏u mo˝na stosowaç przymus bezpoÊredni.
Takie post´powanie ma za zadanie g∏ównie ochron´ bezradnych
lub g∏´boko zdezorientowanych pacjentów przed
zewn´trznymi warunkami, które przerastajà ich mo˝liwoÊci
przystosowawcze. Rzadziej chodzi tu o ochron´ innych osób
przed zagra˝ajàcymi jednostkami. Metodà najcz´Êciej stosowanà
jest przytrzymanie.
Art. 34. Wobec osoby przyj´tej do szpitala psychiatrycznego bez jej
zgody przymus bezpoÊredni mo˝na stosowaç, poza okolicznoÊciami okreÊlonymi
w art. 18, tak˝e wtedy, gdy jest to konieczne do dokonania niezb´dnych
czynnoÊci leczniczych, o których mowa w art.33. Przymus bezpoÊredni
mo˝na stosowaç tak˝e w celu zapobie˝enia samowolnemu opuszczeniu
przez t´ osob´ szpitala psychiatrycznego.
Art. 40 ust.2 reguluje kwesti´ zapobie˝enia samowolnemu opuszczeniu
domu pomocy spo∏ecznej przez osob´ przyj´tà na podstawie postanowienia
sàdu
W przypadku samowolnego oddalenia si´ ze szpitala psychiatrycznego
osoby przyj´tej za zgodà lekarz mo˝e podjàç
decyzj´ o jej wypisie lub zawiadomiç Policj´ i Pogotowie Ratunkowe
w przypadku gdy osoba ta zagra˝a bezpoÊrednio
w∏asnemu ˝yciu albo ˝yciu i zdrowiu innych osób.
W JAKICH SYTUACJACH JEST DO-
PUSZCZALNE ZASTOSOWANIE
PRZYMUSU BEZPOÂREDNIEGO?
KTO MO˚E ZASTOSOWAå PRZY-
MUS BEZPOÂREDNI?
W art. 18 ust.1 przewidziano cztery przes∏anki stosowania
przymusu bezpoÊredniego:
a) pacjent dopuszcza si´ zamachu na w∏asne zdrowie lub
˝ycie, ujawnia gwa∏towne pobudzenie ruchowe, np. w ostrych
stanach deliryjnych, maniakalnych, katatonicznych lub dysforycznych.
U˝yte okreÊlenie „zamach przeciwko zdrowiu”
wskazuje, ˝e chodzi o takie dzia∏anie, które zawiera w sobie
rzeczywiste zagro˝enie wywo∏ania powa˝nych nast´pstw dla
zdrowia w∏asnego lub innej osoby.
b) pacjent dopuszcza si´ zamachu na zdrowie lub ˝ycie
innych osób w formie czynnej, np. czynnej agresji (w zespo-
∏ach urojeniowych, katatonicznych, dysforycznych).
c) pacjent dopuszcza si´ zamachu przeciwko bezpieczeƒstwu
powszechnemu, tj. zagra˝a wi´kszej liczbie osób lub
mieniu w znacznych rozmiarach, np. zachodzi realna mo˝liwoÊç
spowodowana katastrofy, eksplozji lub po˝aru.
d) pacjent przejawia takie zachowanie, jak gwa∏towne niszczenie
lub uszkadzanie otoczenia, demolowanie urzàdzeƒ szpitalnych.
Niepsychotyczne tendencje destrukcyjne mogà byç
równie˝ powodem do administracyjnego (dyscyplinarnego)
wypisania ze szpitala, a nie zastosowania przymusu bezpoÊredniego.
Ust. 1 przewiduje, ze przymus bezpoÊredni mo˝na stosowaç
równie˝ wtedy, gdy „przepis niniejszej ustawy do tego
upowa˝nia”. Chodzi tu o takie sytuacje, jak przeprowadzenie
badania bez zgody (art.21 ust.1), koniecznoÊç ”dokonania niezb´dnych
czynnoÊci leczniczych” (art.34), zapobie˝enie samowolnemu
opuszczenia szpitala psychiatrycznego i domu
pomocy spo∏ecznej (w przypadku mieszkaƒca przebywajàcego
tam bez zgody), przyj´cie do domu pomocy spo∏ecznej bez
zgody (art.40), wykonanie czynnoÊci, o których mowa w art.
23, 24, 28 oraz postanowieƒ sàdu opiekuƒczego (art.32).
W nag∏ych przypadkach cz´sto decyzj´ o zastosowaniu
przymusu podejmuje piel´gniarka, która niezw∏ocznie powinna
powiadomiç o tym lekarza. W domu pomocy spo∏ecznej
wobec braku na miejscu lekarza decyzj´ o zastosowaniu i przed∏u˝eniu
przymusu podejmuje sama piel´gniarka, która zawiadamia
o tym fakcie dyrektora domu pomocy spo∏ecznej.
Równie˝ do zadaƒ Pogotowia Ratunkowego nale˝y pomoc w
sytuacjach opisanych powy˝ej, co mo˝e wiàzaç si´ z zastosowaniem
przymusu bezpoÊredniego. Lekarz zak∏adu opieki
zdrowotnej zawiadamia kierownika w przypadku zastosowania
przymusu bezpoÊredniego, natomiast inny lekarz specjalist´
w dziedzinie psychiatrii, upowa˝nionego przez wojewod´.
Poni˝ej cytujemy art. 18 regulujàcy zagadnienia stosowania
przymusu bezpoÊredniego.

SZKOLENIA I SPECJALIZACJE A. Gruszczyƒska-M∏odo˝eniec, K. Pierzgalska – Wybrane zagadnienia prawne ... 297
Art.18. 1. W toku wykonywania czynnoÊci przewidzianych w niniejszej
ustawie przymus bezpoÊredni wobec osób z zaburzeniami psychicznymi
mo˝na stosowaç tylko wtedy, gdy osoby te dopuszczajà si´ zamachu
przeciwko ˝yciu lub zdrowiu w∏asnemu, ˝yciu lub zdrowiu innej osoby, bezpieczeƒstwu
powszechnemu bàdê w sposób gwa∏towny niszczà lub uszkadzajà
przedmioty znajdujàce w ich otoczeniu, albo gdy przepis niniejszej
ustawy do tego upowa˝nia.
2. O zastosowaniu przymusu bezpoÊredniego decyduje lekarz, który
okreÊla rodzaj zastosowanego Êrodka przymusu oraz osobiÊcie nadzoruje
jego wykonanie. W szpitalach psychiatrycznych oraz w domach pomocy
spo∏ecznej, je˝eli nie jest mo˝liwe uzyskanie natychmiastowej decyzji lekarza
o zastosowaniu przymusu bezpoÊredniego decyduje piel´gniarka, która
jest zobowiàzana niezw∏ocznie zawiadomiç lekarza. Ka˝dy przypadek
zastosowania przymusu bezpoÊredniego odnotowuje si´ w dokumentacji medycznej.
3. Zastosowanie przymusu bezpoÊredniego polega na przytrzymaniu,
przymusowym zastosowaniu leków, unieruchomieniu lub izolacji.
4. Przed zastosowaniem przymusu bezpoÊredniego uprzedza si´ o tym
osob´, wobec której Êrodek ten ma byç podj´ty. Przy wyborze Êrodka przymusu
nale˝y zachowaç szczególnà ostro˝noÊç i dba∏oÊç o dobro tej osoby.
5. W przypadkach okreÊlonych w ust.1 pogotowie ratunkowe, policja
oraz stra˝ po˝arna sà obowiàzane do udzielenia lekarzowi pomocy na jego
˝àdanie.
6. ZasadnoÊç zastosowania przymusu bezpoÊredniego:
- przez lekarza zak∏adu opieki zdrowotnej – ocenia w ciàgu 3 dni kierownik
tego zak∏adu
- przez innego lekarza – ocenia w ciàgu 3 dni upowa˝niony przez wojewod´
lekarz specjalista w dziedzinie psychiatrii.
7. Sposób stosowania przymusu bezpoÊredniego okreÊla w drodze rozporzàdzenia
Minister Zdrowia i Opieki Spo∏ecznej w porozumieniu z Ministrem
SprawiedliwoÊci oraz Ministrem Pracy i Polityki Socjalnej.
KTO MO˚E WYDAå SKIEROWA-
NIE DO SZPITALA PSYCHIA-
TRYCZNEGO?
Decyzj´ o przeprowadzeniu przymusowego badania i w
razie potrzeby skierowania do szpitala mo˝e podjàç lekarz
psychiatra lub inny lekarz, nie mo˝e to byç psycholog, piel´gniarka
ani pracownik socjalny. Równie˝ Pogotowie Ratunkowe
jest zobowiàzane do doraênych Êwiadczeƒ zdrowotnych,
w tym tak˝e przymusowego badania i skierowania
pacjenta do szpitala psychiatrycznego.
Jakie muszà byç spe∏nione warunki, aby przyjàç do
szpitala osob´ ma∏oletnià powy˝ej 16 r.˝. oraz powy˝ej
16 r.˝. ca∏kowicie ubezw∏asnowolnionà?
Kwesti´ przyj´cia w takich przypadkach reguluje art. 22
u.o o.z.p.
4. Je˝eli przyj´cie do szpitala dotyczy osoby ma∏oletniej powy˝ej 16
r.˝, lub ca∏kowicie ubezw∏asnowolnionej, zdolnej do wyra˝enia zgody, wymagane
jest równie˝ uzyskanie zgody tej osoby na przyj´cie. W przypadku
sprzecznych oÊwiadczeƒ w sprawie przyj´cia do szpitala psychiatrycznego
tej osoby i jej przedstawiciela ustawowego, zgod´ na przyj´cie do
szpitala wyra˝a sàd opiekuƒczy.
5. Przyj´cie do szpitala osoby niezdolnej do wyra˝enia zgody nast´puje
za pisemnà zgodà jej przedstawiciela ustawowego. Przedstawiciel ustawowy
osoby, która nie pozostaje pod w∏adzà rodzicielskà, wyra˝a takà
zgod´ za zezwoleniem sàdu opiekuƒczego miejsca zamieszkania tej osoby;
w wypadkach nag∏ych nie jest konieczne uzyskanie zezwolenia sàdu opiekuƒczego
przed przyj´ciem do szpitala.
6. O ka˝dorazowym przyj´ciu osoby z zaburzeniami psychicznymi
w warunkach przewidzianych w ust.5, kierownik szpitala psychiatrycznego
zawiadamia bezzw∏ocznie sàd opiekuƒczy miejsca siedziby szpitala.
W zawiadomieniu kierownik szpitala psychiatrycznego wskazuje okolicznoÊci
uzasadniajàce przyj´cie.
JAK OCENIå ZDOLNOÂå PACJEN-
TA DO WYRA˚ENIA ÂWIADOMEJ
ZGODY NA PRZYJ¢CIE DO SZPI-
TALA PSYCHIATRYCZNEGO?
Przy przyj´ciu do szpitala nale˝y oceniç nie tylko stan
psychiczny pacjenta lecz tak˝e jego zdolnoÊç do Êwiadomego
wyra˝enia zgody. Warunkiem Êwiadomej zgody jest:
1. Informacja udzielona pacjentowi obejmujàca cel przyj´cia,
ocen´ jego stanu zdrowia, proponowane czynnoÊci diagnostyczne
i lecznicze oraz ich znaczenie dla zdrowia.
2. ZdolnoÊç danej osoby do rozumienia udzielonych informacji.
3. Wyra˝enie zgody swobodnie?
Niedopuszczalne sà wszelkie formy nacisku w postaci groêby
lub przymusu (nie dotyczy to perswazji ze strony lekarza
lub bliskich majàcych na celu dobro chorego)
4. JednoznacznoÊç zgody.
Wraz z o˝ywieniem zainteresowania prawami pacjentów
psychiatrycznych pojawi∏y si´ obecnie próby systematycznych
badaƒ nad zdolnoÊcià osób chorych psychicznie do podejmowania
wa˝nych decyzji w sprawie zgody. Proponuje si´
testy do oceny tej zdolnoÊci:
• L.H. Roth, A.Meisel, C.H.Lidz – Test of competency to consent
to treatment
1) Pacjent wykazuje zdolnoÊç do wyboru tej lub innej decyzji
dotyczàcej przyj´cia lub leczenia (zgadza si´ lub odmawia).
2) Wybór jest trafny, zgodny z decyzjà, którà podj´∏aby
rozsàdna osoba w podobnej sytuacji.
3) Umie racjonalnie uzasadniç wybór.
4) Ma ogólnà zdolnoÊç do rozumienia informacji dotyczàcej
przyj´cia lub leczenia z uwzgl´dnieniem kontaktu, orientacji,
ogólnej sprawnoÊci poznawczej i zachowania.
5) Rozumie aktualnà informacj´ dotyczàcà przyj´cia lub
leczenia z uwzgl´dnieniem kontaktu, orientacji, ogólnej sprawnoÊci
poznawczej i zachowania.
• T.S. Gutheil, P.A. Appelbaum – Clinical handbook of Psychiatry
and the Law
Pacjent jest zdolny do wyra˝enia zgody na leczenie, jeÊli:
1) zdaje sobie spraw´ z aktualnej sytuacji (psychicznie
chory, który nie zdaje sobie sprawy ze swego stanu, jest niezdolny
do wyra˝enia zgody),
2) faktycznie rozumie problem; pacjent powinien rzeczywiÊcie
rozumieç informacj´ o proponowanym post´powaniu,
w∏àcznie z ryzykiem, korzyÊciami i mo˝liwymi alternatywami,
3) potrafi racjonalnie wykorzystaç przekazanà mu adekwatnà
informacj´. W przypadku braku jasnego zwiàzku mi´dzy
psychotycznymi prze˝yciami (urojeniami, halucynacjami)
i decyzjà o zgodzie mo˝na domniemywaç, ˝e przewa˝a
racjonalny sposób myÊlenia.

298 WIADOMOÂCI PSYCHIATRYCZNE (tom VII) Nr 4/2004
JAK USTOSUNKOWAå SI¢ DO
PRZYJ¢CIA DO SZPITALA OSOBY
NIEZDOLNEJ DO WYRA˚ENIA
ÂWIADOMEJ ZGODY?
Powa˝ne wàtpliwoÊci co do zdolnoÊci do wyra˝ania zgody
zachodzà wtedy, gdy pacjent nie umie wykonaç co najmniej
dwóch z pi´ciu testów s∏u˝àcych do badania tej zdolnoÊci,
albo wtedy, gdy nie zdaje sobie sprawy z aktualnej
sytuacji, nie rozumie problemu ani nie potrafi racjonalnie wykorzystaç
przekazanej informacji. Znaczne prawdopodobieƒstwo
niezdolnoÊci do Êwiadomego wyra˝enia zgody wyst´puje
u osób z takimi zaburzeniami psychicznymi, jak: ostre
zespo∏y psychotyczne, zespo∏y zaburzeƒ ÊwiadomoÊci, zespo∏y
psychoorganiczne i upoÊledzenie umys∏owe stopnia
g∏´bokiego. Stosownie do treÊci art.22 ust.2 u. o o.z.p. w
przypadku powa˝nych wàtpliwoÊci co do tego, czy osoba z
zaburzeniami psychicznymi jest rzeczywiÊcie zdolna do wyra˝enia
Êwiadomej zgody, fakt ten odnotowuje si´ w dokumentacji
medycznej, którà przedstawia si´ s´dziemu wizytujàcemu
szpital.
W odniesieniu do pewnych kategorii osób ma∏oletnich
oraz ubezw∏asnowolnionych – zgod´ zast´pczà mogà wyra-
˝aç ich przedstawiciele ustawowi. Kwesti´ t´ szczegó∏owo
reguluje art.22 ust.3 i 4 u.o o.z.p.
W JAKICH WYPADKACH MO˚NA
ODSTÑPIå OD ZACHOWANIA TA-
JEMNICY LEKARSKIEJ W PSY-
CHIATRII?
Lekarz ma obowiàzek zachowania w tajemnicy informacji zwiàzanych
z pacjentem, a uzyskanych w zwiàzku z wykonywaniem zawodu
(art. 40 ust. 1 ustawy o zawodzie lekarza (u. o z.l.)).
Zasady stosowania tajemnicy lekarskiej okreÊla ustawa o
zawodzie lekarza – art. 40 ust.2. W myÊl tego zapisu zwolnienie
z zachowania tajemnicy lekarskiej jest mo˝liwe, gdy:
1) tak stanowià ustawy
2) badanie lekarskie zosta∏o przeprowadzone na ˝àdanie uprawnionych,
na podstawie odr´bnych ustaw, organów i instytucji; wówczas lekarz
jest obowiàzany poinformowaç o stanie zdrowia pacjenta wy∏àcznie
te organy i instytucje,
3) zachowanie tajemnicy mo˝e stanowiç istotne niebezpieczeƒstwo dla
˝ycia lub zdrowia pacjenta lub innych osób,
4) pacjent lub jego przedstawiciel ustawowy wyra˝a zgod´ na ujawnienie
tajemnicy, po uprzednim poinformowaniu o niekorzystnych dla pacjenta
skutkach jej ujawnienia,
5) zachodzi potrzeba przekazania niezb´dnych informacji o pacjencie
zwiàzanych z udzielaniem Êwiadczeƒ zdrowotnych innemu lekarzowi lub
uprawnionym osobom uczestniczàcym w udzielaniu tych Êwiadczeƒ,
6) jest to niezb´dne do praktycznej nauki zawodów medycznych,
7) jest to niezb´dne dla celów naukowych; ujawnienie tajemnicy mo-
˝e nastàpiç wy∏àcznie w niezb´dnym zakresie.
Lekarz jest zwiàzany tajemnicà równie˝ po Êmierci pacjenta
(art. 40 ust 3 u o z.l).
Zgodnie z ustawà o o.z.p dopuszcza si´ zwolnienie z dochowania
tajemnicy lekarskiej w stosunku do:
1. lekarza sprawujàcego opiek´ nad osobà z zaburzeniami psychicznymi,
2. w∏aÊciwych organów administracji rzàdowej lub samorzàdowej
co do okolicznoÊci, których ujawnienie jest niezb´dne do wykonywania
zadaƒ z zakresu pomocy spo∏ecznej,
3. osób wspó∏uczestniczàcych w wykonywaniu czynnoÊci w ramach
pomocy spo∏ecznej, w zakresie, w jakim to jest niezb´dne.” (art.
50 ust.2 u o o.z.p.)
CZY MO˚NA INFORMOWAå SÑD
KOÂCIELNY O LECZENIU PSY-
CHIATRYCZNYM?
Sàdy koÊcielne mogà byç zainteresowane informacjami
o leczeniu psychiatrycznym i chorobie psychicznej pacjenta,
w zwiàzku z prowadzonà sprawà o uniewa˝nienie ma∏˝eƒstwa.
Zgodnie z art. 40 ust. 2 pkt 4 ustawy o zawodzie lekarza
zak∏ad psychiatrycznej opieki zdrowotnej, a tak˝e bieg∏y lekarz
psychiatra, mogà udzieliç sàdowi koÊcielnemu ˝àdanych
informacji tylko za zgodà pacjenta lub jego przedstawiciela
ustawowego.
CO NALE˚Y ZROBIå, JEÂLI PA-
CJENT PODCZAS BADANIA PRZY-
ZNAJE SI¢ DO POPE¸NIENIA CZY-
NU ZABRONIONEGO LUB ZG¸ASZA
NAM ZAMIAR JEGO POPE¸NIENIA?
Art. 51 u.o o.z.p wyraênie podaje, ˝e: „ w dokumentacji dotyczàcej
badaƒ lub przebiegu leczenia osoby,wobec której podj´to czynno-
Êci wynikajàce z niniejszej ustawy, nie utrwala si´ oÊwiadczeƒ obejmujàcych
przyznanie si´ do pope∏nienia czynu zabronionego pod groêbà kary.
Zasad´ t´ stosuje si´ równie˝ do dokumentacji dotyczàcej badaƒ, przeprowadzonych
na ˝àdanie uprawnionego organu.”
Oznacza to, ˝e lekarz prowadzàcy nie utrwala w dokumentacji
przyznania si´ do pope∏nienia w przesz∏oÊci czynu
zabronionego. Nie dotyczy to patologicznego samoobwiniania
si´, np. urojeniowych samooskar˝eƒ w psychotycznej depresji.
W przypadku ujawnienia przez pacjenta zamiaru pope∏nienia
czynu, który ze wzgl´du na towarzyszàce okoliczno-
Êci powinien byç traktowany powa˝nie, nale˝y post´powaç
zgodnie z art. 40. ust. 2 pkt 1 u. o z.l (zob. wy˝ej).
Artyku∏ 52 u o o.z.p jest uzupe∏nieniem poprzedniego:
Nie wolno przes∏uchiwaç osób, obowiàzanych do zachowania
tajemnicy,(...) jako Êwiadków na okolicznoÊç wypowiedzi
osoby, wobec której podj´to czynnoÊci wynikajàce z niniejszej
ustawy, co do pope∏nienia czynu zabronionego pod
groêbà kary.
¸àczàc treÊç cytowanego artyku∏u z art. 161 k.p.k, otrzymujemy
rozszerzony katalog osób, których nie wolno przes∏uchiwaç
jako Êwiadków, w celu uzyskania pewnych informacji,
jeÊli dowiedzieli si´ o nich w toku wykonywania
czynnoÊci zawodowych.
Osobami tymi sà:
– obroƒca (co do faktów, o których dowiedzia∏ si´ udzielajàc
porady prawnej lub prowadzàc spraw´),
– duchowny (co do faktów, o których dowiedzia∏ si´
w czasie spowiedzi),
– lekarz i inne osoby wykonujàce czynnoÊci przewidziane
w ustawie.
Wprowadzony zakaz oznacza jednoczeÊnie, ˝e wymienione
wy˝ej osoby sà zwolnione z obowiàzku zawiadamiania
odpowiedniego organu o fakcie pope∏nienia przest´pstwa z
art. 122-124, 126-128 lub 148 k.p.k. Zakaz zawarty w przepisie
obejmuje tak˝e informacje o przyznaniu si´ do czynu

SZKOLENIA I SPECJALIZACJE A. Gruszczyƒska-M∏odo˝eniec, K. Pierzgalska – Wybrane zagadnienia prawne ... 299
ka˝dej osoby badanej psychiatrycznie, a nie tylko osoby ze
stwierdzonymi zaburzeniami psychicznymi.
CZY ZGODA PACJENTA NA PRZYJ¢-
CIE DO SZPITALA JEST JEDNO-
ZNACZNA ZE ZGODÑ NA LECZENIE?
Art. 32.ust.1 u o z.l. : „ Lekarz mo˝e przeprowadziç badanie lub
udzieliç innych Êwiadczeƒ zdrowotnych, z zastrze˝eniem wyjàtków przewidzianych
w ustawie, po wyra˝eniu zgody przez pacjenta.”
Wynika z tego jasno, ˝e zgoda na hospitalizacj´ nie jest
równoznaczna ze zgodà na leczenie. Zgod´ na leczenie wyra˝a
osobiÊcie pacjent. Je˝eli jest on ma∏oletni lub niezdolny
do Êwiadomego wyra˝enia zgody, wymagana jest zgoda jego
przedstawiciela ustawowego, a jeÊli go nie ma – zgoda sàdu
opiekuƒczego (art. 32 ust.2 pkt 2 u o z.l). W przypadku osoby
ca∏kowicie ubezw∏asnowolnionej zgod´ wyra˝a jej przedstawiciel
ustawowy. Nale˝y równie˝ uzyskaç zgod´ samego
pacjenta, jeÊli jest on w stanie z rozeznaniem wyraziç opini´
w sprawie badania (art. 32 ust.2 pkt 4 u. o z.l).
W przypadku: pacjenta ma∏oletniego, który ukoƒczy∏ 16
lat; osoby ubezw∏asnowolnionej; osoby upoÊledzonej umys∏owo
– jeÊli dysponujà oni dostatecznym rozeznaniem, a
sprzeciwiajà si´ czynnoÊciom medycznym, poza zgodà przedstawiciela
ustawowego lub opiekuna faktycznego (albo w przypadku
niewyra˝enia przez nich zgody), wymagana jest zgoda
sàdu opiekuƒczego(art. 32 ust.2 pkt 6 u. o z.l).
Zgodnie z art. 33 ust.1 u. o z.l „badanie lub udzielenie pacjentowi
innego Êwiadczenia zdrowotnego bez jego zgody jest dopuszczalne, je-
Êli wymaga on niezw∏ocznej pomocy lekarskiej, a ze wzgl´du na stan zdrowia
lub wiek nie mo˝e wyraziç zgody i nie ma mo˝liwoÊci porozumienia
si´ z jego przedstawicielem ustawowym lub opiekunem faktycznym”.
Decyzja taka powinna byç, w miar´ mo˝liwoÊci, skonsultowana
z innym lekarzem i odnotowana w dokumentacji medycznej
(art. 33 ust. 2 i 3).
CZY PACJENT HOSPITALIZOWA-
NY ZA ZGODÑ MO˚E OPUÂCIå
SZPITAL O KA˚DEJ PORZE?
Zgodnie z art. 36 ust 1 u o o.z.p. „osoba przebywajàca w
szpitalu psychiatrycznym mo˝e z∏o˝yç w szpitalu, w dowolnej
formie, wniosek o nakazanie wypisania jej ze szpitala, co odnotowuje
si´ w dokumentacji medycznej”. Wniosek ten mo-
˝e byç z∏o˝ony w ka˝dej formie tak˝e ustnie. Pacjent hospitalizowany
za zgodà mo˝e opuÊciç szpital w ka˝dym czasie,
jeÊli jest to zgodne z regulaminem oddzia∏u lub szpitala.
Wniosek o wypisanie ze szpitala mo˝e zg∏osiç ka˝da osoba
w nim przebywajàca.
„Osoba przebywajàca w szpitalu psychiatrycznym bez
swojej zgody, jej przedstawiciel ustawowy, ma∏˝onek, rodzeƒstwo,
krewni w linii prostej oraz osoba sprawujàca faktycznà
opiekà mogà ˝àdaç wypisania tej osoby ze szpitala psychiatrycznego
nie wczeÊniej ni˝ po up∏ywie 30 dni od uprawomocnienia
si´ postanowienia sàdu opiekuƒczego w przedmiocie
przyj´cia do szpitala lub dalszego leczenia tej osoby bez
jej zgody w tym szpitalu. ˚àdanie takie mo˝e byç zg∏oszone
w dowolnej formie; odnotowuje si´ je w dokumentacji medycznej”
(art. 36.ust.2 u o.o.z.p).
Decyzj´ o wypisaniu ze szpitala psychiatrycznego osoby
przebywajàcej w nim bez zgody wydaje ordynator (lub lekarz
kierujàcy oddzia∏em). Pacjent, na podstawie decyzji ordynatora,
mo˝e zostaç wypisany ze szpitala w momencie, gdy ustanà
przyczyny przyj´cia bez zgody. O wypisaniu pacjenta hospitalizowanego
bez zgody kierownik szpitala
psychiatrycznego zawiadamia sàd opiekuƒczy (art. 35 ust 3
u. o o.z.p).
CZY ZGODA NA UDZIA¸ W EKS-
PERYMENCIE MEDYCZNYM WY-
RA˚ONA W CZASIE OSTREJ PSY-
CHOZY JEST WA˚NA?
Zasady przeprowadzania eksperymentów medycznych
zosta∏y przedstawione w rozdziale 4 ustawy o zawodzie
lekarza:
Art. 21.1. Eksperyment medyczny przeprowadzany na ludziach mo-
˝e byç eksperymentem leczniczym lub badawczym.
2. Eksperymentem leczniczym jest wprowadzenie przez lekarza nowych
lub tylko cz´Êciowo wypróbowanych metod diagnostycznych, leczniczych
lub profilaktycznych w celu osiàgni´cia bezpoÊredniej korzyÊci
dla zdrowia osoby leczonej. Mo˝e on byç przeprowadzony, jeÊli dotychczas
stosowane metody medyczne nie sà skuteczne lub jeÊli ich skutecznoÊç nie
jest wystarczajàca.
3. Eksperyment badawczy ma na celu przede wszystkim rozszerzenie
wiedzy medycznej. Mo˝e byç on przeprowadzony zarówno na osobach
chorych, jak i zdrowych. Przeprowadzenie eksperymentu badawczego jest
dopuszczalne wówczas, gdy uczestnictwo w nim nie jest zwiàzane z ryzykiem,
albo te˝ ryzyko jest niewielkie i nie pozostaje w dysproporcji do mo˝liwych
pozytywnych rezultatów takiego eksperymentu.
Art. 22. Eksperyment medyczny mo˝e byç przeprowadzony,
je˝eli spodziewana korzyÊç lecznicza lub poznawcza
ma istotne znaczenie, a przewidywane osiàgni´cie tej korzy-
Êci oraz celowoÊç i sposób przeprowadzania eksperymentu
sà zasadne w Êwietle aktualnego stanu wiedzy i zgodne z zasadami
etyki lekarskiej.
Zgodnie z art. 25 ust. 5 u.o z.l. „ w przypadku osoby, która ma
pe∏nà zdolnoÊç do czynnoÊci prawnych, lecz nie jest w stanie z rozeznaniem
wypowiedzieç opinii w sprawie swego uczestnictwa w eksperymencie, zgod´
na udzia∏ tej osoby w eksperymencie leczniczym wyra˝a sàd opiekuƒczy”.
„Uzyskanie zgody nie jest konieczne w przypadkach nie cierpiàcych
zw∏oki i ze wzgl´du na bezpoÊrednie zagro˝enie ˝ycia.” (art. 25 ust.8 o z.l).
„W przypadku osoby ca∏kowicie ubezw∏asnowolnionej zgod´ na udzia∏
tej osoby w eksperymencie leczniczym wyra˝a przedstawiciel ustawowy tej
osoby. Je˝eli osoba taka jest w stanie z rozeznaniem wypowiedzieç opini´ w
sprawie swojego uczestnictwa w eksperymencie leczniczym, to konieczne jest
ponadto uzyskanie pisemnej zgody tej osoby” (art. 25 ust. 4 u o z.l).
W przypadku braku zgody przedstawiciela ustawowego mo˝liwy jest
udzia∏ osoby ca∏kowicie ubezw∏asnowolnionej w eksperymencie leczniczym
na podstawie decyzji sàdu opiekuƒczego (art. 25 ust. 6. u. o z.l.).
Nale˝y pami´taç, ˝e osoby ubezw∏asnowolnione, podobnie
jak ˝o∏nierze s∏u˝by zasadniczej oraz osoby pozbawione
wolnoÊci, nie mogà uczestniczyç w eksperymentach badawczych.
Przedstawione zagadnienia zosta∏y opracowane na
podstawie komentarzy i nie stanowià wyk∏adni prawnej.
Opracowano na podstawie:
1. Stanis∏aw Dàbrowski, Janusz Pietrzykowski: „Ustawa
o ochronie zdrowia psychicznego – komentarz”,
2. Stanis∏aw Dàbrowski, Janusz Pietrzykowski: „Ustawa

300 WIADOMOÂCI PSYCHIATRYCZNE (tom VII) Nr 4/2004
o ochronie zdrowia psychicznego – suplement do komentarza”
3. Ustawa o zawodzie lekarza z 5.12.1996 (DzU 1997
nr 28, poz 152).
Publikujemy równie˝ wykaz wybranych pozycji, które
osobom zainteresowanym mogà przybli˝yç zagadnienia prawne
w psychiatrii i medycynie.
1. Ustawa o ochronie zdrowia psychicznego z 19.08.1994
(DzU 1994 nr 111, poz.535).
2. Ustawa o zawodzie lekarza z 5.12.1996 (DzU 1997 nr
28, poz 152).
3. Ustawa o zak∏adach opieki zdrowotnej z 30.08.1991
(DzU 1991 nr 91, poz 48 z póêniejszymi zmianami).
4. Kodeks etyki lekarskiej. Naczelna Izba Lekarska, Warszawa
1991.
5. Prawa dla lekarzy. Lege Artis, Kraków 1999.
6. Boratyƒska M., Konieczniak P.: Prawa pacjenta. Difin,
Warszawa 2001.
7. Dàbrowski S.: Ustawa o ochronie zdrowia psychicznego:
podstawowe informacje dla lekarzy. IPiN, Warszawa
1995.
8. Dàbrowski S., Kubicki L.: Ustawa o ochronie zdrowia
psychicznego – przeglàd wa˝niejszych zagadnieƒ. IPiN, Warszawa
1994.
9. Dàbrowski S., Pietrzykowski J.: Ustawa o ochronie
zdrowia psychicznego – komentarz. IPiN, Warszawa 1997.
10. Dàbrowski S., Pietrzykowski J.: Ustawa o ochronie
zdrowia psychicznego – suplement do komentarza. IPiN,
Warszawa 1998.
11. Gromek K.: Ustawa o ochronie zdrowia psychicznego.
Komentarz. Dom Wydawniczy ABC, Warszawa 2004.
12. Karkowska D.: Prawa pacjenta. Dom Wydawniczy
ABC, Warszawa 2004.
13. Karski J.: Bioetyka: Konwencja Praw Cz∏owieka i Biomedycyny.
Antidotum, Warszawa 1997.
14. Nesterowicz M.: Prawo medyczne. Wydawnictwo
Dom Organizatora, Toruƒ 2001.
15. Nowicka M. i in. (red): Prawa cz∏owieka w szpitalach
psychiatrycznych i domach pomocy spo∏ecznej. Helsiƒska
Fundacja Praw Cz∏owieka. Wydawnictwo Exit, Warszawa
1996.
16. Safjan M.: Prawo i medycyna.
Adres do korespondencji:
dr Anita Gruszczyƒska-M∏odo˝eniec
III Klinika Psychiatryczna Instytutu Psychiatrii
i Neurologii
ul. Sobieskiego 9
02-957 Warszawa
tel/fax: (022) 842–4087
e-mail: gruszcz@ipin.edu.pl