Kierunki i założenia polityki klastrowej w Polsce do 2020 roku ...

pi.gov.pl

Kierunki i założenia polityki klastrowej w Polsce do 2020 roku ...

Kierunki i założenia

polityki klastrowej w Polsce do 2020 roku

Rekomendacje Grupy roboczej ds. polityki klastrowej

(projekt, wersja I)

pod redakcją Macieja Dzierżanowskiego

Polska Agencja Rozwoju Przedsiębiorczości

Warszawa, czerwiec 2012

Raport powstał w ramach przedsięwzięcia Polskiej Agencji Rozwoju Przedsiębiorczości

„Polskie klastry i polityka klastrowa”.

Przedsięwzięcie jest realizowane w ramach projektu systemowego: „Rozwój zasobów ludzkich

poprzez promowanie wiedzy, transfer i upowszechnianie innowacji”, finansowanego

z Europejskiego Funduszu Społecznego ze środków Programu Operacyjnego Kapitał Ludzki,

poddziałanie 2.1.3.

Przedsięwzięcie „Polskie klastry i polityka klastrowa” jest realizowane pod honorowym

patronatem Ministra Gospodarki.


Kierunki i założenia polityki klastrowej w Polsce do 2020 roku

Rekomendacje Grupy roboczej ds. polityki klastrowej

Spis treści:

Wstęp ....................................................................................................................................................... 3

Streszczenie .............................................................................................................................................. 4

I. Podstawowe pojęcia i definicje ........................................................................................................... 11

II. Diagnoza obecnego stanu rozwoju klastrów w Polsce. ...................................................................... 17

III. Sposób zdefiniowania obecnej polskiej polityki klastrowej oraz główne instrumenty wsparcia....... 21

IV. Wizja klastrów do roku 2020 ............................................................................................................. 31

V. Cele i zasady proponowanej polityki klastrowej ................................................................................ 34

VI. Operacjonalizacja proponowanej polityki klastrowej ....................................................................... 37

VII. Spodziewane efekty wdrożenia proponowanej polityki klastrowej. ................................................ 54

VIII. Zgodnośd z krajowymi dokumentami strategicznymi i polityką Unii Europejskiej ......................... 63

Słowniczek .............................................................................................................................................. 71

Aneks ...................................................................................................................................................... 72

I. Lista osób uczestniczących w pracach Grupy roboczej ds. polityki klastrowej .................................... 72

2


Wstęp

Raport zawiera propozycję kierunków i założeo przyszłej polityki klastrowej w Polsce

wypracowaną przez Grupę roboczą ds. polityki klastrowej powołaną w ramach

przedsięwzięcia Polskiej Agencji Rozwoju Przedsiębiorczości (PARP) Polskie klastry i polityka

klastrowa.

Projekt rekomendacji powstał na bazie materiału roboczego prezentującego wizję klastrów

i polityki klastrowej, który był dyskutowany na kolejnych spotkaniach Grupy. Raport zawiera

uzasadnienie dla proponowanej polityki klastrowej, które częściowo opiera się na diagnozie

z raportu otwarcia przygotowanego na początku prac Grupy. Sformułowane rekomendacje

poparto dobrymi praktykami krajowymi i zagranicznymi. Raport zawiera także analizę

korzyści ekonomicznych i społecznych, które uzasadniają wprowadzenie proponowanych

rekomendacji oraz skutków ich niewprowadzenia.

Grupę roboczą ds. polityki klastrowej tworzą przedstawiciele centralnych instytucji

paostwowych, w tym ministerstw i agend rządowych, oraz regionów, metropolii, organizacji

przedsiębiorców i klastrów, a także eksperci. Przewodniczącą Grupy jest Grażyna Henclewska,

Podsekretarz Stanu w Ministerstwie Gospodarki, Wiceprzewodniczącą zaś Bożena Lublioska-

Kasprzak, Prezes Polskiej Agencji Rozwoju Przedsiębiorczości. Osobowy i instytucjonalny

skład Grupy roboczej przedstawiono w Aneksie, z zastrzeżeniem, że w jej pracach uczestniczą

także przedstawiciele członków Grupy. Wszystkie te osoby mają swój wkład w przygotowanie

rekomendacji 1 .

1 Raport z prac Grupy roboczej ds. polityki klastrowej opracował Maciej Dzierżanowski, Moderator Grupy.

Autorami ostatecznych rekomendacji są jednak wszystkie osóby, które aktywnie uczestniczyły w pracach Grupy

roboczej ds. polityki klastrowej.

3


Streszczenie

Przygotowane rekomendacje dla polityki klastrowej bazują na założeniach przyjętych

w dokumentach rządowych, takich jak raport Polska 2030 Trzecia fala nowoczesności,

Krajowa Strategia Rozwoju Regionalnego czy Krajowy Program Reform Europa 2020.

W dokumentach tych wskazuje się między innymi na potrzebę wpierania biegunów

rozwojowych w celu zwiększania wzrostu i konkurencyjności polskiej gospodarki oraz

potrzebę wspomagania rozwoju gospodarczego opartego na specjalizacjach regionalnych

i lokalnych, szczególnie w ramach inicjatyw klastrowych.

We wspomnianych dokumentach zakłada się, że wspieranie klastrów powinno byd

realizowane w obszarach: działalności badawczo-rozwojowej (B+R), wsparcia

międzynarodowej ekspansji przedsiębiorstw, rozwoju jakości kapitału ludzkiego

w przedsiębiorstwach, stymulowania współpracy branżowej, powstawania nowych

przedsiębiorstw. Wsparcie powinno byd skierowane szczególnie do klastrów o największym

potencjale konkurencyjnym. Ich selekcja powinna więc skutkowad koncentracją środków

publicznych (w tym funduszy z Unii Europejskiej).

Proponowana polityka jest zgodna z unijną strategią Europa 2020 i postulowaną przez

Komisję Europejską koncepcją inteligentnej specjalizacji (smart specialisation). Zakłada ona,

że każdy kraj i region powinien skoncentrowad wysiłki i zasoby na określonej, niewielkiej

liczbie priorytetów, czy też specjalizacji gospodarczych o istotnym potencjale innowacyjnym,

w których ma rzeczywiste kompetencje i zasoby oraz może osiągnąd doskonałośd

i konkurencyjnośd w skali globalnej.

Na potrzeby proponowanej polityki klastrowej klastry rozumiane są jako niesformalizowane

skupiska określonej i powiązanej działalności gospodarczej (a także naukowotechnologicznej).

Sformalizowane partnerstwa na rzecz rozwoju klastra są definiowane jako

inicjatywy klastrowe. Są one organizowane przez koordynatorów klastrów, czyli

wyspecjalizowane instytucje otoczenia, których zadaniem jest rozwijanie współpracy i

powiązao oraz świadczenie określonych usług na rzecz podmiotów w klastrze.

4


Strategicznym celem przyszłej polityki klastrowej jest wzmocnienie innowacyjności

i konkurencyjności polskiej gospodarki. Cel ten będzie osiągany przez:



skoordynowanie i skoncentrowanie dostępnego wsparcia publicznego na wybranych

klastrach o kluczowym znaczeniu i potencjale konkurencyjnym dla gospodarki kraju

i poszczególnych regionów,

szerokie wspieranie rozwoju współpracy, zwiększania interakcji i przepływów wiedzy itp.

przez wspieranie koordynatorów klastrów.

Polityka klastrowa składad się więc z dwóch komponentów. Pierwszy z nich zakłada

zintegrowane wsparcie dla relatywnie niewielkiej liczby wybranych klastrów będących

motorami rozwoju kraju lub regionów i wyznaczających inteligentne specjalizacje – krajowe

i regionalne. W dalszej części raportu klastry te są określane jako kluczowe. Wsparcie

w ramach tego komponentu polityki będzie trafiad przede wszystkim do aktorów klastra, czyli

przedsiębiorstw, jednostek edukacyjnych i naukowych, instytucji otoczenia biznesu i innych

lub tworzonych przez nie konsorcjów. Będzie miało ono postad na przykład grantów na

działalnośd badawczo-rozwojową, inwestycje we wspólną infrastrukturę edukacyjną lub

badawczą czy rozwój kapitału ludzkiego. W ramach tego komponentu polityka klastrowa

będzie polegad na zintegrowanym i skoordynowanym wykorzystaniu instrumentów innych

polityk – innowacyjnej, naukowo-technologicznej, proeksportowej, rozwoju kapitału

ludzkiego itp. Drugi komponent proponowanej polityki zakłada szerokie wspieranie

istniejących i tworzących się klastrów poprzez finansowanie ich koordynatorów.

Wskazane komponenty polityki klastrowej są powiązane, ponieważ wzmacnianie rozwoju

klastrów kluczowych wymaga także wspierania ich koordynatorów. Uruchomienie wsparcia

skierowanego bezpośrednio do aktorów będzie wymagad między innymi funkcjonowania

inicjatywy klastrowej i koordynatora oraz zdefiniowania wspólnej strategii rozwoju i planu

działania – czyli wiązki projektów i przedsięwzięd, które będą ją realizowad.

Rekomenduje się dokonanie wyboru klastrów kluczowych dla rozwoju kraju i poszczególnych

regionów poprzez konkursy. Selekcja będzie rozłożona w czasie na kilka rund konkursów, co

pozwoli na włączanie do systemu wsparcia kolejnych klastrów kluczowych – nowych,

powstających na styku kilku branż, a także tych, które zaawansowały procesy współpracy i

planowania strategicznego.

5


Na poziomie kraju proponuje się przeprowadzenie konkursów na wybór klastrów

o największym potencjale konkurencyjnym i znaczeniu dla polskiej gospodarki. Liczba takich

klastrów wybranych na poziomie kraju nie powinna przekraczad kilkunastu, ponieważ trudno

budowad realną pozycję konkurencyjną Polski w zbyt wielu specjalizacjach.

Punktem wyjścia do wyłaniania tych klastrów będzie istotny potencjał gospodarczy, który

może byd rozwijany poprzez innowacje technologiczne i nietechnologiczne, a także istotny

potencjał naukowo-technologiczny dający możliwości rozwoju nowej specjalizacji

gospodarczej. Rozwój krajowych klastrów kluczowych będzie wspierany w sposób

ukierunkowany ze środków publicznych dostępnych na poziomie krajowym (zwłaszcza

nakładów na B+R), a także regionalnym (czyli z regionu lub regionów, na których terenie

funkcjonuje dany klaster) 2 .

Proponuje się jednocześnie, żeby poszczególne województwa także dokonały priorytetyzacji

swojej polityki rozwojowej poprzez selekcję regionalnych klastrów kluczowych

wyznaczających inteligentne specjalizacje tych regionów 3 . Rekomendowanym sposobem

selekcji są również konkursy, chod – biorąc pod uwagę samodzielnośd regionów – mogą one

przyjąd inne metody (analityczno-konsultacyjne) związane z tworzeniem regionalnych

strategii inteligentnych specjalizacji (a w praktyce aktualizacją regionalnych strategii

innowacji). Rozwój regionalnych klastrów kluczowych będzie wspierany w sposób

ukierunkowany ze środków publicznych dostępnych na poziomie regionów. Jednocześnie

klastry te i działające w nich podmioty będą mogły ubiegad się na ogólnych warunkach o

wsparcie na poziomie krajowym.

Proponowana polityka klastrowa wprowadza mechanizmy koncentracji, koordynacji i

integracji publicznego wsparcia rozwojowego. Ich elementem są w pierwszej kolejności

konkursy na wybór klastrów kluczowych połączone z systemem przyznawania projektom

zgłaszanym przez podmioty klastra kluczowego dodatkowych punktów w systemie oceny lub

wydzielania dedykowanych linii finansowania dla tych projektów. Koordynacja i integracja

wsparcia zapewniana jest także poprzez wymóg opracowywania zintegrowanych strategii

rozwojowych przez klastry ubiegające się o status kluczowych. W efekcie określona częśd

2 Należy zauważyd, że niezależnie od statusu krajowego klastra kluczowego, dane skupisko działalności będzie

miało najczęściej charakter regionalny.

3 Łącznie z krajowymi klastrami kluczowymi, które jak już wspomniano w większości wypadków będą miały

charakter, czy też zasięg regionalny.

6


publicznego wsparcia rozwojowego zostanie ukierunkowana na realizację wiązki różnych

przedsięwzięd istotnych dla klastrów kluczowych. Pozostała częśd wsparcia będzie dostępna

dla wszystkich klastrów oraz podmiotów funkcjonujących poza klastrami.

Istotnym zadaniem dla inicjatyw klastrowych i koordynatorów będzie uzgadnianie w gronie

aktorów klastra projektów i przedsięwzięd istotnych dla jego rozwoju. W efekcie w wypadku

klastrów kluczowych będą finansowane projekty rozwojowe realizowane przez różne

podmioty klastra lub ich konsorcja, w różnych obszarach – od inwestycji w infrastrukturę,

poprzez projekty badawczo-rozwojowe, do inwestycji w kapitał ludzki. Projekty te będą

wynikad z uzgodnieo pomiędzy podmiotami funkcjonującymi w ramach poszczególnych

klastrów (czyli uzgodnionej strategii rozwoju i planu działania).

W ten sposób proponowana polityka będzie realizowad postulat koncentracji oraz

koordynacji i zintegrowania różnych polityk publicznych i instrumentów wsparcia. Polityki te z

jednej strony utrzymają swoją samodzielnośd (w tym przypisanie do poszczególnych

ministerstw i programów operacyjnych), z drugiej zaś wybór klastrów kluczowych wyznaczy

częściowo konkretne kierunki alokacji środków w ramach tych polityk.

W praktyce przykładowo środki na wpieranie działalności badawczo-rozwojowej pozostaną w

gestii Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego oraz Narodowego Centrum Badao i

Rozwoju, ale częśd z nich będzie alokowana na projekty zgłaszane przez podmioty i konsorcja

naukowo-przemysłowe z krajowych klastrów kluczowych. Projekty te będą miały preferencje

w dostępie do środków publicznych (dodatkowe punkty w procedurze oceny lub wydzielone

linie finansowania) będące pochodną uzyskania przez dany klaster statusu klastra

kluczowego. Jednocześnie będą one musiały startowad w konkursach na przyznanie

finansowania i przejśd standardową procedurę oceny. Analogicznie – uczelnia działająca w

ramach danego klastra – korzystając z dodatkowych punktów lub wydzielonych linii

finansowania – będzie mogła uzyskad dofinansowanie na wdrożenie nowego, uzgodnionego z

firmami, kierunku kształcenia lub rozbudowę określonej infrastruktury badawczej. Instytucja

otoczenia biznesu z klastra lub jego koordynator na podobnych zasadach będą miały

możliwośd uzyskania grantu na realizację projektu szkoleniowego lub doradczego

odpowiadającego potrzebom klastra. Niezależnie od priorytetowego znaczenia, wszystkie

projekty z klastrów kluczowych będą musiały przechodzid standardową procedurę oceny

formalnej i merytorycznej.

7


Rekomenduje się, żeby zasadniczo wsparcie na realizację podstawowych funkcji koordynacji

w ramach klastrów było dostępne na poziomie regionalnym w postaci grantów mieszczących

się w ramach pomocy de minimis dla koordynatora, ale z zastrzeżeniem wymogu prywatnego

współfinansowania przez aktorów klastra. Koordynatorzy powinni mied także możliwośd

pozyskiwania dodatkowego finansowania na realizację określonych funkcji i usług, zwłaszcza

jeśli w klastrze brakuje innych instytucji, które mogłyby je efektywnie zapewniad.

Przykładowo koordynator powinien mied możliwośd realizacji działao w zakresie transferu

technologii, doradztwa proinnowacyjnego czy udostępniania infrastruktury laboratoryjnej,

jeżeli w klastrze nie ma wyspecjalizowanych instytucji w tym zakresie. Dla koordynatorów

klastrów kluczowych na poziomie centralnym będzie dostępne dodatkowe wsparcie na

finansowanie współpracy i ekspansji międzynarodowej.

Proponuje się unikanie dublowania tych dodatkowych funkcji, jeśli mogą je pełnid istniejące

już w ramach klastra lub w jego otoczeniu instytucje – czyli na przykład uczelniane centrum

transferu technologii, instytucja z Krajowej Sieci Innowacji, czy park naukowo-technologiczny.

Jednocześnie różnego rodzaju już istniejące instytucje powinny byd dopuszczane do pełnienia

funkcji koordynacyjnych, z zastrzeżeniem konieczności zatrudnienia konkretnej osoby na

stanowisko menedżera danego klastra oraz ustanowienia odpowiednich mechanizmów

pozwalających aktorom klastra wpływad na agendę działao podejmowanych przez

koordynatora oraz rozliczad go z osiąganych efektów 4 .

Sformułowane rekomendacje wyznaczają istotną zmianę prowadzonej dotychczas polityki

klastrowej, zgodnie z którą wsparcie dla rozwoju klastrów i funkcjonujących w nich

podmiotów było realizowane pośrednio poprzez finansowanie koordynatorów klastrów i ich

działao na rzecz klastra (w tym inwestycji we wspólną infrastrukturę). Sformułowane

zalecenia tworzą bardziej rozbudowany model polityki rozwoju bazującej na klastrach

(cluster-based development policy) 5 , który przyjmuje założenie koordynacji i koncentracji

różnych instrumentów polityki publicznej (innowacyjnej, naukowo-technologicznej, rozwoju

zasobów ludzkich) oraz skierowania ich także bezpośrednio do aktorów z klastrów

kluczowych. W ten sposób proponowana polityka odpowiada na niedoskonałości związane z

4 Wpływ ten powinien byd realizowany w analogiczny sposób jak na przyład w spółce – czyli przez walne

zgromadzenie członków sformalizowanego klastra i organ przedstawicielski – radę klastra, pełniącą funkcje

zbliżone do rady nadzorczej.

5 Sformułowanie ”polityka rozwoju bazująca na klastrach” będzie używane zamiennie ze sformułowaniem

„polityka klastrowa”. Rozróżnienie pomiędzy tymi pojęciami zostało przedstawione w rozdziale „Podstawowe

pojęcia i definicje”.

8


koordynacją działao administracji (government failure) oraz skomplikowaniem i dezintegracją

systemu wsparcia (systemic failure).

Proponowana polityka zawiera mechanizmy wspierające rozwój współpracy i koordynacji,

w tym także bodźce stymulujące powstawanie nowych inicjatyw klastrowych w ramach

skupisk działalności o istotnym potencjale ekonomicznym i naukowo-technologicznym.

Stanowi to odpowiedź na problem niedoskonałości rynku (market failure) związany

z istniejącymi w Polsce ograniczeniami w rozwoju współpracy między przedsiębiorstwami, a

także między przedsiębiorstwami a sferą B+R i administracją. Jest to także odpowiedź na

diagnozę obecnego stanu rozwoju klastrów i inicjatyw klastrowych w Polsce, która pokazuje,

że inicjatywy klastrowe nie zawsze powstają tam, gdzie analizy statystyczne 6 wskazują na

istnienie istotnych skupisk działalności gospodarczej (klastrów).

Nie zakłada się jednak odgórnego tworzenia sformalizowanych klastrów, ale konstruuje

system bodźców mobilizujący oddolne (bottom up) tworzenie się inicjatyw klastrowych i co

ważniejsze angażowanie się aktorów klastrów w procesy wspólnego, strategicznego

planowania rozwoju oraz definiowania wspólnych przedsięwzięd. Głównymi podmiotami

angażującymi się w te procesy będą przedsiębiorstwa i instytucje funkcjonujące w ich

otoczeniu.

Bazą dla tak sformułowanych rekomendacji są między innymi przykłady programów

klastrowych realizowanych zagranicą, a w szczególności w Szwecji, Niemczech

we Francji i na Węgrzech. We wszystkich tych krajach dokonano wyboru kluczowych klastrów

krajowych o wysokim potencjale konkurencyjnym w układzie międzynarodowym. Ich rozwój

był następnie wspierany nie tylko poprzez finansowanie koordynatorów, ale także poprzez

skierowanie znaczących środków publicznych na finansowanie projektów badawczorozwojowych

realizowanych przez aktorów wybranych klastrów.

Proponowana dla Polski polityka rozwoju bazująca na klastrach idzie dalej i zakłada

stymulowanie rozwoju klastrów kluczowych poprzez zintegrowane i skoordynowane

wsparcie realizowane na wielu obszarach (działalności B+R, różnego rodzaju inwestycji, w

tym infrastrukturalnych, kapitału ludzkiego, a także promocji i umiędzynarodowienia). Jest to

uzasadnione zarówno potrzebami rozwojowymi polskich klastrów, jak i wyzwaniem

6 Patrz na przykład mapowanie klastrów w ramach European Cluster Observatory.

9


związanym z bardziej efektywnym wykorzystaniem funduszy strukturalnych w kolejnej

perspektywie finansowej.

10


I. Podstawowe pojęcia i definicje

Na potrzeby raportu przyjęto, że polityka klastrowa jest polityką mającą na celu

stymulowanie rozwoju klastrów rozumianych jako niesformalizowane skupiska określonej

i powiązanej działalności gospodarczej, a także naukowo-technologicznej.

„Klaster to geograficzne skupisko wzajemnie powiązanych firm, wyspecjalizowanych

dostawców, jednostek świadczących usługi, firm działających w pokrewnych sektorach i

związanych z nimi instytucji w poszczególnych dziedzinach, jednocześnie współdziałających i

konkurujących ze sobą” 7 .

Powiązanie firm i instytucji należy rozumied jako pewną specjalizację gospodarczą, czy też

profil działalności związany z określonym produktem koocowym lub usługą – dlatego też

w raporcie zamiennie używa się sformułowao: klaster, skupisko i specjalizacja gospodarcza.

Klaster może obejmowad firmy z różnych branż działające w ramach pewnego łaocucha

wartości 8 . Może byd także definiowany funkcjonalnie 9 . Firmy działające w klastrze są

niezależne – konkurują między sobą i jednocześnie w niektórych obszarach współpracują.

W klastrze ważna jest także współpraca przedsiębiorstw z instytucjami otoczenia, takimi jak

uczelnie i instytuty badawcze, placówki edukacyjne, instytucje certyfikacyjne i inne, a także

administracja.

Należy przyjąd, że klastrem jest takie skupisko firm i instytucji, które charakteryzuje się

wysokim poziomem różnego rodzaju interakcji, powiązao funkcjonalnych i współpracy (przy

zachowaniu konkurencji). Te charakterystyki oraz nagromadzenie różnego typu

wyspecjalizowanych podmiotów i zasobów (efekt aglomeracji) są kluczowe dla wysokiej

innowacyjności i konkurencyjności danego klastra.

Klastry rozwijają się więc w oparciu o przepływy wiedzy, innowacje oraz jak najlepsze

dopasowanie i wykorzystanie zasobów dostępnych w danej lokalizacji. Dzieje się tak dzięki

intensywnym interakcjom oraz współpracy, dialogowi i koordynacji, które występują razem z

naturalną konkurencją pomiędzy podmiotami w klastrze. Konkurencja optymalizuje

wewnętrzne wykorzystanie zasobów przedsiębiorstw (i innych podmiotów) oraz stymuluje

innowacyjnośd. Współpraca pozwala natomiast na optymalizację wykorzystywania zasobów

7 Micheal Porter, The Competitive Advantage of Nations, 1986.

8 Na przykład klaster stoczniowy – firmy produkujące meble okrętowe, zaś klaster spożywczy – producentów

wyspecjalizowanych linii produkcyjnych/maszynowych

9 Na przykład klaster rozrywki, czy klaster ekoenergetyczny.

11


wewnętrznych i zewnętrznych oraz umożliwia rozwój innowacji dzięki nowemu łączeniu

różnych zasobów i wiedzy oraz sprzężeniom zwrotnym.

Rozwój klastra to przede wszystkim rozwój przedsiębiorstw, które tworzą dane skupisko,

w tym także powstawanie nowych firm oraz ich napływ z zewnątrz (na przykład w formie

inwestycji zagranicznych). Przejawem rozwoju klastra (i jednocześnie jego warunkiem) jest

również napływ kapitału i zasobów ludzkich. Jednocześnie klastry mogą podlegad – w wyniku

oddziaływania czynników rynkowych – restrukturyzacji lub zanikaniu, w tym na bazie już

istniejących klastrów mogą powstawad nowe. Nowe klastry mogą także powstawad na styku

już działających.

O rozwoju klastra nie decyduje jedynie potencjał poszczególnych firm działających w ramach

skupiska, ale także jakośd otoczenia i możliwośd skorzystania z wyspecjalizowanych zasobów

zewnętrznych. W szczególności instytucje edukacyjne kształcą kadry o oczekiwanych

kwalifikacjach i kompetencjach, jednostki badawcze generują zaś wiedzę i realizują badania,

których wyniki mogą byd wykorzystywane przez przedsiębiorstwa klastra oraz są

przygotowane do współpracy z tymi przedsiębiorstwami. O rozwoju klastra decyduje więc

także ilośd i jakośd relacji – wewnętrznych oraz z otoczeniem zewnętrznym – tworzonych

przez podmioty funkcjonujące w danym skupisku.

Instytucje takie jak inkubatory, parki naukowo-technologiczne, specjalne strefy ekonomiczne

itp. zapewniają potrzebną infrastrukturę dla rozwoju firm klastra i współpracy między

przemysłem i nauką. Także działania władz lokalnych, regionalnych czy centralnych

uwzględniają horyzontalne potrzeby przedsiębiorstw działających w klastrach. Istotne

znaczenie ma także elastycznośd działania tych instytucji i ich zdolnośd do dostosowania się

do zmieniających się potrzeb przedsiębiorstw, czy też zmieniającej się fazy rozwoju danego

klastra.

W klastrze są realizowane wspólne przedsięwzięcia komercyjne (w tym wspólne prace

badawczo-rozwojowe), które z jednej strony są pochodną potrzeb i impulsów rynkowych,

z drugiej zaś – odpowiedniego przepływu informacji oraz gotowości i przygotowania

podmiotów działających w klastrze do podejmowania wspólnych działao. Tych wspólnych

przedsięwzięd może byd wiele i mogą byd one podejmowane przez różne podmioty

(konsorcja) działające w klastrze. W szczególności w danym klastrze może występowad kilka

powiązao kooperacyjnych.

12


Przyjęcie sformułowanego powyższej rozumienia pojęcia klastra implikuje, że polityka

klastrowa może obejmowad wiele działao i instrumentów ukierunkowanych na wspieranie

rozwoju określonego skupiska firm i instytucji. Celem tej polityki jest rozwój klastra w ujęciu

normatywnym, czyli takiego skupiska firm i instytucji, które charakteryzowałoby się wysokim

poziomem interakcji i współpracy prowadzącym do wzmacniania istniejących przewag

konkurencyjnych i tworzenia nowych.

W szerokim ujęciu należy więc mówid o polityce rozwoju bazującej na klastrach (clusterbased

development policy) obejmującej wiele różnych polityk i instrumentów, które

w skoordynowany sposób wspierają rozwój konkretnych skupisk firm (klastrów). Jej

ważnym elementem jest między innymi oddziaływanie na specyficzne warunki ramowe

istotne dla rozwoju danego klastra (czyli odpowiednią infrastrukturę, wyspecjalizowane

zasoby ludzkie, sprzyjające regulacje itp.).

W wąskim ujęciu polityka klastrowa obejmuje wspieranie tzw. inicjatyw klastrowych

i koordynatorów klastrów, których funkcjonowanie przyczynia się do rozwoju danego

skupiska firm. Działanie tych instytucji powinno przyczyniad się do bardziej

skoordynowanego wykorzystania dostępnych polityk i instrumentów publicznych – jest to

jednak efekt pośredni, a nie bezpośrednie założenie tak sformułowanej polityki klastrowej.

Powiązania, współpraca i koordynacja w ramach klastra mogą realizowad się samoistnie lub

mogą byd stymulowane lub też wzmacniane poprzez bardziej sformalizowane instytucje

– takie jak inicjatywa klastrowa i koordynator klastra. Na potrzeby rozumienia tego zjawiska

i kształtowania polityki klastrowej należy przyjąd definicję organizacji klastrowej, czy też

koordynatora klastra, jak również inicjatywy klastrowej.

Koordynator klastra to podmiot (stąd także określenie organizacja klastrowa), który

organizuje i animuje rozwój interakcji, powiązao i współpracy w klastrze, a także świadczy

wyspecjalizowane usługi na rzecz firm i innych podmiotów działających w danym skupisku.

W początkowych fazach rozwoju współpracy wspomniane funkcje pełni często nie instytucja,

ale konkretna osoba określana jako animator klastra 10 .

10 Jest to osoba wywodząca się ze sfery biznesu, administracji lub instytucji otoczenia, która ma pewną wizję

rozwijania współpracy i budowania przyszłości danego skupiska firm i podmiotów. Często dla rozwoju inicjatywy

klastrowej potrzebne jest zetknięcie się kilku liderów. W późniejszej bardziej sformalizowanej fazie rozwoju

liderzy ci tworzą najczęściej radę klastra, na poziomie operacyjnym pojawia się zaś osoba nazywana

koordynatorem lub menedżerem klastra. Najczęściej jest ona zatrudniona w wyspecjalizowanej organizacji

klastrowej (nazywanej także koordynatorem klastra), przy czym organizacja ta może zatrudniad także większą

liczbę osób.

13


Inicjatywa klastrowa to forma organizacyjna, gromadząca kluczowych graczy klastra na

rzecz jego rozwoju 11 , w tym także pewna formuła partnerstwa, która służy uzgadnianiu a

następnie wdrażaniu działao istotnych dla rozwoju danego skupiska firm i instytucji

otoczenia.

W uproszczeniu inicjatywa klastrowa jest sformalizowanym klastrem, przy czym wsparcie

publiczne – z uwagi na tzw. efekty zewnętrzne – będzie niosło także korzyści dla podmiotów

klastra nie wchodzących w skład inicjatywy, które z czasem mogą do niej przystąpid. Dlatego

też w raporcie mówi się generalnie o wspieraniu rozwoju klastra, a nie o wspieraniu rozwoju

inicjatywy klastrowej.

Inicjatywa klastrowa jest często organizowania przez koordynatora 12 i jednocześnie – co nie

musi byd sprzeczne – może i powinna określad zadania dla tego koordynatora. Koordynator

może byd także organizacyjnie sprzężony z inicjatywą klastrową, co dobrze obrazuje przykład

zawiązywanych stowarzyszeo. Stowarzyszenie może byd jednocześnie traktowane jako

inicjatywa klastrowa (zgromadzenie członków) i koordynator (jako podmiot prawny

posiadający zarząd i biuro). Inicjatywa klastrowa i koordynator mogą byd jednak także

odrębnymi bytami powiązanymi w określony sposób – na przykład umową konsorcjum, która

jest najprostszym sposobem sformalizowania inicjatywy klastrowej.

Inicjatywa klastrowa powinna obejmowad przede wszystkim przedsiębiorstwa działające

w danym skupisku 13 , ale także wszystkie inne istotne podmioty (uczelnie, szkoły,

administrację, instytucje otoczenia biznesu itp.). Najważniejsi dla jej funkcjonowania są

ludzie, a zwłaszcza liderzy wywodzący się ze wspomnianych środowisk. Koordynacyjna

funkcja inicjatywy klastrowej jest szczególnie ważna w sytuacji zmieniających się warunków

rynkowych. W praktyce do jej funkcjonowania potrzebny jest profesjonalny koordynator.

Przyjmuje się, że docelowo funkcje koordynatora powinny byd finansowane głównie ze

środków prywatnych (pochodzących od aktorów klastra – na przykład składek

11 Szczegółowo patrz: Luk Palmen, Marcin Baron, Przewodnik dla animatorów inicjatyw klastrowych w Polsce,

PARP, Warszawa 2011. Niektórzy autorzy definiują także inicjatywę klastrową jako „zorganizowane działania na

rzecz rozwoju i wzrostu konkurencyjności klastra w regionie, obejmujące przedsiębiorstwa, administrację i/lub

środowisko nauki” (Örjan Sölvell, Göran Lindqvist, Christian Ketels, The Cluster Initiative Greenbook, Stockholm

2003; tłumaczenie pod tytułem Zielona księga inicjatyw klastrowych zrealizowane przez PARP jest dostępne w

wersji elektronicznej na Portalu Innowacji http://www.pi.gov.pl).

12 W początkowej fazie zaś przez animatora – patrz przypis 6.

13 Przyjmuje się, że to głównie przedsiębiorstwa powinny wyznaczad kierunki niezbędnych działao – czyli niejako

„zarządzad” inicjatywą (w tym działaniami koordynatora), nadając jej oddolny charakter (bottom-up).

14


członkowskich). Należy jednak pamiętad, że funkcja koordynacji ma charakter dobra

publicznego – czyli przynosi korzyści wszystkim podmiotom działającym w danym skupisku, w

tym także tym, które będą dopiero powstawad. To uzasadnia współfinansowanie funkcji

koordynacyjnych ze środków publicznych, także po to by nie ograniczały się one jedynie do

obsługi tych podmiotów, które tworzą inicjatywę klastrową i opłacają koordynatora.

Funkcjonowanie inicjatywy klastrowej i koordynatora mają istotne znaczenie dla

generowania przepływu informacji oraz nawiązywania nowych kontaktów – czyli

stymulowania interakcji w klastrze, a także z otoczeniem zewnętrznym. W wyniku tego

generowane są nowe partnerstwa, powiązania kooperacyjne, czy wspólne projekty (na

przykład badawcze, lub szkoleniowe) realizowane przez poszczególne podmioty klastra lub

ich konsorcja, w tym także przez koordynatora lub z jego udziałem (zależnie od kompetencji,

inicjatywy i potencjału). Koordynator może także funkcjonowad jako wyspecjalizowana

instytucja otoczenia biznesu świadcząca usługi na potrzeby przedsiębiorstw działających w

ramach danego skupiska, w zakresie stymulowania innowacyjności i przedsiębiorczości,

zapewniania dostępu do zewnętrznych źródeł finansowania, dostarczania profesjonalnych

analiz, wiedzy i kontaktów, czy promocji i ekspansji międzynarodowej. Generowane

przychody z tytułu świadczenia tych usług mogą stanowid formę prywatnego

współfinansowania działalności koordynatora klastra (obok składek członkowskich).

Należy podkreślid, że klaster może rozwijad się bez sformalizowanej inicjatywy klastrowej

i koordynatora (na przykład klaster biotechnologiczny w Cambridge). Nasycenie informacjami

i nieformalnymi kontaktami może także prowadzid do zaniku formalnej inicjatywy i

koordynatora. Ten ostatni może przekształcid się w podmiot świadczący wyspecjalizowane

usługi na rzecz innych podmiotów działających w klastrze na zasadach stricte komercyjnych.

Pojęcia klastra, inicjatywy klastrowej i koordynatora są dośd mocno powiązane, dodatkową

komplikację wprowadza zaś to, że w powszechnej praktyce potocznie najczęściej używane

jest słowo klaster, także na określenie inicjatywy klastrowej i koordynatora. Uproszczenie

takie wydaje się nieuniknione, tym bardziej że nazwy przyjmowane przez inicjatywy

klastrowe/koordynatorów zawierają często słowo „klaster”. Ma to służyd tworzeniu wspólnej

marki i promocji danego skupiska firm, a także budowaniu identyfikacji wewnętrznej (między

innymi poczucia przynależności do klastra).

15


Koncepcja polityki rozwoju bazującej na klastrach promowana w tym raporcie łączy się

z koncepcją inteligentnej specjalizacji (smart specialisation), promowaną przez Komisję

Europejską jako sposób na organizację polityki rozwoju, podnoszenie efektywności

wydatkowania funduszy strukturalnych oraz zwiększenie synergii między różnymi politykami

unijnymi, krajowymi i regionalnymi.

Zgodnie z koncepcją inteligentnej specjalizacji każdy kraj i region powinien skoncentrowad

swoje wysiłki i zasoby na określonej niewielkiej liczbie priorytetów, czy też specjalizacji

gospodarczych (klastrów!) o istotnym potencjale innowacyjnym (zarówno technologicznym,

jak i praktycznym), w których posiada rzeczywiste kompetencje i zasoby oraz może osiągnąd

doskonałośd i konkurencyjnośd w skali globalnej.

Istotnym elementem koncepcji jest tzw. przedsiębiorcze odkrywanie (entrepreneurial

discovery) inteligentnych specjalizacji. Powinno się ono dokonywad w realnej współpracy

i interakcji z firmami i innymi podmiotami funkcjonującymi w regionie. W ten sposób,

w odróżnieniu od odgórnie narzucanej strategii, inteligentna specjalizacja regionu byłaby

definiowana w sposób oddolny, bazujący na wiedzy rynkowej i wyczuciu podmiotów

gospodarczych 14 .

Komisja Europejska przewiduje, że warunkiem uzyskania wsparcia ze środków Unii

Europejskiej w latach 2014-2020 będzie spełnienie kryteriów warunkowości ex ante. W

wypadku nakładów na badania, rozwój i innowacje (B+R+I) dotyczy to posiadania na poziomie

regionów i kraju strategii – lub kilku powiązanych dokumentów strategicznych –

wskazujących na inteligentne specjalizacje 15 .

14 Szczegółowo patrz: Dominique Foray, Paul A. David and Bronwyn Hall, Smart Specialisation – The Concept,

Knowledge Economists Policy Brief no. 9, June 2009.

15 Szczegółowo patrz: Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady ustanawiające wspólne przepisy

dotyczące Europejskiego Funduszu Rozwoju.

16


II. Diagnoza obecnego stanu rozwoju klastrów w Polsce.

W Polsce obecnie nie ma jednego kompleksowego badania, które przedstawiałoby istniejące

klastry w rozumieniu istotnych skupisk przedsiębiorstw. Pewien obraz dostarcza jednak

raport Polskiej Agencji Rozwoju Przedsiębiorczości Benchmarking klastrów w Polsce – 2010,

raport z badania 16 , obejmujący analizę wybranej grupy 47 sformalizowanych klastrów (czyli

inicjatyw klastrowych 17 ) oraz Europejskie Obserwatorium Klastrów (European Cluster

Observatory) 18 .

Europejskie Obserwatorium Klastrów wskazuje na istnienie w Polsce około 246 klastrów (w

rozumieniu statystycznie istotnych skupisk) o różnym potencjale. Z kolei w raporcie

z benchmarkingu klastrów wykazano, że pomiędzy rokiem 1997 a 2009 powstało w Polsce

około 178 inicjatyw klastrowych, z których jednak tylko częśd pozostaje aktywna – o czym

świadczy także to, że w badaniu wzięło udział jedynie 47. Większośd z tych aktywnych

inicjatyw jest stosunkowo młoda – aż 74,5% z nich powstało po 2006 roku, co zapewne

nieprzypadkowo wiąże się z dostępnością środków unijnych w perspektywie finansowej

2007-2013.

Porównując wyniki benchmarkingu klastrów z danymi z European Cluster Obserwatory, widad

rozbieżności pomiędzy inicjatywami, które powstały, a wyróżnionymi klastrami

(skupiskami). 19 Porównanie to wskazuje, że ponad połowa inicjatyw powstawała

w oderwaniu od największych skupisk przedsiębiorstw zdefiniowanych przez European

Cluster Observatory i jednocześnie jedynie w 27% z tych skupisk pojawiły się inicjatywy

klastrowe. Sytuacja jest jednak dynamiczna, ponieważ praktycznie cały czas powstają nowe

inicjatywy klastrowe, co można stwierdzid między innymi na podstawie dużego

zainteresowania konkursami w ramach programów krajowych ukierunkowanych na

wspieranie klastrów 20 .

16 Raport jest dostępny na stronach Portalu Innowacji:

http://www.pi.gov.pl/PARPFiles/file/klastry/Benchmarking_klastrow.

17 Benchmarking klastrów w Polsce dotyczył sformalizowanych klastrów, czyli inicjatyw klastrowych w

rozumieniu definicji przyjętych na potrzeby raportu z Grupy roboczej. W związku z tym w dalszej części raportu

używane jest sformułowanie „inicjatywa klastrowa”, nawet jeśli w raporcie z benchmarkingu stosowano

określenie „klaster”.

18 Źródło: www.clusterobservatory.eu.

19

Szczegółowo patrz Raport otwarcia dla Grupy roboczej dostępny na stronach Portalu Innowacji:

http://www.pi.gov.pl/Klastry/chapter_95482.asp.

20 Chodzi o działanie 5.1. Programu Operacyjnego Innowacyjna Gospodarka i działanie 1.4. Programu

Operacyjnego Polska Wschodnia szczegółowo omówione w dalszej części raportu.

17


O stosunkowo niewielkim znaczeniu gospodarczym aktywnych inicjatyw klastrowych w

Polsce świadczy także szacunek łącznego zatrudnienia tych, które wzięły udział w

benchmarkingu. Na podstawie publikowanych danych można szacunkowo przyjąd, że

kształtuje się ono na poziomie nie większym niż około 250 tys. pracowników 21 . Jeżeli odnieśd

ten szacunek do sumy zatrudnionych ogółem w Polsce (około 15,8 mln według danych

Eurostatu za 2009 rok), iloraz ten wynosi zaledwie 1,6%, podczas gdy udział zatrudnionych w

klastrach wyróżnionych przez ECO dla Polski wynosi około 15,5%, ogólnie zaś dla Unii

Europejskiej (EU-27) – 20,7%.

Zgodnie z wynikami benchmarkingu łącznie uczestnikami aktywnych inicjatyw klastrowych

było około 2000 podmiotów (średnio niewiele ponad 42 podmioty i w najlepszym wypadku

122 podmioty) 22 , z czego prawie 79% stanowiły przedsiębiorstwa. Prawie w każdej inicjatywie

występują także przedstawiciele pozostałych typów instytucji – jednostek badawczorozwojowych,

instytucji wsparcia, sektora pozarządowego oraz administracji publicznej.

Wśród przedsiębiorstw, małe i średnie przedsiębiorstwa stanowią 47% członków inicjatyw,

mikroprzedsiębiorstwa – 43%, zaś duże firmy – 10%.

Inicjatywy klastrowe biorące udział w benchmarkingu reprezentują zarówno branże wysoko

innowacyjne (15 inicjatyw działających m.in. w sektorze informatyki, lotnictwa,

ekoenergetyki), średnio innowacyjne (19 inicjatyw zajmujących się m.in. hotelarstwem i

turystyką) oraz nisko innowacyjne (13 inicjatyw m.in. z sektora budownictwa, poligrafii i

branży drzewno-meblarskiej).

Zgodnie z danymi z benchmarkingu klastry formalizują się poprzez zakładanie stowarzyszeo,

podpisywanie umów porozumienia lub konsorcjalnych (chod pojawiały się także spółki

kapitałowe, fundacja, izba gospodarcza oraz umowy o współpracy i partnerska).

Benchmarking klastrów przynosi konkluzję, iż badane inicjatywy generalnie nie dysponują

dostatecznymi zasobami finansowymi adekwatnymi do realizowanych przez nie działao. Aż

20 z nich (44%) nie dysponowało w ciągu ostatnich dwóch lat poprzedzających badanie

żadnymi zewnętrznymi (publicznymi) środkami. Jednocześnie 13 inicjatyw uzyskiwało środki

o wartości do 500 tys. zł., 2 inicjatywy między 500 tys. a 1 mln zł, 8 inicjatyw między 1 a 10

21 Według raport z benchmarkingu (s.48), klastry gromadzą średnio 42 podmioty, które przeciętnie zatrudniają

5.800 pracowników.

22 W wypadku 76,5% inicjatyw liczebnośd członków wynosiła nie więcej niż 60, zaś w wypadku 46% nie więcej niż

30).

18


mln zł i 2 powyżej 10 mln zł 23 . Zewnętrzne środki finansowe przeznaczone na rozwój klastrów

w ciągu lat 2009-2010 wyniosły od 102 tys. zł do 17 mln zł.

Inicjatywy klastrowe, które nie uzyskały zewnętrznego dofinansowania w ciągu ostatnich

dwóch lat poprzedzających badanie dysponowały środkami na realizację wspólnych

projektów w wysokości 10-50 tys. zł, zaś 13 inicjatyw nie dysponowało żadnymi własnymi

środkami na realizację wspólnych projektów.

Jednocześnie zdecydowana większośd inicjatyw klastrowych (ponad 70%) nie zbiera wśród

podmiotów klastra składek członkowskich. W wypadku 7 inicjatyw składki te stanowiły do

25% środków finansowych przeznaczanych na wspólne przedsięwzięcia. W wypadku

2 kolejnych udział składek plasuje się odpowiednio w przedziałach 26-50% oraz 51-75%

środków przeznaczanych na wspólne projekty. Tylko cztery inicjatywy z 47 objętych

benchmarkingiem finansowały wspólne projekty praktycznie w całości (76-100%) z funduszy

zebranych wśród swoich członków. Kwoty uzyskiwane ze składek oscylowały w granicach od

kilku do kilkuset tysięcy złotych w zależności od możliwości podmiotów będących członkami

inicjatyw. Wskazuje to na duże trudności w finansowaniu działalności inicjatyw klastrowych

ze środków własnych.

W efekcie inicjatywy klastrowe (a w zasadzie ich koordynatorzy) rzadziej podejmują działania

na dużą skalę (takie jak budowa wspólnej linii technologicznej lub laboratorium), natomiast

zdecydowanie częściej decydują się na działania o mniejszym wymiarze, takie jak wymiana

informacji i wiedzy, sieciowanie, czy animowanie przedsięwzięd kooperacyjnych. Nieliczne

inicjatywy mają koordynatorów, którzy mogą w pełni zaangażowad się w realizację zadao

związanych z obsługą klastra.

W ostatnich latach głównym źródłem finansowania działalności inicjatyw klastrowych

(a w zasadzie ich koordynatorów) w Polsce były programy dofinansowywane ze środków Unii

Europejskiej 24 . W okresie swojej działalności inicjatywy klastrowe objęte benchmarkingiem

pozyskały w sumie ponad 65,5 mln zł (w tym 32,2 mln z PO IG) i zrealizowały 62 projekty

23 Szczegóły str. 52 i 53 raportu z benchmarkingu.

24 W tym: Zintegrowany Program Operacyjny Rozwoju Regionalnego (ZPORR) 2004-2006, Program Operacyjny

Innowacyjna Gospodarka (PO IG) 2007-2013, Program Operacyjny Kapitał Ludzki (PO KL) 2007-2013, Program

Operacyjny Rozwój Polski Wschodniej (PO RPW) 2007-2013, Regionalne Programy Operacyjne (RPO)

programowania 2007-2013, program Leonardo da Vinci 1995-1999, 2000-2006, 2007-2013, Siódmy Program

Ramowy 2007-2013, Program Interreg III 2004-2006 oraz Program Europejskiej Współpracy Terytorialnej 2007-

2013, a także program Innovation Express finansowany z budżetu krajowego.

19


finansowane ze źródeł zewnętrznych (79% tych projektów otrzymało dofinansowanie niższe

niż 1 mln zł).

Według benchmarkingu działania podejmowane przez inicjatywy klastrowe w większości

wypadków nie prowadzą do poprawy innowacyjności i pozycji konkurencyjnej ich członków.

Ograniczona aktywnośd w zakresie wspólnej oferty, dystrybucji czy jednego sztandarowego

produktu nie przekłada się na poprawę pozycji konkurencyjnej firm. Deklarowane korzyści

dotyczą bardziej współpracy lub rozwoju zasobów ludzkich niż poprawy wyników

przedsiębiorstw. W tej sytuacji trwałośd, przynajmniej niektórych struktur klastrowych, może

byd zagrożona.

Mimo że 1/3 badanych inicjatyw klastrowych działa w wysoce innowacyjnych branżach,

przeznaczają one niewielkie środki na badania i rozwój. Także niewielka liczba osób

zatrudnionych w podmiotach tworzących inicjatywy klastrowe zajmuje się badaniami i

rozwojem – średnio jest to około 5% pracowników. Inicjatywy nie podejmują także działao

polegających na obejmowaniu ochroną prawną innowacji wprowadzanych przez swoich

członków.

W wypadku wielu inicjatyw klastrowych brak jest aktywnej współpracy pomiędzy

przedsiębiorstwami a jednostkami naukowymi, mimo że oficjalnie instytucje badawczonaukowe

są członkami inicjatywy. W badaniu wskazywano nie tyle na trudności w dostępie

do infrastruktury laboratoryjnej, ale raczej na brak pomysłów na jej wykorzystanie w ramach

współpracy z jednostkami badawczo-rozwojowymi.

Jeżeli chodzi o internacjonalizację wyniki benchmarkingu wskazują, iż inicjatywy klastrowe w

niewielkim stopniu wykorzystują potencjał, jaki daje współpraca z zagranicznymi instytucjami

czy klastrami. Według autorów benchmarkingu istotnym problemem jest brak odpowiednich

instrumentów wsparcia, które zachęcałyby inicjatywy do zwiększenia swojej aktywności

badawczej i działalności na arenie międzynarodowej.

Istotnym problemem jest także świadomośd przedsiębiorców przystępujących do inicjatyw

klastrowych. Przedsiębiorstwa kojarzą tworzenie inicjatyw przede wszystkim z możliwościami

wykorzystania środków unijnych, przeznaczanych na ten cel. Niejednokrotnie oczekują

uzyskania szybkich efektów, bez angażowania własnych zasobów. Z przeprowadzonego

benchmarking’u wynika, że możliwośd pozyskania środków na projekty jest jednym z

najważniejszych powodów obecności przedsiębiorców w inicjatywach klastrowych.

20


III. Sposób zdefiniowania obecnej polskiej polityki klastrowej

oraz główne instrumenty wsparcia.

Poziom krajowy

Polityka klastrowa w Polsce na poziomie krajowym nie jest zdefiniowana jako samodzielna

polityka i zasadniczo stanowi element polityki innowacyjnej sformułowanej w dokumencie

Kierunki zwiększania innowacyjności gospodarki na lata 2007-2013 25 . W dokumencie tym

podkreśla się znaczenie wspierania wspólnych działao przedsiębiorców o charakterze

sieciowym, ukierunkowanych na realizację przedsięwzięd innowacyjnych, między innymi

poprzez stymulowanie rozwoju klastrów. W strategicznym kierunku działania Infrastruktura

dla innowacji zakłada się poprawę warunków funkcjonowania innowacyjnych

przedsiębiorstw przez wspieranie wspólnych działao przedsiębiorców o charakterze

sieciowym, ukierunkowanych na realizację przedsięwzięd innowacyjnych, w tym wsparcie

rozwoju klastrów (a także platform technologicznych). Wspieranie powstawania i rozwoju

klastrów przemysłowych zakładał także Krajowy Program Reform na lata 2008-2011 w

ramach działania 3 Wdrażanie rozwiązao wspierających działalnośd proinnowacyjną oraz

badania i rozwój (B+R), w tym usprawnienie transferu wiedzy i dyfuzję innowacji priorytetu

Innowacyjna gospodarka 26 .

Pojęcie klastra jest w gruncie rzeczy traktowane w dokumentach rządowych narzędziowo –

jako jeden z wielu instrumentów osiągania określonych celów polityki innowacyjnej, obok

parków naukowo-technologicznych, inkubatorów i centrów transferu technologii. Struktury

klastrowe i klastry są definiowane jako element infrastruktury dla innowacji. Jednocześnie

w Kierunkach zwiększania innowacyjności gospodarki jest mowa o tworzeniu skupisk

przedsiębiorstw (klastrów) jako zadaniu ośrodków innowacji i przedsiębiorczości, które

powinno byd realizowane przez łączenie na określonym terenie usług biznesowych i różnych

form pomocy firmom w ramach parków technologicznych, stref biznesu, parków

przemysłowych.

Ze względu na funkcjonalny sposób zdefiniowania klastrów, trudno mówid o istnieniu w

Polsce krajowej polityki rozwoju gospodarczego bazującej na klastrach (cluster-based

25 Dokument strategiczny opracowany w Ministerstwie Gospodarki i przyjęty przez Radę Ministrów w dniu

4 września 2006 roku.

26 W działaniu tym zakłada się między innymi wdrożenie programu na rzecz umiędzynarodowienia działalności

klastrów.

21


development policy) 27 . W szczególności klastry – rozumiane jako określone skupiska

przedsiębiorstw (specjalizacje gospodarcze) – nie są traktowane na poziomie krajowym jako

przedmiot oddziaływania, czy też koordynacji różnego rodzaju polityk i instrumentów

wsparcia 28 .

Jednocześnie można mówid o instrumentach bardziej wąsko rozumianej polityki klastrowej,

które są mniej lub bardziej wprost ukierunkowane na stymulowanie rozwoju klastrów – tak

jak działanie 5.1. Programu Operacyjnego Innowacyjna Gospodarka Wspieranie powiązao

kooperacyjnych o znaczeniu ponadregionalnym skierowane między innymi do klastrów, czy

też działanie 1.4. Promocja i współpraca (komponent współpraca) Programu Operacyjnego

Rozwój Polski Wschodniej przewidujące tworzenie i rozwój klastrów. Działania te są

wdrażane przez Polską Agencję Rozwoju Przedsiębiorczości, która realizuje także wiele

działao pośrednio wspierających rozwój klastrów (między innymi benchmarking, szkolenia i

projekty międzynarodowe – szczegóły w tabeli poniżej).

Niezależnie od wspomnianych działao, istnieje wiele instrumentów, które nie są wprost

dedykowane klastrom, ale oddziałują na istotne dla nich charakterystyki (jak na przykład

budowanie partnerstw lokalnych, sieci współpracy pomiędzy gospodarką a sferą B+R, czy

realizowanie wspólnych projektów badawczo-rozwojowych firm i jednostek badawczych). Są

to instrumenty przypisane do polityki innowacyjnej i technologicznej czy też szerzej do

polityki rozwojowej, dlatego też nie są szczegółowo omawiane w raporcie.

Na dostępnośd wspomnianych wyżej instrumentów dedykowanych wprost klastrom wpływa

sposób ich zdefiniowania w ramach odpowiednich działao programów operacyjnych

Innowacyjna Gospodarka (PO IG) i Rozwój Polski Wschodniej (PO RPW) 29 .

27 Realizowana jest raczej koncepcja horyzontalnej polityki przemysłowej (patrz dokument „Koncepcja

horyzontalnej polityki przemysłowej w Polsce” przyjęty przez Radę Ministrów w dniu 30 lipca 2007 roku).

28 Z zastrzeżeniem, że ostatnia modyfikacja działania 5.1. PO IG, wprowadziła zasadę, iż aplikujący mogą

otrzymad dodatkowe punkty jeśli wskażą, że są klastrem istotnym – kluczowym – dla danego regionu.

29 Z zastrzeżeniem, że w PO IG używana jest formalnie kategoria powiązania kooperacyjnego. Pierwsza definicja

klastra została przygotowana na potrzeby realizowanego przez PARP w 2007 roku pilotażowego programu

„Wsparcie na rozwój klastra” i zapisana w Rozporządzeniu Ministra Gospodarki z dnia 2 grudnia 2006 roku w

sprawie udzielania przez Polską Agencję Rozwoju Przedsiębiorczości pomocy finansowej niezwiązanej z

programami operacyjnymi (Dz. U. Nr 226, poz. 1651 z późn. zm.).

22


PO IG nie odwołuje się wprost do pojęcia klastra, ale do powiązania kooperacyjnego 30 . Jako

powiązanie kooperacyjne rozumie się zgrupowanie działających w określonym sektorze

niepowiązanych ze sobą przedsiębiorców, prowadzących działalnośd innowacyjną, oraz

organizacji badawczych i instytucji otoczenia biznesu, które ma na celu stymulowanie

działalności innowacyjnej przez promowanie intensywnych kontaktów, korzystanie ze

wspólnego zaplecza technologicznego, wymianę wiedzy i doświadczeo, przyczynianie się do

transferu technologii, tworzenia sieci powiązao oraz rozpowszechniania informacji wśród

przedsiębiorców wchodzących w skład tego zgrupowania.

Wsparcie może byd udzielone koordynatorowi powiązania, którym może byd: fundacja,

stowarzyszenie, spółka akcyjna lub spółka z ograniczoną odpowiedzialnością, organizacja

badawcza 31 , instytut naukowy Paostwowej Akademii Nauk, organizacja przedsiębiorców 32 .

Przedmiotem działalności koordynatora musi byd realizacja przedsięwzięd na rzecz

przedsiębiorców oraz na rzecz współpracy przedsiębiorców z instytucjami otoczenia biznesu

oraz organizacjami badawczymi. Co istotne koordynator musi byd instytucją działającą nie dla

zysku (non-profit) i może ubiegad się o wsparcie rozwoju tylko jednego powiązania

kooperacyjnego (klastra). Musi także zobowiązad się do zapewnienia równego dostępu

wszystkim uczestnikom powiązania kooperacyjnego do usług, szkoleo, materiałów, wartości

niematerialnych i prawnych, środków trwałych i wyposażenia nabytego w ramach projektu.

W wypadku projektów na wczesną fazę rozwoju powiązania kooperacyjnego, koordynator

musi prowadzid działalnośd o profilu technologicznym lub przemysłowym W wypadku

zasadniczych projektów na rozwój powiązania kooperacyjnego, koordynator musi mied co

najmniej roczne doświadczenie w zakresie zarządzania powiązaniem kooperacyjnym oraz

świadczenia usług na rzecz uczestników powiązania kooperacyjnego. W obu wypadkach

koordynator jest zobowiązany do utrzymania trwałości projektu przez okres od 3 33 do 5 lat.

Projekt na wczesną fazę rozwoju powiązania kooperacyjnego może trwad najwyżej rok, zaś

jego celem powinno byd stworzenie warunków techniczno-organizacyjnych funkcjonowania

powiązania kooperacyjnego, opracowanie wspólnej strategii rozwoju i jej wdrażanie.

Całkowita wartośd projektu nie może przekroczyd 2 mln zł, zaś kwota wsparcia 200 tys. euro

(próg dla pomocy de minimis). Pomoc de minimis może byd udzielona koordynatorowi, który

30 Szczegółowo patrz: Rozporządzenie Ministra Rozwoju Regionalnego z dnia 2 kwietnia 2012 roku w sprawie

udzielania przez Polską Agencję Rozwoju Przedsiębiorczości pomocy finansowej w ramach Programu

Operacyjnego Innowacyjna Gospodarka, 2007-2013 (Dz. U. Nr 76, poz. 438). Rozporządzenie to zastąpiło

wcześniejsze z dnia 7 kwietnia 2008 (Dz. U. Nr 68, poz. 414, z późn. zm.).

31 W tym uczelnia wyższa lub instytut naukowo-badawczy.

32 Działająca na podstawie ustawy o rzemiośle, o samorządzie zawodowym, o izbach gospodarczych.

33 W wypadku koordynatorów będących mikro, małym lub średnim przedsiębiorcą.

23


może ją przekazywad uczestnikom powiązania, przy czym wartośd przekazanej pomocy

zmniejsza wartośd pomocy de minimis udzielonej koordynatorowi. Intensywnośd wsparcia

generalnie może wynosid do 70% wydatków, przy czym wydatki w zakresie kosztów

osobowych i administracyjnych nie mogą przekroczyd 10% całkowitego budżetu projektu 34 .

Pozostałe kategorie obejmują wydatki na zakup środków trwałych oraz wartości

niematerialnych i prawnych (maks. 30%), szkolenia ogólne i specjalistyczne (maks. 10%),

zakup usług doradczych (maks. 80%).

Zasadnicze projekty na rozwój powiązania kooperacyjnego mogą mied znaczenie większą

wartośd, przy czym ich celem powinno byd wspólne przygotowanie przez członków

powiązania produktu lub usługi o charakterze innowacyjnym. Wsparcie może dotyczyd także:

dokonanie inwestycji (maks. 20 mln zł, z możliwością 100-procentowego dofinansowania 35 ),

badao przemysłowych lub prac rozwojowych (max. do 5 mln zł), współpracy

międzynarodowej (wsparcie do 600 tys. zł). Limity wsparcia dla zakupu usług doradczych i

szkoleo specjalistycznych wynoszą odpowiednio 400 tys. zł i 1 mln zł. Wydatki w zakresie

kosztów osobowych i administracyjnych nie mogą przekroczyd 10% całkowitego budżetu

projektu i mogą byd pokrywane maksymalnie przez 3 lata 36 . Intensywnośd wsparcia w

zakresie tych wydatków może wynosid do 50%.

Pojęcie klastra jest wprost zdefiniowane 37 na potrzeby działania 1.4. Promocja i współpraca

– komponent współpraca Programu Operacyjnego Rozwój Polski Wschodniej. Przez klaster

rozumie się w tym działaniu przestrzenną i sektorową koncentrację podmiotów działających

na rzecz rozwoju gospodarczego lub podmiotów działających na rzecz innowacyjności,

jednostek naukowych oraz przedsiębiorstw wykonujących działalnośd gospodarczą na terenie

34 Przy maksymalnej wielkości projektu daje to kwotę około 16,6 tys. zł miesięcznie, zaś przy budżecie równym

maksymalnej wielkości wsparcia (200 tys. euro) około 6,7 tys. zł.

35 W wypadku takiego schematu wsparcia koordynator musi przekazad całośd uzyskanego wsparcie uczestnikom

powiązania w ramach pomocy de minimis przez okres maksimum 15 lat.

36 Przy przeciętnej wartości projektu w ramach 5.1. PO IG w wysokości 13 mln zł daje to kwotę około 36 tys. zł

miesięcznie, zaś w wypadku maksymalizowanego budżetu w wysokości 30 mln zł – około 83 tys. miesięcznie. W

tej kategorii kosztów oprócz wynagrodzeo mieszczą się także podróże służbowe, zakup usług (transportowych,

telekomunikacyjnych, pocztowych, komunalnych itp.), najem i użytkowanie pomieszczeo, zakupy materiałów

biurowych i eksploatacyjnych, naprawy środków trwałych, tłumaczenia i druk materiałów oraz publikacji,

obsługa księgowa i prawna, promocja wspólnej marki powiązania i inne koszty techniczne (zabezpieczenia i

rachunku bakowego).

37 Patrz Rozporządzenie Ministra Rozwoju Regionalnego z dnia 1 kwietnia 2009 roku w sprawie udzielania przez

Polską Agencję Rozwoju Przedsiębiorczości pomocy finansowej na promocję gospodarczą Polski Wschodniej,

stworzenie sieci współpracy centrów obsługi inwestora, tworzenie i rozwój klastrów, tworzenie polityki rozwoju

regionalnego w ramach Programu Operacyjnego Rozwój Polski Wschodniej 2007-2013 (Dz.U. nr 61, poz 503).

24


jednego lub kilku sąsiadujących województw Polski Wschodniej, konkurujących

i współdziałających w tych samych lub pokrewnych branżach oraz powiązanych siecią

współpracy.

Koordynatorem klastra mogą byd: podmioty działające na rzecz rozwoju gospodarczego,

jednostki naukowe 38 i podmioty działające na rzecz innowacyjności, które prowadzą

działalnośd w zakresie realizacji przedsięwzięd na rzecz przedsiębiorców oraz na rzecz ich

współpracy z podmiotami działającymi na rzecz rozwoju gospodarczego i innowacyjności,

a także z jednostkami naukowymi. Koordynator powinien byd instytucją działającą nie dla

zysku (non-profit). Musi także zobowiązad się do zapewnienia wszystkim uczestnikom klastra

równego, bezpłatnego dostępu do usług, materiałów, wartości niematerialnych i prawnych

oraz środków trwałych nabytych lub wytworzonych przez podmioty otrzymujące wsparcia

(w wypadku przedsiębiorcy w granicach pomocy de minimis).

Wielkośd dofinansowania może wynosid 90%, zaś minimalna wartośd projektu

2 mln zł (przeciętna wartośd realizowanych projektów wynosi około 3,4 mln zł). Regulacje nie

przewidują żadnych limitów na wielkośd kosztów osobowych i administracyjnych, jakkolwiek

wprowadzają limit 3% na koszty zarządzania projektem (co daje kwotę 60 tys. przy wysokości

wydatków kwalifikowanych na poziomie 2 mln zł).

Zakres finansowania obejmuje przede wszystkim działania miękkie związane z realizacją

funkcji koordynatora klastra (w tym funkcjonowanie biura, zarządzanie informacją i wiedzą,

tworzenie platform komunikacji, planowanie strategiczne, promocja, organizacja spotkao

tematycznych, konferencji i zagranicznych misji branżowych, autoewaluacja). Przedmiotem

projektów może byd także podnoszeniem innowacyjności i konkurencyjności klastra przez

zakup licencji, wyników badao, analiz, ekspertyz, technologii, know-how, patentów

i nieopatentowanej wiedzy technicznej.

Koordynator jest zobowiązany – w okresie trwania projektu – do przekazania uzyskanej

pomocy przedsiębiorcom uczestniczącym w jego realizacji (w formie pomocy de minimis)

i pozostałym podmiotom. Koordynator musi także zapewnid utrzymanie rezultatów projektu

przez 2 lata.

38 W rozumieniu art. 2 pkt 9 lit. a-f ustawy z dnia 8 października 2004 roku o zasadach finansowania nauki (Dz. U. z 2008 nr

169, poz. 1049)

25


Poziom regionalny

Na poziomie regionów, podobnie jak na poziomie krajowym, mamy generalnie do czynienia z

wąskim zdefiniowaniem polityki klastrowej, z zastrzeżeniem, że w wypadku niektórych

województw można mówid o wprowadzaniu elementów polityki rozwoju bazującej na

klastrach. Analiza Regionalnych Programów Operacyjnych (RPO) wskazuje, że poszczególne

województwa przyjęły następujące podejścia w zakresie polityki wspierania klastrów

i inicjatyw klastrowych 39 .

Pierwsze i dominujące jest zbieżne z wąsko rozumianą polityką klastrową i zakłada wspieranie

sformalizowanych klastrów, czyli inicjatyw klastrowych i koordynatorów. Cześd regionów

bezpośrednio wskazuje na możliwośd wspierania sformalizowanych klastrów ze środków

strukturalnych i wyodrębnia na ten cel osobne działanie. Częśd łączy natomiast działania

wspierające klastry z innymi działaniami mającymi na celu wspieranie przedsiębiorczości,

instytucji otoczenia biznesu lub budowanie relacji pomiędzy przedsiębiorstwami a sferą B+R.

W wypadku jednego regionu nie wspomina się natomiast wprost o możliwości wspierania

inicjatyw klastrowych i klastrów.

Tabela 1. Sposób zdefiniowania wsparcia dla klastrów na poziomie regionalnym

Dokumenty

Regionalny Program

Operacyjny

Osobne działanie na wsparcie

klastrów

świętokrzyskie

wielkopolskie

mazowieckie

warmiosko-mazurskie

Działania uwzględniające

wsparcie dla klastrów

podkarpackie

podlaskie

lubelskie**

małopolskie*

łódzkie***

dolnośląskie

śląskie***

opolskie

lubuskie

kujawsko-pomorskie

pomorskie***

Brak

działao

dedykowanych klastrom

zachodniopomorskie

* wsparcie dla klastrów występuje jako schemat lub komponent,

** wyróżnione jest wsparcie dla klastrów jako przykład działao w schemacie lub komponencie

*** występuje jako punkt w przykładzie projektów do finansowania; brak wyróżnienia wsparcia dla klastrów

w nazwie działania i brak podziału na schematy i komponenty (w tym finansowego)

Źródło: Opracowanie własne

39 Porównaj „Kierunki rozwoju klastrów w Polsce – materiał informacyjny Ministerstwa Gospodarki”, Warszawa,

październik 2010, a także Wojciech Pander, Maciej Stawicki, Metody ewaluacji polityk wspierania klastrów ze

środków strukturalnych, Szkoła Główna Gospodarstwa Wiejskiego, Katedra Polityki Agrarnej i Marketingu, Prace

Naukowe nr 47, Warszawa 2008.

26


Drugie podejście przyjęte przez regiony jest bliższe polityce rozwoju bazującej na klastrach.

W wypadku niektórych województw strategie rozwoju regionalnego i regionalne strategie

innowacji lub regionalne programy operacyjne wskazują na pewne priorytetowe branże lub

klastry, co w efekcie przekłada się na alokację środków publicznych (funduszy strukturalnych)

dostępnych w ramach różnych działao 40 . Taka sytuacja występuje w województwach

podlaskim, podkarpackim 41 i opolskim 42 .

Unikatowe rozwiązanie przyjęto w wypadku województwa pomorskiego, które realizuje

Regionalny program wspierania klastrów na lata 2009-2015 43 . Program ten zakłada

wspieranie trzech typów klastrów (kluczowych, subregionalnych/lokalnych

i embrionalnych/sieci technologicznych), w tym w odniesieniu do tzw. klastrów kluczowych

wybranych w ramach konkursu 44 – poprzez skoncentrowane i skoordynowane wykorzystanie

dostępnych w regionie funduszy strukturalnych UE. Efekt koordynacji i koncentracji jest

osiągany dzięki temu, że przedsięwzięcia istotne dla rozwoju klastrów kluczowych (wskazane i

uzgodnione w ich strategiach) uzyskują dodatkowe punkty (preferencje)

w ramach procedur oceny projektów składanych przez różne podmioty klastra lub ich

konsorcja do Regionalnego Programu Operacyjnego (RPO WP) i regionalnego komponentu

Programu Operacyjnego Kapitał Ludzki (PO KL).

W niektórych regionach realizowane są także projekty ukierunkowane na pośrednie

wspieranie rozwoju klastrów, czy to przez władze regionalne, czy też przez inne podmioty

z regionalnego systemu innowacji. Są to najczęściej projekty realizowane w ramach działania

8.2. Transfer wiedzy Programu Operacyjnego Kapitał Ludzki. Przykłady tego typu

przedsięwzięd to 45 :

projekt Transfer wiedzy w regionie poprzez rozwój sieci współpracy w województwie

zachodniopomorskim, w ramach którego utworzono Regionalne Centrum Klasteringu

oraz Branżowe Centra Kompetencji dla branży chemicznej, spożywczej, drzewnomeblarskiej,

informatycznej oraz budowlanej;

40 Nawet jeżeli brakuje osobnego działania poświęconego wsparciu klastrów, czy inicjatyw klastrowych.

41 W wypadku województwa podkarpackiego wymienia się wprost jedynie Dolinę Lotniczą.

42 W wypadku województwa opolskiego w warunkach dla poddziałania 1.1.1. Wsparcie instytucji otoczenia

biznesu precyzuje się, że priorytetowo będą traktowane projekty w ramach klastrów, które dotyczą sektorów:

drzewnego, rolno-spożywczego, budownictwa, obróbki metalu, surowców naturalnych, chemicznego,

turystyczno-gastronomicznego.

43 Program został przyjęty uchwałą Zarządu Województwa Pomorskiego z dnia 18 czerwca 2009 roku.

44 Według stanu na koniec kwietnia 2011 roku w regionie – w dwóch rundach konkursowych – wybrano

3 klastry kluczowe (ICT, ekoenergetyczny i budowlany). Przyjęty program zakładał, że docelowo zostanie

wybranych maksymalnie 6 tego typu klastrów.

45 Na podstawie listy beneficjentów PO KL – stan na 1 kwietnia 2012 roku.

27


projekt Zarządzanie, wdrażanie i monitorowanie Regionalnej Strategii Innowacji

Województwa Śląskiego, w ramach którego są przewidziane działania dedykowane dla

klastrów (panele ekspertów, szkolenia, seminaria, spotkania informacyjne, podręcznik

dobrych praktyk, ekspertyzy);

projekt Regionalne sieci innowacji i promocja innowacji w regionie, w ramach którego

zorganizowano konkurs Wielkopolskie Klastry na rzecz Innowacyjności ukierunkowany na

wyłonienie i wsparcie działao realizowanych przez wielkopolskie inicjatywy klastrowe i

wpisujących się w zapisy Regionalnej Strategii Innowacji;

projekt Wsparcie współpracy sfery nauki i przedsiębiorstw w Wielkopolsce, który

przewiduje między innymi vouchery dla inicjatyw klastrowych przeznaczone w

szczególności na dofinansowanie badao specjalistycznych oraz doradztwa

technologicznego;

Regionalne Biuro Promocji Klastrów realizowane w województwie opolskim przez Opolski

Park Naukowo-Technologiczny;

działania Krakowskiego Parku Technologicznego ukierunkowane na inicjowanie

i koordynowanie klastrów (dotychczas powołano Małopolski Klaster Technologii

Informacyjnych, Europejskie Centrum Gier i Strefa Dizajnu);

projekt Automotive – Silesia Region w województwie śląskim ukierunkowany na

wzmocnienie powiązao sfery nauki i biznesu branży motoryzacyjnej.

Warto również zauważyd, że niektóre województwa uruchomiły programy wsparcia dla

sformalizowanych klastrów w oparciu o relatywnie niewielkie środki własne. W

województwie dolnośląskim samorząd przeznaczył 600 tys. zł w 2010 roku 46 i po 300 tys. zł

na rok 2011 47 i 2012 48 na finansowanie miękkich działao organizacji klastrowych, takich jak

sieciowanie, promocja, rozwój kwalifikacji itp. Wnioskodawcy mogli ubiegad się o

46 Uchwała 4053/III/10 ZWD z dnia 2 marca 2010 roku w sprawie ogłoszenia otwartego konkursu ofert na

realizację zadao publicznych Województwa Dolnośląskiego z zakresu działalności wspomagającej rozwój

gospodarczy, w tym rozwój przedsiębiorczości w 2010 roku

47 Uchwała nr 394/IV/11 Zarządu Województwa Dolnośląskiego z dnia 15 marca 2011 roku w sprawie ogłoszenia

otwartego konkursu ofert na realizację zadao publicznych Województwa Dolnośląskiego z zakresu działalności

wspomagającej rozwój gospodarczy, w tym rozwój przedsiębiorczości w 2011 roku

48 Uchwała nr 1957/IV/12 Zarządu Województwa Dolnośląskiego z dnia 13 marca 2012 roku w sprawie

ogłoszenia otwartego konkursu ofert na realizację zadao publicznych Województwa Dolnośląskiego z zakresu

działalności wspomagającej rozwój gospodarczy, w tym rozwój przedsiębiorczości w 2012 roku,

28


dofinansowanie 100 % wydatków kwalifikowanych projektu. Ostatecznie wykorzystano środki

odpowiednio 600 tys. zł 49 , 300 tys. zł 50 , 193,5 tys. zł 51

Z kolei samorząd województwa wielkopolskiego wydatkował w 2012 roku 52 kwotę 96 tys. zł

na realizację Strategii Promocji Gospodarczej w zakresie internacjonalizacji przedsiębiorstw

oraz inicjatyw klastrowych. Wsparcie miało byd przeznaczone głównie na działania miękkie,

czyli szkolenia w zakresie internacjonalizacji i organizacji międzynarodowych forów

gospodarczych. Dotacja nie mogła byd większa niż 30 tys. zł, przy czym premiowany był wkład

własny. Dotacje w ramach tego programu otrzymały cztery organizacje klastrowe. W 2011

roku na podobnych zasadach, samorząd województwa wielkopolskiego przeznaczył kwotę

około 61 tys. zł (ze 120 tys. planowanych) na wspieranie rozwoju gospodarczego, z czego w

ramach rozwoju klastrów dofinansowano dwa złożone projekty w łącznej kwocie

około 10 tys. zł. Wsparcie dotyczyło głównie organizacji konferencji i warsztatów,

nawiązywania współpracy z istniejącymi klastrami oraz identyfikacji potrzeb w zakresie

infrastruktury. Ponadto w trybie małych grantów samorząd województwa przeznaczył kwotę

łącznie około 68 tys. zł na dwa działania, w tym na tworzenie powiązao kooperacyjnych

pomiędzy gospodarką i nauką (około 51 tys. zł).

Jednocześnie niektóre regiony, uczestniczyły lub uczestniczą jako partnerzy

w międzynarodowych projektach, które mają na celu podniesienie wiedzy i kompetencji

w zakresie wspierania klastrów, zarówno wśród władz samorządowych, jak i regionalnych

instytucji działających na rzecz rozwoju regionalnego. Projekty te służą nie tylko

wykorzystaniu najlepszych praktyk zagranicznych, ale także rozwijaniu współpracy

międzynarodowej przez klastry z danego regionu. Przykłady tego typu projektów to:

projekt RegioNet – Transfer dobrych praktyk dotyczących klasteringu i zarządzania

sieciami realizowany przez Małopolską Agencję Rozwoju Regionalnego wspólnie

z regionami: Saxony (Niemcy), Cluj-Napoca (Rumunia); projekt jest realizowany od maja

2011 roku do kwietnia 2013 roku i jest finansowany w ramach mini-programu SMART+ ze

środków Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego w ramach programu INTERREG

IVC;

projekt CluStrat – Boosting innovation through new cluster concepts in support of

emerging issues and cross-sectoral themes, którego partnerami w Polsce są Województwo

49 Uchwała nr 4262/III/10 Zarządu Województwa Dolnośląskiego z dnia 4 maja 2010 roku.

50 Uchwała nr 619/IV/11 Zarządu Województwa Dolnośląskiego z dnia 9 maja 2011 roku.

51 Uchwała nr 2212/IV/12 Zarządu Województwa Dolnośląskiego z dnia 8 maja 2012 roku.

52 Uchwała nr 1654/2012 Zarządu Województwa Wielkopolskiego z dnia 23 lutego 2012 roku

29


Dolnośląskie, Górnośląska Agencja Promocji Przedsiębiorczości SA. oraz Krajowa Izba

Gospodarcza; celem projektu jest wypracowanie nowej koncepcji stymulowania rozwoju

klastrów w krajach regionu Europy Środkowej, która miałby byd realizowana w przyszłych

programach wsparcia; projekt jest realizowany z 15 partnerami z Niemiec, Austrii, Czech,

Węgrzech, Włoch, Słowacji i Słowenii w okresie od października 2011 do września 2014

roku; jest on finansowany w ramach Europejskiej Współpracy Terytorialnej – Program dla

Europy Środkowej.

30


IV. Wizja klastrów do roku 2020

(opis stanu docelowego)

W roku 2020 w Polsce istnieje od kilku do kilkunastu kluczowych klastrów rozpoznawalnych

w skali międzynarodowej, które gromadzą istotny potencjał gospodarczy i naukowy

wyznaczający międzynarodową konkurencyjnośd krajowej gospodarki. Oprócz tego istnieją

konkurencyjne klastry o znaczeniu krajowym, regionalnym lub lokalnym.

Wszystkie te klastry – czyli działające w nich firmy i inne podmioty – charakteryzują się

wysoką produktywnością i innowacyjnością. Klastry kluczowe konkurują w skali globalnej i

mają wymiar międzynarodowy – skupione w nich firmy intensywnie uczestniczą w wymianie

handlowej (duży udział eksportu) oraz międzynarodowych łaocuchach wartości

(powiązaniach kooperacyjnych). Także inne podmioty funkcjonujące w tych klastrach, takie

jak jednostki naukowo-badawcze i uniwersytety, uczestniczą w międzynarodowych sieciach

powiązao. Polskie klastry kluczowe są silnymi ogniwami w sieciach współpracy europejskich

klastrów i budują ich globalną pozycję konkurencyjną.

Klastry występują zarówno w sektorach tradycyjnych 53 oraz wysokich technologii 54 i branżach

kreatywnych. Te pierwsze, silniej zakorzenione w dotychczasowej strukturze gospodarki,

mają relatywnie większą masę krytyczną mierzoną liczbą firm i zatrudnionych pracowników

oraz wielkością przychodów. Te drugie, będące często nowymi, rozwijającymi się

specjalizacjami gospodarczymi, charakteryzują się natomiast wysoką dynamiką przyrostu

nowych firm oraz wysoką dynamiką wzrostu przychodów. Klastry rozwijają się także

w obszarach ważnych z punktu widzenia rozwiązywania wyzwao społeczno-gospodarczych,

takich jak efektywne pozyskiwanie i wykorzystanie energii czy opieka i profilaktyka

zdrowotna.

Generalnie klastry – a dokładniej działające w nich firmy – charakteryzują się wyższą niż

przeciętna produktywnością będącą pochodną wdrożenia różnego typu innowacji

(technologicznych, a także procesowych, organizacyjnych i marketingowych) oraz lepszego

wykorzystania dostępnych zasobów publicznych i prywatnych. Dzięki efektowi koncentracji (a

także instytucjonalizacji współpracy) klastry osiągnęły wysoki stopieo synergii działających w

nich podmiotów. Interakcje i sieciowanie – wewnątrz i pomiędzy klastrami – prowadziły do

szybszego adoptowania istniejących rozwiązao i wiedzy, budowania nowych wartości oraz

53 Na przykład przemysł spożywczy, drzewno-meblarski, itp.

54 Na przykład telekomunikacja, elektronika, instrumenty medyczne itp.

31


powstawania nowych innowacji. Prowadziło to do unowocześniania klastrów tradycyjnych i

powstawania nowych klastrów, między innymi na styku już istniejących.

Charakterystyczną cechą klastrów kluczowych są: większa intensywnośd prac badawczorozwojowych

(realizowanych w istotnym stopniu ze środków działających w nich

przedsiębiorstw) i wykorzystywania wiedzy oraz silne interakcje pomiędzy firmami

a uczelniami i instytutami badawczymi (przepływy pracowników i wiedzy, wspólne projekty

B+R, współpraca i komunikacja itp.). Rozwój tych interakcji stymulował i nadal stymuluje

innowacyjnośd firm klastra oraz umożliwia komercjalizację technologii i wiedzy. Interakcje te

wpłynęły także na lepsze dostosowanie kształcenia i realizowanych badao do potrzeb

gospodarki prowadząc do tworzenia nowych zasobów i przewag konkurencyjnych. Rozwój

klastrów oznaczał także rozwój współpracujących uczelni i jednostek B+R. Charakteryzują się

one wysoką konkurencyjnością, realną gotowością do współpracy z firmami oraz

odpowiednim zapleczem kadrowym i infrastrukturalnym pozwalającym na prowadzenie prac

badawczo-rozwojowych.

Klastry rozwijały się dzięki inwestycjom prywatnym realizowanym przez działające w nich

firmy, w tym także firmy zagraniczne, które się w nich ulokowału. Istotne dla ich rozwoju były

inwestycje publiczne w infrastrukturę (w tym badawczą i edukacyjną) i inne zasoby (wiedzę,

kapitał ludzki itp.), których masa krytyczna została uzyskana dzięki przemyślanemu i

skoncentrowanemu wykorzystaniu funduszy strukturalnych oraz krajowych środków

publicznych w latach 2014-2020, a także dzięki wykorzystaniu wcześniejszych inwestycji

publicznych, w tym finansowanych z funduszy strukturalnych w latach 2007-2013.

Parki przemysłowe i technologiczne oraz inkubatory dostarczyły wysokiej jakości

infrastruktury niezbędnej do prowadzenia działalności gospodarczej, a także wsparcia dla

nowo powstających przedsiębiorstw i start-upów technologicznych. Także specjalne strefy

ekonomiczne (często zintegrowane z parkami naukowo-technologicznymi) wspierały rozwój

klastrów przyciągając inwestycje zagraniczne, między innymi w postaci centrów B+R. Istotne

było także znaczenie infrastruktury badawczo-rozwojowej zbudowanej ze środków

publicznych na uczelniach. Wspomniane inwestycje publiczne stymulowały krajowe i

zagraniczne inwestycje prywatne. Jednocześnie istotne znaczenie dla rozwoju klastrów miało

umiejętne łączenie środków publicznych i prywatnych (na przykład w obszarze edukacji, czy

realizacji prac naukowych i badawczo-rozwojowych). Rozwój klastrów był także stymulowany

poprzez przemyślaną i proinnowacyjną politykę zamówieo publicznych.

Istotną przesłanką rozwoju klastrów było funkcjonowanie inicjatyw klastrowych

i koordynatorów klastrów. Instytucje te umożliwiły definiowanie, koordynowanie i wdrażanie

32


óżnego rodzaju działao i projektów istotnych dla rozwoju klastrów (w tym wspólnej

infrastruktury, strategicznych programów badawczych czy programów rozwoju kapitału

ludzkiego itp.). Osiągnięte dzięki nim zwiększenie interakcji pomiędzy podmiotami

funkcjonującymi w poszczególnych skupiskach prowadziło do większej liczby wspólnych

przedsięwzięd, powiązao kooperacyjnych itp. Instytucje te – poprzez kreowanie współpracy

(między innym w zakresie planowania strategicznego) przedsiębiorców i instytucji otoczenia,

takich jak ośrodki naukowo-badawcze, czy jednostki samorządu terytorialnego – przyczyniły

się także do budowy kapitału społecznego niezbędnego dla rozwoju klastrów i szerzej

rozwoju gospodarczego. Koordynatorzy pełnili także funkcje stymulowania działalności

innowacyjnej podmiotów działających w klastrach, a także ich umiędzynarodowienia.

W niektórych klastrach inicjatywy klastrowe i koordynatorzy nadal funkcjonują, w wypadku

innych uzyskany wysoki poziom interakcji, współpracy i koordynacji działao powoduje, że nie

są one potrzebne jako specjalne formalne instytucje. W części klastrów koordynatorzy

przestali byd instytucjami otoczenia biznesu współfinansowanymi ze środków publicznych

i przekształcili się w podmioty świadczące na zasadach stricte komercyjnych

wyspecjalizowane usługi na rzecz innych podmiotów działających w klastrze (na przykład w

zakresie analiz rynkowych, doradztwa technologicznego i innowacyjnego lub wchodzenia na

rynki zagraniczne). W innych nadal pełnią funkcję wyspecjalizowanych instytucji otoczenia

biznesu ewoluując w kierunku branżowych agencji rozwoju regionalnego. Ich

współfinansowanie ze środków publicznych ma jednak charakter bardziej zadaniowy niż

podmiotowy.

33


V. Cele i zasady proponowanej polityki klastrowej

Strategicznym celem proponowanej polityki rozwoju bazującej na klastrach jest

wzmocnienie innowacyjności i konkurencyjności polskiej gospodarki. Na jego realizację

składają się następujące cele szczegółowe:

- wzmacnianie rozwoju istniejących skupisk gospodarczych (w tym już sformalizowanych

klastrów) i procesów powstawania nowych poprzez zwiększanie wewnętrznych i

zewnętrznych interakcji, przepływów wiedzy i współpracy;

- wzmacnianie rozwoju istniejących i powstających specjalizacji gospodarczych

i naukowo-technologicznych (w tym sformalizowanych już klastrów), które wykazują duży

potencjał rozwoju oraz tworzą silne i przyszłościowe inteligentne specjalizacje kraju

i poszczególnych regionów, konkurencyjne w skali międzynarodowej.

Osiągnięcie celu strategicznego może byd mierzone syntetycznie poprzez wzrost wartości

dodanej wytwarzanej w klastrach, czyli różnicy pomiędzy wartością wyprodukowanych dóbr

i usług a sumą kosztów zewnętrznych nakładów rzeczowych zużytych do produkcji tego

dobra.

Celami operacyjnymi polityki klastrowej są:

- podniesienie poziomu interakcji, przepływów wiedzy i współpracy pomiędzy różnymi

podmiotami działającymi w ramach istniejących i tworzących się skupisk, w tym

budowanie kapitału społecznego niezbędnego dla ich rozwoju,

- wzmocnienie procesów wspólnego i zintegrowanego planowania strategicznego (w tym w

zakresie rozwoju technologii i innowacyjności, kapitału ludzkiego czy ekspansji

międzynarodowej),

- zwiększenie zewnętrznego usieciowienia klastrów i działających w nim podmiotów,

zwłaszcza w układzie międzynarodowym,

- rozwój współpracy i specjalizacji w ramach klastra – zwiększenie liczby wspólnych

przedsięwzięd i powiązao kooperacyjnych, w tym w relacji przedsiębiorstwa – sektor B+R,

- stworzenie bodźców dla powstawania nowych klastrów na styku różnych branż lub

w obszarach rozwiązujących istotne problemy społeczno-ekonomiczne, w tym także

wzmocnienie interakcji, wymiany i współpracy pomiędzy różnymi klastrami,

34


- podniesienie produktywności, wartości dodanej oraz zaawansowania biznesowego

i technologicznego przedsiębiorstw działających w klastrach,

- zwiększenie liczby innowacyjnych produktów i usług oferowanych przez przedsiębiorstwa

działające w klastrach na rynku krajowym i międzynarodowym, prowadzące między

innymi do wzrostu eksportu,

- mobilizowanie inwestycji prywatnych w klastrach, w tym powstawania nowych firm

i napływu inwestycji zagranicznych, a także zwiększania nakładów na działalnośd

badawczo-rozwojową i innowacyjną,

- rozwój ekosystemu instytucji gwarantującego rozwój klastra i lepsze dostosowanie jego

otoczenia, w zakresie kształtowanym przez środki i polityki publiczne, do potrzeb

rozwojowych tworzących go firm (w szczególności lepsze dostosowanie sektora B+R

i edukacji do potrzeb przedsiębiorstw),

- efektywne wykorzystanie nakładów publicznych przez ich koncentrację i uzyskanie

synergii pomiędzy różnymi politykami i instrumentami wsparcia (w tym lepsze

wykorzystanie istniejącej już infrastruktury i instytucji sfinansowanych ze środków

publicznych).

Rekomendacja 1

Polityka klastrowa przyjmuje zasadę koncentracji i koordynacji różnych polityk i

instrumentów publicznych (na przykład nakładów na infrastrukturę, B+R, czy edukację) wokół

wybranych klastrów, które mają największy potencjał rozwoju i tworzenia silnych,

innowacyjnych specjalizacji gospodarczych 55 , określanych w raporcie jako klastry kluczowe.

Zasada ta zakłada, że inwestowanie ograniczonych środków publicznych w ramach skupisk

przedsiębiorstw jest bardziej efektywne i przynosi więcej tzw. efektów zewnętrznych

(externalities) niż horyzontalna dystrybucja tych środków. Koncentracja środków służy także

zbudowaniu niezbędnej masy krytycznej, która umożliwi konkurowanie w skali globalnej. W

dobie globalizacji i specjalizacji uzyskanie wiodącej pozycji konkurencyjnej nie jest możliwe w

zbyt wielu obszarach. Koordynacja środków oznacza, że proponowana polityka nie generuje

nowych wydatków publicznych, ale prowadzi do ich lepszego, bardziej efektywnego

55 Czyli oczekiwanych przez Komisję Europejską inteligentnych specjalizacji.

35


alokowania. Zakłada także pełniejsze wykorzystanie istniejącej krajowej infrastruktury

badawczej, zwłaszcza finansowanej z funduszy strukturalnych.

W krajach takich jak Niemcy, Francja, Szwecja, czy Węgry są realizowane programy klastrowe,

w ramach których dokonywany jest wybór wiodących specjalizacji gospodarczych

i technologicznych dla kraju. Niemcy w ramach programu Spitzencluster zdecydowali się na

wsparcie 15 klastrów, zaś Szwedzi w ramach programu Vinnvaxt wybrali 12 (obecnie zaś

finansują 11). Francuski program Pole de competitivite objął wprawdzie aż 71 klastrów, ale

tylko 18 uzyskało status klastrów o znaczeniu światowym (world-class clusters) i to do nich

popłynęła większośd środków tego programu. Z kolei na Węgrzech wybrano 25 kluczowych

klastrów. W ramach przywołanych programów wiodące klastry były wybierane w drodze

konkursów (jedna runda we Francji oraz po 3 rundy w Niemczech i Szwecji), za wyjątkiem

Węgier gdzie zastosowano procedurę akredytacji 56 .

W ramach powyższych programów klastrowych założono pewną koncentrację wsparcia

publicznego na wybranych klastrach, przy czym wsparcie to zostało skierowane bezpośrednio

do przedsiębiorstw, uczelni i innych podmiotów funkcjonujących w klastrach. W szczególności

niemiecki program Spitzencluster, francuski Pole de competitivite oraz węgierski program

klastrowy zakładały przekazanie znacznych środków publicznych (odpowiednio 600 mln euro

w ciągu 5 lat i 1,5 mld euro przez 3 lata oraz 1,5 mld euro w okresie 2007-13) na

finansowanie projektów badawczo-rozwojowych w wybranych klastrach. Środki te trafiają

bezpośrednio do przedsiębiorstw i konsorcjów przemysłowo-naukowych, przy czym w

wypadku badao o charakterze aplikacyjnym wymagane jest oczywiście ich odpowiednie

współfinansowanie ze środków prywatnych.

Niezależnie od koncentracji środków na B+R w wypadku szwedzkiego i francuskiego

programu zakładano, że w wyniku wyboru kluczowych klastrów nastąpi także koncentracja

i koordynacja innych środków publicznych znajdujących się w dyspozycji regionów.

Szczególnie w Szwecji podkreślano aspekt kształtowania specjalizacji regionalnych, jakkolwiek

regiony definiowano bardziej w ujęciu funkcjonalnym niż administracyjnym.

56 Jak widad chociażby z zestawienia liczby wybranych klastrów procedura akredytacji jest mniej selektywna,

ponieważ polega na potwierdzeniu określonych kryteriów, najczęściej o charakterze ilościowym. W efekcie

akredytację powinien otrzymad każdy podmiot, który spełnia określone kryteria. Natomiast system konkursowy

pozwala wyłonid najlepsze klastry (zgodnie z oceną jakościową potencjału oraz zdefiniowanej strategii i planu

działania), co oznacza, że nie wszystkie klastry, które spełniają określone kryteria zostaną wybrane, ponieważ

inne klastry mogą byd od nich lepsze.

36


Rekomendacja 2

Drugą zasadą przyjmowaną przez politykę klastrową jest tworzenie efektywnego

ekosystemu instytucji działających na rzecz rozwoju klastra, w tym zapewnienie

podstawowych funkcji koordynacyjnych.

Zasada ta oznacza, że zadaniem koordynatora klastra powinno byd przede wszystkim

zapewnienie, aby powstały pewne wyspecjalizowane usługi, na które istnieje

zapotrzebowanie ze strony podmiotów klastra. Niekoniecznie muszą byd one świadczone

przez koordynatora. Przykładowo w zakres działania koordynatora mogą wchodzid promocja i

wsparcie transferu technologii, ale nie sama obsługa tego procesu, która wymaga

wyspecjalizowanej wiedzy i dedykowanych zasobów – chyba że takiej funkcji w ekosystemie

klastra nie ma i potrzebne jest jej zainicjowanie.

VI. Operacjonalizacja proponowanej polityki klastrowej

Rekomendacja 3

Wzmacnianie rozwoju i powstawania klastrów jest realizowane przede wszystkim poprzez

wspieranie powstawania i funkcjonowania inicjatyw klastrowych i koordynatorów

klastrów. Wsparcie to jest co do zasady alokowane z poziomu regionalnego.

Rekomendacja 4

Stymulowanie rozwoju klastrów kluczowych jest realizowane poprzez skierowanie

skoncentrowanego i skoordynowanego wsparcia nie tylko do koordynatora klastra, ale

także bezpośrednio do aktorów klastra, czyli przedsiębiorstw i instytucji otoczenia takich jak

uczelnie, jednostki badawczo-rozwojowe, szkoły, wyspecjalizowane instytucje otoczenia

biznesu i itp. W ten sposób są finansowane różnego rodzaju inwestycje niezbędne do rozwoju

klastra. Wsparcie pochodzi zarówno z poziomu krajowego, jak i regionalnego.

37


VI.1. Wsparcie dla klastrów kluczowych

Proces selekcji klastrów kluczowych

Rekomendacja 5

Zaleca się, żeby selekcja odbywała się poprzez mechanizmy konkursowe zakładające wybór

(w kolejnych rundach) zamkniętej liczby najlepszych klastrów 57 .

W wyniku tych konkursów powstanie lista kluczowych klastrów, zaś działające w nich

podmioty i ich konsorcja uzyskają preferencje w dostępie do dofinansowania na realizację

projektów niezbędnych do rozwoju klastra z różnych źródeł publicznych.

Status klastra kluczowego byłby przyznawany na okres 5 lat, przy czym można byłoby go

utracid w wyniku negatywnej ewaluacji zaawansowania realizowanej strategii rozwoju

przeprowadzanej po 2,5 roku. Wybór klastrów byłby rozłożony w czasie na kilka rund

konkursów, co pozwalałoby na wchodzenie do systemu wsparcia nowych klastrów oraz

lepsze przygotowanie się tych, których aplikacje zostały odrzucone we wcześniejszych

rundach.

Rekomendacja 6

Rekomenduje się przyjęcie następujących kryteriów selekcji klastrów:

a) masa krytyczna,

b) potencjał rozwojowy,

c) partnerstwo i synergie,

d) potencjał koordynatora.

Dokonywana w ramach procesu selekcji ocena klastrów powinna mied w dużym stopniu

charakter jakościowy odnoszący się do jego potencjału rozwojowego oraz wypracowanej

strategii i planu działania.

57 W tym miejscu przedstawiamy ogólne rekomendacje dotyczące wyboru klastrów kluczowych z zastrzeżeniem,

że szczegółowe kryteria wyboru będą muszą byd zróżnicowane i dostosowane do poziomu wyboru klastrów

kluczowych – wyższe wymagania odnośnie masy krytycznej i potencjału na poziomie krajowym i niższe na

poziomie regionalnym.

38


Proponuje się, żeby masa krytyczna klastrów była mierzona między innymi: liczbą firm i ich

względną koncentracją, określonymi parametrami ekonomicznymi (typu zatrudnienie,

eksport, nakłady inwestycyjne itp.), ujawnioną przewagą konkurencyjną i potencjałem

naukowo-badawczym. Proces selekcji powinien bazowad jednak zarówno na ocenie

obiektywnych wskaźników określających potencjał danego skupiska, jak również –

w przeważającym stopniu – na jakościowej ocenie:

a) przyszłego potencjału rozwojowego uwzględniającego globalną konkurencję, wielkośd

rynku oraz zdolnośd do angażowania środków prywatnych,

b) wypracowanej strategii rozwoju i planu przedsięwzięd, które powinny byd zrealizowane

(ich zasadności i wykonalności),

c) oraz możliwych synergii i nowych partnerstw (także w układzie międzynarodowym).

Ocenie powinny także podlegad:

d) zasięg i reprezentatywnośd zbudowanego partnerstwa (inicjatywy klastrowej), w tym

obecnośd liderów i istniejących instytucji otoczenia, które mogą tworzyd ekosystem

rozwoju klastra,

e) potencjał koordynatora (w kontekście zadao, które zostaną mu przypisane w ramach

strategii i planu działania),

f) sposób zorganizowania inicjatywy klastrowej (w tym mechanizmy nadzoru ze strony

podmiotów klastra w stosunku do koordynatora).

Analizowane w trakcie prac Grupy doświadczenia zagraniczne wskazują na duże znaczenie

oceny tzw. masy krytycznej aplikujących klastrów, jakkolwiek w niektórych wypadkach trudno

było uzyskad wiarygodne dane (na przykład na temat intensywności prac B+R). Wskazano na

trudnośd porównywania klastrów z różnych branż (czy też obszarów działalności) na bazie

danych statystycznych, co w wypadku niemieckiego programu Spitzencluster rozwiązane

zostało poprzez sformułowanie wymogu zaprezentowania danego klastra na tle innych,

porównywalnych klastrów krajowych i zagranicznych (benchmarking).

Jednocześnie eksperci zagraniczni podkreślali istotną rolę oceny jakościowej zgłaszanych

przez klastry aplikacji konkursowych, która związana była ze zdefiniowanymi celami

programów wsparcia (stymulowanie konkurencyjności międzynarodowej, czy

innowacyjności). W tym kontekście przywiązywano dużą wagę do oceny strategii rozwoju i

rozumienia czynników, które będą kształtowad międzynarodową konkurencyjnośd danego

39


klastra w przyszłości. Istotną wagę przywiązywano także do tego, czy klaster posiada

rzeczywiście liderów biznesowych i akademickich (a także z kręgu administracji), którzy

rozumieją wyzwania przyszłości i są zdeterminowani, żeby się z nimi zmierzyd.

Ocena jakościowa w ramach selekcji była realizowana między innymi w postaciu przesłuchao

przedstawicieli wnioskujących klastrów, czyli spotkao, na których weryfikowano zapisy

strategii i planu działania, a także wizyt ekspertów w tych klastrach. Oceniane były

proponowane partnerstwa biznesowo-naukowe i przykłady wspólnych projektów badawczorozwojowych,

które miałyby byd realizowane przy wsparciu publicznym. W tym kontekście

istotne znaczenie miało wdrażanie innowacji skutkujących trwałym rozwojem nowych firm i

produktów, a także rewitalizacją bardziej tradycyjnych sektorów (klastrów).

Punktem odniesienia dla doprecyzowania kryteriów selekcji klastrów kluczowych może byd

charakterystyka klastrów o znaczeniu światowym (world-class clusters) 58 pogrupowana w

ramach trzech obszarów:

warunki ramowe

- jakośd sektora B+R właściwego dla klastra,

- jakośd edukacji,

- dynamika tworzenia nowych innowacyjnych firm,

- atrakcyjnośd regionu i przyciąganie talentów i inwestycji zagranicznych,

- regulacje stymulujące innowacyjnośd i zamówienia publiczne,

aktorzy klastra

- masa krytyczna liderów rynkowych i technologicznych,

- międzynarodowe uznanie dla klastra i jego aktorów,

- aktywne zaangażowanie głównych aktorów przemysłowych, akademickich i publicznych,

- zaangażowanie konkurentów,

- powiązania i współpraca międzynarodowa,

organizacja klastrowa

- strategia klastra i jej implementacja,

58 Szczegółowo patrz: Gerd Meier zu Köcker, Klas Svensson, Nicholas Szechenyi, World Class Clusters - An

Attempt to Formulate the Main Criteria of World Class Clusters, Discussion Paper (2010).

40


- profesjonalne zarządzanie klastrem,

- trwałośd finansowania i odpowiedni zespół ludzi,

- uzgadnianie interesów różnych aktorów klastra,

- tworzenie wartości dodanej.

Rekomendacja 7

W celu zapewnienia wiarygodności i przejrzystości procesu selekcji należy powoład

niezależną komisję konkursową, w skład której wchodziliby eksperci z różnych dziedzin (w

tym specjaliści od technologii, analiz rynkowych, trendów globalnych itp. – także spoza Polski)

o dużm autorytecie i wysokiej pozycji publicznej.

Efektywne przeprowadzenie procesu selekcji będzie wymagad powołania niezależnej komisji

konkursowej, w skład której wchodziliby eksperci z różnych dziedzin (w tym specjaliści od

technologii, analiz rynkowych, trendów globalnych itp. – także spoza Polski). Niezależnośd i

wysoki autorytet jej członków powinny gwarantowad przejrzystośd i wiarygodnośd

dokonywanej selekcji klastrów kluczowych. W praktyce w procesie weryfikacji aplikacji

składanych na konkurs powinny uczestniczyd także wykwalifikowane zespoły ewaluatorów z

ministerstw i agend, które miałyby następnie dedykowad cześd środków na finansowanie

projektów zgłaszanych przez podmioty wybranego klastra 59 . Zasadnicze decyzje byłyby

jednak podejmowane przez komisję konkursową, która powinna mied także możliwośd

weryfikacji składanych planów i strategii w bezpośrednich rozmowach z przedstawicielami

klastrów. Komisja konkursowa uczestniczyłaby także w procesie ewaluacji klastrów

kluczowych po 2,5 roku ich funkcjonowania w tej formule i decydowałaby o utrzymaniu lub

utracie statusu klastra kluczowego.

Proponowane jest także przeprowadzanie kilku (3 lub 4 rund konkursowych). Pozwoliłoby to

na utrzymanie wysokiej selektywności poszczególnych rund oraz dawało możliwości

włączania nowych klastrów oraz tych inicjatyw, które potrzebują więcej czasu na

59 Zwłaszcza jeżeli na etapie aplikacji klastry składałyby także konkretne propozycje projektów. Taki wymóg

funkcjonował m.in. w wypadku niemieckiego programu Spitzencluster, gdzie w ramach procesu selekcji

oceniane były 3 kluczowe projekty badawczo-rozwojowe zdefiniowane przez klaster.

41


sformalizowanie i zbudowanie partnerstwa oraz wypracowanie przekonującej strategii

rozwoju.

Rysunek 1. Proces selekcji i wsparcia klastrów kluczowych

Przygotowanie

aplikacji na

zasadniczy konkurs

na wybór klastrów

kluczowych

Przygotowanie

aplikacji na konkurs

główny

w tym:

analizy (masa

krytyczna,

benchmarking)

strategia i plan

działania

wstępny opis

projektów

kluczowych

instytucjonalizacja

inicjatywy

potencjał

koordynatora

Źródło: Opracowanie własne

Wybór

klastrów

kluczowych

Zasadnicza selekcja

przez Komisję

konkursową i

przyznanie statusu

klastra kluczowego

Alokacja

wsparcia

Projekt na

koordynację

i sieciowanie

dla koordynatora

(jeżeli jeszcze nie ma;

poziom regionalny)

Projekty

realizowane przez

aktorów klastra

(lub koordynatora)

w zakresie:

B+R / innowacji

Inwestycji

infrastrukturalnych

edukacji/szkoleo

ekspansji

międzynarodowej

doradztwa

innowacyjnego

transferu

technologii

42


Identyfikacja i wsparcie klastrów kluczowych na poziomie krajowym i regionalnym

Rekomendacja 8

Na poziomie kraju proponuje się przeprowadzanie konkursów na wybór klastrów

o największym potencjale konkurencyjnym i znaczeniu dla polskiej gospodarki,

konkurencyjnych w skali międzynarodowej.

Za wyborem klastrów kluczowych na poziomie kraju powinna iśd koncentracja i koordynacja

alokacji środków publicznych dostępnych na poziomie krajowym (zwłaszcza nakładów na

B+R), a także regionalnym (czyli z regionu lub regionów, na terenie których funkcjonuje dany

klaster).

Liczba klastrów kluczowych wybranych na poziomie kraju nie powinna przekraczad

kilkunastu, ponieważ trudno budowad realną pozycję konkurencyjną Polski w zbyt wielu

specjalizacjach.

Rekomendacja 9

Uznając samodzielnośd regionów proponuje się, aby poszczególne województwa również

dokonywały priorytetyzacji swojej polityki rozwojowej poprzez wskazanie regionalnych

klastrów kluczowych wyznaczających jednocześnie ich inteligentne specjalizacje 60 .

Rekomendowanym sposobem selekcji są również konkursy na wybór klastrów kluczowych,

jakkolwiek regiony mogą przyjąd inne metody (analityczno-konsultacyjne) związane z

tworzeniem regionalnych strategii inteligentnych specjalizacji (w praktyce aktualizacją

regionalnych strategii innowacji).

Za wskazaniem regionalnych klastrów kluczowych powinna iśd koncentracja i koordynacja

alokacji środków publicznych dostępnych na poziomie regionalnym.

Proponowana polityka rozwoju bazująca na klastrach będzie więc realizowana zarówno na

poziomie krajowym, jak i regionalnym. Poziomy te są powiązane, zwłaszcza w zakresie

wspierania kluczowych klastrów wybieranych na poziomie krajowym.

60 Łącznie z krajowymi klastrami kluczowymi, które w większości wypadków będą miały charakter, czy też zasięg,

regionalny.


W wypadku klastrów kluczowych wybranych na poziomie krajowym częśd wsparcia będzie

alokowana z poziomu krajowego (między innymi w zakresie B+R), zaś częśd będzie pochodziła

z poziomu regionalnego (w tym podstawowe finansowanie funkcji koordynacyjnych 61 ).

Ostateczne zdefiniowanie wsparcia dostępnego dla krajowych klastrów kluczowych

z poziomu krajowego i regionalnego będzie pochodną rozstrzygnięd odnośnie podziału

środków strukturalnych w kolejnej perspektywie finansowej, a także tzw. terytorializacji

środków krajowych będących w dyspozycji poszczególnych ministerstw. 62

Wsparcie dla klastrów z poziomu regionalnego przybierze zasadniczo trzy wymiary:

- wsparcia alokowanego do koordynatorów klastrów 63 ,

- wsparcia alokowanego do aktorów klastrów wybranych jako kluczowe na poziomie

krajowym,

- wsparcia alokowanego do aktorów klastrów wybranych jako kluczowe na poziomie

regionalnym.

Zakres wsparcia i definiowanie potrzeb rozwojowych klastrów

Rekomendacja 10

Zaleca się, żeby wsparcie dla krajowych klastrów kluczowych nie ograniczało się jedynie do

wsparcia działalności badawczo-rozwojowej, ale było szersze i obejmowało także środki

publiczne alokowane na inwestycje (na przykład park maszynowy, nowe linie technologiczne,

infrastrukturę B+R, infrastrukturę edukacyjną itp.), rozwój kapitału ludzkiego (czyli edukację

i szkolenia) oraz promocję i internacjonalizację.

61 Na poziomie krajowym mogą także pojawid się programy wsparcia, do których będą aplikowad koordynatorzy

klastrów w celu zapewnienia określonych usług dla podmiotów klastra. Koordynatorzy klastrów kluczowych

mieliby uprzywilejowany dostęp do finansowania w ramach tych programów.

62 Należy zastrzec, że wsparcie na poziomie krajowym (na przykład w zakresie B+R) będzie także dostępne dla

wszystkich klastrów. Tylko częśd tego wsparcia będzie niejako przypisana do klastrów kluczowych (tzw.

earmarking).

63 Szczegółowe rekomendacje odnośnie wspierania koordynatorów klastrów zawiera podrozdział VI.2.

44


Rysunek 2. Wsparcie dla klastrów z uwzględnieniem ich typów, rodzaju wsparcia oraz

podziału na poziom krajowy i regionalny

Wsparcie na

poziomie krajowym

kluczowe

klastry

krajowe

pozostałe

klastry

Wsparcie na

poziomie regionalnym

kluczowe

klastry

regionalne

klaster

koordynator

klastra – podstawowe

wsparcie na koordynację +

dodatkowe wsparcie dla

krajowych klastrów

kluczowych

na

internacjonalizację

wsparcie dla aktorów

i koordynatora

wsparcie tylko

dla koordynatora

Źródło: Opracowanie własne

Na etapie selekcji należałoby odpowiednio oceniad szerzej definiowane, kompleksowe

strategie i programy rozwojowe klastrów wskazujące na potrzeby i przedsięwzięcia

realizowane w różnych obszarach interwencji. Wszystkie krajowe klastry kluczowe musiałyby

przedstawiad strategię rozwoju badao naukowych lub aplikacji dostępnych już technologii. W

efekcie polityka klastrowa mogłaby dążyd do wskazania specjalizacji gospodarczych dla

wszystkich regionów.

45


Doświadczenia szwedzkie pokazują, iż nie zawsze klastry kluczowe wybierane na poziomie

krajowym muszą byd stricte technologiczne, tak jak w wypadku niemieckiego programu

Spitzencluster. Wśród zwycięzców szwedzkiego programu Vinnvaxt są także klastry z branż

tradycyjnych, jakkolwiek musiały one przedstawid program modernizacji zakładający

wdrażanie technologii i innowacji. Z kolei w trzeciej rundzie tego programu wybierano

dopiero tworzące się klastry o profilu technologicznym.

Zadaniem inicjatywy klastrowej i koordynatora w okresie ubiegania się o status klastra

kluczowego (czyli przygotowania aplikacji) będzie przed wszystkim uzgodnienie – pomiędzy

aktorami danego skupiska – strategii i programu rozwoju klastra lub aktualizacja tych

dokumentów. Powinny one wskazywad między innymi przedsięwzięcia i projekty istotne dla

rozwoju klastra oraz obszary technologii i innowacji, w których będzie się on rozwijał.

Strategie i plany działania przygotowywane przez klastry powinny dotyczyd różnych obszarów

istotnych dla jego rozwoju (innowacji, technologii, infrastruktury, kapitału ludzkiego,

promocji, internacjonalizacji itp.). Obszary te byłyby zróżnicowane w zależności od potrzeb

klastra, jego charakterystyki, jak również od tego na jakim poziomie klaster ubiegałby się o

wsparcie.

Dokumenty strategiczne i planistyczne klastra powinny dążyd do aktywizowania wszystkich

istniejących już instytucji otoczenia i podejmowania przez nie wspólnie zdefiniowanych

działao niezbędnych do dalszego rozwoju danego skupiska.

Koordynacja i koncentracja wsparcia

Koordynacja i koncentracja wsparcia powinny byd realizowane poprzez mechanizmy

umożliwiające ukierunkowywanie różnego rodzaju nakładów publicznych alokowanych

w gospodarce, zarówno z poziomu krajowego, jak i regionalnego, na realizację działao

i przedsięwzięd zdefiniowanych przez podmioty funkcjonujące w ramach klastrów

kluczowych.

46


Rekomendacja 11

W celu zapewnienia koncentracji należałoby także kwotowo lub procentowo określid

wielkośd środków przewidzianych na wspieranie rozwoju klastrów kluczowych w Polsce,

z uwzględnieniem różnych potencjalnych obszarów wsparcia.

Zakładając, że wsparcie dla klastrów kluczowych miałoby dotyczyd różnych obszarów

interwencji finansowanych z różnych źródeł (środki krajowe i fundusze strukturalne)

należałoby przyjąd określony procentowy udział środków kierowanych do klastrów

kluczowych wybieranych na poziomie krajowym – na przykład 40%. Pozostała częśd alokacji –

np. 30% mogłaby byd skierowana na wspieranie klastrów kluczowych na poziomie

regionalnym, zaś pozostała (30%) byłaby dystrybuowana poza działaniem zasady

koncentracji). Docelowa wartośd środków przeznaczanych na wsparcie klastrów kluczowych

mogłaby zostad doprecyzowana po przeanalizowaniu programów rozwojowych złożonych na

etapie konkurowania o przyznanie statusu klastra kluczowego.

Rekomendacja 12

Rekomenduje się, żeby elementem mechanizmów koncentracji i koordynacji wsparcia był

system przyznawania projektom zgłaszanym przez podmioty z klastrów kluczowych

dodatkowych punktów w systemie oceny.

Dodatkowe punkty byłyby przyznawane projektom klastra (na przykład w ocenie

merytorycznej, kryteriach podstawowych lub fakultatywnych – w zależności od rodzaju

interwencji i trybu konkursowego), pod warunkiem że wynikają one z uzgodnionej w ramach

klastra strategii rozwoju i planu działania. Wprowadzenie dodatkowych punktów dla

projektów z klastrów kluczowych oznaczałoby, że będą one konkurowad zarówno między

sobą, jak i z projektami zgłaszanymi przez podmioty spoza klastrów kluczowych.

Alternatywnym rozwiązaniem – zasadnym zwłaszcza dla pojedynczych projektów

infrastrukturalnych o znaczeniu horyzontalnym dla danego klastra – byłoby zastosowanie

dedykowanych linii finansowania dla klastrów kluczowych. W wypadku tego rozwiązania

można byłoby jednak utrzymad konkurencję pomiędzy projektami z poszczególnych klastrów

kluczowych. W wypadku rezygnacji z wprowadzenia mechanizmów konkurowania pomiędzy

projektami z klastrów kluczowych można byłoby wprowadzid rozwiązania w postaci list

47


indykatywnych i nadania poszczególnym przedsięwzięciom statusu tzw. projektów

indywidualnych.

Powyższe mechanizmy należałoby formalnie zdefiniowad w odpowiednich regulacjach

dotyczących funkcjonowania funduszy strukturalnych w przyszłej perspektywie finansowej, w

tym w ustawie z dnia 6 grudnia 2006 roku o zasadach prowadzenia polityki rozwoju 64 .

W efekcie zastosowania powyższych mechanizmów środki publiczne będą trafiad

bezpośrednio 65 do podmiotów funkcjonujących w ramach wybranych klastrów, w tym także

do ich koordynatorów. Dla danego klastra będziemy mied do czynienia z wiązkami projektów

rozwojowych realizowanych przez różne podmioty klastra lub ich konsorcja (w tym firmy,

uczelnie, jednostki B+R, instytucje otoczenia biznesu). Projekty te są realizowane w różnych

obszarach – od inwestycji w infrastrukturę, poprzez projekty badawczo-rozwojowe, do

inwestycji w kapitał ludzki.

Podmioty te lub ich konsorcja 66 będą samodzielnie aplikowad do właściwych programów

wsparcia uzyskując preferencje w dostępie do środków publicznych. W zależności od

charakteru tych inwestycji i beneficjentów stosowane będą odnośne wymogi co do wysokości

wkładu publicznego i prywatnego współfinansowania. Efektem będzie bardziej

skoordynowane i efektywne wykorzystanie dostępnych środków publicznych.

Kierunki wydatkowania środków publicznych (a także towarzyszących im środków

prywatnych) będą pochodną uzgodnieo pomiędzy podmiotami funkcjonującymi w ramach

poszczególnych klastrów – to znaczy wypracowanych w ramach inicjatywy klastrowej

strategii rozwoju i planu działania.

64 Dz.U. 2006 nr 227 poz. 1658.

65 Bezpośrednio, czyli co do zasady nie poprzez koordynatorów.

66 Przy współpracy z koordynatorem lub bez jego udziału (wsparcia).

48


VI. 2. Wsparcie dla koordynatorów klastrów

Rekomendacja 13

Proponuje się, żeby wsparcie na realizację podstawowych funkcji koordynacji w ramach

klastrów było dostępne na poziomie regionalnym.

Koordynatorzy powinni mied także możliwośd pozyskiwania dodatkowego finansowania na

realizację określonych funkcji i usług, zwłaszcza jeżeli w klastrze brakuje innych instytucji,

które mogłyby je efektywnie pełnid. Dla koordynatorów klastrów kluczowych na poziomie

krajowym dostępne powinno byd dodatkowe wsparcie na finansowanie współpracy

i ekspansji międzynarodowej.

Podstawowe funkcje koordynacji klastra mogłyby świadczyd różne instytucje otoczenia

biznesu.

Wsparcie dla koordynatorów klastrów powinno służyd:

- budowie zaufania, skłonności do współpracy i dialogu oraz rozwojowi planowania

strategicznego i koordynacji działao,

- rozwojowi różnego rodzaju interakcji, powiązao i przepływów wiedzy istotnych dla klastra

– także w układzie międzynarodowym i międzybranżowym,

- animowaniu wspólnych przedsięwzięd, powiązao kooperacyjnych (w tym w układzie

przedsiębiorstwa – sfera B+R, a także w układzie międzynarodowym i

międzybranżowym).

Dodatkowo koordynatorzy klastrów mogliby składad projekty na dofinansowanie

wyspecjalizowanych usług realizowanych na rzecz podmiotów klastra – w zakresie: analiz,

doradztwa, szkoleo, foresight’u, transferu technologii, wdrażania innowacji, ochrony praw

własności intelektualnej, promocji, ekspansji na rynki zagraniczne, udostępniania

infrastruktury laboratoryjnej, pozyskiwania finansowania itp. Usługi te mogłyby byd również

świadczone przez inne instytucje otoczenia działające w klastrze – na przykład centrum

transferu technologii, inkubator lub park naukowo-technologiczny – o ile takowe istnieją i są

skłonne do współpracy.

49


Podstawowe funkcje koordynacji klastra mogłyby pełnid między innymi wspomniane powyżej

instytucje (a także specjalne strefy ekonomiczne 67 ) uzyskując dedykowane wsparcie na ten

cel. To zaś oznacza, że lista podmiotów, które mogłyby byd koordynatorami powinna byd

szeroka i otwarta 68 , z zastrzeżeniem, wymogu aby podmiot aplikujący o status koordynatora

wykazał się poparciem nie tylko odpowiedniej liczby podmiotów z klastra (minimum 20), ale

także jego kluczowych graczy.

Rekomendacja 14

Pożądane jest wypracowanie pewnego standardu w zakresie wspierania funkcji koordynacji

klastrów, który mógłby zostad zastosowany przez wszystkie regiony, tak żeby wyeliminowad

zarzuty, iż w niektórych województwach nie ma żadnych instrumentów wspierania rozwoju

klastrów.

Istnienie takiego instrumentu powodowałoby, że na poziomie krajowym nie byłoby potrzeby

utrzymywania wsparcia, które byłoby kontynuacją finansowania projektów na wczesną fazę

rozwoju powiązania kooperacyjnego.

Podstawowe wsparcie na koordynację rozwoju klastra mogłoby byd przyznawane na zasadzie

pomocy de minimis, to jest w taki sposób, żeby jego łączna wartośd nie przekraczała kwoty

200 tys. euro w okresie 3 lat 69 . Przez analogię do regulacji unijnych w zakresie pomocy dla

klastrów innowacyjnych 70 , wsparcie mogłoby byd rozciągnięte nawet na okres 10 lat, przy

zachowaniu następujących zastrzeżeo.

Po pierwsze, okresowo musiałaby dokonywad się ewaluacja działalności koordynatora

uzależniająca przyznanie dalszego finansowania (na przykład pierwsza ewaluacja po okresie 2

67

Włączając możliwośd powiązania rozwoju specjalnych stref ekonomicznych i parków naukowotechnologicznych

z rozwojem klastrów, należy zastrzec, że w wielu wypadkach klaster będzie i powinien

obejmowad także podmioty działające poza terenem danej strefy, czy parku. Instytucje tego typu mogą pełnid

istotną rolę w rozwoju klastra koncentrując dodatkowo działalnośd badawczo-rozwojową, stwarzając możliwości

rozwoju nowych firm (w tym technologicznych) oraz przyciągania pożądanych inwestycji zagranicznych. Mogą

także pełnid kluczową rolę w wypadku klastrów, które rozwijają się w oparciu o napływ inwestycji zagranicznych.

68 Bez ograniczeo typu wymóg prowadzenia działalności o profilu technologicznym lub przemysłowym.

69 Przy kursie przeliczeniowym 4,0196 daje to kwotę około 22 tys. zł miesięcznie.

70 Szczegółowo patrz: Wspólnotowe zasady ramowe dotyczące pomocy paostwa na działalnośd badawczą,

rozwojową i innowacyjną, Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej, 2006/C 323/01 (OJ C 323, 30.12.2006)

50


lat, decydująca o możliwości przedłużenia finansowania na 4 i kolejne lata działalności,

następna ewaluacja po 5 roku działania) 71 .

Po drugie, wsparcie dla koordynatora powinno mied charakter degresywny – w pierwszym

okresie jego intensywnośd mogłaby sięgad nawet 100%, ale później (na przykład po upływie 2

lat) powinna się zmniejszad, tak żeby pod koniec 10 letniego okresu nie przekraczad poziomu

25% 72 . Zasada ta powinna mobilizowad podmioty klastra do współfinansowania działalności

koordynatora. W praktyce oznacza także wprowadzenie odpłatności za działania realizowane

przez koordynatora i finansowane ze środków publicznych, nawet jeżeli ta odpłatnośd

miałaby charakter składek członkowskich.

Po trzecie, w wypadku koordynatorów, którzy byli już finansowani ze środków publicznych

należałoby odpowiednio dostosowad ten instrument wsparcia zarówno jeżeli chodzi o okres

jego stosowania, jak i intensywnośd pomocy.

Zakładane działania koordynatora miałyby głównie charakter działao miękkich, co oznacza

dopuszczenie wysokiego udziału kosztów personelu i nie limitowanie ich w czasie. Alokowane

wsparcie powinno w zasadzie służyd utrzymaniu koordynatora, jego biura i podstawowych

działao.

Rozszerzanie zakresu działao – na przykład w kierunku świadczenia wyspecjalizowanych usług

doradczych, szkoleniowych, proinnowacyjnych, proeksportowych, związanych z ochroną

własności intelektualnej itp. – powinno wiązad się z dodatkową aktywnością koordynatora i

pozyskiwaniem środków z ogólnie dostępnych programów wsparcia, czy to na poziomie

regionu, czy kraju 73 .

W wypadku koordynatorów będących nowo powołanymi organizacjami należałoby stworzyd

rozwiązania, które umożliwiałyby im realizację tych dodatkowych projektów w sposób nie

powodujący problemów w zakresie ich prefinansowania.

71 Należy rozważyd zasadnośd stosowania wymogu zachowania trwałości projektu, zwłaszcza w odniesieniu do

koordynatorów nowo zawiązywanych inicjatyw klastrowych. Wymóg ten może byd niemożliwy do realizacji w

sytuacji, kiedy koordynatorowi nie uda się skutecznie zbudowad inicjatywy klastrowej i pozyskad prywatnego

finansowania od członków klastra. Jeżeli wsparcie koordynatora nie przynosi zakładanych i satysfakcjonujących

rezultatów, to podstawową sankcją negatywnej ewaluacji powinno byd zaprzestanie dalszego finansowania. W

wypadku wspierania bardziej ustabilizowanych koordynatorów klastrów wymóg ten ma większe uzasadnienie.

72 Funkcjonowanie takiego progu wydaje się możliwe jedynie w sytuacji stosowania schematu pomocy de

minimis. Standardowo wspomniane Wspólnotowe zasady ramowe dotyczące pomocy paostwa na działalnośd

badawczą, rozwojową i innowacyjną, zakładają, że tzw. klastry innowacyjne mogą byd wspierane przez

maksymalny okres 10 lat, przy czym łączna intensywnośd wsparcia w tym okresie nie powinna przekraczad 50%.

73 Koordynator może także rozwijad swoją działalnośd w oparciu o środki międzynarodowe.

51


W wypadku podstawowego wsparcia dla koordynatora należy rozważyd rezygnację z wymogu

przenoszenia go na uczestników inicjatywy klastrowej. W wypadku większych klastrów

działania koordynatora przekładają się na korzyści dla większej liczby podmiotów, niż te,

które tworzą początkowo inicjatywę klastrową. Przenoszenie wsparcia oznacza wówczas

tworzenie negatywnych bodźców w stosunku do liderów i pionierów procesu rozwijania

współpracy w ramach klastra. Przenoszenie wsparcia traci także uzasadnienie w sytuacji,

kiedy pojawia się wymóg współfinansowania działalności koordynatora

Do rozważenia pozostaje dopuszczenie możliwości pełnienia przez jedną instytucję funkcji

koordynatora dla kilku klastrów. W każdym wypadku koordynator powinien byd zobowiązany

do zatrudnienia co najmniej jednej osoby (menedżera klastra) o odpowiednich kwalifikacjach,

dedykowanej wyłącznie do pracy na rzecz danego klastra. Powinny byd także wprowadzone

odpowiednie mechanizmy kontraktowe pozwalające aktorom klastra wpływad na agendę

działao podejmowanych przez koordynatora i rozliczad go z osiąganych efektów. Wpływ ten

powinien byd realizowany w analogiczny sposób jak na przykład w spółce – to jest przez

walne zgromadzenie członków sformalizowanego klastra i organ przedstawicielski – na

przykład radę klastra, pełniącą funkcje zbliżone do rady nadzorczej.

W wypadku koordynatorów o ugruntowanej pozycji i potencjale instytucjonalnym można

rozważyd stworzenie rozwiązao, które dawałyby koordynatorowi możliwośd alokowania

małych grantów na przygotowanie wspólnych projektów w zakresie B+R lub innowacyjności,

czy też alokowania grantów na misje handlowe lub udział w targach zagranicznych.

Pierwowzorem dla takiego rozwiązania mogą byd zarówno doświadczenia szwedzkiego

programu Vinnvaxt, jak również krajowego programu małych projektów celowych

realizowanego przez Naczelną Organizację Techniczną (NOT). W wypadku takiej konstrukcji

projektów zwrot niewykorzystanego wsparcia lub alokowanie mniejszej kwoty niż była

pierwotnie zaplanowana nie powinny byd problematyczne, przy czym koszty stałe (osobowe i

administracyjne) obsługi takiego projektu nie powinny byd limitowane procentowo w

odniesieniu do jego łącznego budżetu, który ostatecznie może byd niższy od zakładanego.

52


Rekomendacja 15

Z poziomu krajowego można zalecad działanie, które będzie wspierało sieciowanie i

wymianę doświadczeo pomiędzy koordynatorami klastrów oraz promocję dobrych

praktyk 74 . Działanie to mogłoby także promowad koordynatorów, realizujących skuteczne lub

nowatorskie usługi. Realizowany może byd także wyprofilowany i specjalistyczny program

szkoleniowo-doradczy dla koordynatorów klastrów.

Nie ma natomiast potrzeby wprowadzania certyfikatów dla koordynatorów klastrów.

Podstawowy mechanizm kontrolny w stosunku do koordynatorów powinni tworzyd

uczestnicy klastra między innymi poprzez wymóg współfinansowania działalności

koordynatorów.

74 Obecnie funkcjonalnie takie działanie jest realizowane między innymi w ramach przedsięwzięcia PARP

„Polskie klastry i polityka klastrowa”. Inną płaszczyzną integracji środowiska jest Klub Klastrów uruchomiony

przy Ministerstwie Gospodarki. Widoczne są także oddolne próby integrowania środowiska – między innymi w

postaci Sekcji Klastrowej w ramach Stowarzyszenia Organizatorów Ośrodków Innowacji i Przedsiębiorczości w

Polsce (SOOIiPP), czy inicjatywy powołania klastrowego związku pracodawców.

53


VII. Spodziewane efekty wdrożenia proponowanej polityki

klastrowej.

Korzyści ekonomiczne i społeczne proponowanej polityki klastrowej

Z punktu widzenia ograniczonej wielkośd zasobów publicznych, proponowana polityka

rozwoju bazująca na klastrach ma tę zaletę, że prowadzi do dokonania selekcji tych skupisk

działalności gospodarczej, które w największym stopniu będą przyczyniad się do zwiększania

konkurencyjności kraju i poszczególnych regionów. Selekcja taka będzie wyznaczad

inteligentne specjalizacje oparte na zasobach i możliwościach rozwojowych regionów.

Koncentracja publicznych środków finansowych na zintegrowanym i skoordynowanym

wsparciu ograniczonej liczby klastrów mających podstawowe znaczenie dla zapewnienia

wzrostu gospodarczego kraju i poszczególnych regionów pozwoli zapobiec rozpraszaniu tych

środków i będzie sprzyjad ich bardziej efektywnemu wykorzystaniu. Te same środki

zainwestowane w podobne projekty (na przykład edukacyjne, B+R) przyniosą różne efekty w

zależności od tego czy zostaną zrealizowane w środowisku o dużym potencjalne

konkurencyjnym czy nie. W pierwszym wypadku mogą stad się dźwignią dla mobilizacji

środków prywatnych, a przez to zwielokrotnid efekty, w drugim w skrajnym wypadku mogą

okazad się synonimem bezproduktywnych transferów socjalnych, niwelujących różnice, ale

nie przekładających się na rozwój.

Proponowana polityka rozwoju oparta na klastrach zakłada również oddziaływanie na

budowę kapitału społecznego poprzez generowanie nowych interakcji i partnerstw w ramach

określonych (terytorialnych) skupisk działalności gospodarczej oraz mobilizowanie procesów

definiowania wspólnych działao i strategii rozwojowych. Tzw. inicjatywy i organizacje

klastrowe (koordynatorzy klastrów) funkcjonujące na zasadzie partnerstwa publicznoprywatnego

stają się liderami integrującymi lokalne środowiska akademickie, naukowe i

gospodarcze oraz koordynującymi ich działanie. Procesy strategicznego planowania rozwoju

przenoszą się na poziom aktorów społeczno-gospodarczych funkcjonujących w ramach

danego skupiska (mającego najczęściej konkretny wymiar terytorialny). Zwiększa to zdolnośd

systemu zarządzania rozwojem do identyfikowania wyzwao i problemów strategicznych oraz

adekwatnych reakcji. Interwencje publiczne są lepiej dostosowane do lokalnych

uwarunkowao. Ich koordynacja wokół definiowanych oddolnie potrzeb klastrów zwiększa

także powiązania i synergię działao podejmowanych przez podmioty publiczne na różnych

szczeblach zarządzania rozwojem. Efektywnośd takiego systemu zarządzania jest także

54


wzmacniana poprzez konkurencję pomiędzy klastrami w procesie ich selekcji. Żeby uzyskad

wsparcie publiczne muszą one udokumentowad swój rzeczywisty potencjał oraz przedstawid

przekonywujący program działania wskazujący na konieczne inwestycje publiczne (w tym

także prywatne współfinansowanie) i wynikające z nich korzyści.

Rozwój klastrów zakłada w szczególności współpracę pomiędzy przedsiębiorstwami a

jednostkami badawczo-rozwojowymi, która powinna sprzyjad rozwojowi gospodarki opartej

na wiedzy i innowacjach. Polityka rozwoju bazująca na klastrach zakłada więc alokowanie

publicznych nakładów na prace naukowo-badawcze w taki sposób, który odpowiada na

zapotrzebowanie istotnych skupisk działalności gospodarczej (przedsiębiorstw). Skierowanie

publicznych nakładów na B+R na projekty zdefiniowane lub realizowane przez

przedsiębiorstwa i konsorcja naukowo-przemysłowe w ramach klastrów niesie także

gwarancje na mobilizację prywatnego (współ)finansowania w tym zakresie (dzięki

zwiększeniu dostępności i lepszemu dostosowaniu do potrzeb przedsiębiorstw). Alokacja

publicznych nakładów na B+R w oparciu o selekcję klastrów zdolnych do sformułowania

programów badawczych o potencjale aplikacyjnym (komercjalizacyjnym) może stanowid

uzupełnienie lub alternatywę w stosunku do innych mechanizmów wyznaczających kierunki

alokacji środków publicznych, takich jak na przykład foresight technologiczny, czy obecny

sposób definiowania strategicznych programów badawczych/krajowego programu badao.

Definiowanie strategicznych obszarów badawczych dokonuje się wówczas w ramach

procedury konkursowej związanej z selekcją klastrów, w której oceniany jest zarówno

potencjał ekonomiczny danego skupiska firm, jak również zasadnośd i wykonalnośd

zaproponowanego przez nich programu badao/rozwoju technologii. Takie oparcie polityki

naukowo-technologicznej na klastrach powinno stymulowad budowanie silnych powiązao

nauka-przemysł – poczynając od poziomu planowania strategicznego wymuszanego przez

konkursy, koocząc zaś na wspólnie realizowanych projektach.

Korzyści związane z funkcjonowaniem klastrów

Zainteresowanie polityki publicznej klastrami wynika z zaakceptowania poglądu, że klaster

jest zjawiskiem ekonomicznym, pewną strukturą gospodarczą, o wysokim potencjale

innowacyjnym i konkurencyjnym. Ekonomiści uznają fenomen klastra za bezpośrednie źródło

potencjału konkurencyjnego poszczególnych narodów.

Istotnym argumentem na rzecz stymulowania rozwoju klastrów są potencjalne korzyści

wynikające z ich funkcjonowania. Na podstawie analiz teoretycznych i licznych studiów

55


wypadków można stwierdzid, że z istnieniem klastra wiąże się szereg zjawisk (korzyści), które

pozytywnie wpływają na produktywnośd i konkurencyjnośd firm funkcjonujących w ramach

takiego skupiska.

O sile i witalności klastra decydują przede wszystkim czynniki ekonomiczne, w tym niższe

koszty transakcyjne wynikające z nagromadzenia wyspecjalizowanych zasobów,

nieformalnych powiązao i przepływu informacji. Korzyści te powodują, iż firmy prowadzące

daną działalnośd koncentrują się w danej lokalizacji, mimo iż wiąże się to ze zwiększoną

konkurencją. Ta wewnętrzna konkurencja podmiotów w klastrze stymuluje innowacyjnośd i

jest siłą napędową jego rozwoju. Oczywiście oprócz konkurencji w klastrze występuje także

współpraca, czy też współdziałanie, zwłaszcza pomiędzy sektorem przedsiębiorstw,

administracją i sektorem badawczo-rozwojowym. Współpraca ta służy jak najlepszemu

ukształtowaniu i wykorzystaniu wszystkich dostępnych w danej lokalizacji zasobów

(infrastruktury, kapitału ludzkiego, funduszy publicznych itp.). Koncepcja klastra wyraźnie

wskazuje, iż o pozycji konkurencyjnej pojedynczej firmy decyduje także jej otoczenie.

Współpracę w ramach klastra mogą także zawiązywad poszczególne firmy – zwłaszcza małe i

średnie – w celu lepszego konkurowania z większymi podmiotami z innych lokalizacji,

tworzenia efektywnego łaocucha wartości (sieci kooperacyjnych) lub wykorzystania korzyści

skali – na przykład poprzez wspólny marketing i promocję. Firmy mogą także jednoczyd siły w

kontaktach z administracją i pozytywnie rozumianym lobbingu. W koocu poszczególne firmy

lub grupy firm mogą również realizowad wspólne projekty badawcze z jednostkami B+R.

Korzyści z funkcjonowania w ramach klastra wynikają z przestrzennej bliskości licznej grupy

niezależnych podmiotów, nagromadzenia określonej wiedzy i kwalifikacji, specjalizacji,

łatwości znalezienia pracowników i partnerów biznesowych (podwykonawców i

usługodawców) oraz realizacji wspólnych działao w pewnych obszarach. Korzyści te mają

przede wszystkim charakter ekonomiczny i przekładają się na wyższą produktywnośd,

rentownośd i innowacyjnośd, a tym samym konkurencyjnośd prowadzonej działalności

gospodarczej. Występowanie tych korzyści powoduje samoistne pojawianie się koncentracji

branżowych przekształcających się stopniowo w klastry.

W ramach klastra tworzą się dostępne lokalnie, wyspecjalizowane i unikalne zasoby – w tym

wiedza i kapitał ludzki – oraz odpowiednia infrastruktura. Nagromadzenie rożnych

podmiotów w klastrze ułatwia znalezienie odpowiedniego partnera (poddostawcy,

56


podwykonawcy czy usługodawcy) oraz umożliwia specjalizację i koncentrację działalności w

obszarze kluczowych kompetencji (a tym samym tworzenie się elastycznych łaocuchów

produkcyjnych). Pojawiają się wyspecjalizowane usługi świadczone przez instytucje

finansowe (banki, fundusze venture capital itp.), firmy doradcze i prawnicze, instytucje

szkoleniowe, brokerów technologii itp. Wszystko to przyciąga także nowe firmy z zewnątrz –

w tym inwestorów zagranicznych. Łatwiej jest również założyd nową firmę.

Rozwijający się klaster staje się atrakcyjnym rynkiem pracy przyciągającym

wykwalifikowanych pracowników i absolwentów. Stanowi to wymierną korzyśd dla

pojedynczych przedsiębiorstw – poprzez niższe koszty pozyskiwania i szkolenia nowych

pracowników. Przestrzenna bliskośd i częste interakcje stymulują przepływ wiedzy, procesy

uczenia się oraz absorpcji i generowania innowacji. Nagromadzenie różnego rodzaju

wyspecjalizowanych instytucji (także finansowych), specjalistycznej wiedzy, formalnych i

nieformalnych kontaktów oraz kapitału relacji i zaufania ma bardzo praktyczny efekt

ekonomiczny w postaci niższych kosztów transakcyjnych – szybciej podpisywanych umów,

lepszego dostępu do zewnętrznego finansowania, szybszego transferu technologii itp.

Komunikacja i współdziałanie pomiędzy przedsiębiorstwami a sferą badawczo-rozwojową i

administracją – określane często mianem złotego trójkąta lub potrójnej helisy – prowadzi do

tego, że szkoły i uczelnie kształcą odpowiednie kadry oraz realizują badania, których wyniki

mogą byd zastosowane przez firmy z klastra, zaś administracja lepiej dostosowuje swoje

działania do potrzeb firm – rozbudowując przykładowo niezbędną infrastrukturę.

Tabela 2. Zakres potencjalnych korzyści z funkcjonowania w klastrze.

Zakres korzyści

Współdziałanie

gospodarcze

Innowacje

i technologie

Rodzaje korzyści

1. Koordynowanie zakupów / łączenie zakupów

2. Redukcja konkurencji w klastrze

3. Możliwośd stworzenia joint venture z innymi regionalnymi przedsiębiorstwami

4. Dostęp do wysokiej jakości usług

5. Możliwośd korzystania z umiejętności i doświadczenia partnera

6. Możliwośd obniżenia kosztów produkcji

7. Uzyskanie korzyści specjalizacji i/lub zwiększonej skali produkcji

8. Wzmocnienie pozycji wobec dostawców i obniżenie przez to kosztów dostaw

9. Wzmocnienie swojej pozycji wobec odbiorców

1. Dostarczanie innowacji, nowych technologii

2. Dyfuzja innowacji w ramach klastra

3. Ustanowienie wspólnych standardów technicznych

4. Analiza trendów rozwoju technologii

5. Łatwiejsze wprowadzanie nowych rozwiązao technicznych

57


6. Łączenie środków finansowych na inwestycje

Polityka władz 1. Lepsza współpraca władzami lokalnymi

2. Lobbing celem rozwoju infrastruktury

3. Poprawa regulacji prawnych

4. Lobbing na rzecz dotacji publicznych

5. Lobbing na rzecz uzyskania funduszy UE

6. Lobbing rządu na rzecz finansowania inicjatyw klastrowych

Ekspansja klastra 1. Kreowanie marki regionu

2. Powstawanie spółek w ramach klastra

3. Możliwośd wspólnej promocji produktów klastra

4. Łatwiejsze wprowadzanie produktów na rynek krajowy i międzynarodowy

5. Promowanie eksportu firm klastra

6. Promowanie ekspansji firm kastra na rynek krajowy

7. Prezentacja firm klastra na wystawach i targach

8. Prowadzenie badao potencjalnych rynków eksportowych

9. Napływ nowych firm kooperacyjnych i specjalistów do regionu

10. Napływ zagranicznych inwestycji bezpośrednich do regionu

Badania i tworzenie

sieci

Współdziałanie

z instytucjami

1. Rozwijanie sieci międzyludzkich

2. Rozwijanie sieci między firmami

3. Poprawa świadomości firm z zakresu udziału w klastrze

4. Przedstawianie raportów na temat klastra

1. Dostęp do ośrodków badawczych

2. Lepsza współpraca z konsultantami, ekspertami

3. Dostęp do informacji o rozwoju rynku

4. Dostęp do usług oferowanych przez centra technologii

5. Dostarczanie wsparcia z zakresu prowadzenia firmy

6. Dostęp do ośrodków badawczych

7. Lepsza współpraca z konsultantami, ekspertami

8. Dostęp do informacji i rozwoju rynku

9. Dostęp do usług oferowanych przez centra technologii

Edukacja i szkolenia 1. Dostęp do specjalistycznych szkoleo z zakresu technologii

2. Dostęp do szkoleo z zakresu zarządzania

3. Dostęp do wysoko wykwalifikowanego personelu

4. Dostosowanie systemu edukacji do potrzeb firm klastra

Źródło: Plawgo B., Klimczuk M. (2009), Przesłanki rozwoju klastrów w sektorach tradycyjnych, *w:+ Juchniewicz

M. *red.+, Czynniki i źródła przewagi konkurencyjnej, Wyd. Uniwersytetu Warmiosko-Mazurskiego, Olsztyn, s.

377-378.

Wyniki badania Innobarometer 2006 [European Commission, 2006] potwierdzają, że

przedsiębiorstwa należące do klastra są bardziej innowacyjne od pozostałych ankietowanych

podmiotów:

78% innowacyjnych przedsiębiorstw działających w klastrze wprowadziło ostatnio nowe

lub istotnie ulepszone produkty wobec 74% zanotowanych dla ogółu innowacyjnych

58


przedsiębiorstw. Podobnie, przewagę tej grupy przedsiębiorstw widad w wypadku

wprowadzania nowych, innowacyjnych technologii produkcji - 63% wobec 56%,

53% innowacyjnych przedsiębiorstw działających w klastrze prowadzi badania

marketingowe wobec 33% ogółu innowacyjnych podmiotów,

12% innowacyjnych firm aplikowało o uzyskanie patentu, 14% o uzyskanie znaku

towarowego. Te same proporcje w wypadku przedsiębiorstw klastrowych wyniosły w

obydwu kategoriach 29%.

8 z 10 klastrów z krajów unijnych rozszerzyło swoje usługi, a 53% zgodziło się, że

przyczyniło się do tego uczestnictwo w klastrze,

65% menedżerów przyznaje, że klaster pomaga im w zwiększeniu dostępu do lokalnych /

regionalnych rynków. Większośd z nich twierdzi również, że działanie w klastrze zwiększa

ich konkurencyjnośd na rynku krajowym.

Rysunek 3. Uczestnictwo w klastrze a innowacyjnośd przedsiębiorstw

Źródło: European Commission (2006), 2006 Innobarometer on cluster’s role in facilitating innovation in Europe,

The Gallup Organisation, 2006, s. 37.

59


W świetle badao empirycznych, istnieje istotny związek między klastrami i regionalną

specjalizacją a dobrobytem (wykres 1). Regiony z większym udziałem zatrudnienia w

branżach należących do silnych klastrów, cieszą się większym dobrobytem (mierzonym w PKB

per capita), o czym świadczy unosząca się ku górze linia trendu.

Rysunek 4. Regionalny dobrobyt a siła klastrów* w europejskich regionach

PKB per capita

Udział zatrudnionych w silnych klastrach

* udział zatrudnionych w silnych klastrach oznacza udział zatrudnionych w klastrach, w których współczynnik

lokalizacji osiągnął wartośc większą od 2.

Źródło: European Commision, EU Cluster Mapping and Strenghtening Clusters in Europe, European Communities,

2009, s. 14.

Uzasadnienie dla interwencji publicznej na rzecz wspierania klastrów

Szereg komentatorów podkreśla, że potencjalne korzyści z funkcjonowania klastrów nie są

dostatecznym uzasadnieniem dla podejmowania interwencji publicznej na rzecz ich

tworzenia (The Cluster Policies Whitebook, 2004), tym bardziej, że powstawanie klastrów

postrzega się głównie jako proces oddolny, jakkolwiek nie pozbawiony związków z polityką

publiczną (czasami niezamierzonych).

Uzasadnienie dla polityki publicznej w zakresie wspierania klastrów sięga jednak głębiej i

znajduje konkretne argumenty w trzech podstawowych obszarach: niedoskonałości rynku

60


(market failure), niedoskonałości polityki publicznej (government failure) i niedoskonałości

systemowej (systemic failure) 75 .

Problem market failure dotyczy sytuacji, w której rynek i działające na nim podmioty nie są w

stanie zapewnid optymalnych, czy też efektywnych rozwiązao. Wynika to często ze zjawiska

asymetrii informacji (czyli nierównego lub ograniczonego dostępu do informacji),

występowania efektów zewnętrznych (externalities), korzyści skali prowadzących do

występowania konkurencji niedoskonałej oraz tzw. problemu jazdy na gapę (free rider

problem). W wypadku procesów tworzenia się klastrów pojedyncze podmioty mogą nie mied

dostatecznych impulsów do podejmowania współpracy z uwagi na brak odpowiedniej

informacji oraz percepcję, iż indywidualne koszty takich działao (w tym zdobycia

odpowiednich informacji) będą niewspółmiernie wysokie w stosunku do korzyści, które będą

rozkładad się na większą liczbę podmiotów. Ponadto podmioty korzystające w danym

momencie z inwestycji dokonanych w przyszłości – bez ponoszenia bieżących kosztów –

mogą nie brad pod uwagę przyszłych, długoterminowych korzyści związanych z inwestycjami

wymagającymi poniesienia tych kosztów w chwili obecnej. Efektem powyższych

niedoskonałości jest niższy od optymalnego poziom inwestycji w kapitał ludzki, wspólną

infrastrukturę, działalnośd B+R czy inne wspólne działania, a także zjawisko historycznie

uwarunkowanej ścieżki rozwoju (path dependency), które może prowadzid do kryzysu w

sytuacji szybko zmieniających się warunków rynkowych.

Innym argumentem na rzecz polityki wspierania klastrów mogą byd niedoskonałości polityki

publicznej (government failure), przy założeniu, że polityka ta jest w stanie korygowad

wcześniej stosowane, nieefektywne polityki. Nieefektywnośd polityki publicznej może

pojawiad się, ponieważ władza publiczna ma określone własne interesy i priorytety (w tym z

jednej strony poddana jest cyklowi politycznemu, z drugiej zaś biurokratycznym procedurom

kontrolnym) lub może działad pod wpływem silnych interesów grupowych (tzw. zjawisko

uwięzienia rządu – government capture). Polityka wspierania klastrów, czy też polityka

rozwoju bazująca na klastrach (cluster based policy), z uwagi na swój przekrojowy charakter

może mied funkcję korygującą, pod warunkiem jednak, że sama będzie tak skonstruowana,

aby uniknąd ryzyk związanych z niedoskonałością polityki publicznej (stosunkowo szerokie

zdefiniowanie beneficjentów i przejrzystośd, funkcja katalityczna i wspieranie inicjatyw

oddolnych, wyraźne i efektywne mechanizmy konsultacyjne i ewaluacyjne itp.). W polskich

warunkach proponowana polityka klastrowa wzmacniałaby dodatkowo procesy tworzenia

zintegrowanej polityki rozwoju i odchodzenia od autonomicznych polityk resortowych.

75 Szczegółowo patrz: The Cluster Policies Whitebook, 2004

61


Niedoskonałości systemowe (systemic failure) mogą byd jednym z ważniejszych argumentów

na rzecz polityki wspierania klastrów. Niedoskonałości te pojawiają w

wypadku

niedopasowania lub niespójności pomiędzy powiązanymi instytucjami, organizacjami, czy

zasadami gry. Z uwagi na systemowy charakter zjawisk ekonomiczno-społecznych (dobrze

obrazowany przez koncepcję klastrów) polityka próbująca oddziaływad na słabości w jednym

obszarze może byd nieskuteczna bez podjęcia działao także w innych obszarach 76 . Polityka

wspierania klastrów z uwagi na wspomniany już przekrojowy charakter oraz

wielowymiarowośd pozwala lepiej radzid sobie z problem niedoskonałości (niedopasowao)

systemowych oraz osiągad koordynację działao w różnych obszarach.

Należy podkreślid, że aktywne polityki publiczne w zakresie wspierania klastrów muszą

uwzględnid ryzyko związane z government failure (vide finansowanie „modnych” sektorów w

celu pozyskania poklasku, czy oddziaływanie silnie osadzonych grup interesów na alokację

środków publicznych – na przykład na badania naukowe). Powinna także uwzględniad różne

rodzaje ryzyka wpisane w pewnym sensie w fenomen klastra, w tym: zbytnią specjalizację,

zamknięcie się i usztywnienie klastra, zmniejszenie się presji konkurencyjnej. W tym zakresie

wskazane jest wspieranie zewnętrznych interakcji klastra – współpracy transgranicznej oraz

różnego rodzaju porównao międzynarodowych (benchmarking). 77

76 Na przykład stymulowanie współpracy przedsiębiorstw ze sferą B+R, bez dokonania zmian instytucjonalnych

w tej sferze i przygotowania jej organizacyjnie do takiej współpracy.

77 Szczegółowo patrz The Cluster Policies Whitebook, 2004.

62


VIII. Zgodność z krajowymi dokumentami strategicznymi

i polityką Unii Europejskiej

Istotne przesłanki dla sformułowanej propozycji polityki klastrowej stanowią przyjęte już

dokumenty rządowe: Krajowa Strategia Rozwoju Regionalnego i Krajowy Program Reform

na rzecz realizacji strategii Europa 2020, a także projekty: Długookresowej Strategii

Rozwoju Kraju, Średniookresowej Strategii Rozwoju Kraju i Strategii innowacyjności i

efektywności gospodarki, znajdujące się w fazie konsultacji.

Krajowa Strategia Rozwoju Regionalnego 2010-2020 przewiduje wspomaganie rozwoju

gospodarczego opartego na specjalizacjach regionalnych i lokalnych, szczególnie w ramach

inicjatyw klastrowych. KSRR zakłada, iż nowoczesnym instrumentem polityki regionalnej w

zakresie wspierania korzystnych specjalizacji regionalnych bądź lokalnych jest wspieranie

rozwoju klastrów. Wsparcie będzie skierowane szczególnie do klastrów o największym

potencjale konkurencyjnym – wykazujących się obecnie konkurencyjnością międzynarodową,

bądź dających realną szansę na zbudowanie takiej konkurencyjności w przyszłości. KSRR

zakłada, że polityka regionalna w ramach polityki klastrowej będzie oddziaływad na

wzmacnianie potencjału konkurencyjnego i przekształcanie skupisk firm w dynamiczne klastry

z wysokim poziomem konkurencji i współpracy (coopetition), interakcji i efektów

zewnętrznych. Zakłada także, że wspieranie klastrów będzie stosunkowo szerokie i będzie

dotyczyd zwłaszcza: działalności badawczo-rozwojowej; wsparcia międzynarodowej ekspansji

przedsiębiorstw; rozwoju jakości kapitału ludzkiego w przedsiębiorstwach, stymulowania

współpracy branżowej; powstawania nowych przedsiębiorstw. Oddzielnym obszarem ma byd

wspieranie organizacji klastrowych bądź innych podmiotów prawnych zajmujących się

zarządzaniem w zakresie klastra, w tym opracowywaniem zasad uczestnictwa i dostępu do

wspólnej infrastruktury bądź działao.

Istotne znaczenie dla formułowania przyszłej polityki klastrowej w Polsce mają zapisy

Krajowego Programu Reform na rzecz realizacji strategii Europa 2020. W KPR wskazuje się,

że zgodnie z założeniami współczesnego modelu procesów innowacyjnych, innowacje są

traktowane jako efekt współpracy i interakcji między ludźmi i organizacjami, a ich

otoczeniem. Najwięcej interakcji i współpracy występuje na poziomie regionalnym (na

przykład w ramach klastrów i powiązao sieciowych), a także na styku branż i sektorów w

63


środowisku charakteryzującym się stosunkowo wysokim poziomem zaufania i kapitału

społecznego.

Zgodnie z KPR rosnące znaczenie i popularnośd koncepcji klastra oraz wpływ klasteringu na

rozwój gospodarczy prowadzą do kształtowania polityki rozwoju gospodarczego opartej o

klastry, która powinna koncentrowad się na wypracowaniu mechanizmu selekcji (konkurs i

analiza jakościowa) najbardziej konkurencyjnych klastrów, w tym klastrów technologicznych

o największym potencjale innowacyjnym oraz koncentracja na nich środków publicznych (w

tym funduszy z UE). Te wyselekcjonowane inicjatywy klastrowe powinny byd preferowane w

ramach istniejącego systemu wydatkowania funduszy strukturalnych.

KPR przewiduje, że klastry powinny rozwijad się w oparciu o regionalne systemy innowacyjne

wspierane przez władze samorządów poszczególnych województw oraz władze centralne, a

ich rozwój powinien iśd w kierunku utworzenia sektora wysokich technologii i podnoszenia

konkurencyjnośd polskiej gospodarki poprzez z jednej strony stworzenie atrakcyjnej oferty dla

bezpośrednich inwestycji zagranicznych (FDI) tworzącej dynamiczne i innowacyjne zaplecze

naukowo-badawcze oraz z drugiej strony tworzenie sieci klastrów branżowych o wysokim

potencjale innowacyjnym, zdolnych do samodzielnego konkurowania na rynku globalnym.

Równolegle należy wspierad innowacje nietechnologiczne, odnoszące się między innymi do

obszarów takich jak kreatywnośd, zarządzanie czy usługi.

KPR zakłada działania ukierunkowane na rozwój inicjatyw klastrowych oraz ich monitoring, a

także rozbudowę instrumentarium wspierania powstawania i umiędzynarodowienia

działalności klastrów i powiązao sieciowych. Przewiduje się także projekt szkoleniowodoradczy

skierowany do przedstawicieli klastrów mający na celu podnieśd ich wiedzę i

kompetencje w obszarze funkcjonowania i zarządzania powiązaniem kooperacyjnym.

Znaczenie Projektu Długoterminowej Strategii Rozwoju Kraju dla formułowania przyszłej

polityki klastrowej wynika głównie, z faktu, iż dostrzega on potrzebę wspierania

innowacyjności i skutecznego powiązania sektorów nauki i gospodarki w celu zbudowania

nowych przewag konkurencyjnych Polski. Postuluje on wspieranie konkurencyjności

biegunów wzrostu przy równoczesnym równoważeniu rozwoju (czyli dyfuzji bazującej na

budowaniu gotowości w ośrodkach peryferyjnych do absorpcji impulsów pro wzrostowych).

Dokument Polska 2030. Trzecia fala nowoczesności wskazuje także na potrzebę

harmonizowania potrzeb rozwojowych, czyli zdefiniowanie priorytetów i selektywnych

obszarów interwencji paostwa i inwestycji, w kontekście budowania bezpieczeostwa

zrównoważonych finansów publicznych. Istotnym postulatem jest także stymulowanie

64


społecznego kapitału rozwoju, czyli większej otwartości i zdolności do współpracy, w tym

dzielenia się zadaniami i odpowiedzialnością. Projekt Długookresowej Strategii Rozwoju Kraju

proponuje także realizację następujących przedsięwzięd:

- poprawę spójności działania i współpracy pomiędzy ośrodkami wspierania innowacyjności –

parkami technologicznymi, centrami transferu technologii, inkubatorami przedsiębiorczości,

funduszami PE/VC w celu zwiększenia skuteczności procesów i skali komercjalizacji wyników

prac naukowych;

- wzmocnienie instytucjonalne i merytoryczne ośrodków wspierania biznesu i nauki w celu

zapewnienia naukowcom lepszego wsparcia przy podejmowaniu działao związanych z

komercjalizacją wyników prac badawczych;

- stworzenie systemu brokerów technologii.

Powyższe cele mogą byd osiągane przez wspieranie rozwoju klastrów, inicjatyw klastrowych i

koordynatorów klastrów. Proponowana polityka klastrowa zakłada także stymulowanie

rozwoju kapitału społecznego i instytucjonalizację współpracy w ramach skupisk działalności

gospodarczej, a także zdefiniowanie priorytetów i selektywnych obszarów interwencji

paostwa poprzez selekcję klastrów kluczowych na poziomie kraju i poszczególnych regionów.

Projekt Średniookresowej Strategii Rozwoju Kraju 2020 (ŚSRK) nie odnosi się wprawdzie

wprost do klastrów i polityki klastrowej, ale zakłada między innymi zintegrowaną

koncentrację interwencji publicznej na potencjałach społeczno-gospodarczych i

przestrzennych, które zapewnią w przyszłości wewnętrzne generowany rozwój. Zakłada

także, że istotną przesłanką rozwoju będzie system zarządzania zdolny do definiowania

racjonalnych i realistycznych celów, integrowania różnych polityk publicznych oraz

uwzględniający specyficzne uwarunkowania i potrzeby zróżnicowanych terytoriów. System

ten powinien angażowad różne podmioty włączając środowiska społeczne, gospodarcze i

naukowe w planowanie i realizację działao rozwojowych.

Z kolei istotą proponowanej polityki klastrowej jest koordynacja polityk publicznych i

koncentracja wsparcia wokół potrzeb rozwojowych wybranych klastrów, czyli istotnych

skupisk określonej działalności gospodarczej (firm, jednostek badawczych, instytucji

otoczenia itp.) na pewnym obszarze geograficznym. Polityka rozwoju bazująca na klastrach

zakłada mobilizację podmiotów funkcjonujących w ramach danego skupiska działalności

gospodarczej do definiowania wspólnej strategii rozwoju i planu działania wskazującego

przedsięwzięcia i projekty rozwojowe istotne dla danego klastra (na przykład w zakresie

65


infrastruktury B+R lub edukacyjnej, kierunków badao i kształcenia, itp.). Zdefiniowane w

takim interaktywnym i obejmujących wszystkich kluczowych aktorów procesie uzgodnienia

mogą następnie przekładad się na ukierunkowanie różnego rodzaju środków publicznych

alokowanych w gospodarce – zarówno poprzez instytucje centralne, jak i władze regionalne i

lokalne.

Projekt ŚSRK wskazuje szereg zasad, na których powinna opierad się polityka rozwoju,

wymieniając wśród nich koncentrację tematyczną (na dziedziny i przedsięwzięcia przynoszące

najwyższą wartośd dodaną), koncentrację środków finansowych (na ograniczonej liczbie

priorytetów) oraz podejście terytorialne (uwzględniające specyfikę danej lokalizacji).

Koncepcja polityki rozwoju opartej o klastry jest niewątpliwie zbieżna z powyższymi

zasadami, jednakże zakłada, że wsparcie publiczne będzie bardziej zindywidualizowane z

punktu widzenia poszczególnych klastrów i dostosowane (pod względem zakresu interwencji

oraz stosowanych instrumentów i narzędzi) do potrzeb wynikających z oddolnie

zdefiniowanej przez aktorów klastra strategii.

Z kolei projekt Strategii innowacyjności i efektywności gospodarki wyznacza sposoby

dochodzenia do wysoce konkurencyjnej gospodarki – innowacyjnej i efektywnej, opartej na

wiedzy i współpracy. W ramach kierunku działao 2.3. Wspieranie współpracy w tworzeniu i

wdrażaniu innowacji przewiduje się miedzy innymi wspieranie współpracy w ramach klastrów

poprzez:

- promowanie oddolnego podejścia do rozwoju klastrów (ang. bottom-up approach), co

oznacza, że głównymi podmiotami zaangażowanym w proces budowania inicjatyw

klastrowych powinny byd przedsiębiorstwa, w największym stopniu zintegrowane z lokalnym

rynkiem; aktywnośd władz publicznych w procesie tworzenia klastrów powinna się

koncentrowad przede wszystkim na tworzeniu odpowiedniej infrastruktury instytucjonalnej w

otoczeniu klastra oraz oferowaniu rożnych programów pomocowych mających na celu

wspieranie powstawania klastrów;

- odchodzenie od wspierania w przyszłości podtrzymywania istnienia inicjatyw klastrowych,

które bez wsparcia ze strony paostwa nie będą w stanie się rozwijad, na rzecz interwencji

punktowej, wspierającej wyższe formy funkcjonowania powiązao klastrowych, jak

internacjonalizacja produktu/usługi, czy wspólne projekty badawcze na poziomie UE;

- wprowadzenie nowych instrumentów wsparcia dla powstawania powiązao klastrowych w

ramach funkcjonujących SSE; konieczne jest przeprowadzenie screeningu specjalizacji

66


anżowej oraz nawiązanie dialogu w tym zakresie z przedstawicielami spółek zarządzających

SSE oraz wypracowanie form wsparcia, które są w stanie wygenerowad pożądany efekt;

- w celu skuteczniejszego przełożenia wyników badao na innowacyjny i efektywny przemysł

istotne jest wzmocnienie współpracy pomiędzy klastrami i parkami naukowotechnologicznymi;

- wsparcie klastrów oraz pól współpracy poprzez tworzenie preferencji w dostępie do

środków finansowych oraz tworzenie centrów technologii, inkubatorów na potrzeby klastra

oraz kształtowanie infrastruktury technicznej na rzecz klastra; wskazane wydaje się również

włączenie władz samorządu regionalnego (w wypadku klastrów ponadregionalnych

współpraca kilku województw) w działania na rzecz dostosowania systemu edukacji do

potrzeb klastra w ramach swoich kompetencji.

Programem operacyjnym, który ma służyd wdrażaniu Strategii innowacyjności i efektywności

gospodarki jest Program Rozwoju Przedsiębiorstw. Jego projekt zakłada dwa poziomy

działao na rzecz wzmocnienia i rozwoju klastrów. Pierwszy poziom to działania na szczeblu

lokalnym ukierunkowane głównie na powstawanie nowych i wspieranie już istniejących

klastrów z regionu. Zakłada się w nich wspieranie: współpracy istniejących klastrów z

otoczeniem, rozwijania nowych produktów i usług innowacyjnych oraz projektów

inwestycyjnych zmierzający do tworzenia centrów badao i rozwoju nowych technologii.

Zakłada się także wspieranie powstawania nowych klastrów w obszarach o szczególnym

znaczeniu dla konkurencyjności regionów w UE oraz obszarach koncentracji geograficznej w

ramach specjalnych stref ekonomicznych (SSE).

Drugi poziom to działania na szczeblu centralnym zakładające koncentrację na najlepszych

klastrach. W ramach tych działao przewiduje się między innymi:

- wsparcie dużych projektów inwestycyjnych, zmierzający do tworzenia nowych produktów,

technologii i wchodzenia najlepszych polskich klastrów w europejskie oraz globalne łaocuchy

wartości dodanej,

- wspieranie działao wspólnych klastrów, w tym zawiązywania klastrów i ich porozumieo w

ramach tej samej i pokrewnych branż,

- wsparcie na nawiązywanie współpracy z innymi klastrami w UE w tych samych obszarach

lub na styku obszarów w celu wspólnego opracowania produktu, który ma potencjał stania

się specjalnością eksportową poza obszarem UE,

- wzmocnienie zdolności grupowania się przedsiębiorców w obszarach przemysłów

kreatywnych – czyli oddolnego powstawania klastrów kreatywnych,

67


- wzmocnienie zdolności do konkurowania na rynkach zagranicznych przedsiębiorców z branż

eksportowych, wyróżniających się innowacyjnym designem produktów, współpracujących w

ramach klastrów.

Proponowana polityka jest zgodna z unijną strategią Europa 2020 i postulowaną przez

Komisję Europejską koncepcją smart specialisation. Zakłada ona, że każdy kraj i region

powinien skoncentrowad swoje wysiłki i zasoby na określonej, niewielkiej liczbie priorytetów

(specjalizacji gospodarczych o istotnym potencjale innowacyjnym), w których posiada

rzeczywiste kompetencje i zasoby oraz może osiągnąd doskonałośd i konkurencyjnośd w skali

globalnej. Do klastrów odwołują się kluczowe programy i dokumenty unijne, które mają

służyd realizacji strategii Europa 2020: Zintegrowana polityka przemysłowa w erze

globalizacji. Konkurencyjnośd i zrównoważony rozwój na pierwszym planie, Projekt

przewodni strategii Europa 2020. Unia innowacji, a także Polityka regionalna jako czynnik

przyczyniający się do inteligentnego rozwoju w ramach strategii Europa 2020.

Dokument Unia innowacji zauważa znaczenie klastrów oraz zwraca uwagę na koniecznośd

bardziej efektywnego wydatkowania funduszy strukturalnych na rzecz innowacji i dla

osiągnięcia celów strategii Europa 2020. Obecnie zbyt wiele środków przeznaczanych jest na

dublujące się projekty lub na priorytety, w których danemu regionowi brakuje atutów.

Regiony powinny kierowad środki w oparciu o inteligentną specjalizację i koncentrowad się na

swoich mocnych stronach, w których mogą osiągad wybitne wyniki.

Dokument Zintegrowana polityka przemysłowa zauważa, że klastry i sieci zwiększają

konkurencyjnośd przemysłu i ulepszają innowacje przez gromadzenie zasobów i wiedzy

fachowej oraz wspieranie współpracy między przedsiębiorstwami, organami publicznymi i

uniwersytetami. Zgodnie z tym dokumentem polityka w zakresie regionalnych, krajowych i

unijnych klastrów powinna byd ukierunkowana na pokonanie istniejących nieprawidłowości

w funkcjonowaniu rynku i niedoboru finansowania, a szczególnie na stworzenie pomostu

między przedsiębiorstwami i instytucjami badawczymi. Polityka regionalna UE i badawcze

programy ramowe powinny pomagad regionom w przyjęciu strategii inteligentnej

specjalizacji, aby zwiększyd ich konkurencyjnośd przez rozwijanie nisz innowacyjnych.

Opierając się na dotychczasowych sukcesach, należy rozwijad klastry i sieci bardziej

konkurencyjne w skali światowej, zarówno w wypadku klastrów tradycyjnych, jak i klastrów w

68


dziedzinie badao, rozwoju i innowacji. Zachęca się paostwa członkowskie do wspierania

inteligentnej specjalizacji dzięki polityce regionalnej UE w celu rozwoju klastrów i

poprawienia innowacyjności regionów. Zapowiadane jest także przygotowanie przez Komisję

Europejską nowej strategii w sprawie klastrów i sieci konkurencyjnych w skali światowej,

obejmującej specjalne działania na rzecz wspierania klastrów i sieci konkurencyjnych w skali

światowej zarówno w sektorach tradycyjnych jak i rozwijających się.

Dokument Polityka regionalna stwierdza, że klastry – czyli geograficzne skupiska firm, często

MSP, które współdziałają ze sobą oraz z klientami i dostawcami, a także często korzystają

wspólnie z dostępnych specjalistów, usług biznesowych i finansowych oraz infrastruktury z

zakresu badao i rozwoju oraz szkoleo – stanowią ważny element strategii inteligentnej

specjalizacji. Tworzą one korzystne środowisko, które podnosi konkurencyjnośd i napędza

innowacje. Wspieranie ich rozwoju powinno koncentrowad się na obszarach przewagi

komparatywnej.

Jednym z działao służących osiągnięciu celów inteligentnego wzrostu w ramach strategii

Europa 2020 powinno byd rozwijanie strategii inteligentnych specjalizacji prowadzące do

koncentrowania zasobów na najbardziej obiecujących obszarach przewagi komparatywnej,

czyli klastrach, istniejącej działalności sektorowej i międzysektorowej, ekoinnowacjach,

rynkach o wysokiej wartości dodanej oraz szczególnych obszarach badao naukowych.

Rozwijanie takich strategii można rozpocząd niezwłocznie, korzystając ze wsparcia na pomoc

techniczną i poddając je wzajemnej międzynarodowej ocenie. Towarzyszyd temu powinno

zwiększenie wsparcia z Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego na edukację, badania

naukowe i innowacje w celu rozwinięcia inwestycji w tych obszarach oraz pełne

wykorzystanie elastyczności programów polityki regionalnej UE, aby przekierowad fundusze

na ten cel. Komisja będzie wspierała wnioski o takie przekierowanie zgodne z podejściem

inteligentnej specjalizacji i przyśpieszała ich zatwierdzanie.

Zgodnie z komunikatem Komisji władze krajowe i samorządowe powinny odpowiednio

rozwijad strategie inteligentnej specjalizacji w celu maksymalnego zwiększenia wspólnego

wpływu polityki regionalnej i innych polityk unijnych. Strategie te powinny zapewnid

skuteczniejsze wykorzystanie funduszy publicznych i stymulowad inwestycje prywatne.

Zamiast rozdrabniad inwestycje w różnych obszarach i branżach, z ich pomocą regiony

69


powinny skoncentrowad zasoby na kilku kluczowych priorytetach. Strategie te mogą również

stanowid podstawowy element rozwoju wielopoziomowego zarządzania w kontekście

zintegrowanej polityki innowacji. Muszą byd one ściśle związane z innymi obszarami polityki i

wymagają zrozumienia mocnych stron danego regionu w porównaniu z innymi oraz

ewentualnych korzyści dla współpracy międzyregionalnej i międzynarodowej.

70


Słowniczek

Klaster

ogólna)

(definicja

- geograficzne skupisko wzajemnie powiązanych firm,

wyspecjalizowanych dostawców, jednostek świadczących usługi, firm

działających w pokrewnych sektorach i związanych z nimi instytucji w

poszczególnych dziedzinach, jednocześnie współdziałających i

konkurujących ze sobą.

Inicjatywa

klastrowa

Koordynator

klastra

Inteligentna

specjalizacja

Powiązanie

kooperacyjne

(definicja na

potrzeby działania

5.1. PO IG)

Klaster (definicja

na potrzeby

działania 1.4. PO

RPW)

- forma organizacyjna, gromadząca kluczowych graczy klastra na rzecz

jego rozwoju , w tym także pewna formuła partnerstwa, która służy

uzgadnianiu a następnie wdrażaniu działao istotnych dla rozwoju

danego skupiska firm i instytucji otoczenia.

- podmiot (stąd także określenie organizacja klastrowa), który

organizuje i animuje rozwój interakcji, powiązao i współpracy w

klastrze, a także świadczy wyspecjalizowane usługi na rzecz firm i

innych podmiotów działających w danym skupisku. W początkowych

fazach rozwoju współpracy wspomniane funkcje pełni często nie

instytucja, ale konkretna osoba określana jako animator klastra.

- koncepcja promowana przez Komisję Europejską, zgodnie z którą

każdy kraj i region powinien skoncentrowad swoje wysiłki i zasoby na

określonej, niewielkiej liczbie priorytetów, czy też specjalizacji

gospodarczych (klastrów) o istotnym potencjale innowacyjnym

(zarówno technologicznym, jak i praktycznym), w których posiada

rzeczywiste kompetencje i zasoby oraz może osiągnąd doskonałośd i

konkurencyjnośd w skali globalnej.

- zgrupowanie działających w określonym sektorze niepowiązanych ze

sobą przedsiębiorców, prowadzących działalnośd innowacyjną, oraz

organizacji badawczych i instytucji otoczenia biznesu, które ma na celu

stymulowanie działalności innowacyjnej przez promowanie

intensywnych kontaktów, korzystanie ze wspólnego zaplecza

technologicznego, wymianę wiedzy i doświadczeo, przyczynianie się do

transferu technologii, tworzenia sieci powiązao oraz

rozpowszechniania informacji wśród przedsiębiorców wchodzących w

skład tego zgrupowania.

- przestrzenna i sektorowa koncentracja podmiotów działających na

rzecz rozwoju gospodarczego lub podmiotów działających na rzecz

innowacyjności, jednostek naukowych oraz przedsiębiorstw

wykonujących działalnośd gospodarczą na terenie jednego lub kilku

sąsiadujących województw Polski Wschodniej, konkurujących i

współdziałających w tych samych lub pokrewnych branżach oraz

powiązanych siecią współpracy.

71


Aneks

I. Lista osób uczestniczących w pracach Grupy roboczej ds.

polityki klastrowej 78

1. Ministerstwo Gospodarki Grażyna Henclewska, Podsekretarz Stanu, Przewodnicząca Grupy

Dr Igor Mitroczuk, Radca Ministra

2. Polska Agencja Rozwoju

Przedsiębiorczości

3. Kancelaria Prezydenta

Rzeczpospolitej Polskiej

4. Kancelaria Premiera Rady

Ministrów

5. Ministerstwo Rozwoju

Regionalnego

6. Ministerstwo Edukacji

Narodowej

7. Ministerstwo Nauki i

Szkolnictwa Wyższego

8. Narodowe Centrum Badao

i Rozwoju

9. Polska Agencja Informacji i

Inwestycji Zagranicznych

Diana Łukaszek-Rozpendowska

Bożena Lublioska-Kasprzak, Prezes, Wiceprzewodnicząca Grupy

Aneta Wilmaoska, b. Zastępca Prezesa, b. Wiceprzewodnicząca

Grupy

Dariusz Szewczyk, Joanna Podgórska, Grażyna Buczyoska, Dorota

Frączek, dr Berenika Marciniec, Piotr Kryjom, dr Michał Baoka

Olgierd Dziekooski, Sekretarz Stanu

Jakub Jasioski

Dr Michał Boni, b. Szef Zespołu Doradców Strategicznych Prezesa

Rady Ministrów

Małgorzata Steiner, dr Łukasz Hardt, Sławomir Lenart

Iwona Wendel, Podsekretarz Stanu

Dr Waldemar Sługocki, b. Podsekretarz Stanu

Katarzyna Gromek, Daniel Szczechowski, Maciej Kolczyoski,

Grzegorz Witkowski

Tadeusz Sławecki, Sekretarz Stanu

Lilia Jaroo, Podsekretarz Stanu

Aleksandra Lisek, Agnieszka Sidor

Dr hab. Jacek Gulioski, Podsekretarz Stanu

Prof. Maria Elżbieta Orłowska, Podsekretarz Stanu

Dr Krzysztof Gulda, dr Piotr Kardas

Prof. dr hab. Inż. Krzysztof Jan Kurzydłowski, Dyrektor

Dr inż. Małgorzata Skibska-Zielioska, Leszek Grabarczyk

Sławomir Majman, Prezes Zarządu

78 W zestawieniu poniżej wytłuszczoną czcionką zaznaczono osoby, które tworzą obecny skład Grupy roboczej

ds. polityki klastrowej. W drugiej kolejności wskazano osoby, które wchodziły wcześniej w skład Grupy, zaś

kursywą oznaczono osoby, które w imieniu członków Grupy i instytucji reprezentowanych w Grupie

uczestniczyły w kolejnych spotkaniach Grupy, a także roboczych spotkaniach, które miały miejsce w PARP.

Szczegółowe informacje dotyczące aktualnych członków Grupy roboczej znajdują się na stronach Portalu

Innowacje: http://www.pi.gov.pl/Klastry/chapter_95482.asp.

72


10. Sejmowa Komisja

Innowacyjności

i

Nowoczesnych Technologii

Robert Kwiatkowski, Marek Szostak, Marcin Bulioski

Mieczysław Golba, Przewodniczący

Prof. dr hab. inż. Jan Kaźmierczak

11. Konwent Marszałków RP Dr Mirosław Karapyta, Przewodniczący Konwentu Marszałków RP,

Marszałek Województwa Podkarpackiego

Piotr Czerepiuk, Urząd Marszałkowski Województwa

Podkarpackiego

12. Związek Województw RP Jacek Protas, Prezes, Marszałek Województwa Warmiosko-

Mazurskiego

Dorota Koped, Beata Łozioska, Bogdan Ciepielewski, Jakub

Jędrzejewski, Rafał Cieślik, Leszek Ruszczyk, Michał Ptaszyoski

13. Unia Metropolii Polskich Andrzej Lubiatowski, Dyrektor Biura

Maria Starkowska

14. Business Centre Club Ewa Gotz-Dębnicka, dr Wojciech Szewko

Ryszard Pazdan

15. Krajowa Izba Gospodarcza Dr Andrzej Arendarski, Prezes

16. Pracodawcy

Rzeczpospolitej Polskiej

Jacek Prześlakowski, Jerzy Bujok, Piotr Kaźmierski

Dr Andrzej Malinowski, Prezydent

Robert Mołdach, Wioletta Żukowska

17. PKPP Lewiatan Krzysztof Krystowski, Członek Rady Głównej, Prezes Śląskiego

Klastra Lotniczego

18. Konferencja Specjalnych

Stref Ekonomicznych

Dr Małgorzata Starczewska-Krzysztoszek

Piotr Wojaczek, Przewodniczący, Prezes Katowickiej SSE

19. Przedstawiciele klastrów Kazimierz Murzyn, Dyrektor Zarządzający Klastra LifeScience w

Krakowie, Przedstawiciel Grupy Klastrowej w SOOIiPP

Andrzej Rybka, Dyrektor Stowarzyszenia Grupy Przedsiębiorców

Przemysłu Lotniczego Dolina Lotnicza

Elwira Waszkiewicz, Klaster Multimediów i Systemów

Informacyjnych, Przewodnicząca Grupy Klastrowej w SOOIiPP

20. Eksperci w przedsięwzięciu

PARP „Polskie klastry i

polityka klastrowa”

Maciej Dzierżanowski, Moderator Grupy roboczej

Stanisław Szultka, Moderator cyklu paneli dyskusyjnych

Dr Monika Matusiak

Marcin Ługawiak

21. Eksperci zagraniczni Dr Mikel Landabaso, Komisja Europejska DG Regio

Carsten Carsten Schierenbeck, Komisja Europejska DG Enterprise

Marek Przeor, Komisja Europejska DG Regio

73


Karin Nygård Salman, Szwedzka Agencja ds. Systemów Innowacji

Vinnova

Dr Zita Zombori, TACTICS Reflection Group

Dr Gerd Meier zu Köcker, Kompetenznetze Deutschland

Dr Heikki Kotilainen, EPROCA (European ProClusters Association)

Sven Gunnar Edlund, Szwedzka Agencja ds. Systemów Innowacji

Vinnova

Dr Dieter Labruier, Centrum Badao Naukowych Jurlich GmbH

Dr Sofiene Lourimi, Francuskie Ministerstwo Gospodarki,

Finansów i Przemysłu

74

More magazines by this user
Similar magazines