Nümunələrin götürülməsi və analizi üzrə yaxşı ... - Kura River Basin

kura.aras.org

Nümunələrin götürülməsi və analizi üzrə yaxşı ... - Kura River Basin

Kür çayı üçün çayın trans-sərhəd menecmenti, II mərhələ –

Ermənistan, Gürcüstan və Azərbaycan

TACIS/2007/134-398

Nümunələrin götürülməsi və analizi üzrə yaxşı

laboratoriya təcrübəsinin rəhbər prinsipləri

Texniki hesabat

Son versiya

Müəlliflər:

Piter Ronçak, Casper Ansbek və Anatoli Piçuqin

EPTISA Servicios de Ingenieria S.A. (İspanya) və Grontmij Carl Bro A.S. (Danimarka)

Gürcü dilindən tərcümə

Tərcümənin redaktorları: Matanat Avazova and Rafig Verdiyev

Dekabr 2010-cu il

Avropa İttifaqı tərəfindən maliyyələşdirilmiş layihə

Xəbərdarlıq: bu hesabat Avropa Komissiyasının maliyyə dəstəyi ilə hazırlanmışdır.

Hesabatda ifadə edilən nöqteyi-nəzərlər konsultantlara aiddir və Avropa Komissiyasının

rəsmi mülahizələrini ifadə etmir.

1


Mündəricat

1. GİRİŞ.................................................................................................................................. 3

2. SU LABORATORİYASINDA KEYFİYYƏTİN İDARƏETMƏ SİSTEMİ..................... 5

2.1 Yaxşı laboratoriya təcrübəsi ....................................................................................... 5

2.2 ISO/IEC 17025 – laboratoriyanın keyfiyyətin idarəetmə sistemi .............................. 6

2.3 Laboratoriyanın keyfiyyəti idarəetmə sisteminin tətbiq edilmə planı.............................. 8

2.3.1 KİS-ə və/və ya akkreditasiyaya doğru addımlar................................................. 8

2.3.2 Özünüz edin və ya konsultanta müraciət edin.................................................. 10

2.3.3 Akkreditasiya orqanı......................................................................................... 11

2.4 KİS-in tətbiq edilməsi və akkreditasiyanın üstünlükləri və faydası......................... 11

3. Laboratoriyanın keyfiyyəti üzrə dərsliyi hazırlamaq üçün rəhbər tutulan göstərişlər...... 13

3.1 Giriş və konsepsiya........................................................................................................ 14

3.2 Keyfiyyət dərsliyinin elementləri – menecment hissəsi................................................ 15

3.2.1 Təşkil və menecment........................................................................................ 15

3.2.2 Sənədlərə nəzarət.............................................................................................. 16

3.2.3 Xahişlərin müzakirəsi, tenderlər və kontraktlar ............................................... 16

3.2.4 Testləşmənin və kalibrləmənin sub-kontraktla həyata keçirilməsi................... 17

3.2.5 Xidmətin və ehtiyatların alınması .................................................................... 17

3.2.6 Müştərilərə xidmət göstərilməsi ....................................................................... 18

3.2.7 Şikayətlər.......................................................................................................... 18

3.2.8 Qeyri-uyğun analitik testləşməyə nəzarət......................................................... 18

3.2.9 Yaxşılaşdırma ................................................................................................... 19

3.2.10 Korrektə tədbiri..................................................................................................... 19

3.2.11 Profilaktik tədbir................................................................................................... 20

3.2.12 Qeydlərə nəzarət............................................................................................... 20

3.2.13 Daxili auditlər................................................................................................... 21

3.2.14 Menecmentin reviziyası.................................................................................... 22

3.3 Keyfiyyət dərsliyinin elementləri – texniki tələblər..................................................... 23

3.3.1 Personal ............................................................................................................ 23

3.3.2 Bina və mühit şəraitləri..................................................................................... 23

3.3.3 Testləşmə metodları və metodun validasiyası.................................................. 24

3.3.4 Avanadlıq ............................................................................................................... 25

3.3.5 Ölçmələrin müşahidə edilməsi imkanı ............................................................. 26

3.3.6 Seçim (akkreditasiya təqdirində)...................................................................... 27

3.3.7 Testləşmə obyektləri ilə rəftar .......................................................................... 27

3.3.8 Testləşmə nəticələrinin keyfiyyətinin təmin edilməsi...................................... 28

3.3.9 Nəticələrlə əlaqədar hesabatlar......................................................................... 28

4. STANDART ƏMƏLİYYAT PROSEDURLARI ............................................................ 29

4.2 Su laboratoriyasında testləşməni həyata keçirmək üçün SƏP-in tərtib edilmə forması

30

5. Müşahidə imkanı və qeyri-məhdudluğun ölçülməsi ............................................................ 33

5.1 Müşahidə imkanının yaradılması və müəyyən edilməsi........................................... 33

5.2 Qeyri-məhdudluğun ölçülməsi ................................................................................. 34

6. Yekun nəticələr..................................................................................................................... 36

7. İstifadə edilmiş və oxunacaq əlavə ədəbiyyat ..................................................................... 37

8. Abbreviaturlar...................................................................................................................... 38

9. Eskizlərin siyahısı................................................................................................................. 38

Əlavə 2a. Daxili audit hesabatı................................................................................................. 39

Əlavə 2b. Korrektə tədbirlərinin tələb edilməsi ....................................................................... 40

2


XÜLASƏ

Suyun testləşmə laboratoriyalarının getdikcə daha çox keyfiyyətin idarəetmə sisteminin

işlənilməsinə və beynəlxalq standartlara uyğunlaşmasına ehtiyacları vardır (məs. OECD GLP,

ISO/IEC 17025 standartı, ISO 9000 seriya) ki, hesabatlar yaxşılaşdırılsın və onlar qərarları

qəbul edənlər və digər istifadəçilər üçün qəbuledilən olsunlar. Avropa İttifaqının Kür çayı

layihəsinin əvvəlki texniki hesabatında artıq qeyd edildiyi kimi, bu layihəyə qoşulmuş

laboratoriyalar monitorinq proqramları zamanı təqdim edilmiş məlumatların keyfiyyəti ilə

bağlı problemlərlə qarşılaşdılar. Buna görə də, laboratoriyalar tərəfindən keyfiyyətin

idarəetmə sisteminin işlənilməsi və tətbiq edilməsinin məlumatların keyfiyyətinin

yaxşılaşdırılması, laboratoriyaların etibarlılıq səviyyəsinin yüksəldilməsi və onlar arasında

etimadın yaradılması üçün həlledici əhəmiyyəti vardır.

KİS-in işlənilməsi və/və ya akkreditasiyasının alınması qərara alındığı zaman,

nümunələrin götürülməsi və analizi üzrə yaxşı təcrübənin rəhbər prinsiplərinin

hazırlanmasında laboratoriyalar üçün köməkliyin göstərilməsi haqqında qərar qəbul

edilmişdir. O fakta görə ki, Qafqaz regionunda milli standartlar mövcud deyildir, tövsiyyə

edilir ki, laboratoriyada KİS-in müəyyən edilməsini və laboratoriyanın akkreditasiyasını

həyata keçirmək üçün fokuslaşma beynəlxalq miqyasda qəbul edilmiş standartlara edilsin,

məs. ISO/IEC 17025 standartı “Testləşmə və kalibrləmə laboratoriyalarının kompetensiyasına

dair ümumi tələblər, 2005-ci il”.

KİS-in işlənilməsi və akkreditasiya prosesinin ən çətin hissəsi müvafiq standartlarla

tələb olunan sənədlərin yaradılmasıdır. Bu bilik əsasında, həmin sənəd keyfiyyət üzrə

dərsliyin, standart əməliyyat prosedurlarının strukturuna və məzmununa, ölçülərin müşahidəsi

və qeyri-məhdudluğun təyin edilməsinə əsas hissəsi kimi fokuslaşdırılmışdır. Həmin hissə işin

və təqdim edilmiş məlumatların keyfiyyətini yaxşılaşdırır.

Laboratoriyanın müdiriyyəti bilməlidir ki, KİS-in tətbiq edilməsi və akkreditasiyası

təkcə laboratoriyanın fəaliyyəti ilə əlaqədar olan üstünlükləri və faydanı verəcək deyil, eləcə

də laboratoriyanın xərclərini də artıracaq və laboratoriyaların ümumi iş planına təsir

göstərəcəkdir.

Bu sənədin iddiası yoxdur ki, o, KİS-in işlənilməsi və akkreditasiyası haqqında tam

məlumatı təqdim edəcəkdir, lakin ondan, laboratorinanın müdiriyyəti tərəfindən KİS-in

işlənilməsini və akkreditasiyasının həyata keçirilmə prosesinin qərara alındığı zaman ilk

dərslik kimi istifadə etmək olar. Suyun keyfiyyətinin testləşmə laboratoriyalarında KİS-in

işlənilməsi və tətbiq edilməsi üçün digər müvafiq standartların və texniki dərsliklərin

oxunması tövsiyyə edilir.

1. GİRİŞ

Prinsip: “Keyfiyyət sistemi təyinat yeri deyil, səyahətdir”

Bu sənədin məqsədi Kür çayı hövzəsində mövcud olan səthi suyun keyfiyyətinin

testləşmə laboratoriyalarına beynəlxalq standartlara əsaslanan keyfiyyətin idarəetmə

3


sisteminin işlənilməsi və tətbiq edilməsində kömək etməkdir. Bu qərar benefisiarların

Avropa İttifaqının Kür çayı layihəsi çərçivəsində həyata keçirilmiş Kür çayı proqramının

birgə monitorinqində iştirak edən laboratoriyalarında mövcud olan vəziyyətlə tanış

olduqdan sonra qəbul edilmişdir. Qəbul edilmişdir ki, hər üç laboratoriya keyfiyyətin

idarəetmə sisteminin çatışmamazlığından əziyyət çəkir (ona baxmayaraq ki, müəyyən

elementlər artıq tətbiq edilmişdir).

Keyfiyyətin idarəetmə sistemlərinin tətbiq edilməsi daha çox beynəlxalq və dövlət

ehtiyacına çevrilir, nəinki sadəcə effektliliyi və dəqiqliyi yaxşılaşdırmaq üçün standartların

olmasına. Bu xüsusilə suyun keyfiyyətinin trans-sərhəd monitorinqində və suyun

keyfiyyətinə nəzarətdə iştirak edən dövlət laboratoriyaları üçün əhəmiyyətlidir. Lazımi

sənədlərin hazırlanması və laboratoriyanın əməliyyat prosedurlarının adaptasiyası

keyfiyyətin idarəetmə sisteminin tətbiq edilməsi və/və ya akkreditasiyasını həyata

keçirmək üçün hal-hazırda qeyri-mümkün olmasa da, istənilən keyfiyyətin menecmenti

üçün (və ya koordinatoru üçün) Kür çayı hövzəsi ölkələrinin suyun keyfiyyətinin testləşmə

laboratoriyalarında çox çətindir, çünki milli standartlar mövcud deyil, və əgər

mövcuddursa, standartların interpretasiyaları mövcud olan beynəlxalq standartlara uyğun

gəlmir. Buna görə də, laboratoriya tərəfindən keyfiyyətin idarəetmə sisteminin (KİS)

tətbiq edilməsi və/və ya akkreditasiyasının alınması qərara alındığı zaman, diqqəti yalnız

beynəlxalq standartlara yönəltmək tövsiyyə edilir.

Biz unutmamalıyıq ki, KİS-in tətbiq edilməsi yalnız laboratoriyanın biznes

imkanlarını genişləndirmir, o, həm də müəyyən xərclərlə əlaqədardır. Bir çox təşkilatlar

tərəfindən yalnız yaxşı laboratoriya təcrübəsi və ya akkreditasiyası olan laboratoriya ilə

analiz üzrə müqavilənin bağlanılması adi haldır. Lakin standartın tələbləri KİS-in və/və ya

ISO 17025 akkreditasiyası üçün büdcənin hərtərəfli hesablanmasını, planlaşdırılmasını,

layihələşdirilməsini və tətbiq edilməsini tələb edir, bu da laboratoriyanın istismar

xərclərini artıracaqdır. Faktiki olaraq KİS-in və həmçinin ISO 17025 tələblərinin yaxşı

dərk edilməsi, planlaşdırma, layihələşdirilmə və tətbiq edilmənin yaxşı strategiyası ilə

birlikdə, təkcə xərclərə nəzarət etmək imkanını verməyəcək, həm də zəmanəti təmin

edəcəkdir ki, laboratoriya lazımi keyfiyyət nəticələrini təqdim edə bilsin və sonra

əvvəlcədən qiymətləndirmə və akkreditasiyanın qiymətləndirilməsi prosesindən

keçəcəkdir.

Bu sənəd Avropa İttifaqının Kür çayının üç laboratoriyasına fokuslaşdırılmışdır və

KİS-in işlənilməsini başlayanlar üçün, həmçinin onların səylərinin effektliliyini yeni

səviyyəyə qaldırmaq üçün faydalı olacaqdır. Məlumdur ki, effektli KİS-in yaradılmasında

ən çətin aspekt sənədlərin yaradılması zərurətidir. Buna görə də sənəd əsasən keyfiyyətin

idarəetmə sisteminin ümumi müzakirəsinə və onun illustrasiyasına fokuslaşdırılır ki,

keyfiyyət üzrə dərslik və standart əməliyyat prosedurları kimi sənədlər necə yaradılmalıdır

ki, sistemin bütün istifadəçiləri lazımi məlumatı əldə edə bilsinlər. Bu sənəddə həmçinin

KİS-in tətbiq edilməsinin müxtəlif mərhələləri və əsasən ISO/IEC 17025 standartı

(akkreditasiya) təsvir edilmişdir. Buna görə də ondan təkcə lazımi sənədlərin işlənilməsi

üzrə praktiki dərslik kimi deyil, həm də KİS-in tətbiq edilməsinə doğru gedən prosesdə

laboratoriyanın statusu (mərhələli yanaşma laboratoriyaların verilən fərdi şəraitlərinə

uyğunlaşdırılmışdır) və akkreditasiyası üçün hazırlılığın müəyyən edilməsində yardımçı

sənəd kimi istifadə edə bilər.

Qısa girişdən sonra, 2-ci fəsildə KİS haqqında və KİS-in tətbiq edilməsinə doğru

və/və ya akkreditasiyadan keçməsinə aparan addımlar haqqında baza məlumatı

verilmişdir. 2-ci fəsil keyfiyyət üzrə dərsliyin, laboratoriyada KİS-in əsas sənədi kimi,

strukturunun və məzmununun təsvirinə fokuslaşdırılmışdır. 4-cü və 5-ci fəsillərdə, təqdim

4


edilmiş məlumatların keyfiyyətini təmin etmək üçün SƏP-lərin misalları, müşahidə və

ölçmənin qeyri-məhdudluğu haqqında baza məlumatı verilmişdir. Sənədin sonunda yekun

fikirlər və tövsiyyələr verilmişdir.

2. SU LABORATORİYASINDA KEYFİYYƏTİN İDARƏETMƏ

SİSTEMİ

Keyfiyyətin idarəetmə sisteminin bir çox izahatları vardır. İmkanlardan biri onun

“müştərinin təmin edilməsi nöqteyi-nəzərindən” müəyyən edilməsidir. Mütləq ölçünün

mövcud olmadığına görə, müdiriyyətin vəzifəsi müştərilərin gələcək ehtiyaclarının

keyfiyyətli məhsullara və xidmətlərə çevrilməsindən ibarət olmalıdır. Beləliklə,

“Keyfiyyət sistemi” təşkilata müştərilərin təmin edilməsində kömək edə bilər.

Kür çayı hövzəsinin monitorinq proqramının birgə monitorinqində iştirak edən səthi

suyun keyfiyyəti laboratoriyaları qabaqcıl texnologiyalarla təchiz edilmişdir. Lakin onların

işi və testləşmə keyfiyyəti yalnız avadanlığın funksiyasını təşkil etmir. Avadanlıq texniki

və menecer siyasətinə, prosedurlara, kompetentli laboratoriya, müdiriyyət və texniki

personal ilə inteqrasiya olunmalıdır. Bu cür tələbləri təmin etmək imkanını keyfiyyətin

idarəetmə sistemi verir.

Avropa İttifaqının Kür çayı layihəsinin əvvəlki mərhələsində üç layihə

laboratoriyasında KİS-in tətbiq edilməsi ilə əlaqədar təhlil aparılmışdır. Laboratoriyaları

qiymətləndirmək üçün KİS-lə əlaqədar olan 14 sualdan ibarət sorğu vərəqəsindən istifadə

edilmişdir. Laboratoriyalarda KİS-dən istifadəsi ilə bağlı mövcud olan vəziyyətlə əlaqədar

aşağıdakıları demək olar:

- Hər üç laboratoriya milli qanunvericiliyinə əsasən, dövlət orqanı kimi, səthi suyun

keyfiyyətinin monitorinqini və qiymətləndirilməsini həyata keçirmək üçün

yaradılmışdır (səthi suyun keyfiyyətinin proqramları sənədli olaraq rəsmiləşdirilmişdir

və hər il yenilənir);

- Bu üç laboratoriyadan heç birində rəsmi şəkildə KİS tətbiq edilməmişdir (lakin bəzi

elementlərdən istifadə edilir);

- KİS-ə görə bilavasitə məsuliyyət daşıyan əməkdaş yoxdur (Gürcüstandan başqa);

- Heç bir laboratoriyada laboratoriyanın qeydlər sistemi rəsmi şəkildə yaradılmamışdır

(lakin müəyyən qeydlər aparılır);

- Standartlaşdırılmış metodlar və prosedurlar istifadə edilir və onlara başlanğıc formada

qorunur, lakin üç laboratoriyadan heç birində standart əməliyyat prosedurları

işlənilməmişdir;

- Heç bir laboratoriyada keyfiyyətə daxili nəzarət rəsmiləşdirilməmişdir, keyfiyyətə

xarici nəzarət isə yalnız layihəyə əsaslanan yanaşmadır;

- Ölçmə və testləşmə avadanlığı vaxtaşırı yoxlanılır, kalibrlənir və qeydlər aparılır;

- Üç laboratoriyadan heç birində korrektə tədbirlərin rəsmi sistemi yoxdur;

- Nümunələri götürən və laboratoriya personalı üçün treyninqin rəsmi planı yoxdur

(seminarlarda iştirak etməkdən başqa).

Bu vəziyyəti düzəltmək məqsədilə qərara alındı ki, elə bir sənəd yaradılsın, hansı ki,

beynəlxalq təşkilatlar tərəfindən işlənilmiş (məs. ISO, OECD, EU) bir neçə standarta və

Avropa İttifaqının üzvü olan ölkələrin laboratoriyalarının təcrübəsinə əsaslanacaqdır.

2.1 Yaxşı laboratoriya təcrübəsi

5


Yaxşı laboratoriya təcrübəsinin bu prinsiplərinin məqsədi testləşmənin yüksək keyfiyyətli

məlumatlarının işlənilməsini dəstəkləməkdir. Testləşmə məlumatlarının müqayisəli

keyfiyyəti ölkələr arasında məlumatların qarşılıqlı qəbul edilməsi üçün əsas yaradır.

OECD yaxşı laboratoriya təcrübə prinsipləri, 1998-ci il.

Bu sənəddə yaxşı laboratoriya təcrübəsi OECD prinsipləri kimi nəzərdə tutulur, burada

yaxşı laboratoriya təcrübəsi bu cür izah edilir: “keyfiyyətin müvafiq sistemi təşkil prosesi

ilə birlikdə və şəraitlər, hansılarla ki, qeyri-klinik sağlamlığın qorunması və mühiti

mühafizə təhlükəsizlik tətqiqatlarının planlaşdırılması, həyata keçirilməsi, monitorinqi,

uçotu, arxivləşdirilməsi və hesabatı yerinə yetirilir”. Yaxşı laboratoriya təcrübəsinin

məqsədi testləşmənin yüksək keyfiyyətli məlumatlarının işlənilməsini dəstəkləmək və

həyata keçirmək, hesabat və arxivləşdirilməsi daxil olmaqla, laboratoriya tədqiqatlarının

menecmentinə sağlam yanaşmanı təmin etmək üçün instrumentlərin yaradılmasıdır. YLT

standartların birliyi kimi hesab edilə bilər, hansı ki, tədqiqatların keyfiyyətini, etibarlılığını

və qorunmasını, yoxlanılan nəticələrin hesabatını və məlumatların müşahidə edilməsi

imkanını təmin edir. YLT tələb edir ki, laboratoriya fünksiyaları və məsuliyyətləri

personalın öhdəsinə qoysun ki, hər tədqiqatın yaxşı əməliyyat menecmenti təmin edilsin

və tamamilə tədqiqatın rekonstruksiyası üçün xüsusilə əhəmiyyətli olan tədqiqatın həyata

keçirilməsi aspektləri (planlaşdırma, monitorinq, qeydlərin aparılması, hesabat,

arxivləşdirilmə) fokuslaşdırılsın.

YLT diqqəti aşağıdakı əsas məsələlərin əhəmiyyətinə yönəldir:

• Resurslar: təşkilat, personal, tikililər və avadanlıq;

• Xarakteristika: testləşmə predmetləri və testləşmə sistemləri;

• Qaydalar: protokollar, standart əməliyyat prosedurları (SƏP-lər);

• Nəticələr: ilkin göstəricilər, yekun hesabat və arxivlər;

• Keyfiyyətin təmin edilməsi: tədqiqat proseslərinin müstəqil monitorinqi.

Əvvəl yaxşı laboratoriya təcrübəsinin prinsipləri əczaçılıq məhsullarında, pestitsid

məhsullarında, kosmetika məhsullarında, baytar dərmanlarında, həmçinin qida əlavələrində və

sənaye ximikatlarında olan testləşmə predmetlərinin qeyri-klinik təhlükəsizliyinin

testləşməsində istifadə etmək üçün işlənilmişdir. Yaxşı laboratoriya təcrübəsi çərçivəsində

aparılan bu cür qeyri-klinik sağlamlıq və mühiti mühafizə təhlükəsizlik tədqiqatları

laboratoriyada və çöldə (uzunmüddətli tədqiqatlar) aparılan işləri əhatə edir. OECD-in üzvü

olan ölkələrdə yaxşı laboratoriya təcrübəsinin həyata keçirilməsinin monitorinqi YLT-in

uyğunluğunun monitorinq orqanları (tənzimləyicilər) tərəfindən aparılır.

Daha artıq, qeyd edilməlidir ki, YLT prinsipləri keyfiyyətin idarəetmə sistemi kimi daha

geniş istifadə edilir və həmçinin səthi suyun keyfiyyətinin monitorinq proqramını həyata

keçirən testləşmə laboratoriyaları tərəfindən istifadə edilə bilər (səthi suyun keyfiyyətinin

monitorinq proqramı üçün laboratoriya testləri qısamüddətli tədqiqatlar kimi keçirilə bilər).

Digər tərəfdən, o fakta görə ki, YLT tələbləri ISO/IEC 17025 standartı və ya ekvivalentli

standartlar kimi daha sərtdir, akkreditasiyaya gəldikdə, testləşmə laboratoriyaları üçün

ISO/IEC 17025 standartının keyfiyyətin idarəetmə sistemi kimi istifadəsi daha əlverişlidir.

Beləliklə, növbəti fəsillər standartın keyfiyyətin idarəetmə sisteminin istifadəsinə

fokuslaşdırılacaqdır.

2.2 ISO/IEC 17025 – laboratoriyanın keyfiyyətin idarəetmə sistemi

6


2.3 Mühitin mühafizəsinə görə məsuliyyət daşıyan dövlət təşkilatlarının keyfiyyət

sistemlərində laboratoriyalar əhəmiyyətli rol oynayırlar. Buna görə də, təqdim edilmiş

məlumatların keyfiyyətinin və bütövlüklə laboratoriyanın etibarlılığının

yaxşılaşdırılmasının böyük zərurəti vardır və bu cür imkanı ISO/IEC 17025 standartı verir.

1999-cu ildə ISO 17025 standartının “Testləşmə və kalibrləmə laboratoriyalarının

kompetensiyasına dair ümumi tələbləri” beynəlxalq standart kimi ilk redaksiyası dərc

edilmişdir. Bu standart ISO/IEC dərsliyi 25-in və EN 45001-in istifadəsində toplanılmış

böyük təcrübənin nəticəsi olaraq işlənilmişdir. Bunun nəticəsi olaraq hər iki sənəd 2005-ci

ildə dərc edilmiş ISO/IEC 17025 standartının ikinci redaksiyası ilə əvəz edildi.

ISO 9001 ISO 17025

Menecmentin

tələbləri

Texniki tələblər

Rəsm 1. ISO 17025-in və ISO 9001-in müqayisə edilməsi

ISO/IEC 17025-də iki bölmə vardır – menecmentin tələbləri və texniki tələblər.

Menecmentin tələbləri laboratoriya çərçivəsində fəaliyyətin effektliliyi və keyfiyyətin

menecmenti (ISO 9001:2000-in analoji tələbləri) ilə əlaqədardır. Digər KİS-i ilə

müqayisədə əsas fərq, məs. ISO 9000-in seriyası ilə izah edildiyi kimi, texniki tələblərin

qoşulmasındadır, hansılar ki, personalın kompetensiyası, testləşmə metodologiyası,

avadanlıqla, testləşmə nəticələrinin keyfiyyəti və hesabatı ilə bağlıdır (bax. rəsm 1).

ISO/IEC 17025 standartı akkreditasıyanı verən orqan tərəfindən akkreditasiya üçün əsas

sənədi təşkil edir.

ISO/IEC 17025 standartının məzmunu beş fəsildən, iki əlavədən və istifadə edilmiş

ədəbiyyat hissəsindən ibarətdir:

• Fəsil 1: Sahə

7


• Standart laboratoriyanın texniki fəaliyyətini, menecmentini və təşkili aspektlərini əhatə

edir ki, texniki fəaliyyət kompetentli olaraq həyata keçirilsin.

• Fəsil 2: Normativ ədəbiyyat

• Fəsil 3: Terminlər və izahatlar

• Fəsil 4: Menecmentin tələbləri

Menecmentin tələblərinin böyük hissəsi ISO standartı 9001-2000-də verilən tələblərə

oxşardır.

• Fəsil 5: Texniki tələblər

Tələblərin böyük hissəsi ISO dərsliyi 25-dən gəlir

• Əlavə a: ISO 9001:2000-nə çarpaz göstərişlər

• Əlavə b: konkret sahələrdə applikasiyaları tətbiq etmək üçün rəhbər göstərişlər

• Biblioqrafiya

Menecment və texniki tələblərlə əlaqədar olaraq 4-cü və 5-ci fəsillər ən əhəmiyyətlidir.

Həmin fəsillər həmçinin keyfiyyət üzrə dərsliyin strukturunu və məzmununu yaradır (bax

aşağıda). Həmçinin standartın ayrılmaz hissəsini, tələbləri anlamaq üçün sonrakı

izahatlarla və tövsiyyələrlə birlikdə verilən qeydlər təşkil edir.

2.3 Laboratoriyanın keyfiyyəti idarəetmə sisteminin tətbiq edilmə planı

KİS-ə və/və ya akkreditasiyaya doğru addımlar

İnkişaf etmiş ölkələrdə (OECD, EU) testləşmə laboratoriyaları tərəfindən KİS-in

işlənilməsi və akkreditasiyanın həyata keçirilməsi zamanı əldə edilmiş təcrübəyə əsasən,

bir neçə addımlıq iki mərhələ vardır, əgər laboratoriyanın müdiriyyəti bu cür qərarı qəbul

edərsə, laboratoriya onları KİS-ə döğru və/və ya akkreditasiyaya doğru atmalıdır

(həmçinin sxemə bax, əlavə 1).

Lakin KİS-in işlənilməsi prosesinin başlanmasınadək mütləq bir neçə suallara cavab

vermək lazımdır. Həmin suallar laboratoriyanın “texniki hissəsi” ilə əlaqədardır, məs.

“Nəyə nail olmaq istəyirik, buna necə nail ola bilərik?” Həmçinin laboratoriyada “hərəkət

keyfiyyəti məsələləri” barədə məlumatın olması vacibdir, bu isə personalın münasibətini

və hazırlılığını, motivasiyasını və məqsədliliyini nəzərdə tutur. Bilmək lazımdır ki, KİS-in

işlənilməsi prosesində hansı çətinliklər vardır. Bu fakta görə və KİS-in Avropa İttifaqının

Kür çayı layihəsinin laboratoriyalarında olan vəziyyəti bildiyimizə görə, laboratoriyanın

müdiriyyəti tərəfindən KİS-in tətbiq edilməsi və/və ya akkreditasiyanın alınması üzrə

“dərsliyin” hazırlanması tövsiyyə edilir. Dərslikdə, ən başlıcası, KİS-in uğurla

işlənilməsinə və tətbiq edilməsinə təsir göstərə bilən faktorlar (ilk şərtlər) müəyyən

edilməlidir. Həmin faktorlar tədqiqat mərhələsi adlandırıla bilər. Bu mərhələdə, aşağıda

verilən misalda təqdim edildiyi kimi, bir sıra suallara cavab verilməlidir və qısamüddətli

işlər həyata keçirilməlidir.

Tədqiqat mərhələsi

Mövcud olan vəziyyətin aydınlaşdırılması, biz haradayıq?

Laboratoriya tərəfindən aparılan fəaliyyətin aydın planının mövcud olması, nəyə nail

olmaq istəyirik?

8


Bu planın aydın və əməliyyat məqsədlər birliyinə çevrilməsi, buna nail olmaq üçün nəyi

etməliyik?

Məsələyə qarşı əhəmiyyətli yanaşma, bunu necə etməliyik? Bu menecmentə nəzarətin və

resursların ayrılmasına yönəldilmiş tələbdir.

Treyninqə xərclənən vaxt və səylər, bunu etmək üçün nəyi bilməliyik?

Bu mərhələdə, bələdçinin bir hissəsi şəklində, aşağıdakı işlər həyata keçirilə bilər (hər iş

üçün həmçinin müddət və məsuliyyətlər müəyyən edilməlidir):

• Laboratoriya müdiriyyəti KİS-in işlənilməsi haqqında qərar verməlidir (layihənin

sahibi müəyyən edilməlidir).

• Standartın (məs. ISO/IEC 17025, əgər akkreditasiya qərara alınmışdırsa), yardımçı

ədəbiyyatın və digər müvafiq məlumatın ətraflı öyrənilməsi, layihə sahibinin (və ya

daxili qrupun) növbəti addımı olaraq, həyata keçirilməlidir.

• KİS-in (və ya akkreditasiyanın) əvvəlki sahəsi və tələblərin siyahısı prosesin sahibi

tərəfindən laboratoriyanın digər mütəxəssisləri ilə birlikdə hazırlanmalıdır.

• Standartın tələbləri və laboratoriyanın hazırkı fəaliyyəti arasında fərqlilikləri görmək

üçün defisitin təhlili aparılmalıdır.

• Defisitin analizi əsasında KİS-in (və ya akkreditasiyanın) xərclərinin hesablanması

aparılmalıdır (burada xarici təcrübə lazım ola bilər).

• Müdiriyyətə KİS-lə (akkreditasiya ilə) bağlı gözlənilən xərclər təqdim edilməlidir.

• Müdiriyyət qərar qəbul etməlidir – KİS işlənilməli və/və ya akkreditasiya prosesindən

keçməlidir.

KİS prosesinin işlənilməsi və/və ya akkreditasiyanın ikinci mərhələsi (tətbiq edilmə

mərhələsi) prosesdə lazım olan faktorların və şərtlərin müəyyən edilməsində

fokuslaşdırılmalıdır.

Tətbiq edilmə mərhələsi

Müdiriyyətin fəal və aşkar cəhdləri lazımdır. Ümumi olaraq məlumdur ki, keyfiyyət çətin

bir məsələdir, bunu personal əksər hallarda gündəlik məsuliyyətə əlavə kimi dərk edir.

Buna görə də bu cür yanaşmanın dəyişdirilməsi üçün ilk şərt müdiriyyətin diqqətidir.

Layihə ilə bağlı başlanğıcdan bitirilməsinə qədər personal ilə fasiləsiz və aşkar

kommunikasiya mütləqdir. Bu ikinci faktor birinciyə yönəldilən sahəyə yönəldilir. Əgər

kimsə personalın yanaşmasını dəyişmək istəyirsə, kommunikasiya əhəmiyyətli tələbdir.

Personalın layihənin həyata keçirilməsinə qoşulması, bilavasitə nəticələrə əks-əlaqə və

bu əks-əlaqənin əsasının modifikasiyası vasitəsilə fəal iştirakı təmin edilməlidir. Yenə də

faktor personalın münasibətinə fokuslaşdırılmışdır. Personalın qoşulması və onların

iştirakının ciddi olaraq qəbul edilməsi KİS layihəsinin nəticələrinə qarşı personalın

sədaqətliliyinə əhəmiyyətli töhfə verəcəkdir.

KİS-in laboratoriyanın konkret tələblərinə adaptasiyası edilməlidir.

Bu mərhələdə aşağıdakı qısamüddətli və ortamüddətli tədbirlər həyata keçirilməlidir

(müddəti və məsuliyyətləri daxil olmaqla):

• Layihənin sahibi təyin ediləcək, hansı ki, KİS-in və akkreditasiyanın həyata

keçirilməsi üzrə addımlara rəhbərlik edəcəkdir.

9


• Laboratoriya akkreditasiya haqqında qərarı qəbul etdikdən sonra akkreditasiya

orqanını seçəcəkdir.

• Lazımi sənədlər işləniləcəkdir.

• Laboratoriyanın personalı üçün treyninq keçiriləcəkdir.

• Daxili audit və sonrakı korrektivlər keçiriləcəkdir.

• Akkreditasiya orqanına əvvəlki qiymətləndirmə üçün dəvət göndəriləcəkdir və

uyğunsuzluqların aşkar edilməsi təqdirində lazımi korrektivlər daxil ediləcəkdir.

• Son olaraq audit üçün akkreditasiya orqanı dəvət ediləcəkdir.

Lakin laboratoriyada KİS-in bütün işlənilməsi prosesi və/və ya akkreditasiya

keyfiyyət siyasəti üzrə sənədlə başlamalıdır. Həmin sənəddə laboratoriyanın

müdiriyyəti:

• Keyfiyyət siyasəti üzrə sənəddə keyfiyyətin idarəetmə sistemini müəyyən etməlidir.

• Keyfiyyət siyasəti üzrə sənəd laboratoriyanın yaxşı peşəkar təcrübəsinə, testləşmənin

keyfiyyətinə, keyfiyyətin idarəetmə sisteminin fasiləsiz yaxşılaşdırımasına yönəldilən

cəhdlərini təşkil etməlidir.

• Keyfiyyət siyasəti üzrə sənəd keyfiyyətin idarəetmə sisteminin məqsədlərini əhatə

etməlidir.

• Keyfiyyət siyasəti üzrə sənəd laboratoriya tərəfindən göstəriləcək xidmətinin sahəsini

əhatə etməlidir.

• Keyfiyyət siyasəti üzrə sənəd onun tələbini əhatə etməlidir ki, personal keyfiyyətin

idarəetmə sistemi ilə tanış olsun və hər zaman onu istifadə etsin.

O fakta görə ki, testləşmə laboratoriyası tərəfindən KİS-in işlənilməsi və/və ya

akkreditasiyadan keçməsi çətin prosesdir, laboratoriya növbəti addımları tətbiq

edilmə mərhələsində atmağı qərara ala bilər, əgər necə müvafiq personal, eləcə də

texniki imkanlar və maliyyə resursları əlçatandırsa. Bu kontekstdə mütləq qeyd

edilməlidir ki, akkreditasiyaya doğru gedən yolda nə qədər çox addım atılsa, o qədər də

keyfiyyət daha yaxşıdır və laboratoriya tərəfindən təqdim edilmiş göstəricilərdən daha çox

məlumat almaq mümkündür.

2.3.2 Özünüz edin və ya konsultanta müraciət edin

Laboratoriyanın müdiriyyəti onu qərara ala bilər ki, KİS-in işlənilməsinə və

akkreditasiyaya doğru addımları kim həyata keçirəcəkdir. Bu daxili qrup ola bilər və ya

müdiriyyət xarici konsultantları cəlb edə bilər (laboratoriya personalının imkanlarının və

təcrübəsinin ətraflı təhlili haqqında qərar qəbul edilməlidir. Lakin laboratoriya

personalının KİS-in işlənilməsi və akkreditasiyanın hazırlanmasının başlanğıcından

bitirilməsinədək qoşulması tövsiyyə edilir. Əgər qərar qəbul edilərsə ki, bunu

laboratoriyanın personalı etməlidir, o zaman aşağıdakıları etmək lazımdır:

• Göstəriş, çünkü hər şeyi etmə proseində öyrənirik;

• Daxili işlənməni aparan qrupun treyninqi üçün resursları ayırmaq.

Əgər xarici konsultantın dəvət edilməsi qərara alınarsa, onların laboratoriyanın konkret

şəraitlərinə uyğunlaşması üçün laboratoriya personalından daxili qrupun yaradılması,

həmçinin konsultantlar üçün müəyyən edilən tədbirlərdə fəal iştirak etmək mütləqdir.

10


2.3.3 Akkreditasiya orqanı

Testləşmə laboratoriya tərəfindən KİS-in ISO/IEC 17025 standartına uyğun olaraq

işlənilməsindən sonra laboratoriyanın müdiriyyəti akkreditasiya üçün ərizənin verilməsini

istəyə bilər. Akkreditasiya prosedur kimi müəyyən edilir. Həmin prosedurla səlahiyyətli

orqan (akkreditasiya orqanı) rəsmi olaraq tanıyacaqdır ki, konkret vəzifələri icra etmək

üçün laboratoriyanın səlahiyyəti vardır. Laboratoriyanın akkreditasiyası laboratoriyanın

texniki imkanlarının tanınmasını təşkil edir və adətən suya və digər müvafiq matrisalara

(çöküntülər, bərk hissəciklər, verilən rayonun florası və faunası) qarşı konkretdir. Onlara

münasibətdə laboratoriyanın peşəkarlıq iddiası vardır. Akkreditasiya laboratoriyaya imkan

verir ki, o, işləri düzgün şəkildə və müvafiq standart texniki metodlarına əsasən apardığını

və ya aparmadığı müəyyən edə bilsin.

Faktiki olaraq bu ona zəmanət verir ki, həmin analizin nəticəsi düzgündür, lakin bu belə

bir hadisə zamanı uyğunsuzluğu aşkar etmək üçün çərçivə yanaşmanı və elə bir

standartları müəyyən edir, hansılar ki, yerinə yetirilməlidir. Yaxşı laboratoriyaların

qorunan nəticələri olacaqdır, lakin akkreditasiya o deməkdir ki, nəticələr qəbul edilmiş

standartlara əsasən qorunmuşdur, bu isə laboratoriya personalının və ya halların dəyişməsi

təqdirində dəyişmir. Akkreditasiya orqanı fəaliyyəti ISO/IEC 17011-ə uyğun olaraq həyata

keçirir. Akkreditasiya orqanı tərəfindən akkreditasiya olunma həmçinin o deməkdir ki,

testləşmə laboratoriyaları beynəlxalq səviyyədə qəbul edilmiş standartlara uyğun olaraq

qiymətləndirilmişlər ki, onların kompetensiyası, obyektivliyi və işlərin aparılması imkanı

müəyyən edilsin.

Həmçinin akkreditasiya orqanı tərəfindən akkreditasiya olunma o deməkdir ki, testləşmə

laboratoriyası öz müştərilərinə göstərə bilər ki, o, beynəlxalq akkreditasiya standartlarının

tələblərini uğurla təmin etmişdir. Bu o deməkdir ki, müştərilər tərəfindən qeyrikompetentli

testləşmə laboratoriyalarının seçilməsi və qeyri-düzgün nəticələr üçün pulun

ödənilməsi və ya daha ciddisi – bu nəticələrdən istifadə etmək riski azalır.

Hansı akkreditasiya orqanın dəvət edilməsi barədə qərarı laboratoriyanın müdiriyyəti

verir. Ən başlıcası, o, ISO/IEC 17011-ə uyğun olaraq fəaliyyət göstərən akkreditasiya

orqanını seçməlidir. Ümumiyyətlə akkreditasiya auditi üçün milli akkreditasiya xidməti

dəvət edilir. Lakin əgər bu cür xidmət ölkədə hələlik yaradılmamışdırsa, akkreditasiya

auditi üçün beynəlxalq səviyyədə tanınmış akkreditasiya orqanı dəvət edilə bilər. Bu halda

auditorlarla ünsiyyət qurmaq üçün laboratoriya personalının dil qabiliyyəti əhəmiyyətli

şərtdir və dəvət üçün həlledici əhəmiyyət akkreditasiya qiymətləndirilməsi üçün lazımi

maliyyə resurslarının əlçatanlığına verilir.

2.4 KİS-in tətbiq edilməsi və akkreditasiyanın üstünlükləri və faydası

Artıq qeyd etdiyimiz kimi, Cənubi Qafqazda çox az laboratoriya KİS tətbiq etmiş və/və ya

beynəlxalq səviyyədə tanınmış orqan tərəfindən ISO 17025 standarta əsasən akkreditasiya

almışdır. Həqiqətdə KİS-in tətbiq edilməsi və ISO/IEC 17025 standartına əsasən

akkreditasiyanın alınması laboratoriyanın biznes-imkanlarını genişləndirir və digər

tərəfdən akkreditə edilmiş laboratoriyanın reputasiyasını artırır və regionda etimadın

yaradılma prosesini dəstəkləyə bilər. Daha artıq, əgər suyun keyfiyyətinin testləşmə

laboratoriyaları ISO/IEC 17025 standartının tələbləri ilə uyğun olacaqdırsa, onlar

testləşmə işləri üçün keyfiyyətin idarəetmə sistemlərindən istifadə edəcəkdir. bu da

həmçinin ISO 9001-in prinsiplərinə uyğundur və YLT-nin nümunəsi kimi digər KİS üçün

əsas yaradacaqdırlar (ISO 17025-in a əlavəsində bu beynəlxalq standart və ISO 9001

arasında olan nominal çarpaz göstəriş verilmişdir).

11


Digər tərəfdən, laboratoriyanın müdiriyyəti bilməlidir ki, ISO 17025 standartından istifadə

edən analitik testləşmə laboratoriyası bir neçə sahədə təsir altındadır. Formal akkreditasiya

və “laboratoriyada sadəcə yaxşı təcrübə arasında” əsas fərq işlənilmiş sənədlərin

miqdarındadır. Şübhəsiz ki, Avropa İttifaqının Kür çayı layihəsinə qoşulmuş suyun

keyfiyyət laboratoriyalarının testləşməni həyata keçirmək, testləşmə üçün istifadə edilmiş

avadanlığın işləməsini yoxlamaq və standart analitik metodlarından istifadə etmək üçün

yüksəkixtisaslı personalı vardır. Lakin əksər hallarda testləşmə nəticələri tam şəkildə

rəsmiləşdirilmir.

ISO 17025 standarta istinad edərək yaradılmış KİS və sonrakı akkreditasiya demək olar ki,

hər şeyə görə rəsmi sənədləri tələb edir. Bu tənzimlənilən mühitdə fəaliyyət göstərmək

kimidir, burada “sənədləşdirilməmiş bir şey şayədir” prinsipi qüvvədədir və akkreditasiya

orqanından gələn qiymətləndirənlər hesab edirlər ki, “edilməmişdir”. Analitik

laboratoriyaya akkreditasiyanın ümumi təsiri səthi su keyfiyyəti laboratoriyasının

nümunələrinin / məlumatların menecmentinin tam prosesi ilə daha yaxşı illustrasiya edilə

bilər:

• Nümunələrin götürülməsi planı hazırlanmalıdır. Burada səthi su obyektlərindən

nümunələrin götürülməsi prosesinin bütün detalları sənədli olaraq veriləcəkdir (o

cümlədən, fərdi olaraq müəyyən edilmiş nümunə, nümunənin fiksasiyası /

konservasiyası, nəqli və saxlanılması zamanı nümunənin bütövlüyü qorunmalıdır).

• Testləşmə nəticələrinin keyfiyyətinin monitorinqi, nəzarəti və təmin edilməsi lazımdır.

• Testləşmə hesabatının ayrılmaz hissəsi şəklində, testləşmə nəticələri ilə birlikdə tam

ölçülərin qeyri-məhdudluğunun qiymətləndirilməsi verilməlidir. Bu hesabat

nümunənin və testləşmə şərti haqqında ətraflı məlumatı (və ya soraq sənədinə linki)

əhatə etməlidir.

• Bütün qeydlər müvafiq şəkildə aparılmalı və arxivləşdirilməlidir ki, məlumatların

qorunması və əlçatanlığı təmin edilsin.

Daha sonra, onu da bilmək vacibdir ki, akkreditasiyadan sonra laboratoriyanın gündəlik

fəaliyyətinə təsir göstərəcək tələblər də vardır:

Təşkil və menecment

• Təşkili struktur o cür olmalıdır ki, maraqların münaqişəsi yaranmasın, bu isə

keyfiyyətə təsir göstərəcəkdir.

• Laboratoriya personalının tapşırılmış vəzifəni yerinə yetirmək üçün müvafiq

kvalifikasiyası olmalıdır (məs. təhsilə, təcrübə və treyninqə qarşı tələblər

göstərilməlidir).

• Laboratoriya binasında olan şəraitin – temperaturun, rütubət və elektromaqnit

müdaxilənin monitorinqi və nəzarəti lazımdır.

• Laboratoriyanın müdiriyyəti siyasət və keyfiyyət planı kimi spesifik sənədləri işləməli

və aparmalıdır.

• İstifadəçilərin bütün şikayətlərinin müzakirəsi və onlara reaksiya verilməsi rəsmi

şəkildə aparılmalıdır.

• Təchizatçıların, xidmət göstərənlərin və subkontraktorların rəsmi idarəetmə proqramı

mövcud olmalıdır.

• ISO/IEC 17025 standartına və laboratoriyanın daxili prosedurlarına uyğunluğu

qiymətləndirmək üçün daxili audit həyata keçirilməlidir.

Validasiya və kalibrləmə

12


• Bütün analitik metodların və prosedurların, o cümlədən nümunələrin seçilməsinin,

testləşməsi və məlumatların qiymətləndirilməsinin validasiyası keçirilməlidir.

• Seçim və testləşmə üçün istifadə edilmiş bütün avadanlıqların kalibrləməsi

keçirilməlidir. Sonra avadanlığın testləşməsi keçirilməli və müvafiq olaraq ona

baxılmalı və xidmət edilməlidir. Soraq materialları ixtisaslı olmalı və onların

beynəlxalq vahidlər sisteminin (Sl) və ya sertifikatlaşdırılmış soraq materiallarına görə

yoxlanılması mümkün olmalıdır.

• Əgər uyğunsuzluq aşkar edilərsə, o, sənədləşdirilməli və həll edilməlidir.

• Məlum olan problemlər təkcə aradan qaldırılmalı deyil, eləcə də profilaktik tədbirlərin

planı işlənilməlidir ki, eyni və ya oxşar problemlər yenidən yaranmasın.

• Bütün gündəlik vəzifələr yazılı prosedurlara əsasən yerinə yetirilməlidir.

Laboratoriyanın müdiriyyəti həmçinin yaddan çıxarmamalıdır ki, keyfiyyətin idarəetmə

sisteminin aparılması və/və ya akkreditasiyaya görə mövcud olan standart tələbləri üçün

büdcənin, planın, layihənin əsaslı olaraq tərtib edilməsi lazımdır və bu laboratoriyanın

istismar xərclərini artıracaqdır (bəzi ədəbiyyat mənbələri laboratoriyanın istismar

xərclərinin 20-25% artmasını güman edir).

Sonrakı ik fəsil KİS-in işlənilməsinin və akkreditasiyanın həyata keçirilməsi

mərhələsində və, konkret olaraq, keyfiyyət üzrə dərslik və standart əməliyyat

prosedurları kimi baza sənədlərinin işlənilməsinə fokuslaşdırılmalıdır. Bu isə

laboratoriya tərəfindən KİS-in yaradılması və sonra akkreditasiya prosesinin

başlanması haqqında qərar qəbul edildiyi zaman ən çətini və icbarisidir.

3. Laboratoriyanın keyfiyyəti üzrə dərsliyi hazırlamaq üçün rəhbər

tutulan göstərişlər

Keyfiyyət dərsliyi əsas sənədlərdən biridir, hansı ki, keyfiyyətin idarəetmə sistemini tətbiq

etmək üçün laboratoriya tərəfindən hazırlanmalıdır. Bu fəsil laboratoriyanın keyfiyyət

dərsliyinin (KD) hazırlanması zamanı laboratoriya personalına rəhbərlik etməkdə sizə

kömək edəcəkdir. KD elə bir KİS-in işlənilməsi və tətbiq edilməsi – istifadə etməsi

imkanını verməlidir, hansı ki, ISO/IEC 17025-ə uyğundur - “testləşmə və kalibrləmə

laboratoriyalarının kompetensiyasına qarşı ümumi tələbləri”. Elə başdan onu vurğulamaq

lazımdır ki, bu sənəd yalnız yol göstərəndir və onun məzmununun dəyişdirilməsi lazım

gələ bilər ki, o, konkret laboratoriyanın fərdi hallarına uyğunlaşdırılmalıdır.

Faktiki olaraq, laboratoriyadan yalnız bir KD-nin təqdim edilməsi tələb edilir. Əgər

müxtəlif orqanlar tərəfindən qoyulan tələblərini təmin etmək üçün KD çərçivəsində

elementlərin dəyişdirilməsi lazımdırsa, dəyişikliklər ayrılıqda sənədləşdirilə bilər. Bu

dəyişikliklərə KD-in müvafiq elementlərinə çarpaz göstəriş edilməlidir. Effektli iş sənədi

olması üçün laboratoriyanın KD-də baza laboratoriyanın işlətdiyi siyasət və təcrübə

verilməlidir. Onda həmçinin standart əməliyyat prosedurları (SƏP) haqqında məlumat

mənbəyinə və laboratoriyada istifadə edilən qeydlərə çarpaz göstəriş verilməlidir.

KD-in əsas məqsədləri aşağıdakı kimi müəyyən edilə bilər:

• Laboratoriyanın həyata keçirilən faktiki təcrübəsi təsvie dilməlidir;

13


• Müdiriyyətə və laboratoriya personalına laboratoriyanın siyasətini, prosedurlarını,

yaxşı laboratoriya təcrübəsinə sədaqətliliyi və testləşmə xidmətinin keyfiyyətini

bildirməlidir;

• Laboratoriya personalına onun öhdəliklərinin və məsuliyyətlərinin miqyaslarını izah

etməlidir;

• Laboratoriya müdiriyyəti tərəfindən laboratoriyanın müvafiq fəaliyyət göstərməsi üçün

lazım hesab edilənləri nəzərə alaraq faktiki iş təcrübəsinin auditini həyata keçirməlidir.

• Laboratoriya tərəfindən KD elementlərindən istifadə etməklə effektli KİS-in gündəlik

həyata keçirilməsi imkanını verməlidir;

• Laboratoriyanın effektli idarəetmə imkanını verməlidir.

KD-in uğurla yaradılması üçün on əsas qayda

Unutmayın ki,

1. Adətən KD böyük kadr tərəfindən hazırlanmalıdır, başqaları isə ona kömək etməlidir

(məsuliyyətli şəxsin dərin texniki biliyi və laboratoriyada, həmçinin menecmentə

münasibətdə bir neçə illik texniki təcrübəsi olmalıdır);

2. Məsuliyyətli şəxs kompyuterdə işləyə bilməlidir;

3. Məsuliyyətli müxtəlif səviyyədə danışıqları apara bilməli və elə bir vəziyyəti anlaya

bilməlidir ki, laboratoriya işçiləri dəyişikliklərə qarşı çıxa bilərlər, çünki onlar hesab edə

bilərlər ki, yeni sistemin tətbiq edilməsi onları işinin yoxlanılması deməkdir;

4. Məsuliyyətli şəxsə onun yeni funksiyasını xarakterizə edəcək adın verilməsi

məqsdəuyğun ola bilər (məs. keyfiyyət meneceri);

5. KD-in ölçüsünü, formatını və ona daxil edilmiş sənədləşdirilmiş prosedurların

miqdarını laboratoriya müəyyən edir (məs. laboratoriya nə qədər komplekslidirsə, onun

KD də o qədər böyükdür);

6. KD-in yaradılması və KİS-in işlənilməsi vəzifəsinin başlanmasınadək unutmamalısınız

ki, bu tədbirlər personaldan zaman (yəni KİS-in yüklənilməsi onların adi iş yüklənilməsinə

əlavə edilir) və bacarıqları tələb edir;

7. KİS-in işlənilməsi vəzifəsinin yerinə yetirilməsi yalnız bütün personal, xüsusilə də böyük

müdiriyyət kadrları tərəfindən uğura nail olmaq üçün möhkəm iradə və bir neçə il ərzində

davamlı cəhd olduğu zaman mümkündür.

8. KD əsas nəzarət sənədidir. Bu sənəddə laboratoriyanın rəhbər tutduğu əsas siyasət və

prinsiplər ifadə edilmişdir. Sənəd laboratoriyanın keyfiyyət sisteminin asılı olduğu

əməliyyat prosedurları məcmuələrini (yəni testləşmə metodları, daxili audit, xarici

keyfiyyətə nəzarət, avadanlığın kalibrləməsi), məlumat mənbəsini və qeydlərin

koordinasya linklərini (və ya çarpaz göstərişləri) verir.

9. KD mütləq sadə və laboratoriyanın vəziyyətinə müvafiq olmalıdır. KD və keyfiyyət

sistemi çərçivəsində istifadə edilmiş bütün sənədlər daxili və xarici auditə tabe olmalı və

buna görə də onlara nəzarət edilməlidir;

10. KD-in necə elektron, eləcə də sənəd formasında hazırlana bilər. Əgər elektron versiya

hazırlanmışdırsa, onun ehtiyat surətinin yaradılması və təhlükəsiz saxlanılması imkanı

olmalıdır.

Sonrakı yarımfəsillərdə KD-in məzmunu verilmişdir.

3.1 Giriş və konsepsiya

Bu fəsildə aşağıdakı məsələlər təsvir edilməlidir:

14


• KD-də nə vardır: dərslikdə keyfiyyət siyasəti və/və ya sənədlər və prosedurlar

təsvir edilməlidir. Laboratoriya elə onlara əsasən işləyəcəkdir ki, ISO/IEC 17025

standartına uyğun olsun. Dərslikdə yazılmalıdır ki, KD laboratoriyanın

mülkiyyətidir və kim tərəfindən yaradılmışdır (komitənin adı və ya məsuliyyətli

şəxsin soyadı). KD-yə düzəlişlərin təsdiq edilməsi və daxil edilməsini yalnız kim

edə bilər (komitənin adı və ya məsuliyyətli şəxsin soyadı). Qeyd də olmalıdır ki, bu

sənəd harada və kimlər üçün əlçatandır (məs. KD daxili sənəddir, hansı ki,

laboratoriya personalı üçün əlçatandır; o, konfidensial və ya qeyri-konfidensial ola

bilər);

• KD-in sahəsi: o, hansı sahələri əhatə edir (yəni laboratoriyanı və onun şöbələrini /

departamentlərini, laboratoriya təşkilata aiddir yoxsa aid deyildir);

• KD-in strukturu, məqsədi və onun yayılması və nəzarəti üçün tədbirlər;

• Düzəlişlər necə yazılmalı və razılaşdırılmalıdır.

3.2 Keyfiyyət dərsliyinin elementləri – menecment hissəsi

3.2.1 Təşkil və menecment

Bu hissədə KD ümumi şəkildə aşağıdakıları əhatə etməlidir:

Təşkil

• Ümumi təşkil strukturu, müdiriyyət və personalın struktur sxemi;

• Keyfiyyətin təmin edilməsi sisteminin fəaliyyəti ilə əlaqədar olan laboratoriyanın

məsuliyyətli təşkilatının təsviri;

• Akkreditasiyanın müəyyən edilmiş sahəsinin insan resursları. Burada hər bir

şöbənin / departamentin, o cümlədən laboratoriya tərəfindən aparılmış işin

keyfiyyətinə təsir göstərəbilən və ya təsir göstərə biləcək bütün şöbələrin /

departamentlərin personalın strukturu təsvir edilməlidir (məs. maliyyə şöbəsi,

nəqliyyat şöbəsi, anbarlar, nəzarət şöbəsi, peşəkar səhiyyə və təhlükəsizlik,

mühəndis-texniki tərəf və s.);

• Onu təmin etmək ki, bütün işçilər hər hansı kommersiya və ya maliyyə təzyiqdən

azad olsun, bu isə analitik testləşmə nəticələrinin keyfiyyətinə mənfi təsir göstərə

bilər;

• Dəyişikliklərin edilməsindən əvvəl KD-in istənilən dəyişikliyi onun təsir altına

düşəcək personal ilə yoxlanılmalıdır;

• Həmçinin laboratoriya mərtəbələrinin planı. Planda otaqların nömrələri və

şöbələrin / departamentlərin və ya otağın adı verilməlidir. Bu riskin təhlil edilməsi

prosesində yarana biləcək və ya qiymətləndirilməsi lazım ola biləcək peşəkar

səhiyyə və təhlükəsizlik məsələlərinin həll edilməsinə kömək edəcəkdir. Plan onu

dərk etməyə kömək edəcəkdir ki, müxtəlif şöbələrin / departamentlərin və ya

laboratoriyanın konkret otaqların hansı qarşılıqlı əlaqələri vardır və potensial

problemlər harada yarana bilər və ya audit prosesində potensial problemlər harada

yarana bilər.

Menecment

15


KD-in bu fəsli menecment sisteminin istifadə edilməsini, saxlanılmasını və fasiləsiz olaraq

yaxşılaşdırılmasını təmin etməlidir. O, aşağıdakı əsas hissələrdən ibarətdir:

• Laboratoriyanın keyfiyyət siyasəti üzrə imzalanmış sənəd;

• Analitik testləşmə nəticələrinin keyfiyyətini təmin etmək üçün standart prosedurlar

v iş təlimatları;

• Menecment sisteminin effektliliyinin fasiləsiz olaraq artırılmasını təmin etmək.

3.2.2 Sənədlərə nəzarət

Bu fəsil təmin etməlidir ki, menecment sistemi ilə əlaqədar olan bütün sənədlərinin fərdi

olaraq eyniləşdirilməsi və yaradılması, təsdiqlənməsi, dərc edilməsi və dəyişdirilməsi

sənədləşdirilmiş prosedurlara uyğun olaraq həyata keçirilsin.

Siyasət

Laboratoriya ISO/IEC 17025 standartının tələblərinə uyğun olan, sənədlərə nəzarət

prosedurlarından istifadə etməlidir. Laboratoriya müvafiq əməkdaşı təyin etməlidir, hansı

ki, keyfiyyətin idarəetmə sistemi üçün sənədlərin nəzarətçisi vəzifələrini yerinə

yetirəcəkdir.

Sənədlərin nəzarətçisi keyfiyyət sisteminə daxil olan bütün sənədlərin yxlanılmasına,

qorunmasına və düzgünlüyünə görə məsuliyyət daşımalıdır.

Prosedurlar / detallar

Sənədlərin nəzarətçisini müəyyən edin və baza qaydası olaraq, bu keyfiyyət meneceri

olmamalıdır. Sənədlərin nəzarətçisinin vəzifələrini təsvir edin. Onlar bu cür ola bilər:

• Sənədlərin təhlükəsiz saxlanılması;

• Hər bir sənədin fərdi olaraq eyniləşdirilməsini təmin etmək;

• Sənədin yaradılmasına və/və ya dəyişdirilməsinə görə kimin məsuliyyət

daşıdığını və səlahiyyətli olduğunu müəyyən edin;

• KD-in, testləşmə metodlarının və standart əməliyyat prosedurlarının

əlçatanlığını, yenilənməsini təmin edin. KD-dən çıxarışlar lazım olduqda isə

onlar sanksiyalaşdırılmalıdır;

• Laboratoriya personalının treyninq sənədlərinin aparılmasını, treyninqlərin

keçirilməsini təmin edin. Həmçinin təmin edin ki, treyninq işçilərin əmək

kitabçalarında qeyd edilsin.

3.2.3 Xahişlərin müzakirəsi, tenderlər və kontraktlar

Bu fəsil onu təmin etməlidir ki, xahişlərə, tenderlərə və kontraktlara qarşı tələblər yaxşı

tərtib edilsin, reviziya edilsin, yenilənsin və sənədləşdirilsin.

Siyasət

ISO/IEC 17025 standartın tələb etdiyi kimi, analitik testləşmənin, kontraktların və

xahişlərin reviziyası həyata keçirilməlidir; reviziyanın sənədləşdirilməsi lazımdır.

16


Prosedurlar / detallar

Bu fəsildə aşağıdakı olduqca əhəmiyyətli anlar təsvir edilməlidir:

• Reviziya əsasında laboratoriyanın müdiriyyəti təmin etməlidir ki, tələbləri

təmin etmək üçün laboratoriyanın texniki imkanları və resursları olsun;

• Onu təmin etmək ki, kontrakta dəyişikliklərin daxil edilməsi proseduru ilkin

kontraktın həyata keçirildiyi eyni proseslə həyata keçirilsin;

• Reviziya və istənilən dəyişikliklərin prosedurları sənədləşdirilməlidir.

Labotaroriyamızın binasında əsas prinsiplərdən biri budur: ”Bacarmadığın işi qəbul etmə”.

3.2.4 Testləşmənin və kalibrləmənin sub-kontraktla həyata keçirilməsi

Bu fəsil təmin etməlidir ki, üçüncü şəxslərə sub-kontraktla verilmiş testləşmə və

kalibrləmə keyfiyyətin eyni standartlarına uyğun olaraq həyata keçirilir, hansına uyğun

olaraq sub-kontraktı verən laboratoriyada həyata keçirilməli idi. Lakin müştəri bunu

bilməlidir və subkontraktorun istifadəsi ilə razı olmalıdır.

Siyasət

Testləşmə nəticələrinə təsir göstərə bilən bütün subkontraktorların reviziyası konkret

olaraq göstərilməli və monitorinqi keçirilməlidir. Bu reviziya sənədləşdirilməlidir.

Prosedurlar / detallar

Bu fəsil aşağıdakı məsələlərə fokuslaşdırılmalıdır:

• Laboratoriya müdiriyyəti təmin etməlidir ki, subkontraktor tərəfin səlahiyyəti

tələbləri təmin etsin. Məs. sənədləşdirilmiş keyfiyyət sistemi vasitəsi ilə, məs.

ISO/IEC 17025 standartı.

• Subkontraktorun işi üçün subkontraktor laboratoriyasının (3-cü tərəf)

məsuliyyətinin təsvir edilməsi proseduru.

Qeyd: bu avadanlığın kalibrləməsini / texniki xidməti laboratoriyadan çıxarmaqla və

nümunələrin digər laboratoriyalara göndərilməsini əhatə edə bilər.

3.2.5 Xidmətin və ehtiyatların alınması

Bu fəsil təmin etməlidir ki, 3-cü tərəflər tərəfindən çatdırılmış xidmət və ya ehtiyatlar

laboratoriya əməliyyatlarının keyfiyyətinə və effektliliyinə mənfi təsir göstərməsin.

Siyasət

Testləşmə nəticəsinə təsir göstərən istənilən materiallar göstərilməlidir. Çatdırılmış

materiallar göstərilməlidir (məs. şüşə qablar, reaktivlər, etalonlar).

17


Prosedurlar / detallar

Bu fəsildə aşağıdakılar olmalıdır:

• Təchizatçılar hansı prosedurla seçilir, xidmətin və ehtiyatların müvafiq

keyfiyyətini təmin etmək üçün onların rəsmi qiymətləndirilməsi necə aparılır.

• Seçim və qiymətləndirmə prosesinin qeydləri necə aparılır;

• Daxil olan materialların keyfiyyəti laboratoriyada əvvəlcədən müəyyən edilmiş

xüsusiyyətlərlə münasibətdə necə yoxlanılır.

Siyasət

3.2.6 Müştərilərə xidmət göstərilməsi

Onu təmin etmək ki, laboratoriya müştərilərin tələblərini daim təmin etsin.

Prosedur / detallar

Bu fəsildə aşağıdakı məsələlər təsvir edilməlidir:

• Laboratoriyanın müştərilərlə əməkdaşlığı, onların tələblərini aydın şəkildə necə

anlayaq və onlar tərəfindən təqdim edilmiş məlumatı dinləyək;

• Laboratoriyanın rəsmi proqramı müştərilərdən fasiləsiz əks-əlaqənin qəbul

edilməsi ilə münasibətdə;

• Laboratoriya müştərilərə laboratoriyanın auditini həyata keçirmək imkanını necə

verməlidir.

Siyasət

3.2.7 Şikayətlər

Müştərilərdən qəbul edilmiş istənilən şikayətin sənədləşdirilməsi, qiymətləndirilməsi və

müvafiq olaraq reaksiya verilməsi necə həyata keçirilməlidir.

Prosedur / detallar

Şikayətlərə reaksiyanın verilməsi və onların həll edilməsi metodunu təsvir edin. Şikayətlər

üzrə zabitin təyin edilməsi lazım ola bilər (məsuliyyətli şəxsin soyadını yazın).

Şikayətlərin yazılması-qeydiyyatı üçün formanı çap edin.

Siyasət

3.2.8 Qeyri-uyğun analitik testləşməyə nəzarət

İstənilən analitik testləşmə və digər laboratoriya əməliyyatı laboratoriya xüsusiyyətləri və

ya müştərilər tərəfindən müəyyən edilmiş xüsusiyyətlər kimi əvvəlcədən müəyyən edilmiş

xüsusiyyətlərə uyğun olmalıdır.

18


Qeyd: bilin ki, qeyri-uyğunluq sənədləşdirilmiş keyfiyyətin idarəetmə sisteminin

prosedurunun və ya tələbinin yerinə yetirilməsində olan istənilən uğursuzluq deməkdir.

3.2.9 Yaxşılaşdırma

Siyasət

Laboratoriya müdiriyyəti istənilən şikayətin və qeyri-uyğunluğun həll edilməsini və

menecment sisteminin effektliliyinin fasiləsiz yaxşılaşdırılmasını təmin etməlidir.

Prosedur / detallar

Aşağıdakı əsas məsələlər təsvir edilməlidir:

• Yaxşılaşdırma ilə əlaqədar olan təkliflər auditin nəticələrindən, məlumatların

təhlilindən, müştərilərin şikayətlərindən və təkliflərindən, korrektə və profilaktik

tədbirlərdən və menecmentin reviziyasından necə çıxarılmalıdır;

• Təkliflərin toplanılması və müzakirəsi proseduru və qrafiki, müdiriyyət tərəfindən

həyata keçiriləcək növbəti tədbirlər.

3.2.10 Korrektə tədbiri

Bu fəsildə uyğunsuz işin səbəbinin, analitik testləşmə və menecment prosedurlarından

sapmanın aşkar edilməsi yolları və adekvat korrektə tədbirlərin seçilməsinin, həyata

keçirilməsinin, sənədləşdirilməsi və monitorinqin təmin edilməsi ətraflı olaraq müzakirə

edilməlidir. Bilin ki, korrektə tədbirləri daxili/xarici keyfiyyətə nəzarət (KN)/keyfiyyətin

təmin edilməsi (KTE) uyğunsuzluğuna, daxili/xarici auditə, menecmentin illik

reviziyasına, müştərilərin şikayətlərinə, avadanlığın nasazlığına və s. cavab olaraq,

həmçinin testləşmə metodlarının, əməkdaşların məlumatlarının və ya standart əməliyyat

prosedurların və iş təlimatlarının yenilənməsi sənədləşdirildiyi zaman təşəbbüs edilə bilər.

Siyasət

Korrektə tədbiri laboratoriyanın menecmenti tərəfindən istənilən keyfiyyətin idarəetmə

sistemi ilə istənilən uyğunsuzluğa və ya nasazlığa cavab olaraq təşəbbüs edilə bilər.

Korrektə tədbiri yaxşılaşdırma imkanının meydana çıxması zamanı da təşəbbüs edilir.

(Qeyd: sizə xatırladırıq ki, uyğunsuzluq sənədləşdirilmiş keyfiyyətin idarəetmə sisteminin

prosedurunun və ya tələbin yerinə yetirilməsində istənilən uğursuzluq deməkdir).

Prosedur / detallar

Aşağıdakı vacib məsələləri daxil etməlisiniz:

• Laboratoriya personalının həvəsləndirilməsi lazımdır ki, onlar korrektə tədbirlərini

həyata keçirsin. Bu cür hərəkətdən irəli gələrək, fayda işçilərin işinin

qiymətləndirilməsində əks etdirilməlidir;

• Korrektə tədbirləri konkret problemi aradan qaldırmaq və eyni problemin təkrar

edilməsinə yol verməmək üçün seçilməli və həyata keçirilməlidir;

19


• Korrektə tədbirinin təşəbbüs edilməsinin, tədbirlərin sənədləşdirilməsinin necə

keçiriləcəyini təsvir edin (məs. korrektə tədbirinin tələb etmə forması faydalıdır).

Onu təsvir edin ki, sənəd harada və necə qeydiyyata alınır və saxlanılır, korrektə

tədbirlərə nəzarətə görə məsuliyyəti daşıyan kimdir.

• Korrektə tədbirlərinin monitorinqi və qiymətləndirilməsi necə həyata keçirilir.

Unutmayın ki: korrektə tədbiri neqativ deyil. pozitiv prosesdir. Digər təşkilatlara oxşar

olaraq, bu fəsil korrektə tədbirləri deyil, “yaxşılaşdırma imkanları” adlandırıla bilər.

3.2.11 Profilaktik tədbir

İstənilən laboratoriyada uyğunsuzluq mənbələri vardır. Buna görə də uyğunsuzluğun

potensial mənbələrinin aşkar edilməsi zamanı profilaktik tədbirlər təşəbbüs edilməlidir.

Uyğunsuzluq necə texniki, eləcə də menecment sistemi ilə əlaqədar ola bilər.

Siyasət

Laboratoriyada eyni və ya oxşar uyğunsuzluğun təkrar edilməsinin profilaktikası üçün

tədbirlərin görülməsi lazımdır.

Prosedur / detallar

Bu fəsil ilə əlaqədar olan əsas məsələlərdir:

• Uyğunsuzluqların potensial mənbəsinin aşkar edilmə prosedurunun təsviri və bu

uyğunsuzluqların təkrar edilməsinin profilaktikası üçün prevensiya tədbirlərinin

müəyyən edilməsi;

• Uyğunsuzluqların minimuma endirilməsini təmin etmək üçün müvafiq instrument

“profilaktik tədbirlər planı” olmalıdır;

• Bu profilaktik rədbirlərin effektliliyinin monitorinqi və qiymətləndirilməsi necə

həyata keçirilməlidir.

3.2.12 Qeydlərə nəzarət

Siyasət

Laboratoriyada istənilən qeyd fərdi olaraq eyniləşdirilmişdir ki, o, lazım olduqda asan

əlçatan olsun və avtorizə edilməmiş girişlə izlənilməsi və dəyişdirilməsindən qorunmuş

olsun.

Prosedur / detallar

Bu fəsildə aşağıdakılar təsvir edilməlidir:

• Qeydlərin eyniləşdirilməsi, toplanılması, indeksasiya, saxlanılması, arxivdən

çıxarılması və məhv edilməsi;

20


• Qeydlər necə saxlanılmalıdır ki, müəyyən edilmiş bütün saxlanılma müddəti

ərzində onların təhlükəsizliyi, konfidensiallığı, keyfiyyəti və bütövlüyü təmin

edilməlidir;

• Texniki qeydlər necə saxlanılır (məs. lazımdır ki. ilkin müşahidələr işləmə

parametrləri ilə birlikdə saxlanılsın, bu isə yekun nəticələrin başlanğıc məlumatlara

doğru əks-hərəkətə gətirər);

• Qeydlərin formatı necədir (məs. çap edilmiş və ya elektron versiyası) və elektron

qeydlərin ehtiyat fayllarının qorunması və qeydlərə avtorizə edilməmiş girişin

profilaktika proseduru təsvir edilməlidir;

• O fakta görə ki, səhvlər olduqda qeydlərin düzəlişi mümkündür, prosedurun və

sistemin təsvir əhəmiyyətlidir ki, ilkin qeydlər silinmədən və üstündən

köçürülmədən necə qorunmalı və onlar müvafiq şəkildə necə saxlanılmalıdır. Bu

halda ilkin qeydlər düzəlişlərlə birlikdə saxlanılmalıdır.

3.2.13 Daxili auditlər

Daxili audit keyfiyyətin menecment sistemində nəzarət instrumentlərindən biridir. Daxili

auditin istifadəsi onu yoxlamağa imkan verir ki, laboratoriya ISO/IEC 17025 standartına

və daxili texniki və keyfiyyət prosedurlarına uyğundur yoxsa deyil. Daha artıq, daxili

auditlər həmçinin laboratoriyanın xarici qiymətləndirmələr üçün çox yaxşı hazırlıqdır və

keyfiyyət sisteminin daimi yaxşılaşdırılmasında sizə kömək edə bilər.

Siyasət

Laboratoriya ISO/IEC 17025 standartının tələblərini təmin edən daxili audit prosesini

təyin etməlidir. Daxili auditin qrafiki yaradılmalıdır. Daxili auditin qrafikində nəzərdə

tutulduğu kimi, keyfiyyət sisteminin bütün elementlərinin auditi aparılmalıdır. Bütün

daxili auditlər zamanı hesabatlar hazırlanmalıdır. Daxili auditlərin hesabatlarında nəzarətə

götürülmüş sənədlər olmalıdır (bax. əlavə 2).

Prosedur / detallar

Daxili auditlərlə əlaqədar aşağıdakılar edilməlidir:

Keyfiyyət sisteminin bütün elementləri üçün daxili auditin aparılması proseduru təsvir

edilməli və o, ən azı ildə bir dəfə həyata keçirilməlidir; bu prosedur aşağıdakılar

haqqında məlumatlardan ibarət olmalıdır:

• Hansı növ auditin və nə zaman həyata keçiriləcəyi necə müəyyən edilməlidir

(adətən, iki növ mövcuddur – horizontal və vertikal daxili audit. Horizontal daxili

audit təsadüfən seçilmə əsasında seçilmiş hissələrdə aparılır, vertikal audit isə

başdan başlayır və son hissəyədək davam edir. Aydındır ki, vertikal audit üçün

daha çox vaxt lazımdır);

• Daxili audit prosedurunu kim həyata keçirəcək, ona rəhbərlik edəcək və

akkreditasiya agentliyində onların treyninqini təşkil edəcəkdir (daxili audit

qrupunun yaradılması məqsədəuyğun ola bilər, daxili auditorlar kimi seçilmiş

şəxslər elə həmin qrupun hissəsini təşkil edirlər);

• Analitik testləşmə prosedurunun vasitəsilə laboratoriya şöbələrinin auditi necə

həyata keçirilməlidir (məs. laboratoriyanın hər şöbəsindən 2 nümunə);

• Auditin nəzarət siyahısı necə aparılmalıdır;

21


• Hesabatı yazmaq üçün hazır formadan istifadə edin, audit hesabatı nümunəsinin

olması faydalıdır (bax. əlavə 2);ı

• Daxili audit hesabatını hazırlayın və müzakirə edilməsi üçün daxili audit qrupuna

təqdim edin;

• Müzakirədən sonra həyata keçirilmiş korrektə tədbirlərin siyahısını (siyahılarını)

yazın və korrektə tədbirlərinin həyata keçirilməsi prosesini təsvir edin;

Siyasət

3.2.14 Menecmentin reviziyası

Menecment hər il ISO/IEC 17025 standartının tələblərinə uyğun olaraq, keyfiyyət

sisteminin testləşməsi ilə əlaqədar olan fəaliyyətin reviziyasını həyata keçirməlidir.

Menecmentin illik reviziyası keyfiyyət sisteminin bütün elementlərini yoxlamalı və

sənədli şəkildə rəsmiləşdirilməlidir. Menecmentin illik reviziyasından irəli gələn tədbirlər

həyata keçirilməlidir.

Prosedur / detallar

Menecmentin reviziyasının necə həyata keçiriləcəyini təsvir edin (Məs. addımların

ardıcıllığı təsvir edilməlidir. Həmin addımlara əsasən keyfiyyət meneceri hər il keyfiyyət

sisteminin işləməsi haqqında hesabatı hazırlamalıdır. O, bu cür hesabatı dekabrda

hazırlamalı, sonrakı ilin yanvar ayının sonunda isə bu hesabat menecmentin reviziyası

üzrə xüsusi komitəyə təqdim edilməlidir). Bu cür hesabat aşağıdakı hissələrdən ibarət

olmalıdır:

• Keyfiyyət sisteminin bütün aspektləri ilə əlaqədar olan, sistemin istənilən

uğursuzluqları və sənədə daxil edilmiş dəyişikliklər haqqında, daxili və xarici

auditin nəticələri haqqında hesabat. Bu hesabat keyfiyyət sistemi ilə əlaqədar

olan istənilən problemləri müəyyən etməlidir (məs. prosedurlar işçilərin

çatışmamazlığına görə həyata keçirilmir, keyfiyyət sisteminin uyğunluğu,

keyfiyyətin yaxşılaşdırılması nümayiş etdirilir, çünki korrektə tədbirləri

sənədləşdirilmişdir);

Əhəmiyyətli qeyd: əgər KD-in hazırlanması zamanı və ya ondan sonra aşkar

edildisə ki, faktiki iş təcrübəsi düzgün deyildir, mütləq onu təmin etmək lazımdır ki,

KD-in dəyişdirilməsindən öncə təcrübə dəyişdirilsin.

• Sahənin laboratoriyaya uyğun olmasını təmin etmək üçün siyasət sənədini

nəzərdən keçirin;

• ISO/IEC 17025 standartının bütün elementləri illik reviziyaya tabedir, hansı ki

elan edilməlidir;

• Laboratoriya müdirinə göndərilməsindən əvvəl, reviziya sənədinin məsuliyyətli

komitəyə (və ya məsuliyyətli şəxsə) göndərilməsi lazım ola bilər;

• Təsvir edin, laboratoriya menecmenti tərəfindən nəzarət tədbirlərinin

effektliliyinin monitorinqini necə həyata keçirəcəksiniz.

22


3.3 Keyfiyyət dərsliyinin elementləri – texniki tələblər

Texniki tələblər personalın səlahiyyətinə, nümunələrin seçilməsi və testləşməsi

metodologiyasına, avadanlığa, testləşmə nəticələrinin keyfiyyətinə və hesabatlara

uyğunlaşdırılır.

Testləşmə nəticələrinin düzgünlüyü və etibarlılğı bir çox faktorla müəyyən edildiyindən

söhbət açan ümumi fəsldən sonra texniki tələblərlə əlaqədar olan doqquz fəsil gəlir.

3.3.1 Personal

Tədqiqat təcrübəsi onu aydınlaşdırır ki, personal analitik testləşmə nəticələrinin

keyfiyyətinə ən böyük təsir göstərə bilər. Bu fəsil onu təmin etməlidir ki, testləşmə

nəticələrinə təsir göstərə bilən laboratoriya işçiləri öz vəzifələrinə uyğun olan

kvalifikasiyaya malik olsunlar.

Siyasət

Laboratoriya təmin etməlidir ki, bütün işçilər öhdəsinə qoyulmuş işi yerinə yetirmək üçün

lazımi təhsilə və təcrübəyə malik olsun. Laboratoriya müdiriyyəti analitik işin yalnız

müvafiq treyninqdən keçmiş və təsdiq edilmiş personal tərəfindən yerinə yetirilməsinin

təmin edilməsinə görə məsuliyyət daşıyır. Personalın treyninqi və təcrübəsi üzrə qeydiyyat

yazıları aparılmalıdır (onlar laboratoriyada karyeranın başlanğıcından bütün dövrü, sonrakı

treyninqi və ya sistematik peşə treyninqi və yeni metodikada treyninqi əhatə etməlidir).

Prosedur / detallar

Treyninqin prosedurunu təsvir edin və onun ISO/IEC 17025 standartına nə qədər uyğun

olduğunu göstərin.

Laboratoriyanın istifadə etdiyi personalın işə götürülməsi prosedurlarını və laboratoriyanın

konkret vəzifələri ilə əlaqədar olan təhsil üzrə tələbləri göstərin (Bu kadrlar şöbəsi və s.

tərəfindən istifadə edilən prosedurlar ola bilər. Başdan yazmayın, sadəcə onları göstərin).

Personal haqqında məlumatlar

Bu vəfizə üzrə təlimatları (bax. əlavə 3), subordinasiyanı və treyninq haqqında qeydləri

əhatə edir (bax. əlavə 3). Məsuliyyətlərin və səlahiyyətlərin müəyyən edilməsi

əhəmiyyətlidir.

Siyasət

3.3.2 Bina və mühit şəraitləri

Qeyd edin ki, laboratoriya və onun mühiti nəticələrə mənfi təsir göstərməməli, milli

standartlara (onların mövcud olması təqdirində) və ISO/IEC 17025 standartına uyğun

olmalıdır.

Prosedur / detallar

23


KD-in bu hissəsində sənədləşdirilməlidir ki, siyasətin aparılması və saxlanılmasının təmin

edilməsinə görə məsuliyyəti kim daşıyır, və bu necə qiymətləndirilməlidir.

Xüsusilə aşağıdakı məsələlər nəzərə alınmalıdır:

• Mühit şəraitləri testləşmə nəticələrinə mənfi təsir göstərməməlidir. Faktiki olaraq

bu o deməkdir ki, avadanlıq istehsalçının sertifikasiyası çərçivəsində işləməlidir;

• Laboratoriya mühit şəraitlərinin (məs. sterilliyin, tozun, radiasiyanın, rütubətin,

elektrotəchizatın, temperaturun, səs-küyün və vibrasiyanın) monitorinqini,

nəzarətini və uçotunu həyata keçirməlidir. Laboratoriya mühit şəraitlərinin

göstərilən həddləri aşdığı zaman testlərin dayandırılması prosedurunu təsvir

etməlidir;

• Laboratoriya təmin etməlidir ki, testləşmə ərazisinə giriş məhdudlaşdırılsın və

yalnız avtorizə edilmiş şəxslər üçün mümkün olsun, və bu tədbiri təsvir etməlidir

(məs. buraxılış vərəqəsi vasitəsilə).

3.3.3 Testləşmə metodları və metodun validasiyası

Məlumdur ki, testləşmənin dəqiq nəticələrini yalnız validasiya edilmiş müvafiq metodlarla

almaq mümkündür. Bu fəsildə laboratoriya onun tərəfindən işlənilmiş metodların

seçilməsini və validasiyasını, standart metodları, həmçinin ölçmənin qeyri-məhdudluğunu

və məlumatlara nəzarəti təsvir etməlidir.

Siyasət

Laboratoriyada istifadə edilmiş metodlar istifadəsi üçün səlahiyyətli işçilər tərəfindən

təsdiq edilməlidir. İmkan daxilində laboratoriya beynəlxalq səviyyədə təsdiq edilmiş

testləşmə metodlarından və/və ya etalon laboratoriya tərəfindən tanınmış metodlardan

istifadə etməlidir.

Laboratoriya tərəfindən işlənilmiş metodlar, ISO/IEC 17025 standartında nəzərdə

tutulduğu kimi, tam şəkildə validasiya edilməlidir. Testləşmə metodları təsdiq edilmiş

formata əsasən yazılmalıdır. Təsdiq edilmiş testləşmə metodlarının protokolları nəzarətə

alınmış sənədlər olmalıdır. Laboratoriya müdiriyyəti ona görə məsuliyyət daşıyır ki, lazım

olduqda testləşmə metodlarının son versiyasının personal üçün əlçatanlığı təmin edilsin.

Prosedur / detallar

Bu fəsildə aşağıdakılar təsvir edilməlidir:

• Testlərin sahəsi aydın şəkildə müəyyən edilməli və laboratoriya bu metodların və

avadanlıqların istifadəsi üzrə yenilənmiş təlimatları hazırlamalıdır.

• Metodların təsdiq edilməsi və validasiya metodunu təsvir edin (məs. laboratoriya

tərəfindən işlənilmiş metodların validasiyası üçün aşağıdakı parametrlərin nəzərə

alınması lazımdır: tədqiqatın hüdudları, miqdara əsasən təsvirin həddi, dəqiqlik,

seçimlilik, düzxəttlilik, təkrarlılıq və/və ya istehsallıq, etibarlılıq və düzxəttlilik).

• Laboratoriya ilə sıx əlaqədə olan əməkdaşı müəyyən edin (məs. böyük

mütəxəssis), hansı ki, qeydlərin aparılmasına görə məsuliyyət daşıyacaqdır.

• Həmçinin metodların yenilənməsi prosedurunu (əgər fasiləsiz işləmək üçün

uyğunluğa gətirmək və ya dəyişdirmək lazım olursa), qeydlərin necə

24


nömrələndiyini və onların məhv edilməsinə görə kimin məsuliyyət daşıdığını təsvir

edin.

• Prosedurlarla nəzərdə tutulan metodlar və qeydlər üçün standart formatdan istifadə

edin.

• Tövsiyə edilir ki, bütün sənədlərdə və laboratoriyada istifadə ediləcək testləşmə

abbreviaturları haqqında razılaşma olsun və onlar yazılsın (məs. HPLC, GCMS,

ICP və s.).

Əməkdaşların siyahısı

Təsdiq edilmiş əməkdaşları, testləşmə operatorlarını, testləşməni həyata keçirmiş və

qısamüddətli bildirişlə tapşırıla biləcək əməkdaşları, testləşməni həyata keçirmək

qabiliyyətinə malik olan əməkdaşları sadalayın. (Qeyd: bu məlumat həmçinin müvafiq

şöbədə personal haqqında məlumatlarda yazılmalıdır).

İstifadə edilmiş testləşmə metodları

Laboratoriyada istifadə edilən metodları sadalayın.

Bilməlisiniz ki, validasiya tələblərin və sahənin göstərilməsini, metodların

xarakterizəedicilərinin müəyyən edilməsini, tələblərin metoddan istifadə edərək yerinə

yetirilə biləcəyini sübut etmək üçün müvafiq testləri və validlik haqqında ərizəni əhatə

edir.

Ölçmənin qeyri-məhdudluğu

Laboratoriya testləşmə üçün ölçmənin qeyri-məhdudluğunun qiymətləndirmə prosedurunu

təsvir etməli və qeyri-məhdudluğun bütün komponentlərini müəyyən etməlidir. Qeyriməhdudluğu

bir neçə mənbə şərtləndirir, məsələn, istifadə edilmiş soraq materialları,

nümunələrin seçilməsi və testləşmə üçün istifadə edilmiş metodlar və avadanlıqlar, mühit

şəraitləri və personal.

Məlumatlara nəzarət

Laboratoriya məlumatların qiymətləndirilməsi üçün istifadə edilmiş hesablamaların

yoxlanılması və kompyuterlər və elektron vasitələr arasında məlumatların mübadilə

prosedurunu təsvir etməlidir. İnstrumentlərə nəzarət, məlumatların qəbul edilməsi,

işlənilmısi, hesablaşma, məlumatların verilməsi, arxivlənməsi və arxivdən çıxarılması

üçün istifadə edilmiş proqram təminatı, hansı ki, konkret istifadəçilər üçün işlənilmiş və ya

onun tərəfindən validasiya edilməlidir. Həmçinin müəyyən məqsədlə istifadəsi üçün bütün

kompyuter sisteminin uyğunluğu validasiya edilməlidir.

3.3.4 Avanadlıq

Testləşmənin dəqiq nəticələrinin əldə edilməsini təmin etmək üçün əsas şərt yaxşı işləyən,

saz vəziyyətdə olan və texniki qulluğu aparılan avadanlıqdır. Bu fəsildə avadanlığın

imkanları və keyfiyyəti təsvir edilməlidir. Bu onu təmin edilməsi deməkdir ki, instrument

seçilmiş testləri keçirmək üçün uyğundur və yaxşı xarakterizəediciləri, kalibrləməsi və

texniki qulluğu vardır.

Siyasət

25


Siz bildirəcəksiniz ki, avadanlıq uyğundur və personal onu istifadə etmək və texniki qulluq

göstərmək üçün və lazım olduqda texniki qulluq və kalibrləmədə standarta uyğun olaraq

təlimatlandırılmışdır. Dərsliklər nəzarətə alınmış sənədlər və lazım olduqda, personal üçün

əlçatan olmalıdır. Müvafiq qeydlər aparılmalıdır.

Prosedurlar / detallar

İstənilən avadanlığa (proqram təminat daxil olamaqla) unikal inventarizasiya nömrəsi

verilməli, apparaturanın və onun proqramlarının tam siyahısının yaradılması və

yenilənməsi faydalıdır (lazım olduqda). Siyahı avadanlığın hər vahidinin texniki qulluğu

və/və ya kalibrləməsi üzrə tələblər haqqında və hər əşyanın yerləşməsi məlumatı əhatə

etməlidir (məs. soyuducu üçün temperatur diapazonu, pipetkalar üçün +/- hüdudları).

Müəyyən edin ki, bu siyahının yaradılması, aparılması və düzəldilməsinə görə məsuliyyəti

kim daşıyır.

Texniki qulluq / kalibrləmə qrafikini və avadanlığın hər vahidi üçün məlumatı tərtib edin.

Təmin edin ki, avadanlığın hər vahidinin texniki qulluq və kalibrləmə tarixi olsun və bu

tarix avadanlığa bərkidilmiş etiketdə müvafiq şəkildə qeyd edilsin. Avadanlıq sıradan

çıxdığı zaman həyata keçiriləsi proseduru təsvir edin.

İki növ prosedur mövcuddur:

• Xarici – kallibləmə laboratoriyası (məs. metrologiya institutları) tərəfindən;

• Daxili – laboratoriya tərəfindən.

Sənədləşdirmə prosedurlarını təsvir edin.

Təsvir edin ki, avadanlığın texniki qulluğunu və kalibrləməsini (məs. laboratoriya,

kontraktorlar) kim və hansı proses əsasında həyata keçirəcəkdir.

Qeyd: bu məlumat ayrıca əməliyyat prosedurunun bir hissəsi ola bilər, bu zaman onun bu

hissədə göstərilməsi lazımdır.

3.3.5 Ölçmələrin müşahidə edilməsi imkanı

Müşahidə imkanı keyfiyyətin idarəetmə sisteminin əsas kriterilərdən biridir, avadanlığın

müşahidə edilməsi imkanı isə eyni standarta əsasən testləşmə nəticələrinin müqayisəliliyin

ilk şərtini təşkil edir.

Siyasət

Bildirməlisiniz ki, avadanlığın kalibrləməsinin müşahidəsi vahidlərin beynəlxalq sistemi

ilə (Sl) mümkündür.

Prosedur / detallar

Təsvir edin ki, Sl vasitəsilə müşahidə imkanına necə nail olmalı, əgər yoxsa, müşahidənin

hansı uyğun standartları istifadə edilir (sertifikatlaşdırılmış etalonlar, iş standartları və

standartların və ya metodlar birliyinin istifadə edilməsi).

26


3.3.6 Seçim (akkreditasiya təqdirində)

Bu fəsil onu təmin etməlidir ki, statistik olaraq uyğun nümayəndəlik nümunələri götürülür

və nümunələr haqqında bütün məlumatın, həmçinin seçim prosedurunun yazılması və

sənədləşdirilməsi həyata keçirilir.

Siyasət

Seçim seçimin sənədləşrilimiş planı və seçim proseduruna əsasən keçirilməlidir.

Prosedurlar / detallar

Seçim planının hazırlanmasını və məzmununu təsvir edin. Nümunələrin seçim yerləri və

nümayəndəlik nümunələrinin götürülməsi prosedurları da təsvir edilməlidir. Daha sonra

nümunələrin seçim yerləri və proseduru, nümunələri götürən şəxs və nümunələrin seçim

yeri haqqında digər müvafiq məlumat yazılmalıdır.

3.3.7 Testləşmə obyektləri ilə rəftar

Bu fəsil nəqli, anbara yerləşdirilməsi və saxlanılması zamanı nümunələrin qorunmasını və

onların təhlükəsiz olaraq məhv edilməsini təmin etməlidir.

Siyasət

Laboratoriyanın nümunələrin və ya testləşmə obyektlərinin ISO/IEC 17025 standartının

tələblərinə uyğun olaraq qəbul edilməsi, qeydiyyatı, eyniləşdirilməsi, qorunması,

saxlanılması və məhv edilməsi üzrə sənədləşdirilmiş prosedurları olmalıdır.

Prosedur laboratoriya müdiriyyəti tərəfindən təsdiq edilməlidir. Konkret test üçün lazım

olan nümunənin növü, onun saxlanılması və təhlükəsiz olaraq nəqli haqqında məlumatı

müştəriyə laboratoriya verməlidir. Nümunənin menecment prosedurlarının yerinə

yetirilməsinə görə məsuliyyət müvafiq əməkdaşın öhdəsinə qoyulmalıdır (məs.

laboratoriya müdiri).

Prosedurlar / detallar

Nümunələrin nəqli, qəbul edilməsi, işlənilməsi, qorunması, anbara yerləşdirilməsi,

saxlanılması və/və ya məhv edilməsi ilə əlaqədar olan prosedurları təsvir edin.

Nümunələrin qəbul edilməsi:

Təsvir edin ki, nümunələrin qəbul edilməsi və onlara nömrələrin verilməsi necə həyata

keçirilir, nümunənin pis vəziyyətdə qəbul edilməsi və ya sızma təqdirində hansı

prosedurlar həyata keçirilir. Nümunə ilə münasibətdə məsuliyyəti müəyyən edin. Qeyri-iş

saatlarında nümunələrin qəbul edilməsi prosedurunu təsvir edin (olduğu təqdirdə). Bu

fəsill nəqli, anbara yerləşdirilməsi və saxlanılması zamanı nümunənin qorunmasını və

onun təhlükəsiz olaraq məhv edilməsini təmin etməlidir.

Anbara yerləşdirilməsi və nəqli zamanı nümunənin korlanması və çarpaz çirklənməsinin

prevensiya prosedurlarını təsvir edin.

27


3.3.8 Testləşmə nəticələrinin keyfiyyətinin təmin edilməsi

Bu fəsil nəticələrin keyfiyyətinin fasiləsizliyinə aiddir (məs. kontrol nümunələrin

keyfiyyətinin sistematik təhlili vasitəsilə).

Siyasət

Testləşmə nəticələrinin düzgünlüyünün monitorinqi kontrol nümunələrin keyfiyyətinin

sistematik təhlili vasitəsilə fasiləsiz olaraq həyata keçirilməlidir.

Prosedurlar / detallar

Testləşmə nəticələrinin düzgünlüyünün təmin edilməsi prosedurunu və keyfiyyətin kontrol

yoxlamaların nəyi əhatə etdiyini təsvir edin (məs. sertifikatlaşdırılmış etalonların

sistematik olaraq istifadəsini, təmiz nümunələri, eyni və ya fərqli metodlarla təkrar

testləri).

3.3.9 Nəticələrlə əlaqədar hesabatlar

Bu fəsildə təsvir edilməlidir ki, testləşmə nəticələri ilə əlaqədar hesabatlar necə

aparılmalıdır. Testləşmənin hesabatına qarşı ümumi tələblər aydın şəkildə tərtib edilməsi

və dəqiqilikdir, lakin məzmunununa qarşı qoyulmuş tələblər də əhəmiyyətlidir.

Siyasət

Bütün testləşmə hesabatları yazılı formada tərtib edilməli və ISO/IEC 17025 standartına

uyğun olaraq müvafiq səlahiyyətli əməkdaş tərəfindən imzalanmalıdır. Testləşmə

hesabatını imzalamaq üçün əməkdaşın müvafiq səlahiyyəti olmalıdır. Bütün

hesabatlar17025 standartına uyğun olaraq saxlanılmalıdır. Bütün personal testləşmə

hesabatlarını konfidensial material kimi hesab etməlidir.

Prosedurlar / detallar

Hesabatların necə yaradılmasını və saxlanılmasını təsvir edin. Əməkdaşlardan birinə

sənədlərin nəzarətçisi səlahiyyətləri verilməlidir. Daha sonra təsvir edin ki, hesabat

istifadəçilərə / müştərilərə necə göndərilir. Bütün hesabatlar səlahiyyətli əməkdaş

tərəfindən imzalanmalıdır. Təsvir edin ki, zərurət olduqda hesabatlara düzəlişlər necə daxil

edilir. Əgər testləşmə üçün ödəniş nəzərdə tutulursa, onun necə ödənilməsini təsvir edin.

Testləşmə hesabatları ən azı aşağıdakı bəndləri əhatə etməlidir:

• Laboratoriyanın adı və ünvanı;

• Testləşmə hesabatının və ya kalibrləmənin sertifikatının unikal identifikatoru

(seriya nömrəsi kimi);

• Müştərinin adı (soyadı) və ünvanı;

• Metodun eyniləşdirilməsi;

• Testləşmə obyekt(lər)inin təsviri və eyniləşdirilməsi;

• Laboratoriya tərəfindən istifadə edilən seçim planına və prosedurlarına göstəriş;

• Testləşmə nəticələri ölçü vahidləri ilə birlikdə;

28


• Testləşmə hesabatını yoxlayan şəxs(lər)in soyad(lar)ı, vəzifəsi / vəzifələri və

imzası / imzaları, və ya ekvivalent eyniləşdirilməsi;

• Testləşmə hesabatları üçün ölçmələrin orientasiya qeyri-məhdudluğunun

göstərilməsi;

• Əgər hesabat fikirləri və interpretasiyaları əhatə edirsə, laboratoriya bu cür fikirlər

və interpretasiyalar nəyə əsaslandığını sənədli şəkildə göstərməlidir;

• Fikirlər və interpretasiyalar testləşmə hesabatında aydın şəkildə ayrılmalıdır.

4. STANDART ƏMƏLİYYAT PROSEDURLARI

Laboratoriyanın gündəlik fəaliyyəti adətən standart əməliyyat prosedurları (SƏP) və/və ya

iş təlimatları kimi müəyyən edilir. SƏP-in və iş təlimatlarının işlənilməsi elə həyata

keçirilir ki, tapşırıqların və proseslərin yerinə yetirilməsi üzrə mərhələli təlimatlar təqdim

edilsin. Laboratoriyanın bütün SƏP-ləri eyni formatdan istifadə etməlidir, bu isə onun

yazılmasını və oxunmasını sadələşdirir. Aşağıda SƏP formalarının nümunələri verilmişdir.

4.1 Açılmış oksigenin, pH və keçiriciliyin ölçü vahidlərinin kalibrləməsi,

texniki qulluq və istifadə edilməsi üçün SƏP-in tərtib edilmə forması

Bu standart əməliyyat proseduru (SƏP) aşağıdakı bəndlərdən ibarət ola bilər:

Məqsəd: bu hissə laboratoriyanın nəzarəti altında olan pH və keçiriciliyin ölçü

vahidlərinin kalibrləməsi, qulluq və istifadə edilməsi üçün həyata keçirilmiş addımları

təsvir edin.

Sahə: bu hissədə müəyyən ediləcəkdir ki, təlimatlar hansı apparata uyğunlaşmışdır (məs.

açılmış oksigenin, pH və keçiriciliyin yalnız laboratoriya otaqlarında duran və istifadə

edilən ölçü vahidlərinə).

İzahatlar: lazım olduqda istənilən izahatları yazın.

Göstərişlər: gözlənilir ki, hər ölçü vahidi üçün istehsalçının təlimatlarına / dərsliyinə

göstəriş təqdim ediləcəkdir.

Səlahiyyətlər: burada SƏP açılmış oksigenin, pH və ya keçiriciliyin ölçü vahidinin

kalibrləməsini, texniki qulluğunu həyata keçirilməsi və/və ya onların laboratoriya işlərinin

aparılmasında istifadə edilməsi zamanı, bu təlimatların yerinə yetirilməsinə görə

laboratoriyanın bütün əməkdaşlarının məsuliyyətlərini təsvir etməlidir.

İlk şərtlər: təsvir edin ki, oksigen, ionlar, turşular, köklər, pH vahidləri anlayışları ilə

münasibətdə laboratoriya əməkdaşlarından hansı iş bilikləri tələb edilir.

Ehtiyat ölçüləri: o fakta görə ki, oksigenin, pH və keçiriciliyin ölçü vahidlərinin

kalibrləməsi və pH titrasiyası üçün istifadə edilmiş məhlullar təhlükəli ola bilər, tövsiyyə

edilir ki, bu təlimatın istənilən hissəsinin yerinə yetirilməsi zamanı necə müvafiq geyimin

(məs. laboratoriya xələti, əlcəklər və s.), eləcə də göz qoruyucusunun geyinilməsi təsvir

edilsin.

Prosedur:

29


Aşağıdakı bəndlər təqdim edilməlidir:

• İstehsalçının təlimat-dərsliyinin xüsusiyyətlərinə əsasən elektrodların saxlanılması;

• Ölçü vahidlərinin kalibrləməsi necə həyata keçirilməlidir (istehsalçının təlimatdərsliyinin

prosedurları). Əgər ölçü vahidinin müvafiq olaraq kalibrləməsi

mümkün deyilsə, onu istifadədən çıxarmaq və təmir etmək lazımdır.

• Laboratoriyada ölçü vahidlərinin və elektrodların gündəlik texniki qulluğunu təsvir

etmək üçün istehsalçının təlimat-dərsliyinin prosedurları istifadə edilməlidir.

• Ölçü vahidlərinin istifadə edilməsini təsvir etmək üçün istehsalçının təlimatdərsliyinin

prosedurları istifadə edilməlidir.

Qeydlər:

Bu hissədə qeydlərin aparılması proseduru təsvir edilməlidir (istifadə edilmiş ölçü

vahidlərinin yazılması; həyata keçirilmiş kalibrləmə laboratoriyanın qeydində bu prosedur

haqqında qeydlərlə birlikdə ). Gündəlik texniki qulluq və təmir laboratoriyanın

məsuliyyətli əməkdaşı tərəfindən necə sənədləşdirilməlidir (məs. avadanlığın jurnalı).

Əlavə: oksigenin, pH və keçiricilik ölçü vahidlərinin siyahısı (məs. cədvəl formasında).

4.2 Su laboratoriyasında testləşməni həyata keçirmək üçün SƏP-in tərtib

edilmə forması

Aşağıda verilmiş mətn kimyəvi testləşmə proseduru üçün SƏP-in məzmununun və

formatının rəhbər tutulan nümunəsini təşkil edir.

Titul vərəqi

Reviziya vərəqi

Bu səhifə aşağıdakıları əhatə etməlidir:

• Testin qısa adı tam şəkildə;

• Nümunənin (vasitənin) adı və ya

vəziyyəti;

• İstifadə edilmiş testin növü;

• Orqanın adı (məs. mühiti mühafizə

monitorinqi departamenti);

• Ölkənin adı;

• Testin başlığının abbreviaturu.

Reviziya səhifəsi aşağıdakıları əhatə

etməlidir:

• Əvvəlki versiyalar;

• Müəllif;

• Səalhiyyət;

• Tarix.

Mündəricat

Giriş

Suyun nümunəsi

Testləşmə

Tədqiq ediləcək su nümunələrinin və ya

vəziyyətlərin qısa təsviri.

Tədqiqatda istifadə edilmiş test(lər)in adı və

30


qısa təsviri.

Nəticələr

İstifadə edilmiş etalonlar

Abbreviaturlar

Avadanlıq

Qısa şəkildə təsvir edin ki, nəticələrin

hesablanması və təsviri necə aparılır.

Testdə istifadə edilmiş etalonları daxil edin

Mətndə istifadə edilmiş abbreviaturları və

terminləri müəyyənedin, hansılar ki, adi

deyil, KD-də müəyyən edilməyib və ya

onların əhəmiyyəti prosedur üçün spesifikdir.

Tədqiqatda istifadə edilmiş avadanlığın

siyahısı, istehsalçısı, modeli və avadanlığın

yerləşdiyi otaq (məs. izolasiyalı və

kondisionerli otaq).

Reaktivlər

Ximikatlar

Tədqiqatda istifadə edilmiş bütün

ximikatları, onların istehsalçısı, partiya

nömrəsi və saxlanılma şərtləri də daxil

olmaqla sadalayın. Digər SƏP-lərə göstəriş

lazım ola bilər, əgər bu cür materiallar digər

SƏP-lərdə artıq təsvir edilmiş metodlardan

istifadə edərək hazırlanır.

Hazırlıq

Nümunənin hazırlanması

Personalın treyninqi və səlahiyyəti

Nümunənin növünü daxil edin, nümunələr

necə və hansı vəziyyətdə gətirilmişdir. Əgər

nümunələi gözlənilməz vəziyyətdə

gətirilmişdir, hansı metod(lar) istifadə

edilmişdir (məs. soyuducu qutusunda).

Nümunələr testləşmədən əvvəl necə işlənilmiş

və ya hazırlanmış və onlar anbara necə

yerləşdirilmişdir.

Müvafiq personalın lazımi treyninqdən

keçməsini təmin etmək üçün. Onların

soyadlarını, vəzifələrini və onların keçdiyi

treyninqlərin növlərini və onların hansı

xüsusi prosedurları bildiyini göstərin (məs.

AAS, HPLC). Yaxşılaşdırmaq üçün nə

lazımdır?

Testləşmənin keçirilməsi

İlk şərtlər

SƏP-in məsuliyyətli olaraq həyata

keçirilməsi üçün relevant olan təhlükəsizlik

mülahizələri və digər məsələlər.

31


Testləşmə proseduru

Təsvir edin ki, testləşmə harada keçirilir və

qeyd edin ki, bu yer bu cür işi yerinə

yetirmək üçün qəbulediləndir yoxsa deyil.

Prosedurun məqsədinə nail olmaq üçün

lazım olan tədbirlərin mərhələli ardıcıllığını

təsvir edin. Həmçinin detalları göstərin ki, nə

və nə zaman edilməli, onu harada və necə

etmək olar.

Nəticələr

Hesablamalar

Göstəricilər

Qəbul

İnterpretasiya

Yazılma / qeydiyyat

Hesabatlar

Əgər mümkündürsə, nəticələrin necə qəbul

edilməsini və hesablanmasını təsvir edin.

Əgər kompyuterdən istifadə etmək

lazımdırsa, istifadə edilmiş proqramları

sadalayın və müvafiq fayl(lar)ın harada

olduğunu göstərin.

Əgər mümkündürsə, göstərin ki, testləşmə

göstəricilərinin oxunması və yazılması necə

aparılır.

Etibarlı nəticələrin əldə edilməsi

kriteri(lər)ini göstərin (məs. pozitiv və

neqativ avadanlıqlar hansı nəticələri

verəcəkdir). Həmçinin göstərin ki, əgər

avadanlıqlar kontrol yoxlanışı keçə bilməzsə,

testləşməni yenidən keçirmək üçün hansı

sistem işləyir.

Nəticələrin (məs. avadanlıqların

əhəmiyyətinin) interpretasiya kriteri(lər)ini

göstərin.

Hansı növ qeydlərdən istifadə edilir?

Qeydlərin edilməsi zamanı nəticə(lər)nin və

interpretasiyanın elektron cədvəldə

əlaqələndirilməsi lazım ola bilər.

Nəticə(lər)nin hesabat prosedurlarını və

hesabatın kimə təqdim edilməsini təsvir edin.

Nümunənin saxlanılması

Saxlanılmanın qeydiyyat

Nümunələrin məhv edilməsi

Qeyd edin ki, nümunələr harada, hansı

temperaturda və nə müddət ərzində anbara

yerləşdirilir.

Qeyd edin ki, nümunələr necə və harada

məhv edilir və işlənilir. Digər SƏP-in

göstərilməsi də mümkündür, burada məhv

edilmə və əvvəlcədən işlənilmə prosedurları

32


təsvir edilmişdir.

Keyfiyyətin təmin edilməsi

Əlavələr

Qeyd edin ki, testləşmənin monitorinqi necə

keçirilir və o, harada saxlanılır.

Əlavələrdə baş vərəqlər ola bilər, bu

vərəqlərdə aşağıdakılar verilir:

• Testləşmə nəticələrinin qəbul edilmə

kriteriləri;

• Nümunələr haqqında qeydlər;

• Nəticələrin vərəqləri;

• Ximikatların necə hazırlanması və

onlarla necə işləməsi haqqında

detallar.

Bəzi hallarda testləşmənin həyata keçirilməsi

indikatorlarının proqressiv monitorinqi üzrə

icazənin daxil edilməsi lazım ola bilir.

5. Müşahidə imkanı və qeyri-məhdudluğun ölçülməsi

5.1 Müşahidə imkanının yaradılması və müəyyən edilməsi

Monitorinq proqramlarının ən əhəmiyyətli məsələlərindən biri səthi suların nümunələrinin

kimyəvi analizidir. Mövcud olan vəziyyəti qiymətləndirmək və sonra qərarın qəbul edilməsi

prosesində istifadə etmək üçün çirkləndiricilərin konsentrasiyası ölçülür. Hazırkı vəziyyətdə

su sektorunda kimyəvi analizlərin daha etibarlı nəticələrin əldə edilm əsi münasibətdə güclü

təzyiq vardır. ”Bir dəfə ölçüldü – hər yerdə qəbul edildi” konsepsiyası getdikcə daha

əhəmiyyətli olur. Tələb laboratoriyanın ISO/IEC 17025 standartına əsasən akkreditasiyası

kimi analizlərin menecment sisteminin tətbiq edilməsini vurğuladı, hansı ki, su sektorunun

laboratoriyalarında geniş istifadə edilir. Standart diqqəti ona yönəldir ki, analizlərin müvafiq

etalonları ilə münasibətdə analizlərin müşahidəsi mümkün olsun. Kimyəvi analizlərin

nəticələrinin əksəriyyəti üçün bu ən yaxşı şəkildə Sl-də - beynəlxalq vahidlər sistemində

verilmişdir.

Beynəlxalq lüğətə əsasən, müşahidə imkanı bu cür izah edilir: ”ölçmə nəticəsinin və ya

standartın əhəmiyyətinin xüsusiyyəti ki, onu göstərilmiş etalonla adətən, milli və ya

beynəlxalq standartlarda göstərilmiş qeyri-məhdudluğa malik olan müqayisələrin kəsilməz

zənciri ilə əlaqələndirilməsi mümkün olsun”. Müşahidə imkanı müxtəlif laboratoriyalar

arasında nəticələrin müqayisəliliyi üçün lazımi əhəmiyyətli xüsusiyyətdir, hansı ki, transsərhəd

mübadiləsini dəstəkləyir.

Müşahidə imkanına malik olan etalonlar, göstərilmiş qeyri-məhdudluq ilə, müşahidə

imkanının və ölçmənin qeyri-məhdudluğunun qiymətləndirilməsinin nümayiş etdirilməsi

əsasını təşkil edirlər. Etalonların əksəriyyəti kimyəvi analizlərin müşahidəsi üçün Sl vahidləri

ilə münasibətdə çox çətin və qeyri-praktikdir. Sl ilə münasibətdə müşahidənin mümkün

olmaması zamanı ISO/IEC 17025 bizə tövsiyyə edir ki, etalon şəklində kompetentli təchizatçı

tərəfindən təqdim edilmiş, sertifikatlaşdırılmış, yaxşı xarakterizə edilmiş soraq materiallarını

və daxili etalonları istifadə edək. Alternativ olaraq, müşahidə imkanını yaratmaq üçün yaxşı

33


müəyyən edilmiş metodlardan istifadə etmək də olar. Onları müəyyənedici metodlar da

adlandırırlar.

Ölçmələrin müşahidəsi imkanının nümayiş etdirilməsinin əsas elementlərini aşağıdakı şəkildə

təqdim edə bilərik:

- Suyun keyfiyyət parametrinin və qəbul edilmiş analizin qeyri-məhdudluğunun

göstərilməsi;

- Müvafiq əhəmiyyətin qiymətləndirmə metodunun yaradılması;

- Metodun validasiyası;

- Hər təsiredici ölçünün nisbi əhəmiyyətinin müəyyən edilməsi;

- Müvafiq etalonların seçilməsi və istifadə edilməsi;

- Qeyri-məhdudluğun qiymətləndirilməsi.

5.2 Qeyri-məhdudluğun ölçülməsi

Ölçmənin qeyri-məhdudluğu ölçmənin müşahidəsi imkanları ilə çox sıx əlaqədədir. Umumən,

qeyri-məhdudluq hər bir test və ölçmə ilə assosiasiya edilir. Testləşmə təqdirində o,

nümunələrin seçilməsi, hazırlanması, ölçülməsi və göstəricilərin qiymətləndirilməsinin

müxtəlif mərhələlərində olan səhvlərdən yaranır. Başqa sözlərlə desək, ölçmənin qeyriməhdudluğu

elə bir qiymətləndirmədir ki, hansı ki, əhəmiyyətlər diapazonunu xarakterizə

edir, və onun çərçivəsində həqiqi əhəmiyyətin mövcud olması təsdiq edilir. Ölçmə

göstəriciləri istifadəçilərinin onun haqqında təsəvvürü olmalıdır ki, hesabatda qeyd edilən

əhəmiyyət həqiqi əhəmiyyətlə münasibətdə nə dərəcədə qeyri-obyektiv ola bilər.

Beləliklə, hesabatda miqdar ölçmələrinin nəticələri bir əhəmiyyət, həmçinin mümkün olan

həqiqi əhəmiyyətdən sapma kimi yazılmalıdır. Bu ISO/IEC 17025 standartı tərəfindən

tövsiyyə edilir. Mənasızdır, məsələn, əgər hesabatda içməli su haqqında 50,0 mq/l NO 3 qeyd

edilibsə, və göstəricilərin istifadəçisi onda əmin deyil ki, NO 3 45,0 mq/l ola bilər, yoxsa 55

mq/l. Qeyri-məhdudluğun göstərilməsi istifadəçiyə ölçmədə təxmini buraxılan səhv və

gözlənilən həddlər haqqında məlumatı verir. Ölçmənin həqiqi əhəmiyyəti ehtimal ki, onun

çərçivəsində yerləşir. Qeyri-məhdudluqla əlaqədar olan bu cür sənədlər qərarı qəbul edənlər

üçün olduqca əhəmiyyətlidir (analitikin qeyri-məhdudluğun səviyyəsini bir neçə dəfə

qiymətləndirə bildiyi zaman). Qeyri-məhdudluq haqqında məlumat xüsusiyyətlə o zaman

əhəmiyyətli olur ki, əgər konkret həddin əhəmiyyəti yoxlanılmalı və hesabatda yazılmalıdır.

Ölçmənin qeyri-məhdudluğunun izah edilməsi

“Ölçmənin nəticəsi ilə əlaqədar olan parametr, hansı ki, əhəmiyyətlərin dispessiyasını

xarakterizə edir və ölçülən həcmə ağlabatan şəkildə yazıla bilər”.

Qeyd 1: Parametr məsələn, standart sapma (və ya onun verilmiş çoxluğu) və ya həqiqilik

intervalının eni ola bilər.

Qeyd 2: Ölçmənin qeyri-məhdudluğu, ümumən, bir çox komponentlərdən ibarətdir. Bəzi bu

cür komponentlər ölçmələrin seriyasının nəticələrinin statistik bölünməsinə əsasən

qiymətləndirilə bilər və standart sapmalar ilə xarakterizə edilə bilər. Həmçinin

standart sapmalar kimi xarakterizə edilə bilən digər komponentlər təxmini

ehtimallıqların hissələrə bölünməsindən, digər məlumat təcrübəsinə əsasən

34


qiymətləndirilir. ISO dərsliyi bu müxtəlif halları müvafiq olaraq A tipli və B tipli

qiymətləndirmələr kimi adlandırır.

Baza və ümumi metrologiya terminlərinin beynəlxalq lüğətinə əsasən.

ISO „Ölçmədə qeyri-məhdudluğun ifadə edilməsi üzrə bələdçi“ni nəşr etmişdir (istifadə

edilmiş ədəbiyyat siyahısına baxın). Onda geniş spektrdə, ölçmələrdə qeyri-məhdudluğun

qiymətləndirmə və ifadə edilməsinin ümumi qaydaları verilmişdir. Qeyri-məhdudluğun

qiymətləndirmə konsepsiyası kifayət qədər düzxəttlidir. O, statistikanın dərindən biliməsini

deyil, ölçülmüş parametrin və ölçmə metodunun ətraflı biliyini tələb edir. Qeyri-məhdudluğun

müəyyən edilməsi zamanı laboratoriya aşağıdakı addımları atmalıdır (ISO dərsliyi 98-3,

2008):

- Spesifikasiyaları müəyyən edin ki, nəyi ölçmək istəyirsiniz. Bunun və səthi suyun

keyfiyyətinin asılı olduğu ölçülmüş parametrləri arasında münasibətləri müəyyən edin.

Məs. əgər ölçmə temperature nəticələrə təsir göstərirsə, ölçmə temperature da

müəyyən edilməlidir.

- Monitorinqin tam dövrü üçün iş planını hazırlayın (nümunələrin seçilməsi, ölçülməsi,

göstəricilərin menecment prosesi).

- Prosesin hər hissəsi və ya səthi suyun keyfiyyətinin hər parametri üçün qeyriməhdudluq

mənbəyini müəyyən edin. Bilin ki, səhvlərin mümkün mənbələri qeyrinümayəndəlik

nümunələrinin seçilməsindən, nümunələri götürəndən, pis kalibrlənmiş

instrumentdən, ideal ölçmə şəraitlərinin mövcud olmamasından, qarışıq ximikatlardan

və məlumatların qiymətləndirmə səhvlərindən irəli gələ bilər.

- Hər qeyri-məhdudluğun həcmini qiymətləndirin və sənədli şəkildə rəsmiləşdirin,

məsələn, standart sapmalar və ya nisbi standart sapmalar kimi. Bu faktorları ölçmələrin

seriyasından və ya laboratoriya tərəfindən aparılmış ölçmələrdən almaq olar, və ya,

əgər eksperimental qiymətləndirmə qeyri-mümkün və ya qeyri-praktikdirsə, hər

faktoru istənilən əlçatan mənbələrdən qiymətləndirmək olar (təchizatçının məlumatı,

laboratoriyalar arasında tədqiqatlar və ya kvalifikasiya testləşməsi)..

- Yekun qeyri-məhdudsuzluğu və ya genişlənmiş qeyri-məhdudsuzluğu hesablayın, bu

da ümumi əhəmiyyəti əldə etmək üçün ayrı-ayrı göstəricilərin toplanılması deməkdir.

Hesablamanın avtomatizasiyasında kömək edəcək kompyuter proqramı və ya elektron

cədvəl mövcuddur.

Əhəmiyyətli qeyd: bütün prosedur elə sənədləşdirilməlidir ki, kifayət qədər məlumat əlçatan

olsun, bu isə əgər yeni məlumat və ya göstəricilər əlçatan olmuşdursa, nəticənin təkrar

qiymətləndirilməsini mümkün edəcəkdir.

Mütləq qeyd edilməlidir ki, konkret nəticənin qeyri-məhdudluğunu qiymətləndirmək üçün

analitikə yalnız ölçmə prosedurundan (nümunələrin seçilməsindən, dəqiqlikdən, operatorun

məhdudlaşmalarından və s.) irəli gələn qeyri-məhdudluq faktorları deyil, həmçinin onların

etalon həcmləri ilə əlaqədar olan qeyri-məhdudluq da lazımdır. Buradan irəli gəlir ki, faydalı

göstəricilərin qeyri-məhdudluqları ilə birlikdə təqdim edilməsi yalnız bütün lazımi

parametrlərin müvafiq etalonlarla münasibətdə müşahidəsi mümkün olduğu və hər bu cür

etalonun qeyri-məhdudluğu məlum olduğu zaman mümkündür.

Standart və genişlənmiş qeyri-məhdudluğun hesablanması

35


“Standart qeyri-məhdudluğu” almaq üçün həssaslıq koeffisientləri

və standart sapmalar kvadratların cəmindən kök altında birləşir. R

komponentləri üçün standart qeyri-məhdudluq bu cür olacaqdır:

Genişlənmiş

qeyriməhdudluq

həqiqiliyin

daha yüksək

səviyyəsini

təmin edir

Qeyriməhdudluğun

ərizəsinin

interpretasiyası

Əgər qeyri-məhdudluğun ərizəsinin məqsədi diapazonun

həqiqiliyin yüksək səviyyəsi ilə əldə edilməsidirsə, genişlənmiş

qeyri-məhdudluq bu cür hesablanır:

Burada k seçilir ki, a/2-in kritik əhəmiyyəti t-cədvəlindən v

azadlıq səviyyəsi ilə olsun. Yüksək azadlıq səviyyələri üçün k=2

diapazonun 95%-nə yaxınlaşır.

Hesab edilir ki, yuxarıda qeyd edilən genişlənmiş qeyriməhdudluq

maraqlı ölçülərin naməlum həqiqi əhəmiyyəti üçün

daha geniş diapazonu elə verir ki, istənilən nəticə üçün Y:

Mühəndis statistika dərsliyinə əsasən, NIST/SEMATECH, 2003-cü

il.

6. Yekun nəticələr

Səthi suyun keyfiyyəti laboratosiyalarının Kür çayının birgə monitorinq proqramında

iştirakının böyük zərurəti vardır ki, keyfiyyətin idarəetmə sistemi işlənilsin və tətbiq edilsin.

Bəzi laboratoriyalar bu prosesi artıq başlamışdır, lakin onlar da bu prosesin yalnız

başlanğıcındadırlar.

O fakta görə ki, bu sahədə milli standartlar mövcud deyildir, tövsiyyə edilir ki, KİS-in

işlənilməsi və sonar akkreditasiyanın keçməsi haqqında qərarın qəbul edilməsi təqdirində

beynəlxalq standartlar yerinə yetirilsin. Məs. ISO/IEC 17025 “Testləşmə və kalibrləmə

laboratoriyalarının kompetensiyasına dair ümumi tələblər”, 2005-ci il.

Laboratoriya müdiriyyəti bilməlidir ki, KİS-in işlənilməsi və/və ya akkreditasiyası

uzunmüddətli və çətin prosesdir. Buna görə də tövsiyyə edilir ki, laboratoriyalar fərdi

şəraitlərə və vəziyyətlərə (texniki, personal ilə əlaqədar olan və maliyyə) uyğunlaşdırılmış

mərhələli yanaşmadan istifadə etsinlər. Xarici konsultantların dəvət edilməsi deyil, bu prosesi

laboratoriya tərəfindən başlanılması tövsiyyə edilir.

36


Bu sənədin işlənilməsi laboratoriya tərəfindən KİS-in tətbiq edilməsi və akkreditasiyasının ən

əhəmiyyətli və çətin hissəsidir. Buna görə də bu sənəddə diqqət, Avropa İttifaqının Kür çayı

layihəsinin laboratoriyalarının mövcud olan vəziyyətdə ən böyük sıçrayışı kimi, keyfiyyət

üzrə dərsliyinin və standart əməliyyat prosedurlarının strukturu və məzmununa, müşahidə

imkanlarına və qeyri-məhdudluğa yönəldilməlidir.

Laboratoriya müdiriyyəti bilməlidir ki, KİS-in tətbiq edilməsi və akkreditasiyası onlara təkcə

müqavilələrin artmış miqdarı və artmış etimad şəklində faydanı və üstünlükləri deyil, eləcə də

laboratoriyanın bütün iş planına təsir göstərəcək və laboratoriyanın bütün xərclərini

artıracaqdır (bəzi ədəbi mənbələr istismar xərclərinin 25-30%-lik artımına işarə edir).

Üstünlük həmçinin ondan ibarətdir ki, suyun keyfiyyətinin testləşməsi zamanı laboratoriya

ISO/IEC 17025 standartının tələblərinə uyğun olacaq, ISO 9001-in prinsiplərini yerinə

yetirəcək və digər KİS üçün əsası təqdim edəcəkdir (məs. YLT).

Unutmamalıyıq ki, bu sənədi yalnız laboratoriyanın KİS-in işlənilməsi və akkreditasiyası

prosesinin başlanılması haqqında qərar qəbul etdiyi təqdirində, səthi suyun keyfiyyəti

laboratoriyası tərəfindən ilk addım kimi istifadə etmək olar. Buna görə də tövsiyyə edilir

ki, suyun keyfiyyətinin testləşmə laboratoriyalarında KİS-in işlənilməsi və

akkreditasiyasını keçmək üçün ədəbiyyatla, digər müvafiq texniki bələdçilər və

standartlarla tanış olasınız.

7. İstifadə edilmiş və oxunacaq əlavə ədəbiyyat

ENV/MC/CHEM (98)17. Yaxşı laboratoriya təcrübəsinin OECD prinsipləri, 1998-ci il.

EURACHEM/CITAC bələdçisi CG4, analitik ölçmələr zamanı qeyri-məhdudluğun

miqdar şəklində təsvir edilməsi, ISBN 0-948926-15-5, 2000.

EURACHEM/CITAC bələdçisi: kimyəvi analizdə müşahidə imkanı. Kimyəvi analizlərdə

müqayisəliliyə nail olması haqqında dərslik, 2003-cü il.

EURACHEM/CITAC bələdçisi, uyğunluq analizində qeyri-məhdudluq məlumatının

istifadə edilməsi, 2007-ci il.

EUROLAB, testləşmənin miqdar nəticələri üçün ölçmənin qeyri-məhdudluğunun

qiymətləndirilmə bələdçisi, 2006-cı il.

ILAC-14:1996 “Laboratoriyanın keyfiyyət dərsliklərinin hazırlanması üçün akkreditasiya

orqanlarından əlçatan olan rəhbər sənədlər” (http://www.ilac.org).

ISO/IEC 17025, testləşmə və kalibrləmə laboratoriyalarının kompetensiyasına dair ümumi

tələblər, 2005-ci il.

ISO Guide 98-3, ölçmənin qeyri-məhdudluğu – hissə 3: ölçmədə qeyri-məhdudluğun ifadə

edilməsi üzrə dərslik (GUM:1995), Jeneva, İsveçrə, 2008-ci il.

37


“Labcompliance”, ISO/IEC 17025 akkreditasiya paketi, 2009-cu il.

http://www.labcompliance.com/books/iso17025

ISO standartlarının seriyaları – beynəlxalq standartizasiya təşkilatı (ISO), Jeneva:

Q

ISO 9000 : 2000 keyfiyyətin idarəetmə sistemləri - əsaslar və lüğət

ISO 9000 : 2000 keyfiyyətin idarəetmə sistemləri – tələblər

ISO 9004 : 2000 keyfiyyətin idarəetmə sistemləri – işlərin yerinə yetirilməsinin

yaxşılaşdırılması üzrə rəhbər prinsiplər

8. Abbreviaturlar

EQC Keyfiyyətə xarici nəzarət

GC-MS Qaz xromatoqrafiyası MS

GLP Yaxşı laboratoriya təcrübəsi (YLT)

HPLC Yüksək effektli maye xromatoqrafiyası

ICP Hopmuş cütləşmiş plazma

IQC Keyfiyyətə daxili nəzarət

ISO Beynəlxalq standartizasiya təşkilatı, Jeneva

ISO/IEC Beynəlxalq standartizasiya təşkilatı / Beynəlxalq elektrotexnika komissiyası,

Jeneva

RSD

QA

QC

QM

QMS

SI

SOP

WI

Nisbi standart sapma

Keyfiyyətin təmin edilməsi

Keyfiyyətə nəzarət

Keyfiyyət üzrə dərslik (KD)

Keyfiyyəti idarəetmə sistemi (KİS)

Beynəlxalq vahidlər sistemi

Standart əməliyyat proseduru (SƏP)

İş təlimatları

9. Eskizlərin siyahısı

Eskiz 1. ISO 17025-in ISO 9001-lə müqayisə edilməsi

P

l

a

n

l

a

ş

d

ı

r

m

a

Əlavə 1. Laboratoriyanın akkreditasiyasına doğru addımlar

MÜHİTİ MÜHAFİZƏ NAZİRLİYİNİN

ÖHDƏLİYİ

38


Nazirlik

Trans-sərhəd

monitorinqi

Dəyəri və effektliliyi

Mühiti mühafizə agentliyinin öhdəlikləri

Laboratoriyanın öhdəlikləri

Laboratoriyanın ISO 17025-ə uyğun olaraq akkreditasiyası haqqında qərar

qəbul edilmişdir

M

e

n

e

c

m

e

n

t

v

ə

t

e

x

n

i

k

i

Keyfiyyət

meneceri təyin

edilmişdir

Keyfiyyət

məsələlərində

personalın

treyninqi

Akkreditasiya üçün

tələblər və sıçrayışların

analizi

- Keyfiyyət siyasəti sənədini yazın və

imzalayın;

- Keyfiyyət üzrə dərsliyin iş versiyasını işləyin;

- Şöbələrin siyasət sənədini yazın və təsdiq

edin;

- Keyfiyyət nəzarətçisini təyin edin;

- Sənədlərin nəzarət sistemini yaradın;

- Prosedurları yazın (SƏP daxil olmaqla);

- Laboratoriyaya buraxılma üçün razılaşmanı

müəyyən edin;

- Laboratoriya avadanlıqlarının siyahısını tərtib

edin;

- Avadanlığın texniki qulluğunu və

kalibrləməsini qiymətləndirin.

Müdiriyyət akkreditasiyanı

qərara alacaqdır

Smeta

Keyfiyyət üzrə

dərslik hazırdır

Daxili auditi və əgər

aşkar edilsə, qeyriuyğunluqları

düzəltməyə

başlayın

AKKREDİTASİYA ÜÇÜN MÜRACİƏT EDİN

Əlavə 2a. Daxili audit hesabatı

Auditor Audit №:

39


Auditə tabe olan sahə / fəaliyyət

Auditin nəticələri haqqında şərhlər

Korrektə tədbirləri tələb edildi: …………………………………………………………….

………………………………………………………………………………………………….

Müvafiq korrektə tədbirlərinin tələblərinin surətləri əlavə edilir.

Auditorun imzası:………………………………………………..

Tarix: …../……/….

Audit proqramının meneceri ……………………………

Tarix: …../……/….

Əlavə 2b. Korrektə tədbirlərinin tələb edilməsi

#:……..

Daxili / xarici audit; Təchizatçının nöqsanı; Müştərinin

şikayəti

Daxili nöqsan; yaxşılaşdırma imkanı

Problemin təsviri

40


İmza: …………….

Tarix: ……/……/…...

Problemin korrektə edilməsi üçün tələb edilən tədbir:

İmza: …………….

Tarix: ……/……/…...

Problemin əsas səbəbi

İmza: …………….

Tarix: ……/……/…...

Problemin səbəbini aradan qaldırmaq üçün lazımi korrektə tədbiri

İmza: …………….

Tarix: ……/……/…...

Korrektətədbirinin effektliliyini yoxlamaq üçün həyata keçirilmiş tədbir:

İmza: …………….

Tarix: ……/……/…...

Sənədə dəyişiklik daxil edilmişdir:

İmza: …………….

Tarix: ……/……/…...

Əlavə 3a. Laboratoriyada vəzifə təlimatının formatı

1. Vəzifənin adını göstərin: xahiş edirik ki, vəzifəni dəqiq təsvir edin, o, necə təşkilat

daxilində, eləcə də onun xaricində anlaşılan olmalıdır.

2. Göstərin, o, kimin qarşısında məsuliyyət daşıyır: qeyd edin ki, yuxarıda duranın

müavini kimdir.

3. Göstərin, o, kimə nəzarət edir: nəzarətin sonrakı bir aşağı səviyyəsinin göstərilməsi

tövsiyyə edilir.

4. İşin ümumi məqsədini göstərin: ilk məqsədi qısa şəkildə müəyyən edin.

5. Əsas vəzifələri göstərin: əsas vəzifə şəxsin işinin elə bir hissəsidir, hansı ki, işin ilk

məqsədinə nail olmasını əhəmiyyətli dərəcədə dəstəkləyir.

41


• Aktiv terminologiyadan istifadə edərək əsas vəzifələri sadə şəkildə göstərin.

• Birbaşa vəzifələri (faktiki olaraq özü nə edir) və menecerin vəzifələrini

(başqaları tərəfindən nəyin edilməsini təmin edir) ayırın.

• Əhəmiyyətli əlavə funksiyaları unutmayın.

6. Göstərin, hansı kontrol məlumat lazımdır: qeyd edin ki, şəxs öz fəaliyyət sahəsi və

vəzifələri haqqında hesabatı necə və nə zaman hazırlamalıdır.

7. Səlahiyyətlərin hüdudlarını göstərin: bəzən şəxsin hansı hüquqlarının olmadığını

qeyd etmək daha asandır.

8. Vəzifə təlimatları həmçinin aşağıdakıları əhatə edə bilər: işin lazımi standartını

(məs. təqdimat, dəqiqlik, müddətlər) və işə götürmə şərtləri (məs. maaş, iş saatları,

məsuniyyət).

Vəzifələrin formalaşdırılması

Əgər sizin təşkilatınız böyükdürsə, vəzifələrin ayrı-ayrı formalaşdırılması lazım ola

bilər. Məsələn, hər şəxs tərəfindən nail olacaq konkret qısamüddətli məqsədlər, daha sonra isə

onları məqsədləri qoymaq və işin həyata keçirilməsini qiymətləndirilmək üçün istifadə etmək

olar.

Kiçik təşkilat olduqda kadrların strukturu çevik olmalıdır. Bu bizə imkan verə bilər ki:

• Personal birdən artıq funksiyanı yerinə yetirsin (bu cür hallarda konkurent

prioritetlərlə münasibətdə təcrübənin münaqişəsi ola bilər);

• İşin həcminin və funksiyalarının nisbi əhəmiyyətinin dəyişikliyinə uyğun olaraq,

funksiyaları bir şəxsdən başqa şəxsə verək.

Bu cür hallarda ayrı-ayrı vəzifələrin formalaşdırılması bizə kömək edə bilər:

• Bir şəxs tərəfindən yerinə yetirilmiş vəzifələrin bir yerdə toplanılması;

• Hər funksiyanın iş yüklənilməsinin müəyyən edilməsinə görə vəzifələrin bir şəxsdən

başqa şəxsə verilməsi.

Vaxtaşırı reviziyalar

• Vəzifə təlimatlarının ən azı ildə bir dəfə reviziyası lazımdır ki, onda personalın

vəzifələrinin dəqiq təsviri təmin edilsin;

• Vəzifələr, adətən, hər il personalın qiymətləndirilməsi əsasında formalaşdırılmalıdır.

• Unutmayın ki, reviziya əhəmiyyətli dəyişikliklərin edilməsi zamanı mütləq

keçirilməlidir.

Əlavə 3b. Personalın treyninqinin qeydiyyat formatının nümunəsi

Laboratoriyanın adı:

42


Şöbənin / departamentin adı:

Şöbə meneceri:

Əməkdaşın soyadı:

Doğulduğu tarix: Dərəcəsi: Şöbəyə gəldiyi tarix:

Əvvəlki təcrübəsi:

Akademik / peşəkar kvalifikasiya onun verilmə tarixini göstərməklə:

(Misal 1. Analitik kimya magistri, UK Bratislava, 1990-cı il)

(Misal 2. Analitik kimya bakalavrı, TU Tbilisi, 2005-ci il)

Qısa kurslar və daxili treyninqlər, tarixləri göstərməklə:

(Misal 1. 5-günlük treyninq, Səthi sular institutu, 05/06/2010-cu il)

(Misal 2. 1-günlük əvvəlcədən tanışlıq, 03/07/2010-cu il)

Konkret testlər / metodlar üçün treyninq:

Misal

Testin detalları Standart Tarix Avtorizasiya

43

More magazines by this user
Similar magazines