Untitled - Kura River Basin

kura.aras.org

Untitled - Kura River Basin

PREFACE

The Republic of Armenia is looking for an enhanced cooperation with the

European Union. The priority areas for cooperation have been agreed by the

Armenian Government and the European Commission in the country Strategy

Paper for 2007-2013 under the European Neighbourhood and Partnership

Instrument. The mutually agreed EU/Armenia Action Plan shows Armenia’s

commitment to implement jointly agreed priorities in compliance with

international and European norms and principles. The plan identified priority

actions for key environmental sectors including water management. In the

European Union the most important piece of legislation covering protection of

water environment is the Water Framework Directive, which defines the key

principles as well as the key objectives and the implementation plan for the

management of water resources in the European Union.

A common strategy for supporting the implementation of the Directive has

been developed by the European Union. One of the objectives of the strategy is

the development of non-legally binding technical Guidance Documents on

various implementation issues. This Guidance Document is intended to water

management professionals dealing with the analysis of pressures and impacts

within the characterization of water bodies according to Article 5 of the

Directive in the broader context of the development of integrated river basin

management plans.

We hope that publication of this Guidance Document in Armenian language

will help decision makers to better understand the European approach to water

management and will facilitate integration of this approach into water

management practices in Armenia.

The publication is prepared under the European Union funded regional project

Trans-boundary River Management Phase II for the Kura River basin

(TACIS/2007/134-398). The Project Partner is the Ministry of Nature

Protection, a leading government body in setting environment and water

management policies in Armenia

February 2009

Yerevan

ՆԱԽԱԲԱՆ

Հայաստանն ընդլայնում է համագործակցությունը Եվրոպայի միության

հետ: Համագործակցության առաջնահերթ ոլորտները համաձայնեցվել

են ՀՀ կառավարության և Եվրոպական հանձնաժողովի միջև,

ինչն ամրագրված է եվրոպական հարևանության և համագործակցության

2007-2013թթ. ռազմավարական ծրագրում: ԵՄ-Հայաստան

փոխհամաձայնեցված գործողությունների ծրագիրը ներառում է ա-

ռաջնահերթ միջոցառումներ իրականացնելու ՀՀ պարտավորությունները`

համաձայն միջազգային և եվրոպական նորմերի և սկզբունքների:

Պլանը բացահայտել է բնապահպանության ոլորտի մի շարք ա-

ռաջնահերթություններ, ներառյալ ջրային ռեսուրսների կառավարումը:

Ջրային ոլորտում Եվրոպայի միության ամենակարևոր օրենսդրությունը

Ջրային շրջանակային դիրեկտիվն է, որը սահմանում է

Միությունում ջրերի կառավարման առանցքային սկզբունքները, ինչպես

նաև հիմնական նպատակները և իրականացման պլանը:

ԵՄ կողմից մշակվել է դիրեկտիվի իրականացմանն աջակցող համընդհանուր

ռազմավարություն, որի նպատակներից է մշակել չպարտավորեցնող

տեխնիկական ուղեցուցային փաստաթղթեր: Սույն

փաստաթուղթը նախատեսված է ջրային ոլորտի կառավարման մասնագետների

համար, որոնք գետավազանային համապարփակ կառավարման

պլանների մշակման շրջանակներում ներգրավված են դիրեկտիվի

5-րդ հոդվածին համապատասխան ջրային մարմինների

ճնշումների և ազդեցությունների վերլուծության գործում:

Հուսով ենք սույն ուղեցուցային փաստաթղթի հրատարակումը հայերեն

լեզվով կաջակցի որոշում կայացնողներին` ավելի լավ հասկանալու

ջրերի կառավարման եվրոպական մոտեցումը և կխթանի այդ

մոտեցման ներդրումը ՀՀ ջրային ոլորտի կառավարման մեջ:

Սույն հրատարակումն իրականացվել է ԵՄ կողմից ֆինանսավորվող

“Քուռի ավազանի անդրսահմանային գետերի կառավարում – II փուլ”

(TACIS/2007/134-398) տարածաշրջանային ծրագրի շրջանակներում:

Ծրագրի գործընկերն է ՀՀ բնապահպանության նախարարությունը, ո-

րը Հայաստանում բնապահպանության և ջրային ռեսուրսների կառավարման

պատասխանատու գերատեսչությունն է:

Փետրվար, 2009թ.

Երևան

2


Եվրոպական հանձնաժողով

Ջրային շրջանակային դիրեկտիվի

(2000/60/EC)

համընդհանուր իրականացման

ռազմավարություն

Ուղեցուցային փաստաթուղթ №3

Ճնշումների և ազդեցությունների

վերլուծություն

Ջրային շրջանակային դիրեկտիվի (2000/60/EC)

համընդհանուր իրականացման

ռազմավարություն

Ուղեցուցային փաստաթուղթ №3

Ճնշումների և ազդեցությունների վերլուծություն

Մշակվել է 2.1` IMPRESS աշխատանքային խմբի կողմից

Սույն տեխնիկական փաստաթուղթը մշակվել է համատեղ գործունեությամբ,

որին մասնակցել են Եվրոպական հանձնաժողովը, բոլոր անդամ երկրները,

թեկնածու երկրները, Նորվեգիան և այլ շահագրգիռ կողմեր և ոչ

կառավարական կազմակերպություններ: Սույն փաստաթուղթը պետք է

համարել բոլոր կողմերի ոչ պաշտոնական փոխհամաձայնեցված մոտեցում`

հիմնված լավագույն փորձի վրա: Քանի որ պարտադիր չէ, որ փաստաթուղթը

ներկայացնի կողմերից որևէ մեկի պաշտոնական տեսակետը, ուստի

պարտադիր չէ, որ սույն փաստաթղթում արտահայտված մտքերը և

Եվրոպական Հանձնաժողովի տեսակետները համընկնեն:

“Europe Direct”-ը ծառայություն է, որը կօգնի Ձեզ ստանալու

Եվրոպական միության հետ կապված տարբեր հարցերի

պատասխաններ:

Նոր անվճար հեռախոսահամարն է.

00 800 6 7 8 9 10 11

Եվրոպական միության վերաբերյալ հավելյալ մեծածավալ տեղեկատվություն

կա ինտերնետում: Եվրոպա սերվերի ինտերնետային հասցեն է`

http://europa.eu.int:

Լյուքսեմբուրգ, Եվրոպական համայնքների պաշտոնական

հրատարակությունների գրասենյակ, 2003թ.

ISBN 92-894-5123-8

ISSN 1725-1087

© Եվրոպական համայնք, 2003թ.

Վերատպումը թույլատրվում է աղբյուրը նշելու դեպքում

3

4


ՆԵՐԱԾՈՒԹՅՈՒՆ

Եվրոպական միության (ԵՄ) անդամ երկրները, Նորվեգիան և Եվրոպական

հանձնաժողովը (ԵՀ) համատեղ մշակել են ընդհանուր ռազմավարություն`

աջակցելու ջրային քաղաքականության բնագավառում

Համայնքի գործողությունների շրջանակը հիմնող 2000/60/ԵՀ դիրեկտիվի

(Ջրային շրջանակային դիրեկտիվ) իրականացմանը: Ռազմավարության

հիմնական նպատակն է հնարավորություն ընձեռնել

այդ դիրեկտիվի փոխկապակցված և ներդաշնակ իրականացման:

Շեշտը դրվում է Ջրային շրջանակային դիրեկտիվի տեխնիկական և

գիտական արդյունքների համընդհանուր ընկալմանն առչնվող մեթոդոլոգիական

հարցերի վրա:

Հիմնական կարճաժամկետ նպատակներից է մշակել իրավականորեն

չպարտավորեցնող գործնական ուղեցուցային փաստաթղթեր դիրեկտիվի

տարբեր տեխնիկական թեմաների վերաբերյալ: Սույն ուղեցուցային

փաստաթղթերը նախատեսված են այն փորձագետների համար,

որոնք ուղղակիորեն կամ անուղղակիորեն իրականացնում են Ջրային

շրջանակային դիրեկտիվը գետավազաններում: Կառուցվածքը, ներկայացումը

և տերմինաբանությունն, ըստ այդմ, հարմարեցված են այդ

փորձագետների կարիքներին, և հնարավորության սահմաններում

փորձ է արվել խուսափել ֆորմալ, իրավաբանական լեզվից:

Վերոնշյալ ռազմավարության համատեքստում 2001թ. հոկտեմբերին

հիմնվեց ոչ պաշտոնական աշխատանքային խումբ, որը կոչվեց

IMPRESS: Խումբը կոչված է դիրեկտիվի 5-րդ հոդվածին համապատասխան

ջրային մարմինների բնութագրման շրջանակներում

ճնշումների բացահայտմանը և ազդեցությունների գնահատմանը:

Գերմանիան և Միացյալ Թագավորությունը միասին պատասխանատուներն

են ծրագրի կառավարման և աշխատանքային խմբի քարտուղարության,

որը կազմված է կառավարական և ոչ կառավարական

կազմակերպությունների տեխնիկական փորձագետներից:

Սույն ուղեցուցային փաստաթուղթը աշխատանքային խմբի արդյունքն

է: Այն ներառում է IMPRESS խմբի աշխատանքի արդյունքների

ամփոփումը, ինչպես նաև 2001թ.-ին IMPRESS-ի պաշտոնական մեկնարկից

սկսած քննարկումների արդյունքները: Այն հիմնվում է ուղեցույցի

մշակման գործընթացում ներգրավված բազմաթիվ փորձագետների

և շահագրգիռ կողմերի կարծիքների և տեսակետների վրա, ո-

5

րոնք, չլինելով պարտադրող դրույթներ, ներկայացվել են հանդիպումների

և սեմինարների ընթացքում, ինչպես նաև էլեկտրոնային հաղորդակցության

միջոցներով:

Մենք` Եվրոպական միության, Նորվեգիայի, Շվեյցարիայի և թեկնածու

երկրների ջրային ոլորտի ղեկավարներս, ուսումնասիրել և ընդունել

ենք սույն ուղեցույցը ոչ պաշտոնական հանդիպման ընթացքում,

որը կայացել է Կոպենհագենում Դանիայի նախագահության ներքո

(2002թ., նոյեմբերի 21-22): Մենք ցանկանում ենք շնորհակալություն

հայտնել աշխատանքային խմբի մասնակիցներին, մասնավորապես`

խմբի ղեկավարներ Իզոբել Օսթինին և Վոլքեր Մոհոպտին` բարձրակարգ

փաստաթուղթ մշակելու համար:

Անկեղծորեն հավատում ենք, որ սույն ուղեցույցը և Համընդհանուր ի-

րականացման ռազմավարության շրջանակներում մշակված մյուս ուղեցույցները

էական դեր կխաղան Ջրային շրջանակային դիրեկտիվի

իրականացման գործընթացում:

Սույն ուղեցուցային փաստաթուղթը թարմացվող փաստաթուղթ է, ո-

րը կարիք կունենա պարբերական փոփոխությունների և բարելավումների`

հաշվի առնելով Եվրոպական միության և այլ երկրներում դրա

կիրառման և փորձառության արդյունքները: Այդուհանդերձ, մենք

կարծում ենք տալիս սույն փաստաթուղթը հանրության համար պետք

է մատչելի լինի իր ներկայիս տեսքով` նպատակ ունենալով իրականացման

ընթացիկ աշխատանքները ներկայացնել լայն հասարակությանը:

Ավելին` մենք ողջունում ենք այն փաստը, որ մի շարք կամավորներ

հանձն են առել 2003թ. և 2004թ. փորձարկել և ստուգել այս և մյուս

փաստաթղթերը Եվրոպայի, այսպես կոչված, պիլոտային գետավազաններում`

ստուգելու սույն ուղեցույցի գործնական կիրառությունը:

Մենք նաև պարտավորվում ենք գնահատել և որոշում կայացնել սույն

փաստաթղթի վերանայման անհրաժեշտության վերաբերյալ` հաշվի

առնելով պիլոտային փորձարկման արդյունքները և իրականացման

նախնական փուլերում ձեռք բերված փորձը:

6


ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

ՆԵՐԱԾՈՒԹՅՈՒՆ............................................................................................5

ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆ ..................................................................................7

ԱԿՆԱՐԿ/ՀԱՄԱՌՈՏ ԱՄՓՈՓԱԳԻՐ.........................................................11

1. ԴԻՐԵԿՏԻՎԻ ԻՐԱԿԱՆԱՑՈՒՄԸ. ԻՐԱՎԻՃԱԿԻ ՆԿԱՐԱԳԻՐԸ.......14

1.1. Դեկտեմբեր, 2000թ. – ջրային քաղաքականության

շրջադարձային կետ...................................................................................14

1.2. Ջրային շրջանակային դիրեկտիվ. ԵՄ ջրային

քաղաքականության նոր մարտահրավերները ...................................14

1.3. Ի՞նչ է արվում իրականացմանն աջակցելու համար ...................18

2. ՋՐԱՅԻՆ ՇՐՋԱՆԱԿԱՅԻՆ ԴԻՐԵԿՏԻՎՈՒՄ ՆՇՎԱԾ

ՃՆՇՈՒՄՆԵՐԻ ԵՎ ԱԶԴԵՑՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ՎԵՐԱԲԵՐՅԱԼ

ԸՆԴՀԱՆՈՒՐ ԸՆԿԱԼՈՒՄ............................................................................21

2.1. ՋՇԴ-ի պահանջների վերհիշում......................................................21

2.1.1. Ճնշումների և ազդեցությունների վերլուծությանը

ներկայացվող պահանջները...............................................................21

2.1.2. Կապը այլ փոխկապակցված պահանջների և

ժամանակի հետ.....................................................................................24

2.2. Հիմնական տերմիններ ......................................................................29

2.3. Թեմային առնչվող նկատառումներ ................................................32

2.3.1. Ջրային մարմնի սահմանումը..................................................32

2.3.2. Մասշտաբավորման հարցեր....................................................32

2.3.3. Տարբեր սկզբնական կետեր ......................................................34

2.3.4. Ջրային մարմինների խմբավորում .........................................35

2.3.5. Անճշտությունները հաշվի առնելը..........................................35

2.3.6. Նպատակների ընկալումը.........................................................36

2.3.7. Գերխոնավ տարածքներ............................................................47

2.4. Գործընթացի և անհրաժեշտ գործողությունների ամփոփում ..48

3. ՃՆՇՈՒՄՆԵՐԻ ԵՎ ԱԶԴԵՑՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅԱՆ ԸՆԴՀԱՆՈՒՐ ՄՈՏԵՑՈՒՄԸ...................................50

3.1. Ներածություն.......................................................................................50

3.1.1. Ո՞վ պետք է ներգրավվի ճնշումների և

ազդեցությունների վերլուծությունների իրականացման

և օգտագործման գործում ....................................................................52

3.2. Շարժիչ ուժերի և ճնշումների բացահայտում...............................53

3.3. Էական ճնշումների բացահայտում.................................................55

7

3.3.1. Ներածություն...............................................................................55

3.3.2. Մեթոդներ .....................................................................................60

3.3.3. Ճնշումների և ազդեցությունների փոփոխություններ ........62

3.4. Ազդեցությունների գնահատում ......................................................63

3.5. Գետավազանային մակարդակում համապատասխան

աղտոտիչների ընտրությունը..................................................................71

3.5.1. Ներածություն...............................................................................71

3.5.2. Բնութագրական մոտեցում .......................................................74

3.6. Նպատակներին չհասնելու ռիսկի գնահատում...........................78

3.7. Գաղափարական մոդելի մոտեցումը .............................................81

3.8. Անալոգ ջրային մարմինների օգտագործումը ..............................82

3.9. Ստորերկրյա ջրային մարմինների վերաբերյալ հատուկ

նկատառումներ ..........................................................................................83

3.10. Ճնշումների և ազդեցությունների վերլուծության

հաշվետվությունների ներկայացման վերաբերյալ

առաջարկություններ.................................................................................86

3.11. Մակերևութային ջրերի վերլուծություն .......................................89

3.12. Ստորերկրյա ջրերի վերլուծություն..............................................91

4. ՃՆՇՈՒՄՆԵՐԻ ԵՎ ԱԶԴԵՑՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅԱՆՆ ԱՋԱԿՑՈՂ ԳՈՐԾԻՔՆԵՐ ....................................93

4.1. Ներածություն և ակնարկ ..................................................................93

4.2. Ճնշումների ցանկ................................................................................95

4.3. Ընդհանուր մոտեցման շրջանակում զննման մոտեցումը .......101

4.4. Թվային մոդելների օգտագործման վերաբերյալ

հիմնական նկատառումներ...................................................................106

4.5. Գործիքների բացահայտում. կարիքի և առկայության

որոշ օրինակներ.......................................................................................107

4.5.1. Գործիքներ գետերի համար ....................................................108

4.5.2. Գործիքներ լճերի և լճակների համար..................................114

4.5.3. Գործիքներ ստորերկրյա ջրերի համար...............................116

4.5.4. Անցումային ջրերի գործիքներ ...............................................119

4.6. Ամփոփ եզրակացություն ................................................................121

5. ՏԵՂԵԿԱՏՎՈՒԹՅԱՆ ԿԱՐԻՔԸ ԵՎ ՏՎՅԱԼՆԵՐԻ

ԱՂԲՅՈՒՐՆԵՐԸ ............................................................................................123

5.1. Ընդհանուր տեղեկատվություն ......................................................125

5.1.1. Ջրային մարմիններին առնչվող նկարագրական

տեղեկատվություն ..............................................................................125

8


5.1.2. Առանցքային շահագրգիռ կողմերը, որոնք կարող են

ընդգրկվել IMPRESS-ի վերլուծությունում......................................126

5.2. Տեղեկատվություն ճնշումների վերաբերյալ ...............................127

5.2.1. Աղտոտման կետային աղբյուրների վերաբերյալ

տեղեկատվություն ..............................................................................127

5.2.2. Աղտոտման ցրված աղբյուրների վերաբերյալ

տեղեկատվություն ..............................................................................131

5.2.3 Տեղեկատվություն ջրառի վերաբերյալ..................................133

5.2.4. Ջրային հոսքի կարգավորման վերաբերյալ

տեղեկատվություն ..............................................................................134

5.2.5. Մորֆոլոգիական ճնշումների վերաբերյալ

տեղեկատվություն ..............................................................................135

5.2.6. Հողօգտագործման ճնշումների վերաբերյալ

տեղեկատվություն ..............................................................................135

5.2.7. Այլ ճնշումների վերաբերյալ տեղեկատվություն................136

5.3. Ազդեցությունների վերաբերյալ տեղեկատվություն .................136

5.3.1. Ջրային մարմինների զգայունության/խոցելիության

վերաբերյալ տեղեկատվություն.......................................................136

5.3.2. Շրջակա միջավայրի տվյալներ..............................................138

6. ՋՇԴ-Ի ՃՆՇՈՒՄՆԵՐԻ ԵՎ ԱԶԴԵՑՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅԱՆՆ ԱՌՆՉՎՈՂ ԳՈՐԾՆԱԿԱՆ ՕՐԻՆԱԿՆԵՐ......140

7. ԵԶՐԱՓԱԿԻՉ ԴՐՈՒՅԹՆԵՐ...................................................................144

8. ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ ................................................................................146

ՀԱՎԵԼՎԱԾ I - ՀԱՄԸՆԴՀԱՆՈՒՐ ԻՐԱԿԱՆԱՑՄԱՆ

ՌԱԶՄԱՎԱՐՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԴՐԱ ԱՇԽԱՏԱՆՔԱՅԻՆ ԽՄԲԵՐԸ .......150

ՀԱՎԵԼՎԱԾ II - ՄԱՍՆԱԳԻՏԱԿԱՆ ՏԵՐՄԻՆՆԵՐԻ ԲԱՌԱՐԱՆ......151

ՀԱՎԵԼՎԱԾ III - IMPRESS ԱՇԽԱՏԱՆՔԱՅԻՆ ԽՄԲԻ

ՄԱՍՆԱԿԻՑՆԵՐԸ ԵՎ ԱՅԼ ԿԱՐԵՎՈՐ ԿՈՆՏԱԿՏՆԵՐ ......................153

ՀԱՎԵԼՎԱԾ IV - ԳՈՐԾԻՔՆԵՐԻ ՕՐԻՆԱԿՆԵՐ (4-ՐԴ ԳԼԽԻ

ՀԱՎԵԼՎԱԾ) ..................................................................................................157

ՀԱՎԵԼՎԱԾ V - ԿՈՆԿՐԵՏ ՕՐԻՆԱԿՆԵՐ ..............................................178

9

10


ԱԿՆԱՐԿ/ՀԱՄԱՌՈՏ ԱՄՓՈՓԱԳԻՐ

Սույն ուղեցուցային փաստաթղթի նպատակը

Սույն փաստաթուղթի նպատակն է ուղեցույց հանդիսանալ փորձագետների

և շահագրգիռ կողմերի համար ջրային քաղաքականության

բնագավառում Համայնքի գործողությունների շրջանակային

2000/60/EC դիրեկտիվի իրականացման բնագավառում (Ջրային շրջանակային

դիրեկտիվ): Այն կենտրոնանում է դիրեկտիվի 5-րդ հոդվածին

համապատասխան ջրային մարմինների բնութագրման շրջանակներում

ճնշումների և ազդեցությունների վերլուծության վրա` դիրեկտիվի

պահանջներին համապատասխան համապարփակ գետավազանային

կառավարման պլաններ մշակելու նպատակով:

Ու՞մ է հասցեագրված սույն ուղեցուցային փաստաթուղթը

Եթե դա Ձեր խնդիրն է, կարծում ենք` ուղեցույցը կօգնի իրականացնելու

Ձեր աշխատանքը հետևյալ ոլորտներում.

• Ճնշումների և ազդեցությունների ինքնուրույն վերլուծության իրականացում,

• Ճնշումների և ազդեցությունների վերլուծություն իրականացնող

փորձագետների կառավարում և ղեկավարում,

• Գնահատման գործընթացում որպես շահագրգիռ կողմ մասնակցություն,

• Ճնշումների և ազդեցությունների վերլուծության արդյունքների օգտագործում,

որի նպատակն է աջակցել որոշում կայացնողներին,

ինչպես նաև խթանել գետավազանային կառավարման պլանների

մշակմանը,

• Համաձայն դիրեկտիվի պահանջների` Եվրոպական համայնքին

ճնշումների և ազդեցությունների վերաբերյալ հաշվետվությունների

ներկայացում:

Ի՞նչ կարող եք գտնել սույն ուղեցուցային փաստաթղթում

Ջրային շրջանակային դիրեկտիվում նշված ճնշումների և ազդեցությունների

վերաբերյալ ընդհանուր ընկալում (գլուխ 2)

• Դիրեկտիվի իրականացման գործընթացի շրջանակներում ճնշումների

և ազդեցությունների վերլուծության դերը,

11

• Վերլուծության աջակցությունը ջրային մարմինների բնութագրմանը,

որը պետք է իրականացվի համաձայն դիրեկտիվի 5-րդ հոդվածի,

ինչպես նաև վերլուծության դերը մոնիտորինգի ծրագրերում,

գետավազանային կառավարման պլաններում և գործողությունների

ծրագրում,

• Վերլուծության առանցքային տերմինները (օրինակ` էական ազդեցություն,

դիրեկտիվի նպատակներին չհասնելու ռիսկ պարունակող

ջրային մարմիններ)

• Դիրեկտիվի նպատակները:

Ճնշումների և ազդեցությունների վերլուծության ընդհանուր մոտեցումը

(գլուխ 3)

• Վերլուծության իրականացման համար առաջարկվող համընդհանուր

մոտեցումը և հիմնական աշխատանքային քայլերը,

• Մակերևութային ջրերի ոլորտում առաջարկվող մեթոդները

հետևյալի համար.

o շարժիչ ուժերի, ճնշումների և էական ճնշումների բացահայտում,

o ջրային մարմինների զգայունության գնահատում ճնշումների

և ազդեցությունների աստիճանի նկատմամբ,

o նպատակներին չհասնելու ռիսկի գնահատում,

• Ստորերկրյա ջրերի ոլորտում առաջարկվող մեթոդները հետևյալի

համար.

o նախնական բնութագրման իրականացում,

o մանրամասն բնութագրման իրականացում ռիսկային

ստորերկրյա ջրային մարմինների և անդամ երկրների

սահմաններ հատող մարմինների համար:

Գործիքների խումբ (գլուխ 4)

• Հատուկ գործիքների առկայություն, ինչպիսին են` տվյալները, դասակարգման

համակարգերը և մոդելները, որոնք առկա են ճնշումների

և ազդեցությունների վերլուծությանն աջակցելու համար:

Տվյալների և տեղեկատվության աղբյուրները (գլուխ 5)

• Որտեղի՞ց կարելի է ձեռք բերել տեղեկատվություն և տվյալներ, ո-

րոնք անհրաժեշտ են երրորդ բաժնում նշված վերլուծությունն ի-

րականացնելու կամ չորրորդ բաժնում նշված գործիքների խմբին

աջակցելու համար:

12


Ընթացիկ փորձի օրինակներ (գլուխ 6)

• Վերլուծության առնվազն մեկ ասպեկտի բնագավառում հաջողված

փորձի օրինակները:

Սույն ուղեցուցային փաստաթղթի մեթոդոլոգիան պետք է

հարմարեցվի տարածաշրջանային և ազգային իրավիճակին

Սույն ուղեցուցային փաստաթուղթն առաջարկում է համընդհանուր

գործընթաց և դրան հարակից առանցքային քայլեր: Հաշվի առնելով

Եվրոպական միությունում իրավիճակների բազմազանությունը` վերլուծությունների

իրականացման ձևերը կարող են տարբերվել գետավազաններում:

Ուստի առաջարկվող մեթոդոլոգիան անհրաժեշտ կլինի

համարեցնել ազգային իրավիճակներին:

Ուշադրություն.

Ի՞նչ դուք չեք գտնի սույն ուղեցուցային փաստաթղթում

Սույն ուղեցուցային փաստաթուղթը կենտրոնանում է մակերևութային

և ստորերկրյա ջրերի վրա մարդկային գործունեության ազդեցությունների

վերլուծության վրա` համաձայն դիրեկտիվի 5-րդ հոդվածի և

II հավելվածի (1.4, 1.5 և 2) պահանջների: Փաստաթուղթը նաև օգնում

է գետավազանային կառավարման պլանների և գործողությունների

ծրագրի մշակմանը: Ուղեցույցը, մասնավորապես կենտրոնանում է

դիրեկտիվի 2004թ.-ի պահանջների վրա: Ուղեցույցը չի կենտրոնանում

հետևյալի վրա.

• Ինչպես սահմանել խիստ փոփոխված ջրային մարմինները (տե’ս

ՋՇԴ ՀԻՌ, ուղեցուցային փաստաթուղթ №4, Արհեստական և խիստ

փոփոխված ջրային մարմինների բացահայտում և սահմանում),

• Ինչպես նախագծել մոնիտորինգի ծրագրերը (տե’ս ՋՇԴ ՀԻՌ, ուղեցուցային

փաստաթուղթ №7, Մոնիտորինգ),

• Ինչպես մշակել դիրեկտիվի նպատակների հասնելուն ուղղված

որևէ գործողություն (տե’ս ՋՇԴ ՀԻՌ, ուղեցուցային փաստաթուղթ

№9, Գետավազանային պլանավորման լավագույն փորձը):

13

1. ԴԻՐԵԿՏԻՎԻ ԻՐԱԿԱՆԱՑՈՒՄԸ. ԻՐԱՎԻՃԱԿԻ

ՆԿԱՐԱԳԻՐԸ

Սույն բաժինը ներկայացնում է Ջրային շրջանակային դիրեկտիվի

(ՋՇԴ) իրականացման համընդհանուր կոնտեքստը և այն նախաձեռնությունները,

որոնք հանգեցրին սույն ուղեցուցային փաստաթղթի

ստեղծմանը:

1.1. Դեկտեմբեր, 2000թ. – ջրային քաղաքականության շրջադարձային

կետ

Երկարատև բանակցությունների գործընթաց

2000թ. դեկտեմբերի 22-ը Եվրոպայի ջրային քաղաքականությունների

պատմության մեջ կմնա որպես առանցքային օր: Այդ օրը Եվրոպական

համայնքի պաշտոնական տեղեկագրում տպագրվեց ՋՇԴ-ն (կամ Եվրոպական

խորհրդարանի և խորհրդի 2000թ. հոկտեմբերի 23-ի

2000/60/EC դիրեկտիվը, որով հիմք դրվեց ջրային քաղաքականության

ոլորտում Համայնքի գործողություններին) և, ըստ այդմ, մտավ ուժի մեջ:

ՋՇԴ-ն արդյունք է բազմաթիվ փորձագետների, շահագրգիռ կողմերի և

քաղաքականություն մշակողների միջև քննարկումների և բանակցությունների

ավելի քան հնգամյա գործընթացի: Այդ գործընթացի

արդյունքում եղավ ընդհանուր համաձայնություն ջրային ոլորտի ժամանակակից

կառավարման առանցքային սկզբունքների շուրջ, որոնք

ներկայումս հիմք են հանդիսանում ՋՇԴ-ի համար:

1.2. Ջրային շրջանակային դիրեկտիվ. ԵՄ ջրային

քաղաքականության նոր մարտահրավերները

Դիրեկտիվի նպատակը

ՋՇԴ-ն հիմք է ստեղծում բոլոր ջրային ռեսուրսների (ներառյալ մակերևութային

ջրերը, անցումային ջրերը, առափնյա տարածքները և

ստորերկրյա ջրերը) պահպանության համար, որոնք, համաձայն 1-ին

հոդվածի, հետևյալն են.

• Ջրային ռեսուրսների վիճակի հետագա վատթարացման կանխում,

պահպանություն և վիճակի բարելավում,

• Ջրային ռեսուրսների երկարաժամկետ պահպանության վրա

հիմնված կայուն ջրօգտագործման խթանում,

14


• Ջրահեռացումների, արտանետումների և առաջնահերթ նյութերի

հասցրած վնասների շարունակական կրճատում, ինչպես նաև ա-

ռաջնահերթ վտանգավոր նյութերի ջրահեռացումների, արտանետումների

և պատճառած վնասների դադարեցմանն ուղղված հատուկ

միջոցոռումների միջոցով ջրային շրջակա միջավայրի պահպանության

հզորացում և բարելավում,

• Ստորերկրյա ջրերի աղտոտման շարունակական կրճատման ա-

պահովում և դրանց հետագա աղտոտման կանխարգելում և

• Հեղեղումների և երաշտների ազդեցությունների մեղմացման

խթանում:

Առանցքային նպատակը

Ընդհանուր առմամբ, դիրեկտիվը բոլոր ջրային ռեսուրսների համար

նպատակ ունի հասնել ջրի լավ վիճակի մինչև 2015թ.:

Անդամ երկրների կողմից իրականացվելիք առանցքային միջոցառումները

• Իրենց երկրների տարածքում ընդգրկված առանձին գետավազանների

բացահայտում և դրանց գետավազանային տարածքների

(ԳՏ) սահմանում, ինչպես նաև լիազոր մարմինների հստակեցում

մինչև 2003թ. (հոդված 3, հոդված 24),

• Գետավազանային տարածքների բնութագրում ճնշումների, ազդեցությունների

և ջրօգտագործման տնտեսական վերլուծության ա-

ռումներով` ներառյալ գետավազանային տարածքներում առկա

պահպանվող տարածքների գույքագրումը, մինչև 2004թ. (հոդված

5, հոդված 6,հավելված II, հավելված III),

• Եվրոպական հանձնաժողովի հետ համատեղ էկոլոգիական վիճակի

դասակարգման համակարգերի ճշտում մինչև 2006թ. (հոդված

2 (22), հավելված V),

• Գործառնական մոնիտորինգի ցանցերի մշակում մինչև 2006թ.

(հոդված 8),

• Հիմնվելով վստահելի մոնիտորինգի և գետավազանի բնութագրման

վերլուծության վրա` մինչև 2009թ. գործողությունների

ծրագրի մշակում` ծախսերի առումով օպտիմալ կերպով ՋՇԴ-ի

բնապահպանական նպատակներին հասնելու նպատակով (հոդված

11,հավելված III),

• Յուրաքանչյուր ԳՏ-ի համար գետավազանային կառավարման

15

պլանների (ԳԿՊ) մշակում և տպագրում ներառյալ խիստ փոփոխված

ջրային մարմինների սահմանումը, մինչև 2009թ. (հոդված 13,

հոդված 4.3),

• Ջրի այնպիսի արժեքի սահմանման քաղաքականության իրականացում,

որը կապահովի ջրային ռեսուրսների կայունությունը,

մինչև 2010թ. (հոդված 9),

• Գործողությունների ծրագրի գործառնականության ապահովում

մինչև 2012թ. (հոդված 11),

• Գործողությունների ծրագրի իրականացում և բնապահպանական

նպատակների նվաճում մինչև 2015թ. (հոդված 4):

Հնարավոր է, որ մինչև 2015թ. անդամ երկրները ոչ միշտ ի վիճակի լինեն

հասնելու ջրերի լավ վիճակի ԳՏ-ի բոլոր ջրային մարմինների համար`

հաշվի առնելով տեխնիկական պատճառները, անհամաչափ

ծախսերը և բնական պայմանները: Նման պայմաններում, որոնք

պետք է հստակորեն բացատրվեն համապատասխան ԳԿՊ-ներում,

ՋՇԴ-ն հնարավորություն է տալիս անդամ երկրներին ներգրավվելու

գործողությունների պլանավորման և իրականացման երկու հետագա

վեցամյա ցիկլերում (օրինակ` մինչև 2021թ. և 2027թ.): Եթե նպատակներին

չհասնելը կապված է բնական պայմանների հետ, ժամանակաշրջանը

կարող է երկարացվել մինչև 2027թ.:

Կառավարման գործընթացի փոփոխություն – տեղեկատվություն,

խորհրդատվություն և մասնակցություն

Դիրեկտիվի 14-րդ հոդվածը շեշտում է, որ անդամ երկրները պետք է

քաջալերեն բոլոր շահագրգիռ կողմերին` ներգրավելու դիրեկտիվի ի-

րականացման և գետավազանային կառավարման պլանների մշակման

գործում: Ավելին` անդամ երկրները պարտավոր են իրենց ծրագրերը

տեղեկացնել հասարակությանը և խորհրդակցել հասարակության

հետ` ներառյալ ջրօգտագործողները, հետևյալ հարցերի վերաբերյալ.

• Գետավազանային կառավարման պլանների ժամանակացույցի և

աշխատանքային պլանի մշակում, ինչպես նաև խորհրդակցությունների

դերի հստակեցում մինչև 2006թ.,

• Գետավազանում ջրային ռեսուրսների կառավարմանն առնչվող

հիմնական հարցերի վերլուծություն մինչև 2007թ.,

• Գետավազանային կառավարման պլանի նախագիծ մինչև 2008թ.:

16


Ինտեգրացում. Ջրային շրջանակային դիրեկտիվը հիմնավորող առանցքային

գաղափար

Ջրային շրջանակային դիրեկտիվի առանցքային գաղափարն է ինտեգրացումը,

որը գետավազանային տարածքում ջրային ռեսուրսների պահպանությունը

կառավարելու կարևորագույն գաղափարներից է.

• Բնապահպանական նպատակների ինտեգրացում – որակական, էկոլոգիական

և քանակական նպատակների համատեղումը խիստ արժեքավոր

ջրային էկոհամակարգերը պահպանելու և այլ ջրերի ընդհանուր լավ վիճակն

ապահովելու նպատակով,

• Բոլոր ջրային ռեսուրսների ինտեգրացում – գետավազանային մակարդակով

քաղցրահամ մակերևութային և ստորերկրյա ջրային մարմինների,

գերխոնավ տարածքների, առափնյա ջրային ռեսուրսների համակցում,

• Բոլոր ջրօգտագործումների, գործառույթների և արժեքների ինտեգրացում

համընդհանուր քաղաքականության շրջանակում, օրինակ` շրջակա

միջավայրի, առողջապահության և մարդկային սպառման, տնտեսական

ճյուղերի, տրանսպորտի, ռեկրեացիայի, սոցիալական բարեկեցության

համար ջրի դերի հետազոտում,

• Գիտության ճյուղերի, վերլուծությունների և փորձագիտական կարողությունների

ինտեգրացում – ջրային ռեսուրսների վրա ներկա ճնշումները և

ազդեցությունները գնահատելու և դիրեկտիվի բնապահպանական նպատակներին

շահավետ կերպով հասնելու միջոցառումները բացահայտելու

նպատակով հիդրոլոգիայի, հիդրավլիկայի, էկոլոգիայի, քիմիայի, հողագիտության,

տեխնոլոգիական ինժեներիայի և տնտեսագիտության համակցում,

• Ջրային օրենսդրության համընդհանուր և համակողմանի ինտեգրացում

– Որոշ հին օրենսդրության (օրինակ` Ձկնային ջրերի դիրեկտիվ) պահանջները

վերաձևակերպվել են Ջրային շրջանակային դիրեկտիվում`

ժամանակակից էկոլոգիական մտածելակերպին համահունչ լինելու

նպատակով: Անցումային ժամանակաշրջանից հետո այս հին դիրեկտիվները

չեղյալ կհամարվեն: Օրենսդրական այլ ակտեր (օրինակ` Նիտրատների

դիրեկտիվը և Քաղաքային կեղտաջրերի մաքրման դիրեկտիվը)

պետք է հաշվի առնվեն գետավազանային կառավարման պլաններում,

որտեղ դրանք հիմք կհանդիսանան գործողությունների ծրագրի համար,

• Կառավարման և էկոլոգիական այն բոլոր կարևոր ասպեկտների ինտեգրացում,

որոնք առնչվում են գետավազանային կայուն պլանավորմանը`

ներառյալ նրանք, որոնք Ջրային շրջանակային դիրեկտիվի տիրույթից

դուրս են, ինչպես օրինակ` հեղեղապաշտպան միջոցառումները և հեղեղումների

կանխումը,

• Գործողությունների լայն շրջանակի (ներառյալ գնագոյացման և տնտեսական

և ֆինանսական գործիքները) ինտեգրացում համընդհանուր կա-

17

ռավարման մոտեցման շրջանակում` նպատակ ունենալով հասնել դիրեկտիվի

նպատակներին: Գործողությունների ծրագրերը սահմանվում են

յուրաքանչյուր գետավազանային տարածքի համար մշակվող գետավազանային

կառավարման պլաններում,

• Բոլոր շահագրգիռ կողմերի և քաղաքացիական հասարակության ինտեգրացում

որոշումների կայացման շրջանակում թափանցիկությունը և հասարակության

տեղեկացվածությունը ապահովելու, ինչպես նաև գետավազանային

կառավարման պլանների մշակմանը շահագրգիռ կողմերին

ներառելու միջոցով,

• Ջրային ռեսուրսների և ջրերի վիճակի վրա ազդող որոշումների կայացման

տարբեր մակարդակների ինտեգրացում` լինի դա տեղական, շրջանային

կամ ազգային` նպատակ ունենալով արդյունավետորեն կառավարել

բոլոր ջրային ռեսուրսները,

• Տարբեր անդամ երկրների (Եվրոպական միության ներկա և/կամ ապագա

անդամները) ջրային ռեսուրսների կառավարման ինտեգրացում այն գետավազանների

համար, որոնք պատկանում են մի քանի երկրների:

1.3. Ի՞նչ է արվում իրականացմանն աջակցելու համար

ՋՇԴ-ի իրականացմանն աջակցող միջոցառումներ իրականացվում

են և’ անդամ երկրներում, և’ Եվրոպական միության անդամության

թեկնածու երկրներում: Այդ միջոցառումներից են` խորհրդակցություններ

հասարակության հետ, ազգային ուղեցույցների մշակում,

դիրեկտիվի որոշ տարրեր կամ համընդհանուր պլանավորման գործընթացը

փորձարկելու նպատակով պիլոտային միջոցառումներ, ինստիտուցիոնալ

դաշտի վերաբերյալ քննարկումներ, ՋՇԴ-ի վերաբերյալ

հետազոտական ծրագրի նախաձեռնում:

2001թ. մայիսին Շվեդիան, անդամ երկրները, Նորվեգիան և Եվրոպական

հանձնաժողովը հիմնեցին Համընդհանուր իրականացման ռազմավարություն

(ՀԻՌ):

Այս ռազմավարության հիմնական նպատակն է աջակցել ՋՇԴ-ի իրականացմանը

այս դիրեկտիվի առանցքային տարրերի վերաբերյալ համակողմանի

և համընդհանուր ընկալում և ուղեցույց մշակելու միջոցով:

Առանցքային սկզբունքներն են` տեղեկատվության և փորձի փոխանակում,

համընդհանուր մեթոդոլոգիաների և մոտեցումների մշակում,

թեկնածու երկրներից փորձագետների ներառում և ջրային ոլորտի

շահագրգիռ կողմերի ներգրավում:

Սույն Համընդհանուր իրականացման ռազմավարության պահանջով

18


ստեղծվել են մի շարք աշխատանքային խմբեր, և իրականացվել մի

շարք համատեղ միջոցառումներ չպարտավորեցնող ուղեցույցի մշակման

և փորձարկման համար (տե’ս հավելված I): Ռազմավարական

համակարգման խումբը վերահսկում է այս աշխատանքային խմբերը

և ուղղակիորեն հաշվետու է Եվրոպական միության և հանձնաժողովի

ջրային ոլորտի ղեկավարներին, որոնք ՀԻՌ-ի համընդհանուր որոշումների

կայացման մարմիններն են:

IMPRESS աշխատանքային խումբը

Սույն ռազմավարության մշակման արդյունքում ստեղծվել է աշխատանքային

խումբ դիրեկտիվի 5-րդ հոդվածին համապատասխան

ջրային մարմինների բնութագրման շրջանակներում ճնշումների բացահայտման

և ազդեցությունների գնահատման նպատակով: Աշխատանքային

խումբը կոչվել է IMPRESS և սկսել է գործել 2001թ. հոկտեմբերից:

Այս աշխատանքային խմբի հիմնական (կարճաժամկետ) նպատակն

է եղել մշակել չպարտադրող գործնական ուղեցուցային փաստաթուղթ

ՋՇԴ-ի վերոնշյալ թեմաների վերաբերյալ: Գերմանիան և

Միացյալ Թագավարությունը միասին պատասխանատվություն են

ստանձնել ծրագրի կառավարման և խմբի աշխատանքների քարտուղարության

կազմակերպման համար, որը ներառել է կառավարական

և ոչ կառավարական կազմակերպությունների փորձագետներ:

Ուղեցուցային փաստաթղթի մշակման փուլում ավելի ընդգրկուն մեկնաբանություններ

և առաջարկություններ ստանալու, ինչպես նաև ուղեցուցային

փաստաթղթի նախնական տարբերակները գնահատելու

նպատակով IMPRESS խումբը կազմակերպել է մի շարք քննարկումներ,

հանդիպումներ և սեմինարներ:

Ուղեցուցային փաստաթղթի մշակումը. ինտերակտիվ գործընթաց

Շատ կարճ ժամանակահատվածում սույն ուղեցուցային փաստաթղթի

մշակմանը տարբեր կերպ մասնակցել են բազմաթիվ փորձագետներ և

շահագրգիռ կողմեր: Նրանց մասնակցությամբ կայացել են հետևյալ

միջոցառումները.

առյալ այն խմբերը, որոնք առնչվել են տնտեսական վերլուծության,

խիստ փոփոխված ջրային մարմինների սահմանման, հղումային

պայմանների և մոնիտորինգի հարցերին:

Դուք կարող եք կապվել IMPRESS-ի աշխատանքներում ներգրավված

փորձագետների հետ

IMPRESS-ի անդամների ցանկը և բոլոր կոնտակտային տվյալները

ներկայացվում են սույն ուղեցույցի հավելված III-ում: Եթե կարիք

ունեք աջակցության Ձեր իսկ կողմից իրականացվող միջոցառումների

հարցում, կարող եք կապվել IMPRESS-ի` Ձեր երկրի անդամի հետ:

• IMPRESS-ի անդամ ավելի քան 40 փորձագետների և շահագրգիռ

կողմերի կանոնավոր հանդիպումներ,

• Համընդհանուր իրականացման ռազմավարության այլ աշխատանքային

խմբերի փորձագետների հետ կանոնավոր շփումներ` ներ-

19

20


2. ՋՐԱՅԻՆ ՇՐՋԱՆԱԿԱՅԻՆ ԴԻՐԵԿՏԻՎՈՒՄ ՆՇՎԱԾ

ՃՆՇՈՒՄՆԵՐԻ ԵՎ ԱԶԴԵՑՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ՎԵՐԱԲԵՐՅԱԼ ԸՆԴՀԱՆՈՒՐ ԸՆԿԱԼՈՒՄ

2.1. ՋՇԴ-ի պահանջների վերհիշում

2.1.1. Ճնշումների և ազդեցությունների վերլուծությանը ներկայացվող

պահանջները

Նախորդ գլխում հստակորեն նշվեց ՋՇԴ-ի նպատակը, ինչպես նաև

նպատակներին հասնելու համար ինտեգրացման կարևորությունը:

Ճնշումների և ազդեցությունների անհրաժեշտությունը նշվում է ՋՇԴի

5-րդ հոդվածում, որը յուրաքանչյուր գետավազանային տարածքի

համար պահանջում է հետևյալը.

• Դրա բնութագրման վերլուծություն,

• Մակերևութային և ստորերկրյա ջրերի վիճակի վրա մարդկային

գործունեության ազդեցության վերլուծություն և

• Ջրօգտագործման տնտեսական վերլուծություն:

Սույն ուղեցույցն անդրադառնում է վերոնշյալ պահանջներից երկրորդին,

սակայն պետք է ամբողջովին փոխկապակցվի տնտեսական վերլուծությանը,

որի համար մշակվել է հատուկ ուղեցույց տնտեսական

վերլուծության աշխատանքային խմբի կողմից (WATECO) (տե’ս ՋՇԴ

ՀԻՌ, ուղեցուցային փաստաթուղթ №1): ՋՇԴ-ն պահանջում է, որ 5-րդ

հոդվածով նախատեսված միջոցառումներն ավարտվեն մինչև 2004թ.:

Դրանք այնուհետև կվերանայվեն 2013թ. և դրան հաջորդող յուրաքանչյուր

6 տարին մեկ (2019թ., 2025թ.,…): Հաշվի առնելով ՋՇԴ-ի

համընդհանուր նպատակը` 2004թ. իրականացված վերլուծությունը

պետք է հաշվի առնի ջրային մարմինների և’ ներկա վիճակը, և’ կանխատեսումները

մինչև 2015թ.: Ուստի ՋՇԴ-ն նախաձեռնում է գնահատման

և բարելավման շարունակական գործընթաց:

Ազդեցությունների վերլուծության նկարագիրը ներառված է ՋՇԴ-ի

հավելված II-ի 1-ին բաժնում (մակերևութային ջրերի համար) և հավելված

II-ի 2-րդ բաժնում (ստորերկրյա ջրերի համար) (նկար 2.1):

Մակերևութային ջրեր

Վերլուծության գործընթացը նկարագրվում է հինգ մասով, որոնք համապատասխանում

են ՋՇԴ-ի հավելված II-ի 1-ին բաժնի ենթաբաժին-

21

ներին և ներառում են հետևյալը.

1. Մակերևութային ջրային մարմինների տիպերի բնութագրում,

2. էկոշրջաններ և մակերևութային ջրային մարմինների տիպեր,

3. Մակերևութային ջրային մարմինների տիպերի համար տիպային

հղումային պայմանների մշակում,

4. Ճնշումների բացահայտում և

5. Ազդեցությունների գնահատում:

Սույն ուղեցուցային փաստաթուղթը առչնվում է վերոնշյալ գործընթացի

վերջին երկու քայլերին, սակայն, անկասկած, սերտորեն կապված

է բնութագրման և հղումային պայմանների սահմանման հետ: Կա

ՀԻՌ-ի երկու առանձին աշխատանքային խումբ, որոնք մշակում են

երկրի ներսում (ծովափից հեռու) գտնվող մակերևութային ջրերի ուղեցույց

(REFCOND) և անցումային և առափնյա ջրերի տիպաբանության

և դասակարգման համակարգերի ուղեցույց (COAST) (տե’ս համապատասխանաբար

ՋՇԴ ՀԻՌ, ուղեցուցային փաստաթղթեր №10 և №5):

ՋՇԴ-ն պահանջում է, որ հավաքագրվի և պահպանվի էական մարդածին

ճնշումների տիպի և ծավալի վերաբերյալ տեղեկատվություն, ինչպես

նաև նշում է ճնշումների դասակարգումը հետևյալ լայն դասերով.

• Աղտոտման կետային աղբյուրներ,

• Աղտոտման ցրված աղբյուրներ,

• Ջրառի կամ կարգավորման միջոցով հոսքի ռեժիմի փոփոխության

ազդեցություններ,

• Մորֆոլոգիական ձևափոխումներ:

Որևէ այլ ճնշում, որը, օրինակ, չի ընկնում վերոնշյալ դասերից որևէ

մեկի մեջ, նույնպես պետք է բացահայտվի: Ի լրումն դրա` պահանջ

կա հողօգտագործման ձևերը հաշվի առնելու (օրինակ` քաղաքային,

արդյունաբերական, գյուղատնտեսական, անտառային և այլն), քանի

որ դրանք կարող են օգտակար լինել` նշելու առանձին ճնշումների

տարածքները:

Ազդեցությունը գնահատելիս պետք է օգտագործել և’ ճնշումների վերլուծությունից

ստացված տեղեկատվությունը, և’ ցանկացած այլ տեղեկատվություն,

օրինակ` շրջակա միջավայրի մոնիտորինգի տվյալները`

բացահայտելու մակերևութային ջրային մարմինների` բնապահպանական

որակի նպատակներին չհասնելու հավանականությունը:

Սահմանված նպատակներին չհասնելու ռիսկ պարունակող մարմին-

22


ների համար անհրաժեշտ կլինի իրականացնել լրացուցիչ մոնիտորինգ

և գործողությունների ծրագիր:

Ստորերկրյա ջրեր

ՋՇԴ-ի հավելված II-ի 2-րդ բաժնում նշված է այլ գործընթաց, որը, սակայն,

նորից բաժանվում է հետևյալ հինգ մասերի (նկար 2.1).

1. Նախնական բնութագրում, որը ներառում է ճնշումների և

նպատակներին չհասնելու առումով առկա ռիսկերի բացահայտում,

2. Մանրամասն բնութագրում ռիսկային համարվող ստորերկրյա

ջրային մարմինների համար,

3. Ստորերկրյա ջրերի վրա մարդկային ազդեցության վերլուծություն

անցումային և ռիսկային ստորերկրյա ջրային մարմինների

համար,

4. Ստորերկրյա ջրերի մակարդակի փոփոխության ազդեցության

վերլուծություն այն ստորերկրյա ջրային մարմինների համար,

որոնց համար սահմանվել են ավելի մեղմ նպատակներ`

համաձայն 4-րդ և 5-րդ հոդվածների, և

5. Ստորերկրյա ջրերի որակի վրա աղտոտման ազդեցության

վերլուծություն այն ստորերկրյա ջրային մարմինների համար,

որոնց նկատմամբ սահմանվել են ավելի մեղմ նպատակներ:

Սույն ուղեցույցը անդրադառնում է այդ գործընթացի բոլոր մասերին:

ՋՇԴ-ի հավելված II-ի 2.1 ենթաբաժնում բացահայտված ճնշումները

համապատասխանում են մակերևութային ջրերի համար բացահայտված

առաջին երեք դասերին, որոնք են.

• Աղտոտման կետային աղբյուրներ,

• Աղտոտման ցրված աղբյուրներ և

• Ջրառով կամ ջրի վերականգնմամբ պայմանավորված` ջրի մակարդակի

և հոսքի փոփոխություններ:

Նկար 2.1 - ՋՇԴ-ն նշում է մակերևութային և ստորերկրյա ջրերի վրա

ազդեցությունների վերլուծության առանձին և տարբեր պահանջներ

2.1.2. Կապը այլ փոխկապակցված պահանջների և ժամանակի հետ

Ճնշումների և ազդեցությունների վերլուծությունը պլանավորման

գործընթացի միայն մեկ տարրն է, իսկ մյուս տարրերը նպաստում են

դրա վերլուծությանը կամ կախված են դրա արդյունքից (նկար 2.2):

Նկար 2.2 - Պլանավորման գործընթացի տարրերը

Այս ավելի լայն գործընթացի հիմնարար տարրերից մեկն է բնապահպանական

նպատակների սահմանումը (հոդված 4), քանի որ ճնշում-

23

24


ների և ազդեցությունների վերլուծությունը պետք է բացահայտի այն

ջրային մարմինները, որոնք չեն բավարարում կամ ունեն վտանգ չբավարարելու

սահմանված նպատակներին հասնելու պահանջները:

Նպատակները կախված են ինչպես մինչև 2015թ. լավ վիճակի հասնելու

համընդհանուր նպատակից, այնպես էլ հավանական լրացուցիչ

նպատակներից, որոնք առնչվում են պահպանվող տարածքների համար

այլ օրենսդրությամբ սահմանված նպատակներին: Նպատակները

նաև կարող են կախված լինել ջրային մարմնի ընթացիկ վիճակից,

քանի որ անդամ երկրները, ընդհանուր առմամբ, պարտավոր են կանխել

վիճակի որևէ վատթարացում: Նպատակները լրացուցիչ քննարկվում

են բաժին 2.3-ում:

Երկարաժամկետ կտրվածքով, նպատակներին հասնելը կգնահատվի

ջրային մարմինների քիմիական և էկոլոգիական վիճակի մոնիտորինգի

միջոցով: 2004թ.-ին պահանջվող նախնական վերլուծության ամենակարևոր

նպատակն է հասկանալ յուրաքանչյուր գետավազանի

ջրային ռեսուրսների կառավարման էական հիմնախնդիրները և

դրանց ազդեցությունը յուրաքանչյուր առանձին ջրային մարմնի վրա:

Սա կարելի է համարել զննման փուլ, որը նախորդում է հետագայում

իրականացվելիք մանրամասն նկարագրմանը և վերլուծությանը:

Զննումը պետք է բացահայտի այն հիմնախնդիրները, որոնք պետք է

ներառվեն գետավազանային կառավարման պլաններում (ԳԿՊ): Այն

նաև կարող է բացահայտել մի շարք բացթողումներ տվյալների կամ

գիտելիքների առումով այնպես, որ դրանք լրացվեն ԳԿՊ-ների և մոնիտորինգի

ծրագրի միջոցով:

Նպատակների սահմանմանն առնչվող փաստ է ջրային մարմինների

սահմանումը որպես արհեստական կամ խիստ փոփոխված (հոդված

4): Նման սահմանման համար ուղեցույց առկա է` ՋՇԴ ՀԻՌ-ի ուղեցուցային

փաստաթուղթ №4-ը: Այդուհանդերձ, քանի որ խիստ փոփոխված

ջրային մարմինների (ԽՓՋՄ) սահմանումը չի ավարտվի

մինչև 2009թ., ապա պետք է հաշվի առնել ԽՓՋՄ-ի ուղեցույցի

սկզբունքները ճնշումների և ազդեցությունների նախնական վերլուծությունն

իրականացնելիս: Անշուշտ, երկու գործընթացները պետք է

դիտարկել որպես սերտորեն փոխկապակցված զուգահեռ գործընթացներ,

այլ ոչ թե անկախ միջոցառումներ:

ՋՇԴ-ն մակերևութային և ստորերկրյա ջրերի համար սահմանում է մի

շարք նպատակներ և ճնշումների և ազդեցությունների վերլուծությու-

25

նը պետք է գնահատի դրանցից յուրաքանչյուրին չհասնելու ռիսկը:

Նպատակները ներառում են նոր էկոլոգիական նպատակներ, որոնց

հասնելը կախված է բազմաթիվ տիպի ճնշումներից, ինչպես` կետային

աղբյուրների արտանետումները, ցրված աղբյուրներից արտանետումները,

ջրառը, ջրային հոսքի կարգավորումը, մորֆոլոգիական

ձևափոխությունները և ստորերկրյա ջրերի արհեստական վերականգնումը:

Այս և ցանկացած այլ ճնշում, որը կարող է ազդել ջրային էկոհամակարգերի

վիճակի վրա, պետք է հաշվի առնվի վերլուծության մեջ:

ՋՇԴ-ն պահանջում է հասնել իր հիմնական նպատակներին` մակերևութային

ջրերի և ստորերկրյա ջրերի լավ վիճակ ամենաուշը

մինչև 2015թ.-ի վերջ` բացառությամբ այն դեպքերի, երբ կիրառելի են

հոդվածներ 4.3–4.7-ը: Հետևաբար ճնշումների և ազդեցությունների

վերլուծությունը պետք է հաշվի առնի, թե ինչպես կարող են դեպքերը

զարգանալ մինչև 2015թ., և արդյոք ջրային մարմինները ռիսկային կլինեն

լավ վիճակի չհասնելու առումով, եթե գործողությունների համապատասխան

ծրագիր չմշակվի և չիրագործվի: Այս առումով պետք է

հաշվի առնել գործող օրենսդրության ազդեցությունները և կանխատեսումները,

թե ինչպես են ջրօգտագործման վրա ազդող տնտեսական

գործոնները զարգանալու ժամանակի ընթացքում, և ինչպես կարող են

այդ փոփոխություններն ազդել ջրային միջավայրի ճնշումների վրա

(տե’ս ՋՇԴ ՀԻՌ, ուղեցուցային փաստաթուղթ №3): Նման կանխատեսումները

պետք է իրականացվեն ջրօգտագործման տնտեսական վերլուծություններով`

համաձայն 5-րդ հոդվածի: Ճնշումների և ազդեցությունների

վերլուծությունը պետք է նաև բացահայտի, թե ՋՇԴ-ի

նպատակների իրականացմանը սպառնացող ռիսկերից որոնց է

ակնկալվում անդրադառնալ Համայնքի այլ օրենսդրությամբ նկարագրված

միջոցառումներում: Այս տեղեկատվությունը հնարավորություն

կտա գնահատելու տնտեսական վերլուծությունը և ճիշտ ուղի

ցույց կտա միջոցառումների ամենաօպտիմալ համակցության վերաբերյալ,

որոնք կարող են օգտագործվել` անդրադառնալու ՋՇԴ-ի

նպատակների իրականացմանը սպառնացող այլ ռիսկերին:

Աղտոտիչների մուտքը ստորերկրյա ջրեր կանխելու կամ սահմանափակելու

ՋՇԴ-ի նպատակը [հոդված 4.1(b)(i)] չի հստակեցնում, թե որ

աղտոտիչների մուտքը պետք է կանխվի, և մյուսներն ինչ կարգի սահմանափակում

պետք է ունենան: Ուստի քանի դեռ հստակեցում

տրված չէ, պարզ չի լինի, թե ինչպես պետք է գնահատել այս նպատա-

26


կին չհասնելու ռիսկը: Նման հստակեցում կարող է տրվել դուստր դիրեկտիվում,

որը պետք է մշակվի` համաձայն դիրեկտիվի 17-րդ հոդվածի:

Ակնկալվում է, որ այս դուստր դիրեկտիվը նաև չափանիշներ

մշակի էական և կայուն աճման միտումների վերաբերյալ [հոդված

4.1(b)(iii)]: Մինչ այս չափանիշների մշակումը անդամ երկրները կարիք

կունենան իրենց սեփական չափանիշներով որոշելու, թե որն է

համարվում էական և կայուն աճի միտում:

Ճնշումների և ազդեցությունների վերլուծությունն անհրաժեշտ է մոնիտորինգի

ծրագրերի նախագծման ժամանակ, որը պետք է իրականացվի

մինչև 2006թ. (հոդված 8): Այն նաև կօգնի մինչև 2009թ. մշակվելիք

գործողությունների ծրագրին, որոնք պետք է գործողության մեջ լինեն

մինչև 2012թ. (հոդված 11): Հոդված 14-ը խրախուսում է ՋՇԴ-ի ի-

րականցաման գործընթացում բոլոր շահագրգիռ կողմերի ակտիվ

ներգրավումը և անդամ երկրներից պահանջում է ծրագրերի մասին

տեղեկացնել հասարակությանը և խորհրդակցել հասարակության

հետ: Ուստի ջրային գործակալությունները և լիազոր մարմինները

պետք է այս վերլուծությունը դարձնեն հնարավորինս թափանցիկ:

Սույն հոդվածը գետավազանային կառավարման պլանների (որի էական

մասն է կազմում ճնշումների և ազդեցությունների վերլուծությունը)

մշակման գործընթացում հանրության հետ խորհրդակցելու ա-

ռանձնահատուկ պահանջ է դնում:

Տեղեկատվության տրամադրումը, խորհրդակցությունները և հասարակության

մասնակցությունը դիրեկտիվի պահանջներից են և նույնպես

դիրեկտիվի իրականացումն առավել արդյունավետ կդարձնեն:

Հասարակության մասնակցության մասին ուղեցուցային փաստաթուղթը

հավելյալ տեղեկատվություն է տրամադրում մասնակցության

այս ձևերի վերաբերյալ (ՋՇԴ ՀԻՌ, ուղեցուցային փաստաթուղթ №8):

Շահագրգիռ կողմերի մասնակցությունը կարևոր է, քանի որ այն կարող

է իրականացնել միանգամից մի քանի գործառույթ, ինչպես.

• Գործընթացի մշակումը բոլորի կողմից կավելացնի դրա արդյունքների

լեգիտիմիությունը և այդպիսով կխթանի դրա արդյունավետ և

ազդեցիկ շարունակությանը,

• Շահագրգիռ կողմերը կարող են տեղեկատվության կարևոր աղբյուր

լինել և ունեն գիտելիքներ ճնշումների և ազդեցությունների

վերլուծության շրջանակներում ուղղակի օգտագործման համար

27

(տե’ս 5-րդ գլխի աղյուսակը),

• Հանրային կարծիքի ուսումնասիրությունը կարող է օգտակար լինել`

հասկանալու, թե ինչպես են բնակիչները գնահատում շրջակա

միջավայրի և ջրի որակի բարելավումները, և որքանով են նրանք

պատրաստ վճարելու շրջակա միջավայրի բարելավումների համար,

• Հասարակության ներգրավման և մասնակցության շնորհիվ գործընկերի

ցանցի ստեղծումը կարող է օգտակար լինել գետավազանային

կառավարման պլանի` որպես սեփականը ընկալման առումով

և կարող է ավելացնել դիրեկտիվի նպատակներին ուղղված

գործողությունների արդյունավետությունը:

Դիրեկտիվը միայն նշում է խորհրդակցությունների հիմնական ժամկետները,

սակայն իրավացիորեն չի հստակեցնում մասնակցային

գործընթացի ժամկետները, քանի որ այն կախված կլինի տեղական

հաստատություններից և հղումային սոցիալական պայմաններից: Այդուհանդերձ,

առաջարկվում է մասնակցային գործընթացը սկսել հնարավորինս

վաղ (օրինակ` գետավազանի բնութագրման համար`

մինչև 2004թ.)` արդյունավետությունը բարձրացնելու նպատակով:

Տե’ս նաև սույն փաստաթղթի 5-րդ գլուխը, որը ցույց է տալիս, թե ով

պետք է ներգրավվի IMPRESS-ի վերլուծության իրականացման և օգտագործման

գործում:

15-րդ հոդվածը անդամ երկրներից պահանջում է ներկայացնել վերլուծության

ամփոփ հաշվետվություններ վերլուծության ավարտից հետո

երեք ամսվա ընթացքում (այսինքն` առաջին վերլուծության արդյունքների

ամփոփ հաշվետվությունը պետք է ներկայացվի ամենաուշը

2005թ. մարտին): Այնուհետև այդ վերլուծությունների հաշվետվությունները

պետք է ներառվեն ԳԿՊ-ներում, որոնք պետք է հրատարակվեն

առաջինը 2009թ.-ին և դրանից հետո ամեն վեց տարին մեկ (2015թ.,

2021թ.,…): Ուստի սկսած 2009թ.-ից` պետք է հիմնվի վեցամյա ցիկլի

ժամանակացույց, որում ճնշումների և ազդեցությունների վերլուծությունները

պետք է իրականացվեն ԳԿՊ-ների ամեն հրատարակումից

երկու տարի առաջ:

6-րդ հոդվածը պահանջում է, որ մինչև 2004թ. իրականացվի պահպանվող

տարածքների գույքագրում, սակայն նման տեղեկատվությունն

անհրաժեշտ է ավելի վաղ` ճնշումների և ազդեցությունների վերլուծությանը

խթանելու նպատակով: Ժամանակացույցը և համապա-

28


տասխան հղումները ամփոփ ձևով ներկայացվում են աղյուսակ 2.1-ում:

Աղյուսակ 2.1 – Գործողությունները և վերջնաժամկետները, մինչ որոնք

դրանք պետք է ավարտվեն (անհրաժեշտ է նկատել, որ գործնականում մի

շարք գործողություններ պետք է ավարտվեն ֆիքսված ժամանակահատվածում`մյուս

գործողությունների իրականացմանը չխոչընդոտելու համար)

Գործողություն

Ժամկետ

Անդամ երկրների կողմից ազդեցությունների վերլուծության 2004

ավարտում (հոդված 5, հոդված 15, հավելված II)

Պահպանվող տարածքների գույքագրման ավարտում (հոդված 6) 2004

Ազդեցությունների վերլուծության վերաբերյալ համառոտ 2005

հաշվետվության ներկայացում Հանձնաժողովին (հոդված 15)

Մոնիտորինգի գործող ծրագիր (հոդված 8) 2006

Գետավազանային կառավարման առաջին պլանի ավարտում 2009

(հոդված 15)

Գործողությունների ծրագրի մշակում (հոդված 11) 2009

Գործողությունների ծրագրի իրականացում (հոդված 11) 2012

2.2. Հիմնական տերմիններ

Չնայած ՋՇԴ-ում նշվում է, որ ազդեցությունները ճնշումների արդյունք

են, երկու տերմիններից ոչ մեկը հստակորեն սահմանված չէ:

Այդ նպատակով անհրաժեշտ է մշակել տերմինների համընդհանուր

ընկալման արդյունավետ մոտեցում: Սույն ուղեցույցում ընդունվել է

լայնորեն տարածված շարժիչ ուժ, ճնշում, վիճակ, ազդեցություն, պատասխան

(ՇՃՎԱՊ) վերլուծական շրջանակը: Սահմանումները տրված

են աղյուսակ 2.2-ում, իսկ պատկերավոր օրինակը` նկար 2.3-ում:

Աղյուսակ 2.2 – ՇՃՎԱՊ շրջանակը, որն օգտագործվում է ճնշումների և ազդեցությունների

վերլուծության մեջ

Տերմին

Շարժիչ ուժ

Ճնշում

Վիճակ

Սահմանում

Մարդածին ազդեցությունը, որը կարող է ունենալ բնապահպանական

ազդեցություն (օրինակ` գյուղատնտեսություն,

արդյունաբերություն)

Շարժիչ ուժի ուղղակի ազդեցությունը (օրինակ` ազդեցություն,

որը հանգեցնում է հոսքի կամ ջրի քիմիական

բաղադրության փոփոխության)

Ջրային մարմնի վիճակը` պայմանավորված բնական և

մարդածին գործոններով (օրինակ` ֆիզիկական, քիմիական

և կենսաբանական բնութագրիչներ)

29

Տերմին

Ազդեցություն

Պատասխան

Սահմանում

Ճնշման բնապահպանական ազդեցությունը (օրինակ`

ձկների սատկելը, էկոհամակարգի փոփոխություն)

Ջրային մարմնի վիճակի բարելավմանն ուղղված միջոցառումներ

(օրինակ` ջրառի արգելում, կետային արտանետումների

սահմանափակում, գյուղատնտեսության բնագավառում

լավագույն փորձի վերաբերյալ ուղեցույցերի

մշակում)

Վերոնշյալ սահմանումներից պարզ է, որ ճնշումների և ազդեցությունների

վերլուծության մեջ անհրաժեշտ է ներառել նաև շարժիչ ուժերի,

վիճակի փոփոխության վերաբերյալ տեղեկատվություն, իսկ պատասխանների

վերաբերյալ տեղեկատվությունը հաշվի առնելու կարիք

չկա: Վիճակի և ազդեցության ներկայացվող տարբերակումը առանձնացնում

է այն ներգործությունները, որոնք հաճախ համատեղվում են

կամ շփոթմունք առաջացնում: Դրա պատճառներից մեկն այն է, որ

ազդեցություններից շատերը դժվար է չափել, իսկ վիճակը հաճախ

ներկայացվում է որպես ազդեցության չափման ցուցանիշ: Սա նկատելի

է առկա մեթոդոլոգիաներից շատերում (օրինակ` որակի թիրախներ

և դասակարգման համակարգեր), որոնցում ֆիզիկա-քիմիական

պարամետրերն օգտագործվում են էկոլոգիական վիճակին քանակական

ցուցանիշ տալու համար: Չնայած նման մեթոդները ենթադրում

են լավ ընկալելի փոխկապակցվածություն վիճակի և ազդեցության

միջև գործնականում, սակայն, այդպես չէ, և սա ներկայումս

ընթացող գիտական հետազոտության թեման է: Ի լրումն վերոնշյալ անհստակության`

էկոլոգիական վիճակը սահմանող պարամետրերը

վերջնականապես չեն կարող հաստատվել, քանի դեռ չի ավարտվել

ճնշումների և ազդեցությունների առաջին վերլուծությունը: Ուստի

սույն ուղեցույցում ընդունված մոտեցումը տրամադրում է վերլուծության

շրջանակ, որն արտացոլում է ընթացիկ ընկալումը, թե ինչպես են

գործում էկոհամակարգերը, ինչպես նաև հնարավորություն է տալիս հետագայում

ներառելու առանձնահատուկ էկոլոգիական չափանիշները:

Պետք է նկատել, որ ՇՃՎԱՊ-ի վերոնշյալ նկարագրման շրջանակներում

ՋՇԴ-ի նպատակները վերաբերում են ինչպես վիճակին, այնպես

էլ ազդեցությանը, քանի որ ջրի որակի նպատակներին առնչվող եվրոպական

մի այլ օրենսդրություն առնչվում է ջրային մարմնում աղտոտիչների

կոնցենտրացիային (օրինակ` վիճակ), մինչդեռ ՋՇԴ-ն

հստակորեն մատնանշում է ազդեցությունները:

30


Նկար 2.3 - ՇՃՎԱՊ վերլուծական շրջանակի պատկերը (նկատենք, որ

պատասխանը չի դիտարկվում ճնշումների և ազդեցությունների

վերլուծության սույն ուղեցույցում)

Չնայած վերոնշյալ նոմենկլատուրային պրոբլեմների` ՋՇԴ-ի իմաստը

հստակ է: Եթե ջրային մարմինը չի բավարարում սահմանված նպատակներին

հասնելու պահանջները, կամ գոյություն ունի այդպիսի

վտանգ, ապա պետք է ուսումնասիրել պատճառը (օրինակ` ճնշումը

կամ ճնշումների կոմբինացիան): Ուստի երբ դիրեկտիվում նշվում է,

որ պետք է բացահայտել բոլոր էական ճնշումները, դա նշանակում է

ցանկացած ճնշում, որն ինքնուրույն կամ այլ ճնշման հետ միասին

կարող է վտանգել սահմանված նպատակին հասնելը: Նման մեկնաբանումը

նշանակում է կախվածությունը մասշտաբից, որը նկարագրվում

է բաժին 2.3.2-ում: Արժե նաև նշել, որ և’ մակերևութային, և’

ստորերկրյա ջրերի վրա էական ճնշումների գնահատման համար

փաստացի չափանիշը հետևյալն է. նրանք պարունակում են սահմանված

նպատակներին հասնելու պահանջները չբավարարելու վտանգ:

Ճնշումների և դրանց ազդեցությունների վերլուծության գործընթացը

իրականում ռիսկի գնահատման գործընթաց է, սակայն սույն ուղեցույցում

դրան անդրադարձ է կատարվում որպես ճնշումների և ազդեցությունների

վերլուծություն:

Մյուս տերմինները սահմանված են հավելված II-ում:

31

2.3. Թեմային առնչվող նկատառումներ

2.3.1. Ջրային մարմնի սահմանումը

Վերոնշյալ բոլոր սահմանումներն առնչվում են մակերևութային կամ

ստորերկրյա ջրային մարմիններին: ՋՇԴ-ն սահմանում է այդ երկու

տերմինը և սահմանման մեջ նշում, որ մակերևութային ջրային մարմինները

պետք է լինեն դիսկրետ, բայց պարտադիր չէ, որ լինեն ամբողջական

(օրինակ` ամբողջ գետ), մինչդեռ ստորերկրյա ջրային

մարմինները պետք է լինեն առանձին: Դիսկրետ և առանձին ջրային

մարմինների բացահայտման վերաբերյալ ՀԻՌ-ի շրջանակներում

մշակվել է Ջրային շրջանակային դիրեկտիվի կոնտեքստում “ջրային

մարմին” տերմինի կիրառման ուղեցույց (ՋՇԴ ՀԻՌ, ուղեցուցային

փաստաթուղթ №2): Ջրային մարմինների վերջնական սահմանումների

բացակայության պայմաններում սույն ուղեցույցն անդրադառնում է

ճնշումների և ազդեցությունների վերլուծության գործընթացին, որն անկախ

է ջրային մարմնի սահմանման հետ կապված չլուծված հարցերից:

2.3.2. Մասշտաբավորման հարցեր

Տարբեր տիպի ճնշումներ տարբեր ջրային մարմինների վրա չեն ազդում

միևնույն տարածական և ժամանակային առումներով: Ուստի

ճնշումների վերլուծությունը պետք է իրականացվի այնպես, որ ապահովի

հետևյալը. ա) հավաքագրված տեղեկատվության հիման վրա

մշակված վերջնական հաշվետվությունը և ՋՇԴ-ի նպատակները համատեղելի

լինեն և բ) տվյալների հավաքագրումը հնարավոր լինի երկարաժամկետ

կտրվածքով:

Ազդեցությունների մեծ մասը հնարավոր չէ վերահսկել կամ նույնիսկ

ուղղակիորեն գնահատել: Շատ դեպքերում դրանց բացահայտումը

բխում է վիճակի դիտարկումների փոփոխություններից, ինչպես նաև

նման փոփոխությունների` հայտնի ճնշումների պատճառով առաջացման

հավանականությունից: Ճնշումների և վիճակի վերաբերյալ

տվյալների հավաքագրման ճիշտ ժամանակահատվածը և տեղանքը

ամենակարևոր հանգամանքներն են հիմնավորված (և ըստ այդմ` ի-

րական) փոխկապակցվածություն ստեղծելու, ինչպես նաև գործողությունների

համապատասխան ծրագիր մշակելու առումով: Տարածաժամանակային

մասշտաբների գնահատումը ավելի հեշտ է դառնում,

երբ ճնշումը դիտարկվում է որպես որոշակի ժամանակահատվածում

որոշակի թիրախի վրա գործադրած ճնշում, որը որոշակի

32


չափ ունի: Օրինակ` որոշակի քանակի ջրառը կարող է ազդեցություն

չունենալ, եթե ջուրը մղվում է տարվա ընթացքում, մինչդեռ կարող է է-

ական ճնշում լինել, եթե գետից ջրառը իրականացվի միայն ամռան ա-

միսներին:

Ճնշումների ճիշտ բացահայտման համար անհրաժեշտ է համապատասխան

թիրախների, դրանց չափի և ազդեցության ենթարկվելու

պատշաճ բացահայտում: Տարածական մասշտաբը ստացվում է այս

բացահայտումից: Պրակտիկ առումով անհրաժեշտ է ձեռք բերել փոխզիջում`

տվյալների հավաքագրման վրա դրվող բեռը հնարավորինս

նվազեցնելու համար: Հաշվի առնելով, որ կան տվյալների շատ աղբյուրներ,

որոնք կարող են տրամադրել ճնշումների գնահատման նեղ

մասնագիտական տվյալներ (որոնք կարող են օգտագործվել մակերևութային

կամ ստորերկրյա ջրերի վրա ազդեցության գնահատման

համար), առաջարկվում են որոշ ընդհանուր կանոններ:

Ժամանակային առումով շատ կարևոր է ընտրել ճնշումների և ազդեցությունների

ճիշտ ժամանակահատվածներ, քանի որ որոշ ճնշումներ

կարող են ազդեցություն ունենալ մի քանի տարի հետո, և որոշ ա-

պագա ազդեցություններ կապված կլինեն նախկին ճնշումների հետ,

որոնք այլևս գոյություն չունեն: Այդուհանդերձ, տվյալների աղբյուրների

հիմնական մասը տրամադրում է տարեկան տվյալներ: Այս ժամանակահատվածը

սովորաբար կարող է բավարար լինել անդրադառնալու

երկարաժամկետ ազդեցություններին: Օրինակ` խոշոր լճերը կամ

ստորերկրյա մարմինները ազդեցության են ենթարկվում կուտակվող

մուտքերից մինչև տասնյակ տարիներ: Հակառակ դրան, գետերի կամ

ծովափնյա տարածքի աղտոտումը, տուրիզմի կամ գյուղատնտեսության

ջրառների ազդեցությունները արդյունք են սահմանափակ ռեսուրսների

վրա պիկային պահանջարկի: Այս վերջին դեպքում տարեկան

տվյալները չեն տալիս բավարար տեղեկություն կարճաժամկետ

կտրվածքով էական ճնշումների մասին:

Բոլոր ազդեցություններին պատշաճ անդրադառնալու համար ժամանակային

առումով հարկավոր է հետևյալը.

• Ներտարեկան տվյալներ` նշելով տարեկան բնութագիրը, որը ներառում

է առնվազն միջին արժեքը, պիլոտային արժեքները և

դրանց տևողությունը, ինչպես նաև ամսական արժեքները,

• Երկարաժամկետ տվյալներ, որը ներառում է ցրված աղբյուրների

33

ազդեցությունը գետերի վրա (օրինակ` թունավոր նյութերի

նստվածքներից արտահոսք, որը արդյունք է նախկինում գոյություն

ունեցած արդյունաբերական գործունեության):

Ինչ վերաբերում է տարածական մասշտաբներին, ապա կարևոր են

տեղադիրքի վերաբերյալ տվյալները, հատկապես երբ ջրային մարմինը

ներառում է տարբեր բաղադրիչներ (օրինակ` հիմնական գետը և

իր վտակները, արտեզյան ջրերի վերականգնվող տարածքը), որոնք

տարբեր կերպ են արձագանքում ճնշմանը: Ճնշման տեղադիրքը կարող

է համարվել ճշգրիտ տեղեկատվություն կամ տեսակարար կշիռ:

Առաջին դեպքում բացահայտվում է ջրային մարմնին առնչություն ունեցող

բաղադրիչը: Երկրորդ դեպքում պետք է բացահայտել այն տարածքը,

որի վրա ճնշում է գործադրվում, իսկ տարածքը պետք է լինի

բավական փոքր, որպեսզի հնարավոր լինի ճնշումը կապակցել թիրախին:

Օրինակ, արտեզյան ջրերի դեպքում կարևոր տվյալը վերականգնվող

տարածքի վրա արտանետումն է, այլ ոչ թե ողջ ջրային

մարմնի վրա:

Այս սկզբունքներն ավելի կհստակեցվեն հաջորդ բաժիններում:

2.3.3. Տարբեր սկզբնական կետեր

Ճնշումների և ազդեցությունների առաջին վերլուծության ավարտի և

արդյունքների վերաբերյալ հաշվետվության ներկայացման ժամանակացույցը

բավականին սեղմ է: Ուստի առաջին վերլուծությունը մեծապես

կհիմնվի ճնշումների և ազդեցությունների առկա տեղեկատվության

և ճնշումների և ազդեցությունների գնահատման ներկա մեթոդների

վրա: Քանի որ ջրային ոլորտում մինչ այդ գործող Համայնքի օրենսդրությունը

կենտրոնացել է հիմնականում աղտոտման վրա, հետևաբար

այլ ճնշումների և դրանց ազդեցությունների վերաբերյալ տեղեկատվությունը

և փորձագիտական եզրակացությունները խիստ փոփոխական

են նույնիսկ անդամ երկրների միջև` կախված ազգային օ-

րենսդրություններից և քաղաքականություններից:

34


Նկար 2.1 – Ճնշումների և ազդեցությունների վերլուծությունը պետք է լինի

այնպես, որ որևէ ջրային մարմնի կամ ջրային մարմինների խմբի`

բնապահպանական նպատակներին չհասնելու ռիսկը գնահատելու համար

պահանջվող ջանքերը համեմատելի լինեն եզրակացություններ անելու

համար պահանջվող դժվարություններին

2.3.4. Ջրային մարմինների խմբավորում

Ջրային մարմինների խմբավորումը, եթե այն իրականացվում է գիտականորեն

հիմնավորված կերպով, նույնպես կարևոր է ճնշումների

և ազդեցությունների վերլուծության` ծախսերի առումով ամենաօպտիմալ

մոտեցումն ապահովելու համար: Ջրային մարմինները խմբավորելու

կարողությունը կախված է գետավազանային տարածքի բնութագրումից

և դրա վրա առկա ճնշման տիպից և մեծությունից:

2.3.5. Անճշտությունները հաշվի առնելը

Ճնշումների և ազդեցությունների առաջին վերլուծությունները պետք է

ավարտվեն մինչև 2004թ. վերջը: Այդուհանդերձ, դիրեկտիվի նպատակներից

շատերին հասնելու համար անհրաժեշտ բնապահպանական

պայմանները մինչ այդ հստակորեն սահմանված չեն լինի: Օրինակ`

մակերևութային ջրերի համար էկոլոգիական վիճակի դասերի

սահմանային արժեքները վերջնականապես չեն որոշվի, քանի դեռ չի

ավարտվել տրամաչափումը (ՋՇԴ հավելված V, բաժին 1.4), և չի

սկսվել մոնիտորինգի ծրագիրը 2006թ.-ին (հոդված 8): Մակերևութա-

35

յին ջրերի քիմիական լավ որակի սահմանման մաս կազմող բնապահպանական

որակի ստանդարտները վերջնական տեսքի բերված չեն

լինի, քանի դեռ չկա 16-րդ հոդվածի դուստր դիրեկտիվի վերաբերյալ

համաձայնագիր: Ստորերկրյա ջրերի որոշ նպատակներ նույնպես

կարիք կունենան հստակեցման 17-րդ հոդվածով նախատեսվող

դուստր դիրեկտիվի միջոցով: Տարբեր տիպի ճնշումների գնահատվող

բնապահպանական ազդեցությունների վերաբերյալ նույնպես հստակություն

չի լինի` մեծապես կախված ազգային և տեղական տեղեկատվության

և փորձագետների գնահատման որակից: Սրա պատճառն

այն է, որ Ջրային շրջանակային դիրեկտիվով նշվող ճնշումներից

և ազդեցություններից շատերը մինչ այդ չէին պահանջվում Համայնքի

այլ ջրային օրենսդրությամբ:

Անդամ երկրները ճնշումների և ազդեցությունների առաջին վերլուծությունները

պետք է ավարտեն համապատասխան գնահատականների

օգտագործմամբ: Այդուհանդերձ, նրանք պետք է տեղյակ լինեն և

նկատի ունենան, որ կլինեն անհստակություններ դիրեկտիվի նպատակների

իրագործման համար պահանջվող բնապահպանական

պայմանների և գնահատվող ազդեցությունների առումով:

Այդ անհստակությունների հետևանքն այն է, որ հնարավոր է, որ ռիսկային

և ոչ ռիսկային ջրային մարմինների վերաբերյալ անդամ

երկրների եզրակացությունները պարունակեն առավել շատ

անճշտություններ ճնշումների և ազդեցությունների առաջին հաշվետվությունում

(“IMPRESS” հաշվետվություն) պլանավորման հետագա

ցիկլերի հաշվետվությունների համեմատ: Անդամ երկրների համար

կարևոր է տեղյակ լինել անհստակություններին, որպեսզի նրանց մոնիտորինգի

ծրագրերը նախագծվեն և թիրախավորվեն այնպես, որ

նպաստեն գնահատումների վստահելիությանը անհրաժեշտ տեղեկատվության

տրամադրման միջոցով: Այն դեպքերում, երբ գնահատումը

ներառում է էական անհստակություններ, այդ ջրային մարմինները

պետք է դասակարգվեն որպես ռիսկային նպատակներին չհասնելու

առումով: Ճնշման ակնհայտ բացակայությունը անճշտություն չէ:

2.3.6. Նպատակների ընկալումը

Մինչ այժմ նշվել է, որ վերլուծությունում ընդգրկվելիք ճնշումները

նրանք են, որոնք առանձին կամ այլ ճնշումների հետ թողնում են այնպիսի

ազդեցություններ, որոնք խոչընդոտում են նպատակներին հաս-

36


նելուն: Ճնշումները հստակեցնելու համար նախ` անհրաժեշտ է որոշակիորեն

ընկալել նպատակները, ինչին էլ անդրադառնում է սույն

բաժինը:

Ամփոփելով` հարկ է նշել, որ մարդկային գործունեության ազդեցությունների

վերլուծությունը պետք է առնչվի ՋՇԴ-ի 4-րդ հոդվածում

նշված բոլոր բնապահպանական նպատակներին, որոնք ներկայացվում

են ստորև.

• Հասնել լավ էկոլոգիական վիճակի և մակերևութային ջրերի քիմիական

լավ վիճակի,

• Արհեստական ջրային մարմինների համար հասնել լավ էկոլոգիական

պոտենցիալի և մակերևութային ջրերի քիմիական լավ վիճակի,

• Հասնել ստորերկրյա ջրերի լավ վիճակի (օրինակ` ստորերկրյա

ջրերի լավ քիմիական վիճակ և ստորերկրյա ջրերի լավ քանակական

վիճակ):

Եվ եթե դրանք առաջացնում են ավելի խիստ նպատակներ.

• Մակերևութային և ստորերկրյա ջրերի վիճակի վատթարացման

կանխում,

• Պահպանվող տարածքների համար նպատակների և ստանդարտների

հասնելը,

• Ստորերկրյա ջրերում աղտոտիչների էական և աճման միտումների

փոփոխում և

• Մակերևութային ջրեր առաջնահերթ վտանգավոր նյութերի արտանետման

դադարեցում:

Եվ 2013թ. և հետագա վերանայումների համար հետևյալը.

• Բոլոր խիստ փոփոխված ջրային մարմինների (ԽՓՋՄ) համար

հասնել լավ էկոլոգիական պոտենցիալի և մակերևութային ջրերի

լավ քիմիական վիճակի:

ՋՇԴ-ն սահմանում է չորս նպատակ` էկոլոգիական վիճակ, էկոլոգիական

պոտենցիալ, քիմիական վիճակ և քանակական վիճակ, սակայն

դրանք կիրառելի են ոչ բոլոր ջրային մարմինների համար (տե’ս աղյուսակ

2.3): Ստորերկրյա ջրերն ակնհայտորեն ունեն այլ նպատակներ.

նրանք չունեն էկոլոգիական վիճակի գաղափարը, քիմիական վիճակի

սահմանումը էապես տարբերվում է մակերևութային ջրերի քիմիական

վիճակի սահմանումից, և վերջապես, միայն ստորերկրյա

37

ջրերի համար կա քանակական վիճակի գնահատում: Այդուհանդերձ,

ինչպես նշվում է ստորև, մակերևութային ջրերի համար քանակական

տեղեկատվությունն անհրաժեշտ է որպես մորֆոլոգիական գնահատման

մաս: Էկոլոգիական պոտենցիալը կիրառելի է միայն այն մակերևութային

ջրերի համար, որոնք սահմանվել են որպես արհեստական

կամ խիստ փոփոխված: Նախքան նման սահմանումը, որը պետք

է ավարտվի մինչև 2009թ., ճնշումների և ազդեցությունների վերլուծությունը

սովորաբար ենթադրում է բնական ջրային մարմնի համար

չափանիշի սահմանում (օրինակ` էկոլոգիական վիճակ):

Նպատակների բնույթը մակերևութային և ստորերկրյա ջրերի համար

տարբերվում է: Դրանք բերվում են ստորև ներկայացվող բաժիններում:

Կան մի շարք ընդհանուր դրույթներ, որոնք կիրառելի են բոլոր

տիպի ջրային մարմինների համար:

I. Բոլոր նպատակների համար թիրախը, ընդհանուր առմամբ, մինչև

2015թ. լավ վիճակի հասնելն է: Ուստի ջրային մարմնի` նպատակներին

հասնելու առումով ռիսկային լինելը գնահատելու համար իրականացվում

են հետևյալ երկու քայլերը. նախ` անհրաժեշտ է գնահատել

մարմնի ընթացիկ վիճակը, որից հետո իրականցվում է գնահատում`

արդյոք մինչև 2015թ. ժամանակահատվածը հնարավոր է բացահայտել

ճնշումները, կատարել նպատակներին հասնելու գործողություններ

և իրականացնել մոնիտորինգ` ցուցադրելու առաջընթացը:

Սակայն դա նաև նշանակում է, որ որոշակիորեն պետք է հաշվի

առնել ճնշումների փոփոխությունները, որոնք կարող են տեղի ունենալ

այդ ժամանակահատվածում: Չնայած սա ճիշտ է նաև ստորերկրյա

ջրերի դեպքում, այդուհանդերձ, շատ ջրատար հորիզոններում

ջրի գտնվելու երկար ժամանակահատվածը նշանակում է, որ ճնշումները

և ազդեցությունները վերլուծելիս պետք է հաշվի առնել նաև ընթացիկ

ճնշումների ազդեցությունը ապագայի վրա: Այս հարցին մանրամասն

անդրադարձ է կատարվում ստորերկրյա ջրերի վերաբերյալ

բաժնում:

II. Եթե համաձայն Համայնքի այլ օրենսդրության` ջրային մարմինը

գտնվում է պահպանվող տարածքում, ապա կարող են կիրառվել նաև

լրացուցիչ նպատակներ: Սա նույնպես քննարկվում է հետագա բաժիններում:

III. Վիճակի տարբեր տարրերի որոշման թվային սահմանները դեռևս

38


չեն հստակեցվել, չնայած դա, վերջիվերջո, կարվի` հաշվի առնելով

հղումային պայմանների մասին ուղեցույցը և տրամաչափման (կալիբրացիա)

մասին ուսումնասիրությունները (համապատասխանաբար

ՋՇԴ ՀԻՌ, ուղեցուցային փաստաթղթեր №10 և №6): Միևնույն ժամանակ

իրավասու մարմնի փորձագիտական եզրակացությունը պետք է

օգտագործվի գնահատման առաջին փուլում միջանկյալ արժեքներ

սահմանելու համար: Առաջարկվում է, որ, հնարավորության սահմաններում,

միջանկյալ արժեքները լինեն վերջնական արժեքների մոտավոր

գնահատականները: Չափից ավելի խիստ արժեքների ընդունումը

կարող է ստեղծել հավելյալ ոչ անհրաժեշտ մոնիտորինգի և միջոցառումների

կարիք: Մյուս կողմից` չափից ավելի մեղմ արժեքների

ընդունումը կարող է հետաձգել անհրաժեշտ գործողությունների իրականացումը:

Երբ օգտագործվում է փորձագետների եզրակացությունը,

այն պետք է լինի բաց և թափանցիկ:

IV. Չնայած սույն ուղեցույցը նկարագրում է ճնշումների և ազդեցությունների

վերլուծության գործընթացը նպատակներն իրագործելու համատեքստում,

պետք է նկատել, որ ՋՇԴ-ն նաև ներկայացնում է այն

հանգամանքները, որոնց դեպքում կիրառելի են բացառություններ

կամ մեղմացումներ (հոդված 4, մաս 6 և մաս 7): Ընդհանուր առմամբ,

դա համապատասխանաբար վերաբերում է վիճակի ժամանակավոր

վատացմանը և նոր կայուն զարգացմամբ պայմանավորված վատացմանը:

Այդուհանդերձ, նման հանգամանքները պետք է բացահայտվեն

ճնշումների և ազդեցությունների վերլուծության շրջանակներում, այլ ոչ

թե համարվեն վերլուծությունից խուսափելու ապրիորի հիմնավորում:

Աղյուսակ 2.3 – Ջրային մարմինների տարբեր տիպերի համար սահմանված

նպատակները

Գետ

39

Լիճ

Անցումային ջրեր

Առափնյա ջրերի

Խիստ փոփոխված

կամ արհեստական

ջրեր

Էկոլոգիական վիճակ × ×

Էկոլոգիական պոտենցիալ

Մակերևութային ջրերի

քիմիական վիճակ


Ստորերկրյա ջրեր

Ստորերկրյա ջրերի քիմիական

վիճակ

Ստորերկրյա ջրերի քանակական

վիճակ

Գետ

40

Լիճ

Անցումային ջրեր

Առափնյա ջրերի

Խիստ փոփոխված

կամ արհեստական

ջրեր

Ստորերկրյա ջրեր

× × × × ×

× × × × ×

Մակերևութային ջրերի համար սահմանված նպատակները

Էկոլոգիական վիճակը և էկոլոգիական պոտենցիալը երկուսն էլ ներառում

են երեք տարր: Դրանք են` կենսաբանականը, քիմիականը և

ֆիզիկականը (կամ ֆիզիկա-քիմիականը) և հիդրոմորֆոլոգիականը:

Համընդհանուր էկոլոգիական վիճակը որոշվում է կենսաբանական և

քիմիական տարրերի ամենացածրով (ամենավատով): Պետք է նկատել,

որ մակերևութային ջրերի համար նպատակը ոչ միայն լավ վիճակի

հասնելն է, այլ նաև ջրի որակի վատթարացման չթույլատրումը:

Ուստի եթե ներկայումս ջրային մարմնի էկոլոգիական վիճակը գնահատվում

է գերազանց, ապա այն հետագայում չպետք է ավելի վատանա

և դառնա լավ:

Կենսաբանական տարրեր

Սա նույնպես բաժանվում է երեք բաղադրիչի` ֆլորա, բենթոսային ա-

նողնաշարավորներ և ձկնային ֆաունա (այս բաղադրիչը չի վերաբերում

առափնյա ջրերին): Դրանք միասին օգտագործվում են ջրային

մարմինը հինգ դասերից մեկով դասակարգելու համար` գերազանց,

լավ, միջին, անբավարար և վատ: Դասակարգման իրականացման

գործընթացը ներկայացվում է ՀԻՌ-ի հետևյալ աշխատանքային խմբերի

աշխատություններում` REFCOND (տե’ս ՋՇԴ ՀԻՌ, ուղեցուցային

փաստաթուղթ №10) և տրամաչափման աշխատանքային խումբ (տե’ս

ՋՇԴ ՀԻՌ, ուղեցուցային փաստաթուղթ №6): Սովորաբար գերազանց է

համարվում չխախտված կամ համարյա չխախտված վիճակը, լավ է

համարվում մի փոքր խախտված վիճակը, միջին է համարվում միջին

կարգի խախտված վիճակը, անբավարար է համարվում էական խախտումներով

վիճակը, իսկ վատ` խիստ փոփոխված/խախտված վիճակը:


Երբ գործընթացը սահմանվի, մոնիտորինգի ենթարկվող տվյալների

վերլուծությունը հնարավորություն կտա իրականացնելու ջրային

մարմնի դասակարգում և կարող է սկիզբ դնել հետազոտության կարիքի,

թե ինչու տվյալ ջրային մարմինը չի բավարարում նպատակներն

իրագործելու պահանջները: Չնայած սա հավանաբար կարելի է իրականացնել,

այդուհանդերձ հակառակը շատ ավելի դժվար կլինի իրականացնել:

Այսինքն` ամենայն հավանականությամբ շատ դժվար կլինի

պնդել, որ քիմիական կամ հիդրոմորֆոլոգիական վիճակի փոփոխությունը

պատճառ կդառնա կենսաբանական դասակարգման դասի

իջեցման (օրինակ` սննդարար նյութերի վիճակի և ձկների առատության

միջև կապը, ընդհանուր առմամբ, լավ չի հասկացվում): Սրա միակ

բացառությունը մասսայական գերազանցման դեպքերն են (օրինակ`

սովորաբար անվտանգության աստիճանի գերազանցումը) այն

առաջնահերթ նյութերի, որոնք ուղղակի թունավոր ազդեցություն ունեն

կենսաբանական գնահատման ժամանակ օգտագործվող ինդիկատոր

տեսակի վրա:

Քիմիական և ֆիզիկա-քիմիական տարրեր

Ուսումնասիրվում են երկու բաղադրիչներ` ընդհանուր և հատուկ աղտոտիչներ

(տե’ս աղյուսակ 2.4): Հատուկ աղտոտիչների համար կարող

են սահմանվել շրջակա միջավայրի որակի ստանդարտները (համաձայն

ՋՇԴ-ի կողմից տրվող ուղեցույցի), մինչդեռ ընդհանուր բաղադրիչների

համար թվային արժեքներ չկան: Ինչպես արդեն նշվել է

կենսաբանական տարրերի համար, ջրի որակի այս ընդհանուր ասպեկտների

և կենսաբանական վիճակի միջև կապը լավ հասկանալի չէ:

Աղյուսակ 2.4 – Էկոլոգիական գնահատման քիմիական և ֆիզիկա-քիմիական

բաղադրիչները

Բաղադրիչ Ենթաբաղադրիչներ Դաս Սահմանում

Ընդհանուր

Ջերմային պայմաններ

Թթվածնային պայմաններ

Աղայնություն

Թթվայնեցման

վիճակ

Սննդարար նյութերի

վիճակ

Թափանցիկություն

41

Գերազանց

Լավ

Ամբողջովին կամ

համարյա ամբողջովին

չխախտված

Այնպիսի մակարդակ,

որն ապահովում

է էկոհամակարգի

նորմալ գործունեությունը

կենսաբանական

տարրերի

նպատակնե-

Բաղադրիչ Ենթաբաղադրիչներ Դաս Սահմանում

(միայն լճերի

համար)

Միջին

րին հասնելու

առումով

Կենսաբանական

տարրերի համար

մատնանշված նպատակներին

հասնելու

պայմաններին

համեմատելի վիճակ

Հատուկ աղտոտիչներ

(առաջնահերթ

Սինթետիկ

Գերազանց Բացահայտման

սահմաններից ցածր

և այլ

նյութեր, որոնք

բացահայտվել

են որպես էական

քանակներով

արտանետվող)

Լավ

Միջին

ՇՄՈՍ-ի սահմաններում

Կենսաբանական

տարրերի համար

մատնանշված նպատակներին

հասնելու

պայմաններին

համեմատելի վիճակ

Ոչ սինթետիկ Գերազանց Նորմալ ֆոնային

ռեժիմից ցածր

Լավ ՇՄՈՍ-ի

սահմաններում

Միջին Կենսաբանական

տարրերի համար

մատնանշված նպատակներին

հասնելու

պայմաններին

համեմատելի վիճակ

Հիդրոմորֆոլոգիական տարրեր

Սույն գնահատման մեջ օգտագործվող բաղադրիչները փոփոխվում են

տարբեր ջրային մարմինների տիպերի համար, սակայն դասակարգումը

նույնն է, ինչ ընդհանուր քիմիական տարրերի համար (օրինակ`

գերազանց, լավ և միջին)` դասերի համանման սահմանումներով

(աղյուսակ 2.4): Հիդրոմորֆոլոգիական տարրերը չեն օգտագործվում

էկոլոգիական վիճակը որոշելիս, սակայն կարող են լավ կամ գե-

42


րազանց էկոլոգիական վիճակին չհասնելու պատճառ դառնալ:

Մակերևութային ջրերի վրա ճնշումների և ազդեցությունների վերլուծության

եզրակացությունները

Չնայած վերլուծության համար անհրաժեշտ է հաշվի առնել կենսաբանական

տարրերի վրա ճնշումների ազդեցությունները, այդուհանդերձ,

անհստակություններ կլինեն կենսաբանության, քիմիայի և հիդրոմորֆոլոգիայի

միջև կապի առումով: Գնահատումներ իրականացնելիս

անդամ երկրները պետք է հաշվի առնեն այս անճշտությունները:

Արդյունքում քիմիական և հիդրոմորֆոլոգիական տարրերի դասակարգումը

կապված է կենսաբանական վիճակի հետ (տե’ս աղյուսակ

2.4), սակայն կրիտիկական արժեքները սահմանված չեն: Լավ է-

կոլոգիական վիճակի չհասնելու առումով ռիսկայնությունը գնահատելու

նպատակով հնարավորինս կարճ ժամկետում անհրաժեշտ կլինի

տրված շրջանում կամ ենթաշրջանում թվային արժեքներ տալ այն

ընդհանուր քիմիական բաղադրիչներին, որոնք, ըստ փորձագիտական

գնահատականների, համարվում են բավարար: Սույն ուղեցույցը

չի առաջարկում նման արժեքներ, սակայն ենթադրելով, որ դրանք գոյություն

ունեն, կարող է նկարագրել վերլուծության մեթոդներ և նման

դասակարգումների առկա օրինակների վրա ուշադրություն հրավիրել:

Խիստ փոփոխված ջրային մարմինները և ժամանակացույցը

Արհեստական կամ խիստ փոփոխված ջրային մարմինների համար

հիմնական նպատակն է հասնել լավ էկոլոգիական պոտենցիալի, այլ

ոչ թե լավ էկոլոգիական վիճակի: Այն ջրային մարմինները, որոնք

պետք է սահմանվեն որպես խիստ փոփոխված, ենթակա են երկու տիպի

ռիսկերի գնահատման. (1) ֆիզիկական փոփոխությունների պատճառով

լավ էկոլոգիական վիճակի չհասնելու ռիսկի գնահատում և (2)

լավ էկոլոգիական պոտենցիալի չհասնելու ռիսկի գնահատում: Այդուհանդերձ,

կան մի շարք լուրջ գործնական դժվարություններ` կապված

վերոնշյալ երկու գնահատումները բոլոր պոտենցիալ խիստ փոփոխված

ջրային մարմինների համար մինչև 2004թ. վերջն ավարտելու

հետ: Պետք է նկատել, որ համաձայն դիրեկտիվի 4.3 հոդվածի` միայն

էական ֆիզիկական փոփոխությունների պատճառով լավ էկոլոգիական

վիճակի չհասնող ջրային մարմինները կարող են համարվել թեկնածու

որպես խիստ փոփոխված ջրային մարմին սահմանվելու: Ուստի

ճնշումների և ազդեցությունների առաջին վերլուծությունը կբացա-

43

հայտի պոտենցիալ խիստ փոփոխված ջրային մարմինները:

Ստորերկրյա ջրերի համար սահմանված նպատակները

Ստորերկրյա ջրերի համար նպատակները հիմնականում հետևյալն են.

1. Իրականացնել միջոցառումներ` կանխելու կամ սահմանափակելու

աղտոտիչների մուտքը ստորերկրյա ջրեր և կանխելու

ստորերկրյա ջրային մարմնի վիճակի վատթարացումը

(ստորերկրյա ջրային մարմնի վիճակը բաղկացած է երկու բաղադրիչից`

քանակական վիճակ և քիմիկան վիճակ, իսկ որպես

ստորերկրյա ջրային մարմնի համընդհանուր վիճակ`

վերցվում է երկու վիճակներից վատագույնը):

2. Պահպանել, բարելավել և վերականգնել բոլոր ստորերկրյա

ջրային մարմինները և ապահովել ստորերկրյա ջրերի ջրառի

և ինքնավերականգնման հաշվեկշիռը` նպատակ ունենալով

հասնելու ստորերկրյա ջրային մարմինների լավ վիճակի

մինչև 2015թ.` համաձայն հավելված V-ում շարադրված պայմանների:

3. Փոփոխել մարդկային գործունեության ազդեցության արդյունքում

աղտոտիչների որևէ էական կոնցենտրացիայի կամ շարունակվող

աճի միտումները` ստորերկրյա ջրային մարմինների

աղտոտումը շարունակաբար կրճատելու նպատակով:

Եթե ստորերկրյա ջրային մարմինը ներկայումս ունի լավ վիճակ, սակայն

ենթադրվում է, որ կարող է վիճակը դառնալ վատ մինչև 2015թ.,

ապա այդ մարմինը պետք է համարվի ռիսկային և ենթարկվի հավելյալ

բնութագրման: Պետք է նկատել, որ եթե ներկայումս որևէ ստորերկրյա

ջրային մարմնի վիճակը վատ է, ապա այն ինքնաբերաբար

համարվում է ռիսկային:

ՋՇԴ-ի 17-րդ հոդվածը Հանձնաժողովից պահանջում է ստորերկրյա

ջրերի մասին դուստր դիրեկտիվի ընդունում, որով ենթադրվում է

հիմնել չափանիշներ աղտոտիչների էական կոնցենտրացիաները

սահմանելու համար, ինչպես նաև` լրացուցիչ չափանիշներ ստորերկրյա

ջրերի քիմիական լավ վիճակը սահմանելու նպատակով: Դուստր

դիրեկտիվը նաև կհստակեցնի հետևյալ պահանջը. կանխել կամ սահմանափակել

աղտոտիչների մուտքը ստորերկրյա ջրեր:

Պահպանվող տարածքների համար սահմանված նպատակները

Ի լրումն աղյուսակ 2.3-ում տրվող նպատակների` պահանջվում է, որ

44


Համայնքի օրենսդրության` պահպանվող տարածքների վերաբերյալ

նպատակները նույնպես իրականացվեն: Օրինակ` եթե ջրային մարմինն

ընկնում է նիտրատային խոցելի գոտում, ապա Նիտրատների

դիրեկտիվի (1991/676/EEC) պահանջները պետք է բավարարվեն: Այս

առումով ստորերկրյա ջրերի վերաբերյալ Նիտրատների դիրեկտիվը

ներկայացվում է որպես չափանիշ < 50 մգ/լ NO3, իսկ մակերևութային

ջրերի համար չափանիշները դուրս են բերվում Խմելու ջրի դիրեկտիվից

(75/440/EEC), որը նույնպես տալիս է նույն պարտադիր վերին

սահմանային արժեքը` 50 մգ/լ NO3: Ուստի չնայած ՋՇԴ-ն առաջ է քաշում

լավ էկոլոգիական վիճակի նոր գաղափարը, միևնույն ժամանակ

այն ներառում է նախկինում գործող օրենսդրության թվային սահմանափակումները

(աղյուսակ 2.5):

ՋՇԴ-ի 7-րդ հոդվածը անդամ երկրներից պահանջում է հիմնել պահպանվող

տարածքներ այն ստորերկրյա և մակերևութային ջրային

մարմինների համար, որոնք օրական միջին հաշվով տրամադրում են

ավելի քան 10մ 3 ջուր կամ սպասարկում են ավելի քան 50 մարդու

(կամ այն ջրային մարմինների համար, որոնք ապագայում կունենան

նման ցուցանիշներ): Նման տարածքների ստեղծման նպատակն է

խուսափել որակի վատթարացումից` նպատակ ունենալով կրճատել

անհրաժեշտ մաքրման աշխատանքների ծավալը:

Աղյուսակ 2.5 - Պահպանվող տարածքների սահմանման վերաբերյալ Համայնքի

գործող օրենսդրությունը

Դիրեկտիվ

Ջրերի պահպանության հիմնավորում

2000/60/EC (Ջրային շրջանակային

դիրեկտիվ)

Խմելու ջրի պահպանվող տարածքներ

76/160/EEC (Լողավազանային Լողավազանային ջուր

ջրի դիրեկտիվ)

78/659/EEC (Քաղցրահամ ջրերի Քաղցրահամ ջուր, որն անհրաժեշտ է

ձկների դիրեկտիվ)

պահպանել ձկների կյանքի համար

79/923/EEC (Կակղամորթային Կակղամորթային ջրեր

ջրերի դիրեկտիվ)

79/409/EEC (Թռչունների

Թռչունների կյանքի պահպանություն

դիրեկտիվ)

92/43/EEC (Բնակմիջավայրերի Վայրի ֆաունայի և ֆլորայի

դիրեկտիվ)

բնակմիջավայրեր

91/271/EEC (Քաղաքային

Սննդանյութերի նկատմամբ զգայուն

կեղտաջրերի մարքման

տարածքներ

դիրեկտիվ)

45

Դիրեկտիվ

91/676/EEC (Նիտրատների

դիրեկտիվ)

Ջրերի պահպանության հիմնավորում

Նիտրատային աղտոտման կանխում

ՋՇԴ-ով պահանջվող գնահատման այս տարրի իրականացման առաջին

փուլը բավականին հստակ է, քանի որ միակ պահանջվող տեղեկատվությունը

առնչվում է նրան, թե արդյոք ջրային մարմինը

գտնվում է պահպանվող տարածքում, թե ոչ: Եթե այո, ապա պետք է ի-

րականացնել անհրաժեշտ վերլուծությունը և ներկայացնել հաշվետվություն:

Եթե ոչ, ապա որևէ գործողություն ձեռնարկելու անհրաժեշտություն

չկա: Գործող օրենսդրության ցանկը, որով սահմանվում են

պահպանվող տարածքները, տրվում է աղյուսակ 2.5-ում: Արդեն նշվել

է, որ պահպանվող տարածքների գույքագրման իրականացումը ՋՇԴի

պահանջներից է:

Այդուհանդերձ, որոշ պահպանվող տարածքների համար (հիմնականում

նրանց համար, որոնք Բնակմիջավայրերի դիրեկտիվով սահմանվել

են որպես “Natura 2000” տարածքներ) պահանջվում է բավարարել

որևէ առանձնահատուկ բնակմիջավայրի` ջրի հետ կապված

կենսաբանական չափանիշները: Սա ակնհայտորեն ավելի բարդ նախաձեռնություն

է սահմանային արժեքների սահմանման համեմատ,

ինչպես վերոնշյալ Նիտրատների դիրեկտիվի դեպքում, սակայն դիրեկտիվներում

ներկայացվող հաշվետվությունների պահանջները

պետք է հիմք ստեղծեն անհրաժեշտ վերլուծության համար:

Նպատակների ամփոփում

Ջրային մարմնի համար սահմանված նպատակներին հասնելու համար

անհրաժեշտ բնապահպանական պայմանները կախված են ջրային

մարմնի տիպից և ստացվում են մի շարք աղբյուրներից: Նպատակները

կարող են լինել ֆիքսված թվային սահմաններ կամ կապված

լինել լավ վիճակի գաղափարի հետ, որը պահանջում է ավելի

ակնհայտ սահմանում: Յուրաքանչյուր առանձին ճնշման և ազդեցության

վերլուծության համար անհրաժեշտ է ունենալ նման թվային սահմաններ

ընդհանուր քիմիական տարրերի համար (օրինակ` լուծված

թթվածին), չնայած դրանցից որևէ մեկը ներառված չէ ՋՇԴ-ում: Նման

արժեքները հարկավոր է սահմանել լիազոր մարմինների փորձագետների

գնահատականների հիման վրա: Առաջարկվում է, որ նման փորձագիտական

եզրակացությունները նաև փորձեն կանխատեսել երկարաժամկետ

կտրվածքով ընդունվելիք արժեքները:

46


2.3.7. Գերխոնավ տարածքներ

Գերխոնավ տարածքների էկոհամակարգերը էկոլոգիական և գործառնական

առումներով կազմում են ջրային միջավայրի մաս, որը

պոտենցիալ կարևոր դեր ունի գետավազանային կայուն կառավարմանը

հասնելուն խթանելու առումով: Ջրային շրջանակային դիրեկտիվը

գերխոնավ տարածքների համար բնապահպանական նպատակներ

չի սահմանում: Այդուհանդերձ, գերխոնավ տարածքները, ո-

րոնք կախված են ստորերկրյա ջրային մարմիններից և մաս են կազմում

մակերևութային ջրային մարմինների, կամ պահպանվող տարածքներ

են, մեծապես կշահեն ջրային մարմինների վիճակի` ՋՇԴ-ով

պահանջվող պահպանությունից և բարելավումից: Թեմային առնչվող

սահմանումներ մշակվել են ջրային մարմինների մասին ՀԻՌ-ի ուղեցուցային

փաստաթղթերում (ՋՇԴ ՀԻՌ, ուղեցուցային փաստաթուղթ

№2), և ներկայումս հաշվի են առնվում դեռևս մշակվող գերխոնավ

տարածքների մասին ուղեցույցում:

Գերխոնավ տարածքների վրա ճնշումները (օրինակ` ֆիզիկական փոփոխություն

կամ աղտոտում) կարող են ազդել ջրային մարմինների է-

կոլոգիական վիճակի վրա: Նման ճնշումները կառավարելու մոտեցումները,

այդպիսով, կարող են կարիք ունենալ ընդգրկվելու գետավազանային

կառավարման պլանում այն դեպքերում, երբ դրանք անհրաժեշտ

են` իրագործելու դիրեկտիվով սահմանվող բնապահպանական

նպատակները:

Գերխոնավ տարածքների ստեղծումը և հզորացումը համապատասխան

հանգամանքների դեպքում կարող է խթանել դիրեկտիվի բնապահպանական

նպատակներին հասնելու կայուն, ծախսարդյունավետ

և սոցիալապես ընդունելի մեխանիզմներ ստեղծելուն: Մասնավորապես,

գերխոնավ տարածքները կարող են մեղմել աղտոտման ազդեցությունները,

խթանել երաշտների և հեղեղումների ազդեցությունների

մեղմացմանը, աջակցել` հասնելու առափնյա տարածքների կայուն

կառավարման և խթանել ստորերկրյա ջրերի վերականգնմանը:

Գործողությունների ծրագրի շրջանակներում գերխոնավ տարածքների

նպատակահարմարությունը հավելյալ քննարկվում է գերխոնավ

տարածքների մասին ներկայումս մշակվող ուղեցույցում:

47

2.4. Գործընթացի և անհրաժեշտ գործողությունների ամփոփում

Իդեալական առումով ճնշումների և ազդեցությունների գնահատումը

պետք է լինի չորս քայլանոց գործընթաց.

1. Շարժիչ ուժերի նկարագրում, մասնավորապես` հողօգտագործում,

քաղաքային զարգացում, արդյունաբերություն, գյուղատնտեսություն

և այլ գործունեություն, որոնք հանգեցնում

են ճնշումների առանց իրենց անմիջական ազդեցության,

2. Ջրային մարմնի և ջրօգտագործման վրա հնարավոր ճնշումների

բացահայտում` հաշվի առնելով ճնշումների չափը և

ջրային մարմնի խոցելիությունը,

3. Ճնշումից առաջացող ազդեցության գնահատում և

4. Նպատակներին չհասնելու հավանականության գնահատում:

Առաջին փուլում (այսինքն` 2004թ.) ճնշումների ցանկը և ջրային

մարմնի վրա ազդեցությունների գնահատումը (հնարավորության

սահմաններում` վերին և ստորին ջրային մարմինների վրա) պետք է

ապահովեն պոտենցիալ կարևոր բոլոր պրոբլեմների բացահայտումը:

Յուրաքանչյուր ճնշումից առաջացող հավանական ազդեցությունների

գնահատումը կստեղծի ցանկ, որը կարող է օգտագործվել մոնիտորինգի

անհրաժեշտ կետերը բացահայտելու նպատակով: Այդ մոնիտորինգն

անհրաժեշտ է ավելի լավ հասկանալու համար, թե արդյոք

ջրային մարմինը ռիսկային է լավ վիճակի չհասնելու առումով: Այնուհետև

այս ցանկը դառնում է հիմք այնպիսի գործողությունների ծրագիր

մշակելու համար, որը կարող է իրականացվել` հասնելու լավ վիճակի:

Առաջին փուլում (այսինքն` 2004թ.) զննման մոտեցումը հավանաբար

կպարզեցնի խնդիրները, քանի որ այն կկենտրոնանա ճնշումների

փնտրման վրա այն տարածքներում և ճնշման այն տիպերի վրա, ո-

րոնք հավանաբար կխոչընդոտեն նպատակներին հասնելուն: Այդուհանդերձ,

մարդկային գործունեության ազդեցության առաջին վերլուծության

համար դա էական խնդիր է, և անդամ երկրները պետք է

նպատակադրվեն` եղած ժամանակում հասնելու էական ճնշումների

լավագույն գնահատականի: Վստահության մակարդակը ամրապանդելու

համար, հնարավորության սահմաններում, անհրաժեշտ

է վերստուգել ճնշումների ծավալը և տիպը` հիմնվելով մոնիտորինգի

տվյալների և ճնշումների հիմնական շարժիչ ուժերի տեղեկատվութ-

48


յան վրա: Օրինակ` քաղաքային կեղտաջրերի մարքրման համակարգերից

օրգանական նյութերի արտահոսքի կետային աղբյուրի գնահատումն

իրականացվում է` հիմնվելով արտանետումների տվյալների

վրա, որը կարող է վերստուգել բնակչության թվաքանակը և մեկ անձի

հաշվով միջին արտանետման տվյալներով գնահատել, թե արդյոք բոլոր

հիմնական արտանետումները բացահայտվել են:

Էական ազդեցությունների բացահայտումը կարող է ներառել մոնիտորինգի

տվյալների, մոդելների օգտագործման և փորձագետների եզրակացությունների

գնահատման կոմբինատոր մոտեցումը: Անհրաժեշտ

է բացահայտել այդ ճնշումները և բնապահպանական նպատակներին

չհասնելու առումով ռիսկային համարվող ջրային մարմինները,

ինչպես նաև դրանց վերաբերյալ համապատասխան հաշվետվություն

ներկայացնել: Հաշվետվությունների ներկայացման գործընթացը

պետք է իրականանալի լինի անդամ երկրների համար` միևնույն ժամանակ

ցուցադրելով անդամ երկրների որոշումների կայացման գործընթացի

(օրինակ` փորձագետների կարծիքն օգտագործելը) թափանցիկությունը:

49

3. ՃՆՇՈՒՄՆԵՐԻ ԵՎ ԱԶԴԵՑՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅԱՆ ԸՆԴՀԱՆՈՒՐ ՄՈՏԵՑՈՒՄԸ

3.1. Ներածություն

Նախորդ բաժինները նկարագրեցին ՋՇԴ-ի շրջանակը և նպատակը և

ներկայացրին ճնշումների և ազդեցությունների վերլուծության իրականացման

հետ կապված հարցեր: Սույն ուղեցույցի մնացած մասում

ներկայացվում են խորհուրդներ դրանց իրականացման վերաբերյալ:

Սույն բաժինը բացատրում է ընդհանուր մոտեցումները, որոնք կարող

են իրականացվել` հաշվի առնելով ջրային մարմինների տիպերը և

տվյալների առկայությունը: Նման մոտեցման նպատակն է ցուցադրել,

թե գործընթացի և տվյալների պահանջների առումով ինչ ընդհանրություններ

կան գետավազանի տարբեր ջրային մարմինների համար:

ՋՇԴ-ում ներկայացված ընդհանուր մոտեցման առանցքային փուլերը

հետևյալն են.

• Շարժիչ ուժերի և ճնշումների բացահայտում,

• Էական ճնշումների բացահայտում,

• Ազդեցությունների գնահատում և

• Նպատակներին չհասնելու հավանականության գնահատում:

Դրանք բացատրվում են ստորև ներկայացվող բաժիններում (3.2-3.6),

իսկ տեսողական առումով ներկայացվում են նկար 3.1-ում: Չորս ա-

ռանցքային փուլի իրականացման համար անհրաժեշտ է հաշվի առնել

դրանց աջակցող երեք տարր (ներկայացված են նկար 3.1-ի ձախ

մասում): Ջրային մարմնի նկարագիրը և դրա ջրհավաք տարածքը

հիմք կծառայեն ճնշումների և ազդեցությունների վերլուծության համար:

Կան նաև տարբեր տիպի տեղեկատվություններ, որոնք կարող

են օգտակար լինել, ինչպես օրինակ` կլիման, երկրաբանությունը, հողը

և հողօգտագործումը: Գործընթացի շրջանակներում ջրային մարմնին

առչնվող մոնիտորինգի տվյալները նույնպես կարող են ներկայացվել,

իսկ դրա օգտագործումը քննարկվում է ազդեցությունների

գնահատման բաժնում (բաժին 3.4): Մոնիտորինգի տվյալների և շարժիչ

ուժերի համեմատությունը կարող է օգնել` զննելու, թե արդյոք

ճնշումները կարող են հանգեցնել նպատակների չկատարմանը: Անհրաժեշտ

է նաև հասկանալ այն նպատակները, որոնց հետ համեմատության

մեջ իրական վիճակը պետք է դիտվի (տե’ս բաժին 2.3.6):

50


Կլինեն շատ դեպքեր, որ վերոնշյալ առնացքային փուլերը որպես գծային

հաջորդականություն չեն իրականացվի: Որպես օրինակ` կարելի

է նշել հետևյալը. ճնշումը որոշող ջրային մարմնի մոնիտորինգի

տվյալները կարող են օգտագործվել էական ճնշումների բացահայտումը

հստակեցնելու նպատակով: Չնայած կարող է նպատակահարմար

լինել վերլուծության համար կիրառել տարբեր հերթականություններ,

այդուհանդերձ, անհրաժեշտ է անդրադառնալ բոլոր առանցքային

փուլերին:

Նկար 3.1 – Ճնշումների և ազդեցությունների վերլուծության առանցքային

բաղադրիչները: Աջ կողմում` կապույտ ֆոնին ներկայացվող բաղադրիչները

վերլուծության հիմնական բաղադրիչներն են և սույն ուղեցույցում

մանրամասն նկարագրվում են, իսկ ձախ կողմում` սպիտակ ֆոնին

ներկայացվող բաղադրիչները օժանդակ են և սույն ուղեցույցում

ներկայացվում են համառոտակի

Ընդհանուր առմամբ, սույն ուղեցույցը փորձում է մակերևութային և

ստորերկրյա ջրերի համար կիրառել համանման նկատառումներ: Այդուհանդերձ,

3.9 բաժինը հաշվի է առնում հարցեր, որոնք հատուկ են

ստորերկրյա ջրերին, իսկ բաժիններ 3.11-ը և 3.12-ը ներկայացնում են

մակերևութային և ստորերկրյա ջրերի վերլուծության համար անհրա-

51

ժեշտ քայլերը: Բաժին 3.10-ը նկարագրում է ճնշումների և ազդեցությունների

վերլուծությանն առնչվող հաշվետվությունների ներկայացման

պահանջները:

Հաջորդ բաժինները ավելի մանրամասն տեղեկատվություն են պարունակում

գործիքների (գլուխ 4), տվյալների (գլուխ 5) և կոնկրետ օ-

րինակների վրա հիմնված պատկերավոր նկարագիրներ (գլուխ 6):

3.1.1. Ո՞վ պետք է ներգրավվի ճնշումների և ազդեցությունների վերլուծությունների

իրականացման և օգտագործման գործում

Որոշելու համար, թե ով պետք է ներգրավվի, անհրաժեշտ է պատասխանել

հետևյալ հարցերին.

• Ո՞վ կարող է, կամ ո՞վ կտրամադրի IMPRESS-ի վերլուծության համար

անհրաժեշտ հիմնական կամ օժանդակ տվյալներ,

• Ո՞վ պետք է օգտագործի ճնշումների և ազդեցությունների վերլուծության

արդյունքները, և

• Ո՞վ ազդեցության կենթարկվի IMPRESS-ի վերլուծության արդյունքների

հետագա կիրառումից:

Այս հարցերի պատասխաններում հավանաբար կլինի կազմակերպությունների,

շահագրգիռ կողմերի և անհատների լայն բազմություն,

որոնք կտարբերվեն` կախված հարցից: Օրինակ` շրջակա միջավայրի

նախարարության կամ այլ նախարարությունների (հողօգտագործման

պլանավորման, բնապահպանության բաժին, ԱՏՀ-ի բաժին, գյուղատնտեսություն

և այլն) փորձագետները, գետավազանային գործակալությունների

կամ տարածքային կառավարման մարմինների փորձագետները,

գետավազանային կառավարման պլանների մշակման համար

պատասխանատու պաշտոնյաները, նախարարությունների ջրային

վարչությունների պետերը, հետազոտողները և խորհրդատուները,

պատմաբանները, հասարակությունը և շահագրգիռ կողմերի լայն

շրջանակները, որոնք հետաքրքրություն և/կամ փորձագիտական կարողություններ

են ցուցաբերում տարբեր ոլորտներում (տե’ս 5-րդ գլխի

աղյուսակը) և ներգրավված են ջրերի կառավարման ոլորտում (ենթադրաբար

նաև ԳԿՊ-ների մշակման գործընթացում):

Առանցքային մասնակիցների ներառմամբ շահագրգիռ կողմերի վերլուծության

մշակումը կարող է նպատակահարմար քայլ լինել վերոնշյալ

հարցերի պատասխանները ստանալու առումով (տե’ս “հասարակության

մասնակցություն” թեմայով ՋՇԴ ՀԻՌ, ուղեցուցային փաս-

52


տաթուղթ №8, հավելված I): Այն նաև կօգնի` բացահայտելու վերլուծական

գործընթացի առանցքային քայլերը, երբ անհրաժեշտ է շահագրգիռ

որոշակի խմբի ներդրումը կամ ներգրավումը (տարբեր “ով”-

եր տարբեր քայլերի համար):

Սույն ուղեցույցի 3.2 և 3.3 կետերը մանրամասն ներկայացնում են ո-

րոշ շարժիչ ուժերի և ճնշումների փոխկապակցվածությունը` հնարավորություն

տալով բացահայտելու հետաքրքրություն ներկայացնող

շահագրգիռ կողմերին:

3.2. Շարժիչ ուժերի և ճնշումների բացահայտում

Ի լրումն ջրային մարմնի ընդհանուր նկարագրման` կարևոր է բացահայտել

շարժիչ ուժերը, որոնք կարող են ճնշում գործադրել ջրային

մարմնի վրա: Շարժիչ ուժերի լայն դասակարգումը ցույց է տրվում աղյուսակ

3.1-ում: Գլուխ 4-ում սա ընդլայնվում է շարժիչ ուժերի և ճնշումների

ավելի ամբողջական ցանկի, որը կարող է օգտագործվել որպես

վերահսկիչ աղյուսակ համապատասխան ճնշումները գույքագրելիս:

Այս վերահսկիչ աղյուսակն օգտագործելիս կարող է օգտակար լինել

բոլոր ճնշումների հաշվի առնելը` անկախ դրանց կարևորությունից:

Աղյուսակ 3.1 – Ճնշումների էական շարժիչ ուժերի լայն դասակարգումը

(պետք է նկատել, որ սա ընդլայնվել է ճնշումների ամբողջական ցանկի աղյուսակ

4.1-ում)

ՑՐՎԱԾ ԱՂԲՅՈՒՐ

ԿԵՏԱՅԻՆ ԱՂԲՅՈՒՐ

ՀԱՏՈՒԿ ՆՅՈՒԹԵՐ

ՕԳՏԱԳՈՐԾՈՂ ՈԼՈՐՏՆԵՐ

ՋՐԱՌ

ԱՐՀԵՍՏԱԿԱՆ

ՎԵՐԱԿԱՆԳՆՈՒՄ

Քաղաքային դրենաժ (ներառյալ հոսքը)

Գյուղատնտեսություն, ցրված

Անտառ

Այլ ցրված

Կեղտաջուր

Արդյունաբերություն

Հանքարդյունաբերություն

Աղտոտված հողեր

Գյուղատնտեսական, կետային

Թափոնների կառավարում

Ջրային տեսակների բուծում

Աարտադրություն, բոլոր արդյունաբերական/գյուղատնտեսական

ճյուղերի

օգտագործումը և արտանետումներ

Հոսքի կարգավորում

Ստորերկրյա ջրերի վերակագնում

53

ՄՈՐՖՈԼՈԳԻԱԿԱՆ (Տե’ս նաև

ԽՓՋՄ-ի վերաբերյալ ՋՇԴ ՀԻՌ,

ուղեցուցային փաստաթուղթ

№4)

ԱՅԼ ՄԱՐԴԱԾԻՆ

Հոսքի կարգավորում

Գետերի կառավարում

Անցումային ջրերի և առափնյա

կառավարում

Այլ մորֆոլոգիական

Զանազան

Շարժիչ ուժերը (ՇՈՒ) գործունեության այն ոլորտներն են, որոնք կարող

են առաջացնել լուրջ ճնշում կա’մ որպես կետային, կա’մ որպես ոչ

կետային աղբյուր: Որպես զննման տվյալ` շարժիչ ուժերին տրվում է

քանակական արժեք ագրեգացված տվյալների հիման վրա: Դրանք

ձեռք բերել բավականին հեշտ է, ինչպես օրինակ` որոշակի տարածքի

համար վարելահողերի տարածքը հեկտարներով, բնակչության

խտությունը և այլն: Այս շարժիչ ուժերի տվյալների համեմատությունը

համապատասխան ագրեգացված մոնիտորինգի տվյալների հետ ա-

րագորեն հնարավորություն է տալիս գնահատելու հավանականությունը,

թե որքանով են ուսումնասիրվող շարժիչ ուժերն առնչվում

շրջակա միջավայրի ճնշումներին: Այդ դեպքում առավել մանրամասնությամբ

պետք է ուսումնասիրել միայն ակնկալվող ճնշումները:

Զննման ընթացակարգը տվյալների հավաքագրման գործընթացը ա-

րագացնելու միակ ճանապարհը չէ, որով շեշտը դրվում է այն ճնշումների

վրա, որոնք, ամենայն հավանականությամբ, սպասվում են: Այն

տրամադրում է ճնշումների և ազդեցությունների փոխկապակցվածության

անկախ գնահատում, ինչը շատ արժեքավոր է, հատկապես

երբ արտանետումների և ջրառների բազաները բավարար չափով հագեցած

չեն տվյալներով:

Շարժիչ ուժերը և ճնշումները նկարագրող տեղեկատվությունը անհրաժեշտ

է և’ մակերևութային, և’ ստորերկրյա ջրային մարմինների

համար, քանի որ, օրինակ, գյուղատնտեսական գործունեությունը կարող

է ճնշում գործադրել և’ մակերևութային, և’ ստորերկրյա ջրային

մարմինների վրա: Նման գործունեությունը կարող է ճնշում գործադրել

հոսանքն ի վար գտնվող միանգամից մի քանի ջրային մարմինների

վրա: Այդ առումով խելամիտ կլինի հավաքել տվյալները` հիմնվելով

գետավազանների կամ գետավազանային տարածքների վրա, որից

հետո այդտեղից կարելի է վերցնել որևէ անհատական ջրային մարմնի

վերաբերյալ տեղեկատվություն: Ակնհայտ է, որ ԱՏՀ-ի օգտագործումը

կխթանի այդ գործընթացին: Այդուհանդերձ, սույն ուղեցույցը չի ան-

54


դրադառնում նման տեղեկատվության կառավարմանը, քանի որ այն

ներառված է Աշխարհագրական տեղեկատվական համակարգերի աշխատանքային

խմբի շրջանակներում (տե’ս ՋՇԴ ՀԻՌ, ուղեցուցային

փաստաթուղթ №9):

3.3. Էական ճնշումների բացահայտում

3.3.1. Ներածություն

Ճնշումների գույքագրումը հավանաբար կներառի նաև բազմաթիվ

ճնշումներ, որոնք շատ քիչ ազդեցություն ունեն կամ որևէ ազդեցություն

չունեն ջրային մարմնի վրա: Մակերևութային ջրերի համար ՋՇԴն

անդրադառնում է այս փաստին` պահանջելով բացահայտել միայն

էական ազդեցություն ունեցող ճնշումները, իսկ սույն ուղեցույցում է-

ական է համարվում այն ճնշումը, որը հանգեցնում է այնպիսի ազդեցության,

որի արդյունքում կարող է վտանգվել նպատակին հասնելը:

Ստորերկրյա ջրերի համար նախնական բնութագրումը պահանջում է

բաժին 3.2-ում նշված ճնշումների ընդհանուր վերլուծություն կրկին

նպատակներին չհասնելու ռիսկը գնահատելու համատեքստում: Ուստի

չնայած մակերևութային և ստորերկրյա ջրերի համար գործընթացները

նկարագրվում են առանձին և տարբեր ձևերով, կարելի է ընդունել

ճնշումների բացահայտման համանման ընդհանուր մոտեցում,

որը հետագա ուսումնասիրման կարիք ունի:

Դրա համար անհրաժեշտ է հասկանալ ազդեցության բնույթը, որը կարող

է առաջանալ ճնշման արդյունքում, ինչպես նաև ունենալ համապատասխան

մեթոդներ` վերահսկելու և գնահատելու ազդեցությունների

և ճնշումների կապը: Հնարավոր ազդեցությունները ներկայացվում

են ստորև` հաշվի առնելով աղյուսակ 3.1-ում նկարագրված հիմնական

ճնշումները:

Ցրված և կետային աղբյուրներից աղտոտման ճնշումներ

Աղտոտման ճնշումները արդյունք են գործունեության, որը կարող է

ուղղակիորեն առաջացնել ջրային մարմնի վիճակի վատթարացում:

Շատ դեպքերում նման ճնշումը կապված է շրջակա միջավայր որոշակի

նյութեր բաց թողնելու կամ արտանետելու հետ: Սա կարող է լինել

թափոնների արտանետում, սակայն կարող է լինել նաև այլ գործունեության

արդյունքում երկրորդական ազդեցությունների արդյունք, ինչպես

օրինակ` գյուղատնտեսական հողերից սննդանյութերի արտա-

55

հոսքը: Աղտոտման ճնշումը կարող է նաև որևէ գործողության պատճառ

լինել, ինչպես օրինակ` հողօգտագործումը: Այսպես` նստվածքների

հոսքը փոփոխվում է ուրբանիզացիայից, անտառտնտեսությունների

և մշակաբույսերի ձմռան և գարնան տնկումների ժամանակաշրջանների

փոփոխությունից: Աղտոտման ճնշումների դասակարգման

ամենատարածված մոտեցումը աղտոտման ցրված և կետային

աղբյուրների տարբերակումն է (տե’ս աղյուսակ 3.2 և 3.3): Այդուհանդերձ,

կետային և ոչ կետային աղբյուրների տարբերակումը ոչ միշտ է

հստակ և կրկին կարող է առնչվել տարածական մասշտաբներին: Օ-

րինակ` աղտոտված հողատարածքները կարող են համարվել աղտոտման

ինչպես ցրված, այնպես էլ կետային աղբյուրներ:

Ցրված աղտոտման դեպքում շարժիչ ուժերը սովորաբար ուղղակիորեն

կապված չեն ճնշումների հետ, սակայն աղտոտումը հասնում է

ջրային մարմիններին հիդրոլոգիական ուղիներով:

Աղյուսակ 3.2 – Ցրված աղբյուրներից ճնշումների և դրանց ազդեցությունների

օրինակներ

Գործունեություն

կամ շարժիչ

ուժեր

Ճնշման ուղիները Վիճակի կամ ազդեցության

հնարավոր

փոփոխություն

Գյուղատնտեսություն

Սննդանյութերի վնաս գյուղատնտեսությունից

• մակերևութային հոսք

• հողի էռոզիա

• արհեստական դրենաժային

հոսք

• արտահոսք (օրինակ`

խառնվող հոսք, աղբյուրներ

և ստորերկրյա ջրեր)

(ներառում է չափից ավել

պարարտանյութերը և

գոմաղբը, ինչպես նաև մնացորդների

հանքայնացումը)

Վերոնշյալ ուղիներով պեստիցիդների

կորուստ

Հողի, ափերի կամ գետի հունի

էոոզիայի պատճառով

նստվածքների քայքայում

56

Սննդանյութերը փոփոխում

են էկոհամակարգը

խմելու ջրամատակարարման

տոքսիկություն,

աղտոտում

Հունի նեղացում, ա-

նողնաշարավորների

բազմության


Գործունեություն

կամ շարժիչ

ուժեր

Վիճակի կամ ազդեցության

հնարավոր

փոփոխություն

փոփոխություն, վնաս

բազմացման գրունտներին

Մակերևութային և

ստորերկրյա ջրային

մարմինների թթվայնացում:

Էվտրոֆացում

Ջրային մարմինների

համախառն աղտոտում

Քլորիդի կոնցենտրացիայի

աճ

Արդյունաբերական

արտանետումներ

մթնոլորտ

Տրանսպորտ

Ճնշման ուղիները

Ազոտի և ծծմբի բաղադրիչների

նստվածք

Աղտոտիչների

արտանետումներ

Աղի օգտագործումը սառույցը

հալեցնելու համար

Հերբիցիդների օգտագործում

Շարժիչների

արտանետումներ

57

Թթվայնացնող քիմիական

նյութերի աճ մթնոլորտում

և համապատասխան

նստվածքներ

Աղյուսակ 3.3 – Կետային աղբյուրներից ճնշումների և դրանց ազդեցությունների

օրինակներ

Գործունեություն

կամ շարժիչ ուժեր

Ճնշում

Վիճակի կամ ազդեցության

հնարավոր փոփոխությունը

Արդյունաբերական

(ԱՀԿՎ և ոչ-

ԱՀԿՎ)

Քաղաքային գործունեություն

Աղբավայր

Արդյունաբերական

թափոնների արտահոսք

մակերևութային

և ստորերկրյա ջրեր

Արտանետումներ մակերևութային

և ստորերկրյա

ջրեր

Քիմիական նյութերի

արտահոսք հոսող ջրեր

Թունավոր նյութերն ունեն

ուղղակի ազդեցություն կախված

պինդ մասնիկների ավելացումից`

օրգանական նյութերը

փոփոխում են թթվածնային

ռեժիմը, սննդանյութերը

փոփոխում են էկոհամակարգը

Նույնը, ինչ վերևինը

Նույնը, ինչ վերևինը

Կենդանիների Աղտոտված հոսող Նույնը, ինչ վերևինը

Գործունեություն

կամ շարժիչ ուժեր

թաղման վայրեր

(հետագա համաճարակներ)

Նախկին հողօգտագործում

Ջերմաէլեկտրաէներգիայի

արտադրություն

Հողափորման

աշխատանքներ

ջրեր

Ճնշում

Աղտոտված հողեր

Հովացման ջրերի վերադարձը

փոխում է

ջերմային ռեժիմը

Բիոցիդներ հովացման

ջրերում

Նստվածքների կուտակում

58

Վիճակի կամ ազդեցության

հնարավոր փոփոխությունը

Տարբեր

Ջերմաստիճանի բարձրացում,

լուծված թթվածնի

կրճատում, կենսաքիմիական

գործընթացի մակարդակի

փոփոխություններ

Ջրային ֆաունայի վրա ուղղակի

տոքսիկ ազդեցություն

Հունի փոքրացում, անողնաշարավորների

համակեցությունների

փոփոխում

Բնակմիջավայրի կորուստ

Հիմքի տեղաշարժ

Ձկնաբուծություն Կերակրում, դեղորայք Սննդանյութեր, վարակներ,

անասնաբուժական արտադրանք,

ձկների արհեստական

պոպուլյացիաներ,

սննդային ցանցի փոփոխում

Ճնշումներ քանակական ռեսուրսներից

ՋՇԴ-ում քանակական վիճակը օգտագործվում է հատուկ ստորերկրյա

ջրային մարմինների համար, սակայն քանակական ճնշումները

պետք է գնահատվեն բոլոր ջրային մարմինների համար: Մակերևութային

ջրերի համար այդ ճնշումներն օգտագործվում են` գնահատելու

հիդրոմորֆոլոգիական վիճակը: Քանակական ճնշումների օրինակներ

ներկայացվում են աղյուսակ 3.4-ում:

Աղյուսակ 3.4 - Քանակական ճնշումների և դրանց ազդեցությունների

օրինակներ

Գործունեություն

կամ շարժիչ ուժեր

Ճնշում Վիճակի կամ ազդեցության

հնարավոր փոփոխություն

Գյուղատնտեսության

և հողօգտագործման

փոփոխություն

Բուսականության

կողմից ջրօգտագործման

փոփոխություն

Ստորերկրյա ջրային մարմինների

վերականգնման

փոփոխություն


Գործունեություն

կամ շարժիչ ուժեր

Ոռոգման, հանրային

և մասնավոր ջրամատակարարման

համար

ջրառ

Արհեստական

վերականգնում

Ջրի փոխադրում

Ճնշում

Հողի մեկուսացում

Հոսքի կամ ջրատար

հորիզոնի

տարողունակության

կրճատում

Տարողունակության

ավելացում

Ջուր ստանալու

տեղանքում հոսքի

ավելացում

Հիդրոմորֆոլոգիական ճնշումներ

59

Վիճակի կամ ազդեցության

հնարավոր փոփոխություն

Քիմիական հոսքի լուծման

նվազում

Տարողունակության կրճատում

Հոսքի և էկոլոգիական ռեժիմների

փոփոխում

Աղային նյութերի ներթափանցում

Փոփոխված ցամաքային

էկոհամակարգ

Արտահոսքի ավելացում

Ստորերկրյա ջրերի աղտոտում

Ջերմային, հոսքային և

էկոլոգիական ռեժիմների

փոփոխում

Ի լրումն քանակական վիճակի վրա ազդեցության` հիդրոմորֆոլոգիական

ճնշումները կարող են ուղղակի ազդեցություն ունենալ մակերևութային

ջրերի վրա: Օրինակները ներկայացվում են աղյուսակ

3.5-ում:

Աղյուսակ 3.5 – Հիդրոմորֆոլոգիական ճնշումների և դրանց ազդեցությունների

օրինակներ

Գործունեություն կամ

շարժիչ ուժ

Ճնշում Վիճակի կամ ազդեցության

հնարավոր փոփոխություն

Հողահանման

աշխատանքներ

Նստվածքների

կուտակում

Հունի նեղացում, անողնաշարավորների

համակեցության

փոփոխում

Հիմքի տեղաշարժ Բնակմիջավայրի կորուստ

Ջրի մակարդակի

փոփոխություն

Ստորերկրյա ջրերի մակարդակի

փոփոխություն, գերխոնավ

տարածքների կորուստ,

բազմացման տարածքների

կորուստ

Ֆիզիկական արգելք- Արգելքից վեր և Հոսքի ռեժիմի և բնակմիջա-

Գործունեություն կամ

շարժիչ ուժ

ներ (ջրամբարներ,

պատվարներ և այլն)

Կանալների փոփոխում

(օրինակ` ուղղորդում)

Կենսաբանական ճնշումներ

Ճնշում

վար հոսքի բնութագրիչների

փոփոխում

(օրինակ`

ծավալը, արագությունը,

խորությունը)

Հոսքի բնութագրիչների

փոփոխում

(օրինակ`

ծավալը, արագությունը,

խորությունը)

60

Վիճակի կամ ազդեցության

հնարավոր փոփոխություն

վայրի փոփոխություն

Հոսքի ռեժիմի և

բնակմիջավայրի

փոփոխություն

Կենսաբանական ճնշումները նրանք են, որոնք կարող են ուղղակի

ազդեցություն ունենալ կենդանի ռեսուրսների վրա քանակական կամ

որակական առումներով:

Աղյուսակ 3.6 – Կենսաբանական ճնշումների և դրանց ազդեցությունների օրինակներ

Գործունեություն

կամ շարժիչ ուժեր

Ձկնարդյունաբերություն

Օտարածին

տեսակների

ներմուծում

3.3.2. Մեթոդներ

Ճնշում

Ձկնորսություն

Ձկների

կուտակում

Տեղական

տեսակների հետ

մրցակցություն

Վիճակի կամ ազդեցության

հնարավոր փոփոխություն

Ձկնային ֆաունայի կրճատում,

մասնավորապես` միգրացիոն

ձկների

Վայրի պոպուլյացիաների

գենետիկական աղտոտում

Պոպուլյացիաների

փոխարինում,

բնակմիջավայրերի կորուստ,

մրցակցություն սննդի համար

Ջրային մարմնի վրա ճնշման էականության գնահատումը պետք է

հիմնվի ջրհավաքի տարածքի, ինչպես նաև ջրային մարմնում ջրային

հոսքի, քիմիական նյութերի տեղաշարժի և կենսաբանական գործունեության

վերաբերյալ գիտելիքների վրա: Այլ կերպ ասած, պետք է լինի

որոշակի գիտելիք այն մասին, որ ճնշումը կարող է ազդեցություն


պատճառել, քանի որ ջրհավաք համակարգը գործում է տվյալ կերպ:

Այս ընկալումը, զուգորդվելով բոլոր ճնշումների ցանկի և տվյալ ջրհավաքի

բնութագրման հետ, հնարավորություն է տալիս բացահայտելու

էական ճնշումները: Այդուհանդերձ, սույն մոտեցումը հաճախ պահանջում

է երկու փուլ: Առաջինում կարող է իրականացվել կոռելյացիայի

գնահատումը: Դրա առավելությունն այն է, որ այն օգտագործում է

մոնիտորինգի տվյալները և չի պահանջում բարդ ենթադրություններ:

Ըստ անհրաժեշտության և նպատակահարմարության` այդ դեպքում

կարող է կարիք լինել պատճառային հստակ գնահատման` օգտագործելով,

օրինակ, թվային մոդելավորումը, որը կմոդելավորի բազմաթիվ

ճնշումների ազդեցությունը: Այդուհանդերձ, այս գործիքները հազվադեպ

են վստահելի, քանի որ հիմնվում են էկոհամակարգի գործունեության

վերաբերյալ ենթադրությունների վրա: Նման հավանական

գնահատումները և մոդելները նկարագրվում են ազդեցությունների

գնահատման բաժնում:

Այլընտրանքային մոտեցումն այն է, որ գաղափարական ընկալումը

հիմնված է պարզ կանոնների վրա, որոնք ուղղակիորեն ցույց են տալիս,

թե արդյոք ճնշումն էական է: Նման տիպի մոտեցումներից մեկն

այն է, որ համեմատվում են ճնշման չափը և տվյալ ջրային մարմնի

վրա կիրառելի չափանիշը կամ սահմանային արժեքը: Նման մոտեցումը

ճիշտ չի կարող լինել, եթե ողջ Եվրոպայում օգտագործվեն սահմանային

միևնույն արժեքները, քանի որ այդ դեպքում անտեսվում են

ջրային մարմինների առանձնահատուկ բնութագրերը և ճնշումների

նկատմամբ խոցելիությունը: Այս մոտեցումն արդյունավետորեն համակցում

է ճնշումների բացահայտումը և ազդեցությունների վերլուծությունը,

քանի որ եթե սահմանային արժեքը գերազանցվել է, ապա

ջրային մարմինը գնահատվում է ռիսկային նպատակներին չհասնելու

առումով: Չնայած իրենց պարզությանը` նման մեթոդները կարող են

արդյունավետ լինել փորձագետների եզրակացություններն ընդգծելու

և հավաստի գիտական արդյունքների վրա հիմնվելու առումով: Այս

մեթոդները նկարագրվում են առավել մանրամասն և օրինակներով 4.3

բաժնում: Այն կարող է ավելի արդյունավետ լինել, եթե զուգորդվի պետական

մոնիտորինգի հետ, ինչպես առաջարկվում է օրինակներում:

Ճնշումների և ազդեցությունների հաջողված ուսումնասիրությունն

այն չէ, որը հերքում է հրահանգներ պարունակող ուղեցույցի քայլերին:

Այն ուսումնասիրություն է, որտեղ կան նպատակների հստակ

61

ընկալում, ջրային մարմնի և իր ջրհավաք ավազանի լավ նկարագիր

(ներառյալ մոնիտորինգի տվյալները) և ջրհավաք ավազանի համակարգի

գործառույթների լավ ընկալում (նկար 3.2): Պետք է տեղյակ լինել

գետավազանային տարածքի ջրային մարմինների միջև փոխհարաբերություններին,

ինչպես օրինակ` հոսանքի ստորին մասի լճերի

և առափնյա տարածքների ջրառի միջև կապը (էվտրոֆացում,

նստվածքային աղտոտում, բիոակումուլյացիա) կամ հոսանքի վերին

մասում գետի ամբողջականության հարցերը: Նման դեպքում ճնշումները,

որոնք ազդեցություն են գործում միայն տվյալ ջրային մարմնից

դուրս, նույնպես պետք է ներառվեն վերլուծության շրջանակներում:

Նկար 3.2 – Ճնշումների և ազդեցությունների պատշաճ և հաջող

վերլուծության երեք նախապայմանները

3.3.3. Ճնշումների և ազդեցությունների փոփոխություններ

Ըստ սահմանման` տարածական առումով կետային աղբյուրներից

ճնշումները միանման չեն կարող լինել: Սակայն հավանաբար ճիշտ է

նաև այն, որ ցրված աղբյուրներից ճնշումները և քանակական ճնշումները

տարածական առումով փոփոխական են ջրային մարմնի ջրհավաքի

տարածքում:

Ինչպես արդեն նշվել է, որևէ տիպի ճնշում միշտ չէ, որ տվյալ ազդեցության

պատճառն է: Տարածաժամանակային պարամետրը այն հիմնական

գործոններից է, որը պայմանավորում է ճնշման ազդեցությու-

62


նը: Ջրային մարմնի ջրհավաք տարածքի մյուս բնութագրիչները նույնպես

կարող են ազդեցություն ունենալ, և իհարկե, որևէ առանձին

բնութագրիչ կառնչվի ճնշման բնույթին: Օրինակ` թթվային անձրևի

ազդեցությունն ավելի մեծ կլինի այնպիսի ջրհավաքներում, որոնք

տեղակայված են գրանիտային երկրաբանության վրա հողի բարակ

շերտերով, որոնց թթուների չեզոքացման կարողությունը փոքր է, իսկ

թթուների չեզոքացման մեծ կարողություն ունեցող կրաքարային երկրաբանությամբ

ջրհավաքներում ազդեցությունն այդքան մեծ չի լինի:

Այս ազդեցությունը նկատելի է նաև այլ ճնշումների դեպքում, օրինակ`

նիտրատների պրոբլեմը նիտրատների նկատմամբ խոցելի տարածքներում

և ստորերկրյա ջրերի` աղտոտվածության նկատմամբ

խոցելիության գաղափարը, որը ներառում է բազմաթիվ բնութագրիչներ`

կապված ստորերկրյա ջրային մարմնի հետ:

Փոփոխականության ընկալումը հանգեցնում է երկու եզրակացության:

Նախ` ավելի հեշտ է ուղեցույց ներկայացնել բոլոր ճնշումների (օրինակ`

պոտենցիալ ճնշումները), քան էական ճնշումների (օրինակ`

նրանք, որոնք կարող են ունենալ այնպիսի ազդեցություն, որը հավանաբար

վտանգի կենթարկի նպատակին հասնելը) բացահայտման վերաբերյալ:

Վերջինը, ընդհանուր առմամբ, կպահանջի դեպք առ դեպք

գնահատում, որը հաշվի է առնում տվյալ ջրային մարմնի և իր

ջրհավաք տարածքի առանձնահատկությունները:

Երկրորդ` այն դեպքերում, երբ ճնշումների և դրանց ազդեցությունների

փոփոխականությունը կարող է պատճառ դառնալ ջրային մարմնի

տարբեր մասերում տարբեր վիճակների առաջացման, կարող է նպատակահարմար

լինել նորից սահմանել ջրային մարմնի սահմանները`

յուրաքանչյուր ջրային մարմնի համար գործնական գործողությունների

ծրագիր մշակելու նպատակով: Այն տարածքներում, որտեղ դա ի-

րականացվում է, վերանախագծումը պետք է հետևի Հանձնաժողովի

ուղեցույցում (d’Eugenio, 2002) տրված ջրային մարմինների տարանջատման

կանոններին:

3.4. Ազդեցությունների գնահատում

Ջրային մարմնի վրա ազդեցությունների գնահատումը պահանջում է

որոշ քանակական տեղեկատվություն` նկարագրելու ջրային մարմնի

վիճակը և դրա վրա ազդող ճնշումները: Վերլուծության տիպը կախված

կլինի նրանից, թե ինչ տվյալներ են առկա: Անկախ ընդունվելիք

63

հատուկ գործընթացից, ինչպես էական ճնշումների վերոնշյալ բացահայտման

դեպքում էր, գնահատումը պահանջում է ազդեցությունների

պատճառների գաղափարական ըմբռնում: Օրինակ` որքան էլ պարզ է,

որ եթե կա արտանետում դեպի գետ, լիճ կամ առափնյա ջուր, ամենայն

հավանականությամբ տեղի կունենա առնվազն լոկալ ջրի որակի

փոփոխություն, որը կարելի է պատշաճ կերպով գնահատել` օգտագործելով

չափավոր խառնման մոդելը: Շատ դեպքերում նման տիպի

պարզ մոտեցումը կարող է լիովին պատշաճ լինել ճնշման ազդեցությունը

գնահատելու համար: Այդուհանդերձ, իրական իրավիճակներում

կլինեն ջրհավաքների տիպերի, ջրային մարմինների, փոխկապակցված

ճնշումների, գործընթացների կոնցեպտուալիզացումների,

տվյալների կարիքների և հնարավոր ազդեցությունների բազմաթիվ

դեպքեր, և նման պարզ մոդելի ընդունումը բոլոր դեպքերի համար

միամտություն կլինի:

Պատահում են նաև դեպքեր, երբ առաջին հայացքից պարզ թվացող

գնահատումը կարող է ունենալ թաքնված բարդություններ: Օրինակ`

ջրառի ճնշման ներքո ստորերկրյա ջրային մարմնի քանակական վիճակի

ազդեցությունը կարելի է հաշվել ջրային հաշվեկշռի պարզագույն

մոդելով, որում տարողության փոփոխությունը վերականգնման

մակարդակն է` հանած արտահոսքի և երկարաժամկետ կայուն ջրառի

գումարը: Քանակական լավ վիճակի հասնելու գործոններից մեկն

այն է, որ և’ արտահոսքը, և’ ջրառը կայուն լինեն երկար ժամանակ:

Մակարդակը, որում արտահոսքը պետք է պահպանվի, այնպիսին է,

որ լավ էկոլոգիական վիճակ ստացվում է բոլոր հարակից մակերևութային

ջրերի համար: Ուստի այն, ինչ թվում է ստորերկրյա ջրային

մարմնի պարզ ջրային հաշվեկշիռ, պահանջում է հարակից մակերևութային

ջրային մարմինների էկոլոգիական վիճակի և էկոլոգիական

հոսքի վերաբերյալ լավ գիտելիքներ:

Չի կարելի կարծել, որ ճնշումների և ազդեցությունների վերլուծության

կարելի է հասնել միայն կառուցելով մանրամասն, գործընթացի

վրա հիմնված, թվային համակարգչային մոդել, որն ամբողջովին կապակցում

է մակերևութային և ստորերկրյա համակարգերը: Նման մոտեցումը

կարող է հնարավոր լինել որոշ իրավիճակներում և օրինակներում,

ինչպես նկարագրված է գործիքների վերաբերյալ բաժնում

(բաժին 4): Գործնականում մոդելավորման մոտեցում ընդունելու համար

անհրաժեշտ տեղեկատվություն ներկայումս հազվադեպ է առկա

64


և հավանաբար մոտ ապագայում էլ, ընդհանուր առմամբ, ամբողջովին

չի լինի: Ենթադրվում է, որ նախնական վերլուծությունը կհիմնվի ա-

վելի քիչ պահանջատար մեթոդների վրա, որոնց համար անհրաժեշտ

տվյալներն առկա են, ինչպես օրինակ` ճնշումների զննման գործիքները

(տե’ս բաժին 4.2 և 4.3): Նման վերլուծությունը ենթակա կլինի վերանայման,

քանի որ անհրաժեշտ է իրականացնել լրացուցիչ վերլուծություններ`

որոշելու ռիսկերը, որի ընթացքում ձեռք կբերվեն լրացուցիչ

տվյալներ և կմշակվեն օգտակար գործիքներ:

Ազդեցությունները գնահատելու համար դիտարկված տվյալների օգտագործումը

Այն դեպքերում, երբ տվյալ ջրային մարմնի վերաբերյալ տվյալներն

առկա են, կարող է հնարավոր լինել իրականացնել ազդեցության ուղղակի

գնահատում: Տվյալների տիպերը, որոնք կարող են օգտագործվել,

տարբեր են, ինչպես և տարբեր են ազդեցությունները (տե’ս աղյուսակ

3.7):

Տվյալն ինքնին բավարար չէ հնարավոր ազդեցությունը գնահատելու

համար. պետք է մշակել սպասվելիք ազդեցության ճիշտ ցուցանիշները:

Ավելին` պետք է նկատի ունենալ, որ ճնշումների մեծ մասը չեն

հանգեցնում հստակ ազդեցության, սակայն էապես փոխում են կամայականությունների

հավանականությունը: Սա մասնավորապես տեղի

է ունենում հիդրոլոգիական ռեժիմի խաթարումների ժամանակ. բնական

հիդրոլոգիական ռեժիմը ձկների կյանքի համար ժամանակի

100%-ում չէ բարենպաստ: Ազդեցության գնահատումը պահանջում է

գնահատել, թե որ փոփոխությունը նպաստավոր պայմանների հանդիպման

ինչ հավանականության դեպքում է սպառնում էկոհամակարգին:

Ընդհանուր առմամբ, առկա հիդրոլոգիական ցուցանիշներն

այդ առումով օգտակար չեն:

Ջրի որակի վիճակագրությունը նույնպես ներկայացնում է որոշակի

դժվարություններ: Վիճակի ուսումնասիրությունը (օրինակ` կա՞ արդյոք

ազդեցություն) պահանջում է տվյալների շարքի միջև համեմատություն:

Իմաստալից համեմատություն իրականացնելու համար

պետք է հաշվի առնել տվյալների ներքին կառուցվածքը` ապահովելու

նորմալ փոփոխականությունը: Տարեկան տվյալներից սեզոնային և

հիդրոլոգիական բաղադրիչների հանելը էապես կրճատում է հաշվարկային

տարբերությունները և հնարավորություն է տալիս համե-

65

մատություն իրականացնելու մոնիտորինգի ենթարկվող տվյալների

բազմությունների միջև կարճ ժամանակահատվածում: Նման բարդ

վիճակագրական մեթոդներ կարող են ծանոթ չլինել Եվրոպայի ջրային

փորձագետներից շատերին:

Աղյուսակ 3.7 – Վիճակի հնարավոր ազդեցությունները կամ փոփոխությունները,

որոնք կարող են բացահայտվել մոնիտորինգի տվյալներով

ԿԵՆՍԱԲԱՆԱԿԱՆ ՈՐԱԿԻ ՏԱՐՐԵՐ

Մակրոֆիտներ

Կառուցվածքը

Առատությունը

Ֆիտոպլանկտոն

Կառուցվածքը

Առատությունը

Կենսաբանական զանգվածը

Պլանկտոնների ծաղկում

Հաճախականությունը

Ինտենսիվությունը

Բենթոսային անողնաշարավորներ Կառուցվածքը

Առատությունը

Ձկներ

Կառուցվածքը

Առատությունը, տարիքային

կառուցվածքը

էվտրոֆացում

Քլորոֆիլի կոնցենտրացիան

ՀԻԴՐՈՄՈՐՖՈԼՈԳԻԱԿԱՆ ՈՐԱԿ

Հիդրոլոգիական ռեժիմ

Մակընթացության և

տեղատվության ռեժիմ

Գետի անընդհատություն

Մորֆոլոգիա

Ջրային հոսքի քանակը և դինամիկան

Կապը ստորերկրյա ջրերի հետ

Մնայունության

ժամանակահատվածը

Քաղցրահամ ջրերի հոսք

Գերիշխող հոսանքների ուղղություն

Ալիքներից անպաշտպանվածություն

66

Խորության և լայնության փոփոխում

Մերձափնյա գոտու կամ լճափի հունի

կառուցվածքը և հիմքը

ՔԻՄԻԱԿԱՆ ԵՎ ՖԻԶԻԿԱ-ՔԻՄԻԱԿԱՆ ՈՐԱԿԻ ՏԱՐՐԵՐ

Թափանցիկություն

Կախված մասնիկների ընդհանուր

պարունակության Կոնցենտրացիա

Պղտորություն

Թափանցիկություն (մ)

Ջերմային պայմաններ Ջերմաստիճան ( 0 C)

Թթվածնային պայմաններ

Կոնցենտրացիա


Հաղորդականություն

Աղայնություն

Սննդանյութերի վիճակ

Թթվայնության վիճակը

Առաջնային նյութեր

Այլ աղտոտիչներ

Մոդելավորման մոտեցումներ

Հաղորդականություն

Փոխակերպվում է ընդհանուր լուծված

մասնիկների կոնցենտրացիայի

Կոնցենտրացիա

Ազոտի և ֆոսֆորի կոնցենտրացիաներ

ծովերի պահպանության

կոնտեքստում

pH

Ալկալայնություն

Թթուների չեզոքացման կարողություն

Կոնցենտրացիա

Կոնցենտրացիա

Մոդելավորման մոտեցումները հնարավորություն են տալիս գնահատելու

ազդեցությունները և, ըստ այդմ, այն պետք է համարել ջրային

մարմնի մոնիտորինգի տվյալները լրացնող տվյալ: Գետային ցանցի

համար մշակվել են մոդելավորման բազմաթիվ մեթոդներ` սկսած

1925թ. Սթրիթերի և Ֆելպսի կողմից հրատարակված լուծված թթվածնի

և ԹԿՊ-ի վերաբերյալ աշխատությունից: Նման տիպի պարզ մոդելները

լայնորեն տարածված են, սակայն տարբերվում են մոդելավորված

քիմիական պարամետրերով, ներկայացվող գործընթացով և

դրանց թվային մեթոդներով: Եթե կիրառվում են պատշաճ կերպով, ա-

պա նման մոդելները, ընդհանուր առմամբ, հաջող են ջրի որակը ներկայացնելու

առումով այն գետերում, որտեղ ներհոսքերը վտակներից

և կետային աղբյուրներից լավ հայտնի են կամ կարող են գնահատվել

որոշակի վստահությամբ: Կիրառման օրինակը ներկայացվում է գործիքների

վերաբերյալ բաժնում:

Գետերի նման մոդելների սահմանափակումն այն է, որ դրանք աղտոտման

ցրված աղբյուրները ներկայացնում են որպես դիսկրետ կետային

աղբյուրներ, իսկ դրանց վրա մոդելն աշխատեցնելու համար

հարկավոր է սահմանել դա կամ օգտագործել ջրհավաքների մոդել:

Ջրհավաքների մոդելն ինքը կարող է լինել պարզ մոդել, ինչպես օրինակ`

սննդանյութերի վնասը կարող է հիմնվել արտահանման գործակիցների

վրա, որոնք ներկայացնում են ջրհավաքի տարածքում առկա

գործողությունները: Նման մոդելը, ըստ էության, քանակական արժեքներ

է տալիս ճնշումներին, որոնք առաջանում են ցրված աղբյուրներից,

այլ ոչ թե գնահատում է ազդեցությունը ջրային մարմնի վրա:

67

Դրա նկարագիրը տրվում է գործիքների վերաբերյալ բաժնում (գլուխ

4): Այս բաժինը նաև նկարագրում է գործիքները, որոնք կարող են

գնահատել ջրային մարմիններ ներթափանցող արտահոսքերը կետային

աղբյուրներից:

Գոյություն ունեն ՋՇԴ-ի կողմից ճանաչված պարզ և վստահելի մոդելային

մոտեցումներ բոլոր տիպի ջրային մարմինների համար: Այդ մոդելները

կարող են ներկայացնել եզակի օբյեկտ (օրինակ` գետ, լիճ,

անցումային ջրեր, առափնյա ջրեր կամ ստորերկրյա ջրեր) կամ միևնույն

շրջանակում ընդգրկել բազմաթիվ կամ բոլոր օբյեկտները: Այդ

մոդելները կարող են ներկայացնել ջրային մարմնի հոսքի ռեժիմի,

հիդրոմորֆոլոգիայի և հիդրոքիմիայի տարբեր ասպեկտներ կա’մ ա-

ռանձին-առանձին, կա’մ համապարփակ շրջանակում: Ջրային մարմնի

մոդելների օրինակները ներկայացվում են բաժին 4.4-ում:

Գոյություն ունեն մոդելներ նաև հոսքի բնակմիջավայրը բնութագրելու

համար, և դրանցից շատերը կարող են օգտագործվել` կանխատեսելու

հոսքի տարբեր վիճակներին համապատասխանող բնակմիջավայրի

վիճակը: Նման տիպի մոդելից ակնկալվող արդյունքը կարող է տարբերվել`

սկսած հոսքի ֆիզիկական նկարագրությունից մինչև կենսաբանական

գնահատման կիրառությունները: Ֆիզիկական նկարագրության

մոդելները մշակվում են` գնահատելու տվյալ հոսքի կանալի

փոփոխության աստիճանը որոշ հղումային պայմանների համեմատ:

Կենսաբանական մոդելները մշակվում են` նպատակ ունենալով

տրված գետի բնութագրերի հիման վրա ստանալ տեսակների համակեցություն:

Այդուհանդերձ, այս երկու ծայրահեղությունների միջև

կան բնակմիջավայրի մոդելներ, որոնք ստանում են այլ արդյունքներ,

ինչպիսին են` տեսակների կողմից բնակմիջավայրի օգտագործումը,

բնակմիջավայրի որակը (օրինակ` առնացքային տեսակների էկոլոգիական

պոտենցիալը), կամ բնակմիջավայրի բարենպաստ ժամանակաշրջանի

տևողությունը:

Դիտարկումների տվյալների օգտագործումը ազդեցությունների և

ճնշումների գնահատումը բարելավելու նպատակով

Մոնիտորինգի տվյալները կարող են վկայել, որ տվյալ պահին ազդեցությունները

բացակայում են: Այս տեղեկատվությունն ինքնին ցույց է

տալիս, որ նախնական զննման գործընթացի ժամանակ բացահայտված

ճնշումներից ոչ մեկն էական չէ, կամ այն ժամանահատվածը, որն

68


անհրաժեշտ էր ճնշման աճի և ազդեցություն ունենալու համար,

դեռևս չի անցել: Վերջինս շատ կարևոր նշանակություն ունի ստորերկրյա

ջրային մարմինների գնահատման ժամանակ, որոնցում աղտոտիչները

ներթափանցում են բավականին դանդաղ: Նման տվյալը

կարող է նաև օգտագործվել մոդելի շրջանակներում` ստուգելու մոդելի

մուտքի տվյալները և թե արդյոք գործողությունները ճիշտ ձևով են

արտացոլում դիտարկված տվյալները:

Երբ ջրային մարմնի դիտարկման տվյալները ցույց չեն տալիս, որ

ճնշումը պատճառում է ազդեցություն, ապա կարող է լինել պատճառահետևանքային

կապ միևնույն գետավազանային տարածքի այլ

ջրային մարմինների վրա ազդեցության հետ: Օրինակ` հոսանքի վերին

հատվածում միայն բնապահպանական նպատակներին հասնելը

բավարար չէ հոսանքի ստորին մասերում միևնույն նպատակներին

հասնելու համար:

Այն դեպքերում, երբ դիտարկված տվյալները ցույց են տալիս, որ կա

ազդեցություն, ճնշումների և ազդեցությունների վերլուծություն իրականացնելիս

բավականին օգտակար կարող են լինել ազդեցության

բնույթի վերաբերյալ գիտելիքները:

Անհրաժեշտ է հաշվի առնել հետևյալ երեք դեպքերը.

1. Ավանդական վիճակը, որում ազդեցությանը տրվում է քանակական

արժեք` քիմիական կամ ֆիզիկա-քիմիական, սահմանային

արժեք` պարամետրերի գերազանցում: Հայտնի գործունեությունների

և հարակից ճնշումների գաղափարական

պարզ մոդելների օգտագործմամբ սա պետք է որ բավականին

դյուրին լինի: Վերլուծությունը բավականին նման է վերը նկարագրված

մոտեցումներին` բացառությամբ նրա, որ արդյունքը

հայտնի է և իրականում ծառայում է գործընթացի շրջանակներում

արված տարբեր ենթադրությունները հաստատելուն:

2. Ազդեցությանը տրվում է քանակական արժեք կենսաբանական

ազդեցության առումով, սակայն ֆիզիկա-քիմիական կամ

հիդրոմորֆոլոգիական ճնշումները, որոնք առաջացնում են

այդ կենսաբանական ազդեցությունը, չեն հասկացվում: Այս

դեպքում ճնշումների և ազդեցությունների վերլուծությունը

կարող է իրականացվել` ակնկալելով, որ պատճառը կբացա-

69

հայտվի, և դրան անդրադարձ կկատարվի, չնայած կապը լիովին

հասկանալի չէ: Սա հավանաբար կուղեկցվի հավանական

պատճառների հետագա կենսաբանական ուսումնասիրությամբ:

3. Այս երկու դեպքերի միջև կլինի կենսաբանական ազդեցություն,

որում հավանական ֆիզիկա-քիմիական և հիդրոմորֆոլոգիական

ազդեցությունները գոնե մասնակի հասկացվում

են: Այս առումով վերլուծությունը կարող է իրականացվել,

ինչպես 1-ին դեպքում, սակայն առավել քիչ վստահելի տեղեկատվությամբ`

գործընթացի վստահելիությունը ճշտելու

նպատակով:

Վերջին երկու դեպքերի ըմբռնումը մեծապես կախված է REFCOND

աշխատանքային խմբի կողմից պատրաստվող տեղեկատվությունից,

ինչպես նաև ՀԻՌ-ի տրամաչափման ուսումնասիրությունից (տե’ս

համապատասխանաբար ՋՇԴ ՀԻՌ, ուղեցուցային փաստաթուղթ №10

և №6):

Այս երեք իրավիճակներից բոլորում էլ, հավանաբար, ավելի հեշտ է

հասկանալ, թե ինչպես է աղտոտման ճնշումը փոփոխում ֆիզիկա-քիմիական

վիճակը, որը կարող է ազդել կենսաբանական վիճակի վրա,

ինչպես նաև հաշվի առնել կապերը` ինչպես ճնշումից ազդեցություն,

այնպես էլ ազդեցությունից ճնշում ուղղություններով: Հիդրոմորֆոլոգիական

ճնշումների համար կապերը առավել անհստակ են: ԽՓՋՄ-ի

ուղեցույցն առաջարկում է որոշակի օգնություն` կապելով կենսաբանական

ցուցանիշները տարբեր տիպի հիդրոմորֆոլոգիական ճնշումների

հետ (աղյուսակ 3.8):

Աղյուսակ 3.8 – Մորֆոլոգիական ճնշումների կենսաբանական ցուցանիշները

(ադապտացված է ԽՓՋՄ-ների մասին ՋՇԴ ՀԻՌ-ի ուղեցուցային

փաստաթուղթ №4-ից)

Ցուցանիշ

Բենթոսային անողնաշարավորների

ֆաունա և ֆլորա

Հեռավոր տարածքներ գնացող

միգրացիոն ձկներ

Մակրոֆիտներ

Ճնշում

Հիդրոէներգիայի արտադրությունն ազդում

է քաղցրահամ ջրերի համակարգի վրա

Գետի ամբողջականության խախտումը

խոչընդոտում է միգրացիոն գործընթացը

Հոսքը ջրամբարներից

Կարգավորվող լճեր (հոսքի ռեժիմի

փոփոխություն)

70


Ցուցանիշ

Բենթոսային անողնաշարավորներ

և մակրոֆիտներ/ ֆիտոբենթոս

Ճնշում

Գծային ֆիզիկական փոփոխություններ,

ինչպիսին են հեղեղապաշտպան

աշխատանքները

3.5. Գետավազանային մակարդակում համապատասխան

աղտոտիչների ընտրությունը

3.5.1. Ներածություն

Սույն ուղեցույցի 2.3.6 բաժնում ՋՇԴ-ի լավ էկոլոգիական վիճակ և

լավ քիմիական վիճակ գաղափարների շրջանակներում տրվում էր

քիմիական աղտոտիչների նկարագրման բավականին բարդ մոտեցում:

Չնայած առաջնային նյութերը հստակորեն բացահայտված են

հավելված X-ում, այդուհանդերձ, ճնշումների և ազդեցությունների

վերլուծության կոնտեքստում առանցքային հարցերից է հատուկ աղտոտիչների

(առաջնային նյութերից տարբեր) ընտրությունը, որոնց

համար պետք է հավաքագրել ճնշումների վերաբերյալ տվյալներ`

գնահատելու, թե արդյոք կան ազդեցություններ գետավազանի կամ

գետավազանային տարածքի տարբեր ջրային մարմինների վրա:

Ստորև ներկայացվող պարագրաֆները ներկայացնում են ընդհանուր

մոտեցումը, որը կարող է օգտագործվել գետավազանի ջրային մարմնին

առնչվող բոլոր հատուկ աղտոտիչների ցանկը կազմելու համար

(այսուհետև դրանք կկոչվեն հղումային աղտոտիչներ): Ավելի կոնկրետ

օրինակներ ներկայացվում են սույն ուղեցույցի IV հավելվածում:

Ակնհայտ է, որ նման մոտեցումը կարող է կարիք ունենալ ադապտացման

և վերանայման յուրաքանչյուր գետավազանին առանձնահատուկ

իրավիճակի համար:

Այս պահին հարկավոր է հստակեցնել, որ ՋՇԴ-ի պահանջներն առնչվում

են ջրային մարմնի առանձին աղտոտիչների համար սահմանված

մի շարք նպատակների: Այդուհանդերձ, անհրաժեշտ կլինի հետևել

երեք (կամ ավելի) քայլանոց մոտեցման` ջրային միջավայրում

աղտոտման պրոբլեմների տարբեր ասպեկտները հաշվի առնելու

նպատակով:

1. Եվրոպական մակարդակ: Առաջնային նյութերը (հավելված X)

ներկայացնում է Եվրոպային առնչվող հղումային նյութերի

ցանկը: Այս նյութերը պետք է հաշվի առնվեն ճնշումների և

ազդեցությունների վերլուծությունում, և բոլոր ջրային մար-

71

մինների համար պետք է գնահատվի նպատակներին չհասնելու

ռիսկը:

2. Գետավազանի (տարածքի) մակարդակ: Կարելի է մշակել

հղումային աղտոտիչների ցանկ, որոնք գետավազանի ջրային

մարմիններից շատերում, ինչպես նաև այն վայրերում, որտեղ

միգուցե կարիք լինի հաշվի առնելու ստորին մասերում ազդեցությունները,

հավանաբար կլինեն ռիսկային նպատակներին

չհասնելու առումով: Նման նյութերը կարող են կոչվել գետավազանի

հղումային աղտոտիչներ:

3. Ենթագետավազանի և ջրային մարմնի մակարդակ: Աղտոտիչները,

որոնք ազդեցություն են գործում էական տարածաշրջանային

և տեղական ճնշումների միջոցով, այսինքն` մեկ

կամ մի քանի ջրային մարմիններում, կարող են համարվել

լրացում վերոնշյալ երկու մակարդակներին:

Ուստի հղումային աղտոտիչների ընտրության հարցը կապվում է էական

ճնշումների կամ ազդեցությունների հետ: Իդեալական դեպքում

կարող է հստակ կապ լինել շրջակա միջավայր արտանետված աղտոտիչի

և մի շարք հայտնի աղբյուրների միջև, որը տեսանելի կամ չափելի

ազդեցություն կթողնի ջրային մարմնի կենսաբանության վրա:

Սա ենթադրում է լավ իմացություն առնվազն հետևյալի վերաբերյալ.

ճնշումների առումով` աղտոտիչների աղբյուրները կամ աղտոտիչների

օգտագործումը, վիճակի առումով` աղտոտիչների բաշխվածությունը

և ազդեցությունների առումով` ներգործությունը: Այդուհանդերձ,

հաշվի առնելով աղտոտիչների մեծաքանակությունը` շատ աղտոտիչների

համար տվյալների և տեղեկատվության էական բացթողումներ

կան: Մասնավորապես.

• Շատ դեպքերում մի շարք աղտոտիչների համար տվյալների անբավարարության

պատճառով ճնշումները չեն կարող կապվել վիճակի

կամ ազդեցության հետ,

• Անընդհատ և կանոնավոր մոնիտորինգի են ենթարկվում սահմանափակ

թվով աղտոտրիչներ,

• Աղտոտիչների և ազդեցության միջև կապը ընդգրկում է էկոտոքսիկոլոգիայի

բնագավառը, և հարց է առաջանում, թե արդյոք պետք է

հաշվետվություն ներկայացնել սուր/քրոնիկական, թե կոմբինատոր

ազդեցությունների վերաբերյալ:

Այդուհանդերձ, ճնշումների և ազդեցությունների վերլուծությունն ա-

72


ռաջին կարևոր քայլն է` բացահայտելու այն աղտոտիչները, որոնք

մանրամասն կարգավորվում են ՋՇԴ-ի կոնտեքստում` ի լրումն մոնիտորինգի

և գործողությունների ծրագրի:

ՋՇԴ-ի սկզբնական կետն է հիմնական աղտոտիչների ցանկի կազմումը`

համաձայն հավելված VIII-ի: Այս ցանկը կարելի է համարել քիմիական

նյութերի բազմություն, քանի որ հենց սկզբից չի կարելի բացառել

որևէ քիմիական նյութ կամ աղտոտիչ:

Հիմնական մարտահրավերն է մշակել իտերատիվ մոտեցում, որը

նյութերի անվերջ ցանկը կնեղացնի` պրագմատիկ և քայլ առ քայլ թիրախավորված

մոտեցմամբ կրճատելով դրանց թիվը: Վերջնական

նպատակն է միջոցառումները և մոնիտորինգը թիրախավորել այն

նյութերի ուղղությամբ, որոնք ամենաշատ ազդեցությունն ունեն ջրային

միջավայրի վրա վերոնշյալ տարբեր մակարդակներում: Այդ առումով

շրջակա միջավայրի որակի ստանդարտները (ՇՄՈՍ), որոնք

հիմնվում են հավելված V-ի 1.2.6 կետի վրա ամենակարևոր մակարդակներն

են, քանի որ ներկայացնում են լավ և միջին վիճակների միջև

սահմանը: Այդուհանդերձ, կան մի շարք այլ նպատակներ, որոնք

պետք է գնահատվեն ճնշումների և ազդեցությունների վերլուծության

կոնտեքստում, ինչպես օրինակ` չվատացումը, հոսանքի ստորին մասում

աղտոտիչների միտումների նվազեցումը` լավ վիճակի հասնելու

նպատակով:

Հղումային աղտոտիչների ցանկը կարող է փոխվել ՋՇԴ-ի իրականացման

տարբեր քայլերի ընթացքում հիմնականում վերլուծությունների

և գնահատումների վերանայման արդյունքում:

Առաջին հերթին` անհրաժեշտ է մշակել այն աղտոտիչների ցանկը, ո-

րոնց համար իրականացվել է ճնշումների և ազդեցությունների վերլուծություն

(ավարտված 2004թ.): Միայն այն բանից հետո, երբ ստեղծվի

թեկնածու նյութերի ցանկը, հնարավոր կլինի տվյալներ հավաքագրել

էական ճնշումների և ազդեցությունների վերաբերյալ: Այդ առաջին

վերլուծության մեջ միգուցե հնարավոր չլինի ստանալ թեկնածու

նյութերի համար բոլոր ՇՄՈՍ-ները: Այդ դեպքում ընդունելի են

զննման այլ մակարդակներ:

Երկրորդ` անհրաժեշտ է ընտրել այն աղտոտիչները, որոնց համար

լրացուցիչ տեղեկատվություն է հավաքագրվել հսկողության մոնիտորինգի

միջոցով (մինչև 2006թ.): Այդ նյութերը կարող են հանդիսանալ

73

այնպիսի աղտոտիչների ենթացանկ, որոնց համար անճշտության մակարդակը

ճնշումների և ազդեցությունների վերլուծությունում կարող

է բավարար չլինել:

Վերջապես` պետք է բացահայտել այն հղումային աղտոտիչների ցանկը,

որոնց համար մշակվել են գործողություններ (մինչև 2007/2008թթ.):

Այս գործընթացում կարևոր է, որ առնչվություն ունեցող աղտոտիչների

էվոլյուցիան մնա թափանցիկ և հստակորեն կապված լինի ՋՇԴ-ի

նպատակների և պահանջների հետ:

Որպես վերջին նկատառում` անհրաժեշտ է նշել, որ ՋՇԴ-ի V հավելվածը

շեշտում է, որ պետք է բացահայտվեն այն առաջնային և այլ

նյութերը, որոնք արտանետվում/արտահոսում են ջրային մարմին:

Ցավոք, արտանետում/արտահոսում տերմինը չի սահմանվում ՋՇԴում,

իսկ համաձայն Վտանգավոր նյութերի դիրեկտիվի (Խորհրդի դիրեկտիվ

76/464/EEC)` այն սահմանվում է ընդհանուր տերմիններով`

որպես “մուտք դեպի ջրեր”: Հակառակ դրան, արտանետում տերմինը

հաճախ օգտագործվում է որպես կետային աղյուրներից հոսք: Հաշվի

առնելով, որ II հավելվածը հստակորեն պահանջում է կետային և

ցրված աղբյուրներից բոլոր (կարևոր) ճնշումների բացահայտում, ինչպես

նաև հաշվի առնելով, որ ՋՇԴ-ն հիմնականում քննարկում է ջրահեռացումը,

արտանետումները և վնասները, ակնհայտ է, որ ՋՇԴ-ի

շրջանակներում պետք է դիտարկել ճնշումների ավելի լայն մեկնաբանություն,

որը ներառում է դեպի ջրային միջավայր բոլոր աղբյուրները

և ուղիները:

3.5.2. Բնութագրական մոտեցում

Ընդհանրական մոտեցումը մանրամասն նկարագրվում է աղյուսակ

3.9-ում, իսկ պատկերային ձևով ներկայացվում է նկար 3.3-ում: Պետք

է նկատել, որ այս քայլերը ներկայացվում են գծային ձևով, սակայն ի-

րականում կապված են միմյանց առավել քան բարդ կապով (ինչպես

ենթադրվում է նկար 3.3-ում տրված աղեղներով):

Աղյուսակ 3.9 – Հատուկ աղտոտիչների բացահայտման ընդհանրական մոտեցում

1. Ելակետ

Դիրեկտիվի VIII հավելվածում տրված հիմնական աղտոտիչների հատկանշական

ցանկը: Միայն 1-9 կետերում ընդգրկված աղտոտիչները կարիք ունեն

հետագա դիտարկման` որպես պոտենցիալ հատուկ աղտոտիչներ: Հա-

74


վելվածի 10, 11 և 12-րդ կետերով սահմանվող աղտոտիչները ընդհանուր ֆիզիկա-քիմիական

որակի տարրեր են և դիտարկվում են առանձին:

2. Զննում

Աղտոտման աղբյուրների, աղտոտիչների ազդեցությունների և աղտոտիչների

արտադրության և օգտագործման վերաբերյալ ողջ առկա տեղեկատվության

զննում գետավազանային տարածքի ջրային մարմիններ արտանետվող

աղտոտիչների բացահայտման նպատակով: Զննման քայլի ժամանակ կարելի

է առանձնացնել երկու քայլ. ա) տեղեկատվության համատեղում և բ) աղտոտիչների

ցանկի դուրս բերում:

2ա. Տեղակատվության համադրում

Տվյալներ.

• Աղբյուրների/ճյուղային վերլուծություններ. արտադրության գործընթացներ,

օգտագործում, վերամշակում, արտանետումներ,

• Ազդեցություններ. ջրային մարմնում աղտոտիչների բաշխվածության

փոփոխություն (ջրի որակի մոնիտորինգի տվյալներ, հատուկ հետազոտություններ),

• Աղտոտիչներ. այն աղտոտիչների բնորոշ հատկությունները, որոնք ազդում

են ջրային միջավայրի վրա իրենց հավանական ուղիներով:

Առկա պարտավորությունների և ծրագրերի մասին տեղեկատվություն.

• Առաջնային նյութեր,

• 76/464,

• ՄԱԿ-ի բնապահպանական ծրագրի` տևական օրգանական աղտոտիչների

ցանկ,

• Եվրոպային աղտոտիչների արտանետումների գրանցամատյան (EPER),

• COMPPS,

• 793/93-ի արդյունքները, օգտագործողների ցանկերը և այլն

2բ. Աղտոտիչների ցանկի ստացում

2ա քայլում համադրված տեղեկատվության գնահատումը կհանգեցնի այն

աղտոտիչների աշխատանքային ցանկի բացահայտմանը, որոնք արտահոսում

են ջրային մարմիններ: Այդ աղտոտիչներից շատերը կընտրվեն վերևից

ներքև և ներքևից վերև մոտեցումների կոմբինացիայով (տե’ս մանրամասները

6-րդ գլխում, հղումային աղտոտիչների մասին օրինակը):

Այն աղտոտիչները, որոնց վերաբերյալ վստահաբար կարելի է ասել, որ չեն

արտահոսում ջրային մարմիններ, կարող են հետագա դիտարկումներից

հանվել:

3. Առնչության թեստ

Քայլ 2-ը գործ ունի միայն ջրային մարմիններ արտանետվող աղտոտիչների

բացահայտման հետ: Քայլ 3-ը այդ աղտոտիչներից ընտրում է նրանք, որոնք

հավանաբար կարող են պատճառել կամ արդեն պատճառում են վնաս շրջակա

միջավայրին: Սա կախված կլինի աղտոտիչների բնորոշ հատկություննե-

75

րից, շրջակա միջավայրում նրանց վարքից և արտանետումների ծավալից: Ի-

դեալական դեպքում ընտրությունը պետք է հիմնվի կոնցենտրացիաների (և

կոնցենտրացիաներում` միտումների) բնապահպանական էականության

գնահատման վրա: Դա իրականացվում է ջրային մարմիններում աղտոտիչների

կամ դրանց մասերի գնահատմամբ: Այդուհանդերձ, ազդեցությունների

տվյալները կամ կանխատեսվող արտանետումների ծավալների գնահատումը

նունպես կարող են առնչություն ունենալ ընտրության գործընթացին:

Առնչության թեստում նախատեսվում է երկու ենթաքայլ. ա) ջրային մարմիններում

կոնցենտրացիաների գնահատում և բ) գնահատված կոնցենտրացիաների

համեմատում համապատասխան ստանդարտների հետ:

3ա. Մակերևութային ջրային մարմիններում կոնցենտրացիաների և դեպի

մակերևութային ջրային մարմիններ արտանետումների ծավալների վերաբերյալ

տվյալների ստացում

Մոնիտորինգի միջոցով, օրինակ` չափվող տվյալներ:

Մոդելավորման միջոցով, օրինակ` գնահատվող տվյալներ (որոնք ստացվում

են գործիքների վերաբերյալ 4-րդ գլխում նշված տարբեր մոդելների միջոցով`

սկսած պարզ մոդելներից մինչև բարդ մոդելները):

3բ. Կոնցենտրացիաների համեմատումը ստանդարտների հետ

Երկրորդ քայլում բացահայտված աղտոտիչները կարող են ցուցակից դուրս

հանվել, եթե դրանց կոնցենտրացիաները ավելի ցածր են, քան LC50, NOEC,

PNEC ստանդարտների կամ ՇՄՈՍ-ի համապատասխան աղտոտիչների

արժեքները:

ՇՄՈՍ-ներ. ենթադրում են ջրային մարմնի լավ վիճակի արտահայտում:

Դրանք պետք է ստացվեն էկոտոքսիկական տվյալներից: ՇՄՈՍ-ների արժեքների

գերազանցումը վնասակար է շրջակա միջավայրի համար: Հնարավորության

սահմաններում, մոնիտորինգի ենթարկված կամ գնահատված

կոնցենտրացիաները պետք է համեմատվեն ՇՄՈՍ-ի համապատասխան

արժեքների հետ: Հատուկ աղտոտիչներից բացահայտելի պետք է դիտարկել

միայն կրիտիկականները (այսինքն` շրջակա միջավայրի վրա էական ազդեցություն

ունեցողները):

Ծանոթություն.

Գործող ՇՄՈՍ-ները ոչ միշտ են արտահայտում կոնցենտրացիաների փաստացի

ազդեցությունները: Ի լրումն դրա` ՇՄՈՍ-ների արժեքներ հատուկ

պոտենցիալ աղտոտիչների համար դեռևս չեն ստացվել: ՇՄՈՍ-ի լավագույն

գնահատումը պետք է հիմնվի ամենաթարմ էկոտոքսիկ տվյալների վրա:

Հնարավորության սահմաններում, պետք է նաև հաշվի առնել մոնիտորինգի

ծրագրերից ստացված ազդեցությունների վերաբերյալ տվյալները:

Ոչ սինթետիկ աղտոտիչների համար բնական ֆոնային կոնցենտրացիաները

կարող են գերազանցել ՇՄՈՍ-ները:

76


Պետք է հաշվի առնել նստվածքներում կամ բիոտայում պոտենցիալ կուտակումները:

4. Անվտանգության ապահովում

Անվտանգության ապահովումն անհրաժեշտ է, որպեսզի այն աղտոտիչները,

որոնք շրջակա միջավայրի վրա էական ազդեցություն են ունենում, սխալմամբ

դուրս չմնան երրորդ քայլում նշված աղտոտիչների ցանկից: Այսպես`

անվտանգության ապահովման համար անհրաժեշտ է հաշվի առնել

հետևյալը.

• Երբ մի քանի հարաբերական աննշան աղտոտման աղբյուրներ միասին

կարող են էական ազդեցություն ունենալ,

• Միտումները, որոնք կարող են ցույց տալ աղտոտիչի ազդեցության էականության

աճ` չնայած նրան, որ տվյալ պահին ՇՄՈՍ-ը չի գերազանցվում,

• Համանման տոքսիկ ազդեցություն ունեցող աղտոտիչների առկայություն,

ինչը կարող է պոտենցիալ գումարային ազդեցություն ունենալ:

Երկրորդ և երրորդ քայլերում իրականացված գնահատումը որոշ աղտոտիչների

համար կարող է բավարար վստահությամբ չմատնանշել, թե արդյոք

տվյալ աղտոտիչը էական բնապահպանական ռիսկ պարունակում է, թե ոչ:

Օրինակ` վստահության մակարդակը կարող է ցածր լինել, եթե երրորդ քայլում

շրջակա միջավայրի վրա էական ազդեցություն ունենալու եզրակացությունն

արվել է անբավարար էկոտոքսիկոլոգիական տվյալների օգտագործմամբ:

Նման դեպքերում անճշտությունը պետք է հաշվի առնվի տվյալ

աղտոտիչը որպես հատուկ աղտոտիչ բացահայտելիս, իսկ վստահության

մակարդակը բարձրացնելու համար պետք է իրականացնել ընտրության ընթացակարգի

հավելյալ ուսումնասիրություն:

5 Վերջնական արդյունք

Վերջնական արդյունքում պետք է ունենալ հատուկ աղտոտիչների ցանկ, ո-

րոնք առնչություն ունեն գետավազանային տարածքին կամ գետավազանային

տարածքի ջրային մարմնին:

Նկար 3.3 – Աղտոտիչների ընտրված ցանկ ստանալու համար անհրաժեշտ

քայլերը

3.6. Նպատակներին չհասնելու ռիսկի գնահատում

Տեսականորեն նպատակներին չհասնելու ռիսկի գնահատումը պետք

է հստակ համեմատություն լինի ջրային մարմնի վիճակը և նպատակները

սահմանող սահմանային արժեքների միջև: Սույն ուղեցույցն ա-

ռաջարկում է ջրային մարմնի վիճակի գնահատման որոշ ընդհանուր

մոտեցումներ և առավել կարևոր քիմիական և ֆիզիկական հատկություններին

առնչվող տարրերը: Ներկայումս սահմանային արժեքները

հայտնի են վիճակի այն տարրերի համար, որոնք առնչվում են պահպանվող

տարածքներին և վտանգավոր նյութերին (Խորհրդի դիրեկտիվ

76/464/EEC): Վիճակի այլ ասպեկտների համար այդ արժեքները

դեռևս հայտնի չեն, ինչպես օրինակ` լավ քիմիական վիճակը որոշող

սահմանային արժեքները:

77

78


Նախքան այդ սահմանային արժեքների սահմանումը անհրաժեշտ է

օգտագործել միջանկյալ սահմանային արժեքներ, որոնք որոշվում են

փորձագիտական եզրակացությունների հիման վրա և կիրառելի են է-

կոշրջանների կամ ավելի փոքր աշխարհագրական միավորների վրա:

Մակերևութային ջրերի և այն ստորերկրյա ջրերի համար, որոնց առնչություն

ունեցող մակերևութային ջրային մարմնի էկոլոգիական վիճակը

պետք է նույնպես դիտարկվի, կարևոր հարցերից է կենսաբանական

վիճակի և ֆիզիկա-քիմիական պայմանների ըմբռնման միջև

կապի ստեղծումը: Սրան մասնակիորեն անդրադարձել են դասակարգման

համակարգերը, որոնք գործում են տարբեր վիճակներ նկարագրելիս:

Սակայն ներկայումս պետք է վերցնել այնպիսի բնորոշ

պայմաններ, որոնք կարող են համապատասխանել ցանկացած ա-

ռանձնահատուկ կենսաբանական վիճակի: Չնայած դասակարգման

այս համակարգերը տարբերվում են իրենց մանրամասնություններով,

դասերը հաճախ անվանվում են վիճակի համընհանուր գնահատմանը

համապատասխան: Օրինակ` լավագույն դաս կարող են լինել բնականը,

ֆոնայինը և գերազանցը: Ստորև հիմնականում տարբերակում է

դրվում մի փոքր (ընդունելի) ազդեցության ենթարկված դասի (որը,

սովորաբար կոչվում է լավ) և ավելի մեծ ազդեցության (անընդունելի)

ենթարկված դասի միջև (որը սովորաբար կոչվում է բավարար կամ

միջին): Լավ և միջին վիճակների նման տարբերակումը կարող էր օգտագործվել

մինչև 2004թ.` տարանջատելու ՋՇԴ-ի նպատակներին

չհասնելու առումով ռիսկային համարվող մարմինները ոչ ռիսկայիններից:

Անհրաժեշտ է նշել, որ դասակարգման նման սխեմաները, ընդհանուր

առմամբ, ներառում են միայն ֆիզիկա-քիմիական տարրերը և ըստ

այդմ, ուղղակիորեն չեն ներառում մորֆոլոգիական ճնշումները: Ուստի

չնայած նման սխեման կարող է ճշտորեն արտահայտել ջրային

մարմնի վիճակը, այն կարող է չբացահայտել դրա պատճառը, օրինակ`

հոսքային ռեժիմի փոփոխությունը կարող է պատճառել ջրային

քիմիայի փոփոխություն:

Օգտակար լինելու համար այս ազգային սխեմաները պետք է բավարարեն

ՋՇԴ-ի նպատակներին առնչվող հետևյալ պահանջներից մեկը

կամ մի քանիսը:

• Դասակարգման համար օգտագործվող վիճակի վերաբերյալ տվյալները

պետք է.

79

մակերևութային ջրերի համար (էկոլոգիական վիճակ).

- լինենլ սերտորեն կապված ՋՇԴ-ի V հավելվածում նկարագրված

կենսաբանական տարրերի հետ,

- լինեն գետավազանային մակարդակով առնչություն ունեցող

աղտոտիչ,

մակերևութային ջրերի համար (քիմիական վիճակ).

- լինեն ՋՇԴ-ի X հավելվածի նյութեր.

ստորերկրյա ջրերի համար.

- նկարագրեն վիճակը (քիմիական և քանակական):

• Դասակարգումը պետք է ունենա հետևյալ դասերը.

- մակերևութային ջրերի ֆոնային/բնական վիճակ,

- թիրախային վիճակ (օրինակ` լավ վիճակ), որոնց ցածև վիճակ

ունեցող ջրային մարմինը կհամարվի ռիսկային,

- թիրախից ցածր:

• Որակին առնչվող նպատակները պետք է վերցվեն ԵՄ օրենսդրությունից

և գնահատված շրջակա միջավայրի որակի ստանդարտներից`

համաձայն ՋՇԴ-ի V հավելվածում սահմանված ընթացակարգի:

Ազդեցությունների գնահատման այդ սխեմաների օրինակները ներկայացվում

են IV հավելվածի 4-րդ բաժնում:

Նկար 3.4 – Նպատակներին չհասնելու ռիսկի իտերատիվ գնահատումը

Ստորերկրյա ջրային մարմինների համար լավ քիմիական վիճակի

չհասնելու ռիսկը գնահատելիս մոնիտորինգի տվյալների օգտագործումը

պետք է իրականացվի զգուշությամբ` հաշվի առնելով առանձ-

80


նահատուկ բնապահպանական նպատակ(ներ)ը, որոնք կարող են

հանգեցնել լավ վիճակի չհասնելուն:

Ակնհայտ է, որ նպատակներին չհասնելու ռիսկի գնահատումը որոշ

աստիճանով իտերատիվ համագործակցություն է ճնշումների և ազդեցությունների

վերլուծության իրականացման և վիճակի առայժմ չսահմանված

տարրերի համար սահմանային արժեքների որոշման միջև

(նկար 3.4):

3.7. Գաղափարական մոդելի մոտեցումը

(Ծանոթություն. սույն բաժնում մոդել բառը օգտագործվում է հասկացություն,

ըմբռնում և ոչ թե թվային մոդել նշանակությամբ):

Բնութագրման համար կարևոր են հոսքի համակարգի գաղափարական

ըմբռնումը, ջրային մարմնի քիմիական և էկոլոգիական (մակերևութային

ջրերի համար) փոփոխությունները, ինչպես նաև ստորերկրյա

ջրերի և մակերևութային էկոհամակարգերի միջև փոխկապակցվածությունը:

Մոտեցման էական հզորություններից է այն, որ այն թույլ է տալիս

տվյալների բազմաթիվ տիպերի (օրինակ` ֆիզիկական, կենսաբանական

և քիմիական) ինտեգրումը համակարգի համակողմանի ըմբռնմանը:

Նոր տվյալների ձեռքբերումն օգնում է բարելավելու կամ փոփոխելու

մոդելը: Հակառակ դրան, մոդելը կարող է ներառել սխալներ

և տվյալների անհամապատասխանություններ:

Գաղափարական մոդելը դինամիկ է, որը զարգանում է ժամանակին

համընթաց նոր տվյալներ ստանալու և մոդելը փորձարկելու միջոցով:

Դրա զարգացումը և բարելավումը պետք է ընդունի իտերատիվ մոտեցում:

Մոտեցումը, ըստ այդմ, լավ է համադրվում ՋՇԴ-ի տարբեր փուլերում

անհրաժեշտ գիտելիքների տարբեր մակարդակների հետ: Օրինակ`

նախնական բնութագրման համար պատշաճ կլինի բազային մոդելը:

Դա (եթե ընդունելի է) հետագա բնութագրման ընթացքում կվերանայվի

և կբարելավվի, իսկ գործընթացը կկրկնվի ԳԿՊ-ի վերանայման

ցիկլի ընթացքում:

Ստորերկրյա ջրերի հոսքի և քիմիական համակարգերի, ինչպես նաև

ստորերկրյա ջրային մարմինների կոնցեպտուալ մոդելների կառուցումը

պետք է իրականացվի ստորերկրյա ջրերի նախնական բնութագրման

գործընթացի սկզբում: Սա կներառի ստորերկրյա ջրային

81

մարմինների տարանջատումը, հոսքի բնույթի և երկրաքիմիական

համակարգի վերաբերյալ նախնական գիտելիքները, ինչպես նաև մակերևութային

ջրային մարմիններին և ցամաքային էկոհամակարգերին

փոխկապակցվածությունը: Այն նաև կներառի ջրի որակի տեղեկատվություն

և ճնշումների նախնական գնահատում: Ըստ էության,

մոդելը պետք է նկարագրի ջրատար հորիզոնի համակարգի բնույթը

քանակական և որակական առումներով, ինչպես նաև ճնշումների

հավանական հետևանքները: Նույնիսկ ստորերկրյա ջրերի տարանջատման

փուլում կարևոր է, որ ջրային մարմնի վերաբերյալ համակողմանի

ըմբռնում ձեռք բերվի: Բնութագրման ընթացքում ստորերկրյա

ջրային մարմնի բնույթի վերաբերյալ բոլոր տվյալները պետք է

փորձարկվեն գաղափարական մոդելի վրա մոդելի բարելավման և

տվյալների սխալները ստուգելու նպատակով:

3.8. Անալոգ ջրային մարմինների օգտագործումը

Այն դեպքերում, երբ դիտարկված տվյալները բացակայում են, վիճակի

գնահատման հնարավոր տարբերակներից մեկը անալոգ տեղանքի

օգտագործումն է, որի համար տվյալներ կան: Այդ դեպքում ենթադրվում

է, որ դիտարկված տվյալները կարող են կիրառվել երկու

տեղանքների վրա էլ: ՋՇԴ-ի` ճնշումների և ազդեցությունների վերլուծության

առումով առավել օգտակար լինելու համար տեղանքը, որի

համար դիտարկված տվյալներ կան, պետք է ունենա լավ վիճակ, քանի

որ նպատակներին չհասնելու ռիսկը կարող է պահանջել լրացուցիչ

ուսումնասիրություններ: Ճնշումների և ազդեցությունների վերլուծության

և մոնիտորինգի նպատակով ջրային մարմինների խմբավորման

հնարավորությունը մանրամասն նկարագրվում է Ջրային մարմինների

մասին ուղեցույցում (ՋՇԴ, ՀԻՌ, ուղեցուցային փաստաթուղթ

№2): Ըստ այդմ, օրինակ, միևնույն ճնշման ենթարկվող և համանման

բնութագրեր ունեցող ջրային մարմինները կարելի է խմբավորել:

Որևէ տեղանք ուսումնասիրվող տեղանքին անալոգ համարվելու

հարցը քննարկելիս շատ կարևոր է հաշվի առնել մոտիկությունը: Մոտիկությունը

հաճախ նշանակում է, որ երկու ջրհավաքների բազմաթիվ

բնութագրիչներ համանման են (օրինակ` էկոլոգիա, ռելիեֆ, երկրաբանություն,

կլիմա, կանալի բնութագրեր և հողօգտագործում): Այդուհանդերձ,

քանի որ այս բնութագրերը կարող են կտրուկ ձևով

փոխվել, մոտիկությունը միայն չի նշանակում համանմանության

հատկանիշ: Անշուշտ, կան դեպքեր, երբ առավել հեռու ջրհավաքը ու-

82


սումնասիրվող տեղանքին ավելի շատ նմանություններ ունի, քան

հարևան ջրհավաքը:

Նմանության գնահատումը հավանաբար լավագույն կերպով իրականացվոմ

է ընդհանուր բնութագրերի փորձագիտական թափանցիկ և

հաշվետու եզրակացությունների հիման վրա: Այդուհանդերձ, այս

գործընթացը հնարավոր է ֆորմալացնել` ունենալով յուրաքանչյուր

բնութագրիչի թվային գնահատականը, և համադրել դրանք նմանության

որևէ օբյեկտիվ չափողականություն ներդնելու նպատակով: Նման

սխեման կպահանջի բնութագրիչների որոշ տեղական կշիռների ներառում,

որից հետո կմշակվի Եվրոպայի տարածաշրջանների համար:

Էական կետային արտանետումները կամ այլ մարդածին փոփոխություններ

(օրինակ` ջրառ կամ ջրամբար), որոնք կարող են տեղի ունենալ

կա’մ հետազոտվող ջրհավաքի, կա’մ պոտենցիալ անալոգ ջրհավաքի

որևէ տեղանքում, համարյա հաստատ կնշանակեն, որ անալոգների

մոտեցումը տվյալ դեպքում կիրառելի չէ, քանի որ կետային աղբյուրի

ազդեցության մասնավոր բնութագրիչները մեծապես կախված

կլինեն տվյալ ջրհավաքի տեղանքից:

3.9. Ստորերկրյա ջրային մարմինների վերաբերյալ հատուկ

նկատառումներ

Ստորկերկրյա ջրային մարմինների վրա ճնշումները կարող են ազդեցություն

կամ չափելի ներգործություն ունենալ: Ազդեցության բնույթը

կախված է այնպիսի գործոններից, ինչպիսին են` ճնշման տիպը և

սաստկությունը և ստորերկրյա ջրային մարմնի` ճնշման նկատմամբ

խոցելիության աստիճանը: Ի լրումն դրա` աշխարհագրական գրադացիան

(օրինակ` ճնշումների բաշխումը և խտությունը) և ժամանակային

ազդեցությունները (օրինակ` հողի մակերևույթ բաց թողնված աղտոտիչների`

ջրատար հորիզոնի ստորերկրյա ջրերին հասնելու համար

պահանջվող ժամանակը) կարևոր են ժամանակի ընթացքում

ստորերկրյա ջրային մարմնի` որպես ամբողջական միավորի ռիսկը

գնահատելու առումով: Ճնշման պատճառած ազդեցություն հաճախ

մոնիտորինգի տվյալներում արտահայտվում է բավականին ուշացումով:

Օրինակ` պեստիցիդների կիրառումը ստորերկրյա ջրային

մարմնի վրա գտնվող մակերևութային հողատարածքների վրա կարող

է առաջացնել ստորերկրյա ջրերում պեստիցիդների կոնցենտրացիաների

աճ մի քանի տարվա ընթացքում: Մոնիտորինգի տվյալները առ-

83

կայության դեպքում պետք է օգտագործվեն` հաստատելու ճնշումների

վերլուծությունից ստացված ազդեցությունները:

Ճնշումների ազդեցությունների գնահատում

Ստորերկրյա ջրային մարմիններից ջրառի դեպի այդ մարմիններ արտանետումները

և հիմնական հավանական աղտոտող գործունեությունները

բացահայտելուց հետո անհրաժեշտ է այդ տեղեկատվությունը

փոխակերպել չափելի ճնշումների: Անհրաժեշտ է անդրադառնալ

երկու հարցի.

• Պոտենցիալ աղտոտիչ արտադրող տրված գործունեության համար

ինչպե՞ս կարելի է գործունեության ինտենսիվությունը և բաշխումը

փոխակերպել ճնշման, և

• Ինչպե՞ս կարելի է տարբեր գործունեությունների արդյունքում

գնահատված ճնշումները համատեղել ստորերկրյա ջրային մարմնի

վրա ընդհանուր ճնշումը չափելու համար:

Ստորերկրյա ջրային մամինների վրա ճնշումների ազդեցությունների

գնահատումը – նախնական բնութագրում

Առաջարկվում է ներմուծել պոտենցիալ ազդեցության գաղափարը`

նկարագրելու այն ազդեցությունը, որը հավանական է, որ կլինի

ստորերկրյա ջրային մարմնի վրա: Այս պոտենցիալ ազդեցությունն

օգտագործվում է դիրեկտիվի 4-րդ հոդվածին համապատասխան ջրային

մարմինների ռիսկային լինելը գնահատելիս: Այս մոտեցումն ընդունում

է, որ հաշվի առնելով բնութագրման գործընթացի խոչընդոտները`

միշտ չէ, որ հնարավոր է ճշգրտորեն չափել ազդեցությունը

ստորերկրյա ջրային մարմինների մակարդակի և որակի մոնիտորինգի

միջոցով: Աղտոտման ճնշումների համար պոտենցիալ ազդեցությունը

գնահատվում է` դիտարկելով աղտոտման ճնշման (երբ այն տեղի

է ունենում գրունտային մակերևույթում) և ստորերկրյա ջրային

մարմնի` աղտոտվածության նկատմամբ խոցելիության չափի կոմբինացիան

(նկար 3.6): Այսպես օրինակ` մարդածին գործունեության

արդյունքում ջրատար հորիզոնի վերևում գտնվող գրունտային մակերևույթի

վրա աղտոտման մեծ ճնշումը կարող է քիչ ազդեցություն

ունենալ տվյալ ջրատար հորիզոնի ստորերկրյա ջրային մարմնի վրա,

եթե այդ մարմինը պահպանված է բավականին հաստ ցածր թափանցելիությամբ

շերտով: Քանակական ճնշումների համար, ինչպիսին է

ջրառը, ճնշման պոտենցիալ ազդեցությունը ջրային մարմնի վրա հա-

84


վանաբար կներառի ջրի մակարդակի և արտահոսքի կրճատումներ:

Դրանք կարելի է գնահատել` օգտագործելով հոսքի համակարգի գաղափարական

մոդելը, ինչպես նաև կազմելով ստորերկրյա ջրային

մարմնի ջրային հաշվեկշիռ:

Նկար 3.6 – Ազդեցությունը աղտոտման չափերի կամ ջրառի ծավալի, ինչպես

նաև ստորերկրյա ջրային մարմնի` տվյալ ճնշման նկատմամբ խոցելիության

հետևանքն է

Գնահատումը սովորաբար կատարվում է գաղափարական մոդելի

հղկմամբ: Օգտագործելով գաղափարական մոդելը` պետք է որոշում

կայացվի, թե արդյոք որքանով է հավանական, որ ստորերկրյա ջրային

մարմինը կկորցնի լավ քիմիական վիճակը և լավ քանակական վիճակը:

Համընդհանուր գնահատումը (արդյոք ստորերկրյա ջրային

մարմինը ռիսկային է, թե ոչ) կվերցնի վերոնշյալ երկու գնահատումներից

վատագույնի արդյունքը:

Ճնշումների արդյունքում առաջ եկած պոտենցիալ ազդեցությունները

պետք է ստուգվեն այն տարածքներում, որտեղ կան մոնիտորինգի

տվյալներ: Տվյալները պետք է նաև օգտագործվեն ջրային քիմիայում

առկա միտումները հաստատելու համար:

Ստորերկրյա ջրային մամինների վրա ճնշումների ազդեցությունների

գնահատումը – մանրամասն բնութագրում

Ռիսկային ստորերկրյա ջրային մարմինների և անդամ երկրների

սահմանները հատող մարդկային գործունեության ազդեցության վերլուծությունը

հստակորեն պահանջվում է ՋՇԴ-ի II հավելվածի 2.3

85

բաժնում:

Առաջարկվող մոտեցումը հետևում է նախնական բնութագրման համար

ներկայացվող այդ ուրվագծին, սակայն պահանջում է առավել

մանրամասն տեղեկատվություն և տվյալների հավաքագրում, ինչպես

նշվում է II հավելվածի 2.3 բաժնում:

3.10. Ճնշումների և ազդեցությունների վերլուծության հաշվետվությունների

ներկայացման վերաբերյալ առաջարկություններ

Հոդված 15(2)-ը պահանջում է, որ անդամ երկրներն ամփոփ հաշվետվություն

ներկայացնեն Հանձնաժողովին ճնշումների և ազդեցությունների

վերլուծության վերաբերյալ դրանց իրականացման ավարտից

հետո երեք ամսվա ընթացքում (այսինքն` առաջին հաշվետվությունը

պետք է ներկայացվի 2005թ. մայիսին):

Սույն բաժինը նախնական առաջարկություններ է տալիս ամփոփ

հաշվետվության բովանդակության և ներկայացման վերաբերյալ`

նպատակ ունենալով խթանել Համայնքում արդյունքների համատեղությանը

և համեմատելիությանը: Բոլոր առաջարկությունները

կքննարկվեն հաշվետվության շրջանակներում, որը կներառվի հաշվետվությունների

վերաբերյալ բոլոր պարտավորությունները նկարագրող

վերջնական ուղեցույցում:

Ամփոփ հաշվետվությունն ունի մի շարք նպատակներ.

• Այն կատարում է դիրեկտիվի` անդամ երկրների կողմից ճնշումների

և ազդեցությունների վերլուծությանն առնչվող հաշվետվություններ

ներկայացնելու պահանջը,

• Եթե օգտագործվի ընդհանուր ֆորմատ, այն համեմատելի հիմք

կստեղծի միջազգային գետավազանային տարածքների շրջանակներում

երկրների միջև գետավազանային մակարդակով ջրային

ռեսուրսների կառավարման ներդաշնակեցման համար,

• Ապահովում է վերլուծությունների և արդյունքների թափանցիկությունը,

որը տեղեկացվում է կառավարությանը, շահագրգիռ

կողմերին և հասարակությանը:

Հանձնաժողովին ուղարկված հաշվետվությունը պետք է լինի ամփոփ

և նկարագրի ջրային մարմինները, դրանց ներկա վիճակը, ինչպես

նաև գետավազանային տարածքի առանձնահատուկ բնութագրիչները:

Ամփոփ հաշվետվությունը պետք է լրացվի գետավազանային տա-

86


րածքների համար պահանջվող հաշվետվություններով: 2005թ. համար

պահանջվող հաշվետվությունների առաջարկվող տարրերը ներկայացվում

են աղյուսակ 3.9-ում:

Աղյուսակ 3.9 – Հաշվետվությունների տարրերը` համաձայն 15-րդ հոդվածի`

“Մարդկային գործունեության` մակերևութային և ստորերկրյա ջրերի վիճակի

վրա ազդեցության արդյունքի վերլուծությունը”

• Գետավազանային տարածքին առնչություն ունեցող բնութագրիչների

համառոտ ամփոփում (գետավազանային տարածքի քարտեզ, պահպանվող

տարածքներ, հիմնական ջրային մարմիններ, հողօգտագործման

քարտեզ),

• Օգտագործված մեթոդների ամփոփումը (գործիքները, սահմանային արժեքները,

դասակարգումը) և վերլուծության շրջանակներում արված ենթադրությունները,

• Հղումներ հաշվետվություններ ներկայացնելու այլ պահանջներին (հոդված

5):

Ճնշումների և ազդեցությունների հաշվետվություն.

Առաջարկվում է որպես հաշվետվություն` ներկայացնել հետևյալը.

• Բոլոր այն ջրային մարմինների քարտեզը, որոնք գնահատվում են ռիսկային

բնապահպանական նպատակներին չհասնելու առումով,

• Հավելված II-ում նշված ընդհանուր բնույթի բոլոր ճնշումների համար

ամփոփ քարտեզ, որը բացահայտում է, թե որտեղ (որ ջրային մարմիններում)

է բնապահպանական նպատակներին չհասնելու առումով ռիսկային

ճնշումը (այսինքն` էական ճնշումը) առկա,

• Ամփոփ քարտեզը պետք է նաև նշի ճնշումների վերլուծության ընթացքում

առկա անճշտությունների/անհստակությունների մակարդակների

տատանումները,

• Այս քարտեզները պետք է ներկայացվեն ԱՏՀ-ի ֆորմատով: Դրանք պետք

է քննարկվեն ԱՏՀ-ի աշխատանքային խմբի հետ:

Որպես այլընտրանք` կարելի է հրատարակել հետևյալը.

• Բոլոր այն ջրային մարմինների քարտեզը, որոնք գնահատվում են ռիսկային

բնապահպանական նպատակներին չհասնելու առումով,

• Օժանդակ աղյուսակ, որը ցույց է տալիս ճնշումների հիմնական աղբյուրները

(օրինակ` նյութերը),

• Ամփոփ աղյուսակ, որը ներառում է բնապահպանական նպատակներին

չհասնելու առումով ռիսկային ջրային մարմինների քանակը կամ տարածքը/տոկոսը,

• Գետավազանային տարածքի հիմնական խնդիրների/ճնշումների ամփոփումը:

87

Անկախ հաշվետվության ֆորմատից` ամփոփ հաշվետվությունը պետք է

նաև ներառի հետևյալ տեղեկատվությունը.

Վերլուծությունում օգտագործված կիրառական մեթոդները, գործիքները,

սահմանային արժեքները, շրջակա միջավայրի որակի նպատակները,

դասակարգման սխեմաները և այլն,

Վերլուծությունների և արդյունքների անհստակությունների (անճշտությունների)

քանակը: Գետավազանային տարածքների մանրամասն հաշվետվությունը

կարող է առավել խորը տեղեկատվություն պարունակել յուրաքանչյուր

վերլուծության մեջ մոնիտորինգի տվյալների, մոդելների և

փորձագետների եզրակացության օժանդակ դերի մասին:

Ավելին` անհրաժեշտ է առավել մանրակրկիտ տեղեկատվություն

հանրության և շահագրգիռ կողմերի հետ խորհրդակցելու համար:

Ակնկալվում է, որ այդ տեղեկատվությունը կներառի.

• Բնապահպանական նպատակներին առնչվող ջրային մարմինների

(այն ջրային մարմինների ցանկը, որոնք ներկայումս չեն բավարարում

բնապահպանական նպատակների պահանջները) փաստացի

վիճակի (քիմիական, էկոլոգիական վիճակ) վերաբերյալ տվյալների

վերլուծություն,

• Տարածքի բոլոր էական ճնշումների ցանկը տարանջատված` համաձայն

II հավելվածի 1.4 կետի,

• Ազդեցությունների նկարագիրը և դրանց կապը ճնշումների հետ,

• Ճնշումների և ազդեցությունների վերլուծության արդյունքների

տարանջատում քարտեզների միջոցով.

o գետավազանային տարածքների, շրջակայքի և ջրային

մարմինների սահմանների ընդհանուր քարտեզ,

o գետավազանային տարածքում էական ճնշումների

քարտեզներ,

o այն ջրային մարմինների քարտեզները, որոնք գնահատվել

են ռիսկային մինչև 2015թ. բնապահպանական

նպատակներին չհասնելու առումով:

Սույն տեղեկատվության պահպանման և տրամադրման կարգը, անշուշտ,

կախված կլինի տվյալների օգտագործման և հաշվետվությունների

ներկայացման ազգային մեխանիզմներից:

Համաձայն ՋՇԴ-ի 13-րդ հոդվածի` ԳԿՊ-ների մշակման գործընթացում

կարող են առաջանալ հաշվետվություններ ներկայացնելու հավելյալ

պահանջներ:

88


3.11. Մակերևութային ջրերի վերլուծություն

Մակերևութային ջրերի համար ՋՇԴ-ն ներառում է ճնշումների և ազդեցությունների

վերլուծության վերաբերյալ մի շարք հստակ պահանջներ,

իսկ որոշ տարբեր ասպեկտներ կարիք ունեն բացատրության

և հստակեցման: Ուստի չնայած որոշ առանձին առարկաներ և

գործողություններ բացահայտված են, բաց է մնում էական ճնշումների

հստակեցման հարցը: Եթե այն սահմանենք որպես ցանկացած ճնշում,

որը խոչընդոտում է նպատակներին հասնելուն, ապա պարզ է, որ

ջրային մարմնի վրա կիրառելի նպատակների ընբռնումը հիմք կհանդիսանա

ճնշումների և ազդեցությունների վերլուծության: Քանի որ

վերլուծության սկզբում հայտնի չէ, թե տվյալ գործողությունը կառաջացնի

նման ձախողում, թե ոչ, ջրհավաքի տարածքի բոլոր գործողությունների

վերաբերյալ կարիք կա ունենալու որոշակի տեղեկություններ:

Վերլուծությունը կօգնի բացահայտելու այն ճնշումները, ո-

րոնք էական են: Այն պետք է հիմնվի որոշ գաղափարական ըմբռնման

կամ մոդելի վրա, որը կնկարագրի, թե ինչպես է յուրաքանչյուր գործողություն

առաջացնում ճնշում, որն էլ ազդեցության պատճառ է հանդիսանում:

ՇՃՎԱՊ շրջանակը տալիս է այս գործընթացի կարևոր կառուցվածքը:

Գաղափարական ընկալման բնույթը, լրացվելով ջրային մարմնի բնութագրիչների

վերաբերյալ գիտելիքներով, կորոշի ճնշումների և ազդեցությունների

վերլուծության տիպը, որը կարող է իրականացվել:

Գործնականում կօգտագործվի վերլուծությունների բազմություն`

սկսած պարզից մինչև բարդը: Որոշ դեպքերում պարզ մեթոդները կարող

են տալ միակ առկա տարբերակը, սակայն դրանք կարող են նաև

օգտագործվել որպես զննման գործիք` որոշելու ավելի բարդ մոդելների

անհրաժեշտությունը:

Այս հիմնական տարրերը կարող են տարանջատվել որպես առանցքային

խնդիրների ցանկ, որը ներկայացվում է ստորև տրվող աղյուսակում`

որպես ամփոփ վերահսկիչ աղյուսակ:

Մակերևութային ջրերի առանցքային խնդիրների ամփոփում

Գետավազանի տվյալների համադրում (ճնշումների և ազդեցությունների վերլուծության

նախապայման).

• Գետավազանային տարածքի գործունեությունների վերաբերյալ տվյալների

բազայի կամ տվյալների կառավարման համակարգերի ստեղծում, ինչպես

նաև մոնիտորինգի առկա տվյալների օգտագործում:

89

Ջրային մարմնին բնորոշ հիմնական տեղեկատվություն.

• Ջրային մարմնի ջրհավաք տարածքի շարժիչ ուժերի վերաբերյալ տեղեկատվության

ամփոփում,

• Շարժիչ ուժերի պատճառած ճնշումների բացահայտում` հատուկ ուշադրություն

դարձնելով II հավելվածի 1.4 կետում նշված ճնշումների ցանկին,

• Ջրային մարմնի առանձնահատուկ տվյալների ամփոփում` ներառյալ քանակական,

հիդրոմորֆոլոգիական, ֆիզիկական, քիմիական և կենսաբանական

տվյալները,

• Եթե նպատակահարմար է, վերին և ստորին ջրային մարմինների տվյալների

կառավարողների միջև կապի ապահովում` ներառյալ օտարերկրյա

կազմակերպությունները:

Լրացուցիչ առկա տեղեկատվություն և վերլուծություններ.

• Ջրերի մոնիտորինգի, վիճակի, կառավարման պլանների և այլնի վերաբերյալ

առկա վերլուծությունների ուսումնասիրում,

• Եվրոպական հՀամայնքի գործող օրենսդրության շրջանակներում (հոդված

6, պահպանվող տարածքների բազայի օգտագործում) և ազգային օ-

րենսդրության շրջանակներում տեղեկատվության հավաքագրում,

• Ուսումնասիրել, թե արդյոք առկա մեթոդներն ի վիճակի են տալու պահանջնվող

գնահատումները:

Նպատակներ (հոդված 4).

• Սահմանել ջրային մարմնին առնչվող նպատակները,

• Գնահատել մոնիտորինգի առկա տվյալները (կենսաբանական, ֆիզիկաքիմիական

և հիդրոմորֆոլոգիական) բնապահպանական նպատակների

կամ ենթադրվող բնապահպանական նպատակների համատեքստում,

• Դիտարկել, թե արդյոք անալոգ ջրհավաքների մոտեցումն օգտակար է:

Ճնշումների և ազդեցությունների վերլուծություն, որը պետք է ավարտվի

մինչև 2004թ.

• Մշակել համապատասխան գաղափարական ընկալում` հաշվի առնելով

ջրային մարմինը, ջրհավաքի տարածքը, միջոցառումները, շարժիչ ուժերը,

ճնշումները և նպատակները,

• Ընտրել համապատասխան գործիքները` հիմնվելով գաղափարական ընկալման

և տվյալների առկայության վրա,

• Գնահատել ջրային մարմնի խոցելիությունը բացահայտված ճնշումներից

ազդեցության ենթարկվելու առումով` նպատակ ունենալով գնահատել

ջրային մարմնի` նպատակներին չհասնելու առումով ռիսկայնությունը,

• Հետազոտել ջրային մարմնի ջրհավաք ավազանի տարածքում ճնշումների

և ազդեցությունների փոփոխականությունը – փոփոխականությունը կարող

է նշանակել, որ միգուցե օգտակար կլինի բաժանել ջրային մարմինը

տարբեր մասերի` գործողությունների գործնական ծրագրի մշակման

նպատակով,

90


• Ստուգել, թե արդյոք փոփոխականությունը տվյալների աղբյուրների կամ

մեթոդների անհստակության պատճառով է,

• Շարունակել վերլուծությունները` հետազոտելով գործողությունների և

ճնշումների կանխատեսվող փոփոխությունները և միտումները մինչև

2015թ. և դրանից հետո,

• Եթե նպատակներին չհասնելը հավանական է, վերլուծել բացառությունները,

որոնք կարող են լինել (խիստ փոփոխված մարմինների բացահայտումը`

հոդված 4.3, ժամանակավոր վատթարացումը` հոդված 4.6),

• Վերանայել վերոնշյալ բոլոր քայլերը հետևյալ դեպքերում. (i) ավելի շատ

կամ լավ տվյալների առկայության դեպքում, (ii) գնահատման նոր գործիքների

առկայության դեպքում և (iii) փորձի և փորձառության զարգացման

դեպքում:

Արդյունքներ.

• Ավարտից հետո 3 ամսվա ընթացքում ճնշումների և ազդեցությունների

վերլուծություն (հոդված 15, բաժին 3.10),

• Ռիսկային ջրային մարմինների առաջին ցանկը,

• Վերլուծության արդյունքների օգտագործում` տեղեկացնելու մոնիտորինգի

ծրագրի (հոդված 8) և գործողությունների ծրագրերի զարգացման մասին

(հոդված 11):

3.12. Ստորերկրյա ջրերի վերլուծություն

Ստորերկրյա ջրային մարմինների բնութագրման առանցքային

խնդիրների ամփոփ վերահսկիչ աղյուսակը ներկայացվում է ստորև:

Ստորերկրյա ջրերի առանցքային խնդիրների ամփոփում

Նախնական բնութագրում

Առկա տվյալների օգտագործում.

• Ստորերկրյա ջրային մարմինների վրա ճնշումների վերաբերյալ տվյալների

համադրում` հատուկ ուշադրություն դարձնելով II հավելվածի 2.2.1

բաժնում տրված ճնշումների ցանկին,

• Ստորերկրյա ջրերի վրա ազդեցությունների վերաբերյալ տվյալների համադրում`

հատուկ ուշադրություն դարձնելով II հավելվածի 2.2.1 բաժնում

տրված ճնշումների ցանկին և բնական պայմաններին,

• Ստորերկրյա ջրերի մոնիտորինգի տվյալների (քիմիական և ջրի որակի) և

դրանցից կախված մակերևութային ջրերի և էկոհամակարգերի վերաբերյալ

տվյալների վերլուծում` հաշվի առնելով ստորերկրյա ջրային մարմնի

վրա հայտնի ճնշումները և ազդեցությունները, ինչպես նաև մարմնին

առնչվող բնապահպանական նպատակները (Art. 4),

• Աղտոտման գրանցված ճնշումների հանդեպ ստորերկրյա ջրերի խոցելիության

գնահատում` պարզելու ստորերկրյա ջրային մարմնի` լավ քիմիական

վիճակին չհասնելու առումով ռիսկայնության հավանականությունը,

91

• Գրանցված քանակական ճնշումների դիտարկմամբ ստորերկրյա ջրային

մարմնի ջրային հաշվեկշռի գնահատում` պարզելու ստորերկրյա ջրային

մարմնի` լավ քանակական վիճակին չհասնելու առումով ռիսկայնության

հավանականությունը,

• Ստորերկրյա ջրային մարմինների և դրանց կապակցված գերխոնավ տարածքների

հնարավոր փոխհարաբերությունների դիտարկում,

• Քիմիական և քանակական վիճակի դիտարկում` պարզելու ստորերկրյա

ջրային մարմնի` լավ վիճակին չհասնելու առումով ռիսկայնության հավանականությունը,

ինչպես նաև ջրատար հորիզոնների վրա աղտոտիչների

ազդելու համար պահանջվող ժամանակը,

• Կարելի է իրականացնել ստորերկրյա ջրային մարմինների տարանջատման

վերանայում, եթե ճնշումների և ազդեցությունների վերաբերյալ

տվյալները ցույց են տալիս, որ ջրային մարմինների բաժանումը կարող է

օգտակար լինել գործողությունների գործնական ծրագիր մշակելու համար:

Այդուհանդերձ, ցանկացած բաժանում պետք է հետևի Հանձնաժողովի

ուղեցույցում ներառված ստորերկրյա ջրային մարմիններին վերաբերող

կանոններին:

Ստորերկրյա ջրային մարմնի վերաբերյալ մոնիտորինգի տվյալների բացակայության

դեպքում ստորերկրյա ջրային մարմնի վիճակի վերաբերյալ որոշում

կայացնելիս պետք է հաշվի առնել ճնշումների և ազդեցությունների հավանական

առկայությունը կամ բացակայությունը: Երբ մոնիտորինգի տվյալներից

պարզ է, որ ստորերկրյա ջրային մարմինը ռիսկային է, կամ երբ բավարար

տվյալներ չկան` վստահելի մակարդակով որոշելու, թե արդյոք ստորերկրյա

ջրային մարմինը ռիսկային է, գործընթացը պետք է շարունակել հավելյալ

բնութագրման միջոցով:

Մանրամասն բնութագրում

Առանցքային քայլերը կրկնում են նախնական բնութագրումը, սակայն

հիմնվում են լրացուցիչ տվյալների և վերլուծության ավելի առաջավոր մեթոդների

վրա:

92


4. ՃՆՇՈՒՄՆԵՐԻ ԵՎ ԱԶԴԵՑՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅԱՆՆ ԱՋԱԿՑՈՂ ԳՈՐԾԻՔՆԵՐ

4.1. Ներածություն և ակնարկ

Այս գլուխը կենտրոնանում է գործիքների վրա, որոնք անհրաժեշտ

են` իրականացնելու երրորդ գլխում ներկայացված ընդհանուր մոտեցումը:

Հարկ է նշել, որ այդ գործիքների մի մասն արդեն առկա է: Ներկայումս

չկա մեկ գործիք, որը կարողանա բոլոր տիպի ջրային մարմինների

համար իրականացնել ճնշումների և ազդեցությունների ամբողջական

վերլուծություն: Խիստ անհավանական է, որ նման գործիք

ի վերջո կստեղծվի: Ուստի սույն ուղեցույցը նկարագրում է տարբեր

գործիքներ, որոնք դիտարկում են գործընթացի կամ շրջակա միջավայրի

որևէ առանձին բաղադրիչ (օրինակ` ճնշման գնահատում, մակերևութային

ջրեր, ստորերկրյա ջրեր, կենսաբանություն): Մեկից ա-

վելի գործիքների արդյունքները կարող են ինտեգրվել` իրականացնելու

ջրային մարմնի ճնշումների և ազդեցությունների ամբողջական

վերլուծություն:

Որևէ գործիք օգտագործելուց առաջ անհրաժեշտ է վստահ լինել, որ

այն կծառայի նպատակին: Անհրաժեշտ է սահմանել հստակ նպատակներ,

այսինքն` ինչ հարցերի եք ցանկանում պատասխանել, որից

հետո պետք է ընտրել այնպիսի գործիք, որն ի վիճակի է մոդելավորելու

դիտարկվող ճնշումները և ազդեցությունները և տալու անհրաժեշտ

արդյունքները: Պետք է տեղյակ լինել յուրաքանչյուր գործիքի

կարողություններին և սահմանափակումներին: Ուղեցույցը խորհուրդներ

է պարունակում նման որոշումների կայացման առնչությամբ:

Յուրաքանչյուր բաժնում և IV հավելվածում նկարագրվում են գործիքների

կամ մոդելների մեկ կամ ավելի օրինակներ, սակայն հարկ է նշել,

որ դրանք ուղղակի օրինակներ են, այլ ոչ թե IMPRESS-ի կողմից առաջարկվող

կամ հաստատված գործիքներ: Նկարագրված գործիքների

մեծ մասը ներկայումս օգտագործվում է անդամ երկրների կողմից

ՋՇԴ-ի կողմից պահանջվող համանման գործառույթների իրականացման

համար: Ընդհանուր առմամբ, գործիքների օգտագործումը պարտադիր

է: Կան շատ այլ գործիքներ, և անկասկած, ապագայում կլինեն

ավելի շատ գործիքներ:

Սույն ուղեցույցում ընդգրկվելու համար գործիքը պետք է որոշ ա-

ռումով ֆորմալացվի որպես կանոնների կամ ընթացակարգերի բազմություն:

Այդուհանդերձ, դա պետք է հիմնվի փորձագիտական եզրակացությունների

վրա (օրինակ` մասնագիտական կոնսենսուսի հիման

վրա), գիտական արդյունքների ներկա վիճակի կամ անհատների

փորձի և փորձառության վրա: Ուստի սխալ կլինի մտածել, որ այստեղ

նկարագրվող գործիքները անպայման ավելի լավն են, քան ճնշումների

և ազդեցությունների վերլուծության անհատական փորձագիտական

եզրակացությունը: Տեղական գիտելիքների և փորձառության արժեքը

չպետք է թերագնահատվի կամ անտեսվի այլ տեղերից ֆորմալ

գործընթաց ներդնելու ժամանակ: Վերլուծություն իրականացնողները

պետք է հաշվի առնեն շահագրգիռ կողմերին ներառելու կարևորությունը,

քանի որ նրանք հավանաբար կլրացնեն վերջիններիս գիտելիքները

և փորձը:

Գործիքների համախումբը դիտարկում է ճնշումների վերահսկիչ աղյուսակը

(բաժին 4.2) և զննման մոտեցումները (բաժին 4.3): Ճնշումների

վերահսկիչ աղյուսակը ներառում է ճնշումների անավարտ ցանկ,

որը պետք է հաշվի առնվի ճնշումների և ազդեցությունների գնահատման

ժամանակ: Զննման մեթոդը համարվում է օգտակար դիրեկտիվի

կարճաժամկետ իրականացման առումով: Այս բաժնում ներկայացվում

են օրինակներ, թե ինչպես կարելի է օգտագործել տարբեր մեթոդներ`

նպատակ ունենալով պարզեցնել վերլուծության մոտեցումը:

Ընդհանուր մոտեցումը հիմնված է առանցքային փուլերի տրամաբանական

հերթականության վրա, որի իրականացումը պահանջում է

տվյալների և գործիքների ամբողջական առկայություն: Հակառակ

դրան, բաժին 4.4-ը դիտարկում է նաև ներկա վիճակը, որտեղ այդ անհրաժեշտ

միջոցներից կամ տեղեկատվությունից շատերը դեռևս չկան

կամ բացահայտված չեն: Ուստի այն կենտրոնանում է այնպիսի գործիքների

բացահայտման վրա, որոնք անհրաժեշտ են առանձին հարցերին

պատասխանելու համար: Այս բացահայտումն իրականացվում

է ճնշումների և ազդեցությունների, ինչպես նաև վիճակի և ազդեցությունների

միջև կապի վերլուծության միջոցով դիրեկտիվի նպատակների

համատեքստում:

Բաժին 4.4-ում գործիքների անհրաժեշտությունը համեմատվում է

դրանց առկայության հետ: Դա խմբավորվում է երեք դասի.

93

94


1. Ամբողջովին առկա գործիքներ, որոնք որոշ աստիճանով ֆորմալացվել

են կանոնների կամ ընթացակարգերի բազմության:

Հնարավորության սահմաններում տրվում են այդ գործիքների

փաստացի կիրառման օրինակները, ինչպես նաև բացատրվում

է, թե ինչ պայմանների դեպքում է կարելի դրանք կիրառել:

Նման դեպքերում ամբողջական նկարագիրը տրվում է

IV հավելվածում:

2. Գործիքներ, որոնք դեռևս լաբորատոր կամ փորձարկման

փուլում են: Այս դասը ներառում է սահմանված մեթոդները, ո-

րոնք դեռևս չեն փոխակերպվել օպերացիոն համակարգի: Օ-

պերացիոն դառնալու համար անհրաժեշտ են լրացուցիչ զարգացման

և ինժեներական աշխատանքներ:

3. Գոյություն չունեցող գործիքներ: Այդ դեպքում նշվում է զարգացման

կարիքը, հավանաբար` նաևներառյալ հետազոտությունը

մատնացույց անելու կիրառման մեջ հնարավոր թերությունները:

V հավելվածը ներառում է չորս բաժին, որոնք վերաբերում են ընդհանուր

մոտեցման շրջանակներում բացահայտված գործիքների տիպերին:

Այդ տիպերն են.

• Ճնշումների զննում և գնահատում,

• Աղտոտման ճնշումների քանակականացում,

• Ճնշումների ազդեցության գնահատման գործիքներ – ջրային մարմինների

մոդելներ և

• Ազդեցությունների գնահատում:

4.2. Ճնշումների ցանկ

Ճնշումների վերահսկիչ աղյուսակը ներառում է ճնշումների անավարտ

ցանկ, որը պետք է հաշվի առնել ՋՇԴ-ի ճնշումների և ազդեցությունների

գնահատման շրջանակներում: Ցանկը կարելի է համարել

այն շարժիչ ուժերի և ճնշումների հիշեցում, որոնք պետք է դիտարկվեն:

Ըստ այդմ, ցանկը հանդիսանում է ճնշումների և ազդեցությունների

փաստացի վերլուծության նախագուշակ: Աղյուսակում նկարագրված

շարժիչ ուժերը և ճնշումները նշված են խառը հերթականությամբ`

անկախ ուղիներից, աղբյուրներից կամ աղբյուրների նյութերից:

Ճնշումների վերահսկիչ աղյուսակը ներկայացվում է երկու փուլով:

95

Նախ` աղյուսակ 4.1-ում ճնշումները խմբավորվել են շարժիչ ուժերի

չորս հիմնական դասերում, որոնք կարող են ազդեցություն ունենալ

ջրային մարմնի տարբեր կատեգորիաների վրա և խոչընդոտել նպատակներին

հասնելուն: Նման հավանական փոխհարաբերությունների

նախնական մատնանշումը տրված է աղյուսակ 4.1-ում: Այս աղյուսակը

նախաբանն է դրան հաջորդող, ճնշումների անավարտ ցանկը

նկարագրող աղյուսակ 4.2-ի, քանի որ աղյուսակ 4.1-ի առաջին սյունակից

հղում է կատարվում աղյուսակ 4.2-ի համապատասխան տողերին:

Հարկ է նկատել, որ աղյուսակ 4.2-ը արտահայտում է աղյուսակ

3.1-ի կառուցվածքը:

Աղյուսակ 4.1 – Հաշվի առնվող ճնշումները: Տե’ս աղյուսակ 4.2-ը մանրամասների

համար

№ Շարժիչ ուժեր

Ջրային

մարմնի կարգ

Նպատակներ

Գետեր

10 Աղտոտում

11 Կենցաղային x x x x x x x

12 Արդյունաբերական (ընթացիկ,

x x x x x x

պատմական)

13 Գյուղատնտեսություն x x x x x x x x

14 Ջրային տեսակների բուծում/

x x x

ձկնաբուծություն

15 Անտառներ x x x x

16 Չխախտված տարածքներ x x x x x

17 Հանքարդյունաբերություն,

x x x

քարհանքեր

18 Թափոնավայրեր, x x x x x

պահեստի վայրեր

19 Տրանսպորտ x x x

Լճեր

96

Առափնյա/ անցումային

Ստերերկրյա ջրեր

ՋՇԴ (բիոտա)

Ծորակի ջուր, NO 3

Լող, ռեկրեացիա

Բնակմիջավայր, թռչուններ

խեցգետին/ ձկնաբուծություն


№ Շարժիչ ուժեր

Ջրային

մարմնի կարգ

Նպատակներ

№ Շարժիչ ուժեր

Ջրային

մարմնի կարգ

Նպատակներ

Գետեր

Լճեր

Առափնյա/ անցումային

Ստերերկրյա ջրեր

ՋՇԴ (բիոտա)

Ծորակի ջուր, NO 3

Լող, ռեկրեացիա

Բնակմիջավայր, թռչուններ

խեցգետին/ ձկնաբուծություն

Գետեր

Լճեր

Առափնյա/ անցումային

Ստերերկրյա ջրեր

ՋՇԴ (բիոտա)

Ծորակի ջուր, NO 3

Լող, ռեկրեացիա

Բնակմիջավայր, թռչուններ

խեցգետին/ ձկնաբուծություն

20 Հիդրոլոգիական ռեժիմի

փոփոխում

21 Ջրառ (գյուղատնտեսություն,

x x x x x x

արդյունաբե-

րություն, կենցաղային)

22 Հոսքի կարգավորման x x x x

աշխատանքներ

23 Հիդրոէներգետիկ x x x x

աշխատանքներ

24 Ձկնաբուծություն x x

25 Հովացում/սառեցում x x

26 Հոսքի ավելացում (տեղափոխումներ)

x x x x

30 Մորֆոլոգիա (փոփոխություններ)

31 Գյուղատնտեսական x x x x x x

գործունեություն

32 Քաղաքային

x x x x x x

բնակավայրեր

33 Արդյունաբերական x x x x x

տարածքներ

34 Հեղեղումների

x x x

պաշտպանություն

35 Շահագործում,

x x x

պահպանում

36 Նավագնացություն x x x

40 Կենսաբանություն

97

41 Ձկնորսություն x x x x

42 Ձկնաբուծություն x x x x x

43 Լճակների/ջրամբարների

դատարկում

x x x x

Աղյուսակ 4.2 – Դիտարկվելիք ճնշումների անավարտ ցանկ

№ ԱՂԲՅՈՒՐ Աղբյուրի տիպը

10 ՑՐՎԱԾ ԱՂԲՅՈՒՐ

12 Քաղաքային Արդյունաբերական/առևտրային տեղանքներ

11 դրենաժ Քաղաքային տարածքներ (ներառյալ կոյուղու ցանցերը)

16 (ներառյալ Օդանավակայաններ

19 հոսքը) Մայրուղային ճանապարհներ

19 Երկաթուղային գծեր և շինություններ

19

Նավահանգիստներ

13 Գյուղատնտեսական,

Վարելահող, բարելավված խոտհարքներ,

հողագործություն (խառը)

13 ցրված Սննդանյութերի կամ պեստիցիդների ինտենսիվ օգտագործմամբ

մշակաբույսեր (օրինակ` ցորեն, կարտոֆիլ,

շաքարի ճակնդեղ, խաղողի որթատունկ, գայլուկ,

մրգեր, բանջարեղեն)

13 Գերարածեցում – առաջացնում է էռոզիա

13 Այգեգործություն` ներառյալ ջերմոցները

13

Գյուղատնտեսական աղբի կիրառում հողերի վրա

15 Անտառային Տորֆի մշակում

15 Ցանում/գետնի մշակում

15 Հատումներ

15

Պեստիցիդների կիրառում

98


99

14

№ ԱՂԲՅՈՒՐ Աղբյուրի տիպը

15 Պարարտանյութերի կիրառում

22 Դրենաժ

19 Նավթամթերքների աղտոտում

11 Այլ ցրված Կոյուղու արտանետում դեպի հողեր

Մթնոլորտային արտանետումներ

19 Հողահան աշխատանքներից մնացած թափոնների

արտանետում մակերևութային ջրեր

19

Նավագնացություն

ԿԵՏԱՅԻՆ ԱՂԲՅՈՒՐ

11 Կեղտաջրեր Համայնքային կեղտաջրեր` հիմնականում

կենցաղային

11 Համայնքային կեղտաջրեր` հիմնականում

արդյունաբերական

11 Հեղեղումների ջրեր և արտակարգ վարարումներ

11 Մասնավոր կեղտաջրեր` հիմնականում կենցաղային

11 Մասնավոր կեղտաջրեր` հիմնականում

արդյունաբերական

19

Նավահանգիստներ

12 Արդյունաբերություն

Բենզին

12

Քիմիական նյութեր (օրգանական և անօրգանական)

12 Փայտանյութի զանգված, թուղթ և տախտակներ

12 Բրդյա/տեքստիլ նյութեր

12 Երկաթ և պողպատ

12 Սննդարդյունաբերություն

12 Գարեջրագործություն/թորում

12 Էլեկտրոնիկա և քլորացված այլ լուծույթներ

օգտագործողներ

12 Փայտանյութի/անտառնյութի մշակում

12 Շինարարություն

25 Էլեկտրաէներգիայի արտադրություն

12 Կաշվի աղաղում

19 Նավաշինություն

12

Այլ արտադրական գործընթացներ

17 Հանքարդյունաբերություն

Գործող խորը հանքեր

17

Գործող բաց քարհանք/քարածխի հանք

17 Գազի և նավթի հետազոտում և արտադրություն

15 Տորֆի դուրս հանում

17 Չգործող ածխա- (և այլ) հանքավայրեր

17

Չգործող ածխա- (և այլ) հանքավայրերի

№ ԱՂԲՅՈՒՐ Աղբյուրի տիպը

մնացորդների կույտ

17 Պոչամբարներ

18 Աղտոտված Հին թափոնավայրեր

18 հողեր Քաղաքային արդյունաբերական տեղանքներ

(օրգանական և անօրգանական)

18 Գյուղական տեղանքներ

18

Ռազմական տեղանքներ

13 Գյուղատնտեսական,

Տիղմ, ցեխ

13

Սիլոս և այլ սնունդ

13 կետային Ոչխարների վրա պարազիտներ ոչնչացնելու

լուծույթի օգտագործում և արտահոսք

13 Գոմաղբի ամբարներ

12 Գյուղատնտեսական քիմիկատներ

19 Գյուղատնտեսական վառելիք

19

Գյուղատնտեսական արդյունաբերություն

18 Թափոնների Գործող թափոնավայրերի տեղանքներ

18 կառավարում Թափոնների տեղափոխման գործող կայաններ,

մետաղի ջարդոնի հավաքատեղի և այլն

18

Ոչ գյուղանտնտեսական թափոնների կիրառում

հողերի վրա

14 Ջրային Ձկնաբուծություն / ջրային տեսակների բուծում

տեսակների

բուծում

Արտադրություն,

բոլոր

արդյունաբերական/գյուղատնտեսական

ոլորտների

օգտագործում

և

արտահոսք

ՋՐԱՌ

Հոսքի

Ծովային ձկնաբուծություն առանձնացված

տարածքում

12 Առաջնահերթ նյութեր

12 Առաջնահերթ վտանգավոր նյութեր

12

Այլ նմանատիպ նյութեր

21 Գյուղատնտեսական ջրառ

21 կրճատում Խմելու ջրամատակարարման ջրառ

21 Արդյունաբերական ջրառ

24 Ձկնաբուծական ջրառ

23 Հիդրոէներգետիկայի ջրառ

21

Քարհանքերի/քարածուխների հանքերի ջրառ

100


№ ԱՂԲՅՈՒՐ Աղբյուրի տիպը

22 Նավագնացության ջրառ (օրինակ` կանալների

ջրամատակարարում)

20 ԱՐՀԵՍՏԱԿԱՆ ՎԵՐԱԿԱՆԳՆՈՒՄ

26 Ստորերկրյա ջրերի վերականգնում

30 ՄՈՐՖՈԼՈԳԻԱԿԱՆ

22 Հոսքի կարգավորում

Հիդրոէներգետիկ ջրամբարներ

21

Ջրամատակարարման ջրամբարներ

22 Հեղեղապաշտպան ջրամբարներ

22 Հոսքի խոտորում

22

Պատվարներ

36 Գետի կառավարում

Կանալների ֆիզիկական փոփոխում

35

Ինժեներական գործողություններ

31 Գյուղատնտեսության աճ

31 Ձկնաբուծության աճ

32 Ենթակառուցվածքներ

(ճանապարհների/կամուրջների շինարարություն)

36

Հողահանման աշխատանքներ

36 Անցումային

և առափնյա

Գետաբերանի/մերձափնյա տարածքի հողահանման

աշխատանքներ

36 ջրերի կառավարում

Ծովային շինություններ, նավաշինություն և

նավահանգիստներ

31

Հողի մելիորացիա

30 Այլ մորֆոլոգիական

Արգելքներ

ԱՅԼ ՄԱՐԴԱԾԻՆ

11 Կեղտի արտանետում ծով (պատմական)

33 Հանքերի մուտքեր/թունելներ, որոնք ազդում են

ստորերկրյա ջրերի հոսքի վրա

10 Ռեկրեացիա

41 Ձկնորսություն

40 Ներմուծված տեսակներ

40 Ներմուծված վարակներ

10 Կլիմայի փոփոխություն

31 Հողերի չորացում

4.3. Ընդհանուր մոտեցման շրջանակում զննման մոտեցումը

Զննման մոտեցման նպատակն է պարզ գնահատումների միջոցով

մատնանշել այն ջրային մարմինները, որոնք հստակորեն ռիսկային

101

կամ ոչ ռիսկային են մինչև 2015թ. նպատակներին չհասնելու ա-

ռումով: Սա կարող է տեղի ունենալ, եթե ներկա վիճակը բավականին

լավ է կամ բավականին վատ է, և եթե ճնշումների փոփոխություն չի

ակնկալվում: Ընդհանուր մոտեցման համեմատ զննման մոտեցումը

կարող է իրականացվել ցանկացած հերթականությամբ (վիճակի գնահատում,

ազդեցության բացակայության կամ հստակության գնահատում)`

օգտագործելով շարժիչ ուժերի գնահատումը որպես ճնշումների

փոխարինող: Հետևաբար զննման մոտեցումը նախընտրում է հիմնվել

առկա տվյալների, այլ ոչ թե մոդելավորման վրա, այլապես մոտեցման

համար պահանջվող թափանցիկության պահանջը չի բավարարվի:

Ստորև զննման մեթոդի օրինակներ կներկայացվեն հետևյալ դեպքերի

համար.

1. Եթե առկա են միայն ճնշման վերաբերյալ տվյալներ, դրանց

զննումը կարող է օգտագործվել որպես օժանդակ միջոց նպատակների

չհասնելու ռիսկը գնահատելու համար:

2. Եթե շարժիչ ուժերը ճիշտ են գնահատվել և հաշվարկվել են

փոքր տարածքների համար, ապա դրանք կարող են օգտագործվել

դիտարկման տվյալները շերտավորելու համար:

3. Եթե առկա են միայն դիտարկման (վիճակի) տվյալներ, ապա

ճնշումների վերլուծությունը ենթադրվում է կիրառել այն դեպքերում,

երբ դիտարկվում է անցանկալի վիճակ:

1-ին դեպքի օրինակներ. Եթե վիճակի վերաբերյալ տվյալները բավարար

չեն փաստացի ազդեցությունը գնահատելու համար, պետք է օգտագործել

մեթոդներ, որոնք հիմնվում են միայն ճնշումների վերաբերյալ

տվյալների վրա: LAWA-ի` ճնշումների զննման ընթացակարգը

մշակվել է` հավաքագրելու էական ճնշումները` նշելով այն ջրային

մարմինները, որոնք կարող են ռիսկային լինել, ինչպես նաև նշելով,

թե վիճակի որ տարրերը (կենսաբանական, նյութեր) պետք է հաշվի

առնվեն մոնիտորինգի ծրագրում: Որոշ դեպքերում կարող են օգտագործվել

տվյալներ, որոնք արդեն հավաքագրվել են այլ դիրեկտիվների

պահանջներով (օրինակ` Քաղաքային կեղտաջրերի դիրեկտիվ): Այս

գործընթացը օգտակար վերահսկիչ ցանկ է` պարզելու, թե որը կարող

է հավանական ազդեցություն ունենալ:

LAWA-ի զննման այս ընթացակարգի երկրորդ մասը ներկայացվում է

հավելվածում և առնչվում է ազդեցությունների գնահատմանը:

102


Աղյուսակ 4.3 – էական ճնշումների օրինակելի չափանիշներ. Գերմանիայի

LAWA-ի` ճնշումների զննման գործիք

Ճնշումներ. կետային

Չափանիշներ

աղբյուրներ

Կոյուղու մաքրման հանրային

կայաններ

- Բնակչությունը (Բ) և բնակչության

- Ջրահեռացման տեղական ծավալը,

>2000 ԲԷ (բնակչության էքվիվալենտը (ԲԷ),

էքվիվալենտ) (քաղվածք - Գերմանիայի կեղտաջրերի դիրեկտիվի հավելված

I-ին համապատասխան` նյութերից

Քաղաքային կեղտաջրերի

մաքրման դիրեկտիվից) ճնշումը,

- Առաջնահերթ նյութերի տարեկան ճնշումները,

որակի նպատակի դիրեկտիվի նյութերը,

ինչպես նաև գետավազանին բնորոշ նյութերը

այն չափով, որքանով այս նյութերը սահմանափակվում

են ջրային դիրեկտիվներով

Արդյունաբերական

ուղղակի արտանետումներ

Կեղտաջրերի

համընդհանուր

ջրահեռացում

- Այն գործարանների տարեկան ճնշումները,

որոնք պարտավոր են հաշվետվություններ

ներկայացնել` համաձայն IPPC դիրեկտիվի. 26

նյութերի տարեկան արտանետման սահմանային

արեժքների հստակ չափերի դիտարկում

(աղյուսակ 1. չափի սահմանային արժեքներ,

EPER),

- Առաջնահերթ նյութերի տարեկան ճնշումները,

որակի նպատակի դիրեկտիվի նյութերը,

ինչպես նաև գետավազանին բնորոշ նյութերը

այն չափով, որքանով այս նյութերը սահմանափակվում

են ջրային դիրեկտիվներով,

- Սննդարդյունաբերության ձեռնարկություններ

> 4000 EP

- Կեղտաջրերի հեռացում քաղաքային

տարածքներից >10 km 2 ,

- Քաղաքային տարածքները կարող են հաշվվել`

բազմապատկելով CORINE-հողի ծածկույթի

տվյալները ջրահեռացման գործակիցներով:

Ջերմային ճնշմամբ ջրահեռացում > 10 ՄՎ

Ջերմային ճնշմամբ

ջրահեռացում

Աղային նյութերի

Ջրահեռացում > 1 կգ/վրկ քլորիդ

ջրահեռացում

Ճնշումներ. ցրված

Չափանիշներ

աղբյուրներ

Ցրված աղբյուրները սովորաբար ուսումնասիրվում են ստորերկրյա ջրերի

103

գույքագրման ժամանակ: Սովորաբար այս տվյալները կարող են նաև օգտագործվել

մակերևութային ջրային մարմինների նկարագրման համար (սա չի

վերաբերում >2% գրադիենտ ունեցող մակերևութային էռոզիային): Եթե

ստորերկրյա ջրերի նկարագրման արդյունքները առկա չեն, ապա ցրված աղտոտման

գնահատման համար կարելի է օգտագործել հետևյալ արժեքները.

- Քաղաքային հողեր > 15%

- Գյուղատնտեսություն = 40%

- Շաքարի ճակնդեղ, կարտոֆիլ և հացահատիկ

= գյուղատնտեսական հողատարածքի 20%

- Հատուկ մշակաբույսերի հողատարաքծներ

(խաղող, մրգեր, բանջարեղեն) =

գյուղատնտեսական հողատարածքի 5%

- Աղտոտված հողեր = առանձին դեպք

Ջրառ

Չափանիշներ

Ջրառ` առանց փակ ցիկլով շրջանառության >

50 լ/վրկ

Ջրային հոսքի կարգավորում Չափանիշներ

Մարդածին արգելքներ ”Մարդածին արգելքներ“ պարամետր (գետի

բնակմիջավայրի հետազոտություն): ≥6

Հետադարձ ջուր

“Հետադարձ ջուր” պարամետր (գետի

բնակմիջավայրի հետազոտություն): = 7

Ջրի խոտորման տարածք > x կմ

Մորֆոլոգիական

Չափանիշներ

փոփոխություններ

Մորֆոլոգիական

փոփոխություններ

Գետի բնակմիջավայրի հետազոտություն և

համանման տվյալներ

Լճերի դասակարգման ՏՀԶԿ-Vollenweider-ի մոտեցումը մշակվել է`

գնահատելու սննդանյութերի (հիմնականում ֆոսֆորի) մուտքի պատճառով

լճի տրոֆիկ վիճակի հասնելու հավանականությունը: Այն կարող

է օգտագործվել որպես զննման գործիք, մասնավորապես երբ

փաստացի վիճակը կարող է համեմատվել հնարավոր բնական վիճակի

հետ: Ընթացակարգը սույն ուղեցույցում չի նկարագրվում, քանի որ

դրա վերաբերյալ կա առանձին գրականություն, և այն ներառված է

լճերի ազգային դասակարգման համակարգերում:

2-րդ դեպքի օրինակ. EuroWaternet համակարգը (տե’ս գլուխ 6-ը և հավելված

V) օգտագործում է շարժիչ ուժերը գետի մոնիտորինգի դիտակետերը

շերտավորելու համար: Դիտարկումներից ստացված ներկայացուցչական

տվյալները, պայմանավորված ջրհավաքի վրա շարժիչ

104


ուժերի առկայությամբ, ցույց են տալիս ճնշումների արդյունքների

հստակ տարբերություններ: Հաշվի առնելով, որ շերտավորումը իրականացվում

է փոքր տարածքների վրա (օրինակ` Ֆրանսիայում միջին

չափը 90 կմ 2 է), դրանք կազմում են ջրհավաքի ջրային մամիններում

բնակչության մոտավոր վիճակագրական տվյալներ:

Դիտարկման ներկայացուցչական տվյալները կարող են օգտագործվել`

գնահատելու ժամանակային միտումները (նիտրատի, ամոնիումի

համար և այլն): Պարզ ֆիլտրման մեթոդները հնարավորություն են

տալիս հանելու ներտարեկան փոփոխությունները գետերի արտանետումներից`

այդպիսով վիճակագրական գնահատական տալով ընդհանուր

սցենարին:

Այս մոտեցումն օգտագործում է միայն մոնիտորինգի արդյունքները և

պարզ շարժիչ ուժերի տվյալները, մասնավորապես` հողածածկույթի

CORINE համակարգի և բնակչության մարդահամարի տվյալները:

3-րդ դեպքի օրինակ. Այն դեպքում երբ առկա են միայն մոնիտորինգի

տվյալներ, ջրի որակի դասակարգման արդյունքներն օգտագործվում

են որպես զննման օգտակար գործիքներ: Օգտագործողները պետք է

հաշվի առնեն այդ սխեմաների սահմանափակումները` կապված դիրեկտիվի

նպատակների շրջանակի հետ: Պահանջները ներկայացվում

են 3.5 բաժնում: Օրինակները ներառվում են գլուխ 4-ի հավելվածում:

Մեկ օրինակ – Գերմանիայի LAWA-ի ազդեցությունների գնահատման

գործիք – առաջարկում է ջրային մարմինների դասակարգման

համառոտ արդյունքների ամփոփման համար որպես զննման գործիքներ`

օգտագործել սահմանային արժեքները: Մեկ այլ օրինակ – ջրի ո-

րակի գնահատականի (ՋՈԳ) մեթոդը (տե’ս գլուխ 6) – կարող է օգնել`

բացահայտելու, թե որ տիպի ճնշումներն են հավանաբար ընդգրկված:

ՋՈԳ-ը մշակում է չափված կոնցենտրացիաների որակի ինդեքսները`

ջրի որակի տարբեր հարցերը այդպիսով դարձնելով համատեղելի, ե-

թե օգտագործված դասակարգումները համատեղելի են: Ջրային

մարմնի համընդհանուր վիճակը որոշող հիմնախնդիրները կարող են

հստակեցվել` համեմատելով ջրի որակի հիմնախնդիրների հետ:

Չնայած ՋՈԳ-ը և EuroWaternet-ը աշխատանքները սկսում են միևնույն

տվյալներով (վերցված մոնիտորինգի դիտակետերից), դրանց ի-

րականացման արդյունքում ստացվում են ջրի որակի գնահատման

միմյանց լրացնող տվյալներ: Դա հզոր հնարավորություններ է տալիս

105

ջրային մարմիններին պատճառող պրոբլեմները զննելիս:

ԽՓՋՄ-ի մասին ուղեցույցն առաջարկում է հիդրոլոգիական ճնշումների

և դրանց ազդեցությունների բացահայտման որոշ գործիքներ

(խիստ փոփոխված ջրային մարմինների մասին (ԽՓՋՄ), տե’ս ՋՇԴ

ՀԻՌ, ուղեցուցային փաստաթուղթ №4-ը): 3.4 բաժինը և գլուխ 4-ի հավելվածը

ամփոփ ձևով ներկայացնում են հիմնական օգտագործումների

(շարժիչ ուժերի)` ֆիզիկական փոփոխությունների և ազդեցությունների

վերաբերյալ գիտելիքները:

4.4. Թվային մոդելների օգտագործման վերաբերյալ հիմնական

նկատառումներ

Էկոլոգիական, հիդրոերկրաբանական և երկրաքիմիական համակարգերի

մաթեմատիկական մոդելները կարող են օգտագործվել` մոդելավորելու

ջրի շարժը, ինչպես նաև աղտոտիչների տեղափոխումը և ճակատագիրը

ջրային մարմիններում: Մոդելները ներառում են տարբեր

հարցեր, որոնց պետք է պատասխաններ տրվեն (օրինակ` ո՞րն է

ստորերկրյա ջրային մարմնի հավանական քիմիական վիճակը), իսկ

տվյալների առկայությունը, ինչպես նաև ժամանակը և առկա ֆինանսական

միջոցները շատ կարևոր են` որոշելու, թե ինչ բարդության մոդել

կարելի է օգտագործել: Ընդհանուր առմամբ, որքան բարդ է մոդելը,

այնքան ավելի շատ են տվյալների պահանջները, ինչպես նաև այդքան

շատ ժամանակ և գումար է պահանջվում մոդելն ավարտելու համար:

Որպես հետևանք, հզոր թվային մոդելի ճշտությունը կարող է լինել

ավելին, քան պարզ մոդելինը: Այդուհանդերձ, ՋՇԴ-ի շրջանակներում

ջրային մարմինների բնութագրման կոնտեքստում կան բազմաթիվ

հարցեր, որոնց կարելի է անդրադառնալ պարզ մոդելների միջոցով:

Առաջարկվում է այլընտրանքային մոտեցում, որտեղ գնահատողները

սկսում են պարզ գաղափարական հասկացություններից կամ անալիտիկ

մոդելներից և անցնում են մաթեմատիկական մոդելների, երբ

ջրային մարմինները համարվում են ռիսկային, կամ երբ մշակվում է

գործողությունների մանրակրկիտ ծրագիր: Շատ դեպքերում պարզ ա-

նալիտիկ մոդելները բավարար են` գնահատելու աղտոտիչների վարքը:

Այդուհանդերձ, որոշ դեպքերում անհրաժեշտություն է առաջանում

օգտագործելու ավելի բարդ թվային մոդելներ:

Գնահատողները կարող են օգտագործել թվային մոդելներ ստորերկրյա

ջրային մարմնի և դրանց կապակցված մակերևութային ջրերի և է-

106


կոհամակարգերի վրա կետային և ցրված աղտոտման աղբյուրների

համատեղ ազդեցության գնահատման, ինչպես նաև ջրառների ազդեցությունները

և ջրային ռեսուրսների արհեստական վերականգնումը

կանխատեսելու համար: Ի լրումն դրա` թվային մոդելների մշակումը

օգնում է գնահատողներին հետևյալ առումներով.

• Բացահայտել տվյալների և գիտելիքների սահմանափակումները,

• Կանխատեսել աղտոտման մի շարք ճնշումների ազդեցությունները

հեռավոր ռեցեպտորների վրա,

• Կանխատեսել ջրային ռեսուրսների վրա ջրառի և մի շարք արհեստական

վերականգնման ճնշումների ազդեցությունները` ներառյալ

բոլոր մակերևութային ջրային մարմինների և փոխկապակցված

ջրային էկոհամակարգերի վրա ազդեցությունները,

• Կատարել կանխատեսումներ աղտոտիչների վարքի և տեղափոխման

մասին,

• Ներառել տարածական և ժամանակային փոփոխությունները մոդելի

կանխատեսումներում (որը հաճախ հնարավոր չէ համանման

անալիտիկ մոդելներով):

4.5. Գործիքների բացահայտում. կարիքի և առկայության որոշ

օրինակներ

IMPRESS-ի ուղեցույցն անդրադառնում է ազդեցություններին և

ճնշումներին: Ուստի գործիքները բացահայտվում են համաձայն

հետևյալ երկու մոտեցման. դրանք հնարավորություն են տալիս կա’մ

քանակական արժեք տալու ճնշմանը, որը ենթադրաբար կհանգեցնի

ազդեցության գնահատմանը, կա’մ գնահատելու վիճակը (իսկ ազդեցությունը

կգնահատվի վիճակի փոփոխության միջոցով):

Սույն բացահայտումն իրականացվում է ջրային մարմնի հիմնական

դասերի համար, այսինքն` գետերի, լճերի և լճակների, ստորերկրյա և

անցումային ջրերի: Որոշ գործիքներ կարող են ակնհայտորեն ընդհանուր

լինել մի քանի դասերի համար: Փնտրումը պարզեցնելու համար

ճնշումները խմբավորվել են ըստ համանման գործառույթների (օրինակ`

սննդանյութերի արտանետումներ):

Գործիքների բացահայտումը պատկերված է չորս մատրիցների կառուցման

միջոցով. յուրաքանչյուր ջրային մարմնի դասի համար` մեկ

մատրից: Բոլոր աղյուսակներն ունեն միևնույն կառուցվածքը. նպատակները

ներկայացվում են որպես սյունակների վերնագրեր, իսկ

107

ճնշումները ներկայացվում են տողերում: Յուրաքանչյուր վանդակ

ներկայացնում է գործիքների խումբ, որոնք տալիս են ակնկալվող տեղեկատվությունը:

Վանդակի գունային կոդը նշանակում է առնվազն

մեկ գործիքի առկայություն, որն ի վիճակի է քանակական արժեքներ

տալու ճնշումներին և գնահատելու դրանց առնչվող ազդեցությունները:

Որևէ իմաստ չպարունակող վանդակներում նշվում է ՈԿ, այսինքն`

ոչ կիրառելի: Վիճակի նկարագիրը դիտարկվում է որպես դասի

բաղադրիչների հետ կապված ընդհանուր գործիք և ներկայացվում

է յուրաքանչյուր մատրիցի գլխամասային տողում:

4.5.1. Գործիքներ գետերի համար

Աղյուսակ 4.4 – Գետային ջրային մարմինների համար անհրաժեշտ գործիքների

առկայության աստիճանի գնահատում

ԳԵՏԵՐ ՋՇԴ Պահպանվող

տարածքներ

Գործիքների կատեգորիաները.

1. գործիքներն առկա են և

իրականացվում են

2. գործիքներն առկա են, բայց չեն

իրականացվում

3. գործիքները առկա չեն

Ճնշումների քանակականացումը` ըստ ճնշման խմբերի

ԱՂՏՈՏԻՉՆԵՐ

Աննդանյութեր 1 2 2 2 1 1 ՈԿ

Ընդհանուր պայմաններ 1 2 1 1 1 1

Թունավոր նյութեր 2 2 2 2 2 2 2

Պաթեգոն նյութեր ՈԿ ՈԿ ՈԿ ՈԿ 2 2 ՈԿ

ՋՐԱՅԻՆ ՌԵԺԻՄ

Ջրառ, տեղափոխում, կուտակում 3 3 2 ՈԿ ՈԿ 3

Առավելագույն հոսքի ռեժիմի

ՈԿ 2 2 2 ՈԿ ՈԿ 2

փոփոխություն

Նվազագույն հոսքի ռեժիմի

2 3 2 2 ՈԿ ՈԿ 2

փոփոխություն

Արտանետումների փոփոխություն 2 3 2 2 3 3 2

ՄՈՐՖՈԼՈԳԻԱ

108

Ֆիզիկա-քմիական

Ֆլորա

Անողնաշարավորներ

Ձկներ

Խմելու ջուր, նիտրատ

Լողավազանի, ռեկրեացիա

Բնակմիջավայր, թռչուններ


Հոսքի երկարության խախտում ՈԿ ՈԿ 3 2 ՈԿ ՈԿ 2

Հունի արհեստականացում 3 3 3 3 ՈԿ ՈԿ 3

Աշխատանքների գետային հունում 3 3 3 3 ՈԿ 3 3

Գետային հոսքի փոփոխում ՈԿ 3 3 2 ՈԿ ՈԿ 3

Ափերի արհեստականացում ՈԿ 2 3 2 ՈԿ ՈԿ 3

ԿԵՆՍԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

Ուղղակի որս ՈԿ ՈԿ ՈԿ 2 ՈԿ ՈԿ 3

Ձկնորսության կառավարում ՈԿ ՈԿ ՈԿ 2 ՈԿ ՈԿ ՈԿ

Տեսակների ներմուծում ՈԿ 2 2 3 ՈԿ ՈԿ 3

Վարակների տարածում ՈԿ ՈԿ ՈԿ 3 ՈԿ ՈԿ 3

Վիճակի գնահատում 1 1 1 2 1 1 2

Նկատենք, որ առկա դասակարգումը սովորաբար չի գնահատում կենսաբանական

տարրերի և բնական վիճակի տարբերությունները, ինչը պահանջվում

է ՋՇԴ-ի V հավելվածի 1.2 կետով: Ուստի դրանց արդյունքները սահմանափակ

տվյալներ են, որոնք, սակայն, պետք է օգտագործվեն 2004թ. իրականացվելիք

առաջին գնահատման ժամանակ (լրացուցիչ բացատրություն տրվում է

բաժին 3.6-ում):

Ճնշումների և ազդեցությունների քանակական գործիքները առկա են

միայն սահմանափակ թվով ճնշումների տիպերի համար, որոնք հիմնականում

առնչվում են օրգանական նյութերից և սննդանյութերից

աղտոտման ճնշումներին: Ինչ վերաբերում է գործիքների խմբերին,

ապա այդ խմբերի միայն 10%-ը կարելի է ներկայացնել որպես իրականացված

գործիքների օրինակ: Հակառակ դրան, խմբերի մեծ մասը

(յուրաքանչյուրը շուրջ 45%) դեռևս կարիք ունի իրականացման կամ

հավելյալ գիտական մշակումների` հիմնականում կապված մորֆոլոգիական

գնահատումների հետ:

Ճնշումների քանակականացումը իդեալական տարբերակով պետք է

իրականացվի մոնիտորինգի տվյալների օգտագործման միջոցով: Այդուհանդերձ,

շատ դեպքերում նման տվյալներ չկան, կամ մոնիտորինգ

չի իրականացվում: Ուստի առկա գործիքները ճնշումներին քանակական

արժեքներ տալիս օգտագործում են այլընտրանքային տեղեկատվությունը:

Գյուղատնտեսական ճնշման համար օգտագործվում

է հողի տիպի, գյուղատնտեսական գործունեության և կառավարման

ռազմավարության վերաբերյալ տեղեկատվություն, իսկ կոյուղաջրերի

հոսքերի համար կարող է պահանջվել բնակչության թվաքանակի

և կեղտաջրերի մաքրման գործընթացի վերաբերյալ տեղեկատվություն:

109

Գործիքի արդյունքը պետք է համադրվի այլ գործիքի հետ, որը ներառում

է ճնշումների վերաբերյալ տեղեկատվություն, ինչպես նաև նկարագրում

է ճնշման ենթարկվող ջրային մարմինը: Այսպես օրինակ`

ջրառից առաջացող ճնշմանը նախ` տրվում է քանակական արժեք,

այնուհետև` այն համադրվում է գետային համակարգի վերաբերյալ

տեղեկատվության հետ` որոշելու փաստացի ազդեցությունը:

Աղտոտման ճնշումներին (օրինակները վերցված են MONERIS,

Nopolu, SENTWA համակարգերից, տե’ս հավելված IV) անդրադարձող

ներկայումս իրականացվող գործիքները էապես չեն տարբերվում: Համաձայն

երկրներին ներկայացվող պահանջների և հաշվետվությունների

բովանդակությունների` որոշ գործընթացներ առավել մանրամասնեցված

են, ինչպես ներկայացվում է ստորև (առավել մանրամասն

նկարագրությունները և հղումները տրվում են IV հավելվածում).

• Գերմանական MONERIS համակարգը (գետային համակարգում

սննդանյութերի արտանետումների մոդելավորման համակարգ)

գնահատում է Բալթիկ ծովի գերմանական ջրհավաք գետավազանի

տարածք տարբեր ուղիներով սննդանյութերի մուտքը: Մոդելը

հիմնվում է աշխարհագրական տեղեկատվական համակարգերի

(ԱՏՀ) վրա, որը ներառում է թվային քարտեզներ, ինչպես նաև

ընդգրկում է վիճակագրական տվյալներ և մոնիտորինգի տվյալներ

գետերի, դրենաժների և կետային աղբյուրներից հոսքերի վերաբերյալ:

Նեղ մասնագիտական գիտելիքների և տվյալների բացակայության

դեպքում ջրի աղտոտման հիմնական ուղիները դիտարկվում

են ամբողջականացված գործակիցների միջոցով: Մոդելի

մշակման հիմնական հատկորոշներից է տարբեր ենթամոդելների

մշակումը, որոնք ստուգվում են տվյալների անկախ բազմությունների

օգտագործմամբ: Այսպես օրինակ` ստորերկրյա ջրերի մոդելը

մշակվել է ստորերկրյա ջրերում ազոտի դիտարկված կոնցենտրացիաների

միջոցով, այլ ոչ թե գետերում սննդանյութերի դիտարկված

ճնշումների հիման վրա:

• Nopolu համակարգը ներառում է ցանկացած տարածքի ջրերին

առնչվող բնութագրերի ամբողջական նկարագրություն, օրինակ`

մայրաքաղաքային Ֆրանսիայում, որտեղ այն շարունակաբար ի-

րականացվում է: Հիդրոլոգիական և վարչական նշանակումների

փոխկապակցվածությունը կառավարվում է հատուկ կապերի համակարգի

միջոցով (խոշոր քաղաքները ջրահեռացումը կատարում

110


են հեռվում գտնվող գետերում) կամ ԱՏՀ–ի աղյուսակներից (ինչպես,

օրինակ` հողածածկույթի CORINE համակարգը) ստացված

տեղեկատվության միջոցով: Համակարգի կարևոր բնութագրիչներից

է ցանկացած մակարդակի արդյունքների ագրեգացման և մանրամասնեցման

հնարավորությունը` այդպիսով բավարարելով

հաշվետվությունների ներկայացման առանձին պահանջները: Համակարգը

կենտրոնանում է վիճակի գնահատման, ճնշումներին

քանակական արժեքներ տալու և ազդեցությունների գնահատման

վրա` մանրամասն օգտագործելով դիտարկման տվյալները: Արտանետումների

հաշվարկումը նպատակ ունի հաշվելու իրական

ճնշումները` գույքագրելով ինչպես խոշոր աղբյուրների մոնիտորինգի

տվյալները, այնպես էլ աղբյուրների տարածքների վիճակագրական

ագրեգացված տվյալները:

• SENTWA մոդելը (սննդանյութերի` դեպի մակերևութային ջրեր տեղաշարժի

գնահատման համակարգ) մոդելավորում է գյուղատնտեսությունից

(պարարտացում) սննդանյութերի արտանետումները

մակերևութային ջրեր: Դա կիսաէմպիրիկ մոդել է, որը սննդանյութերի

արտանետումների համար սահմանում է քանակական կարգեր:

Այն Բելգիական Ֆլանդերներում քանակական արժեքներ է

տալիս ընդհանուր N-ին և ընդհանուր P-ին (կգ կամ տոննա N/P, կգ

կամ տոննա N/P մեկ հեկտարի հաշվով) տարեկան կամ ամսական

կտրվածքներով կամ ըստ գետի ջրհավաքի:

EUROHARP-ի նախաձեռնությամբ ներկայումս համեմատվում են

սննդանյութերից աղտոտման ճնշումների տարբեր մոդելները (մանրամասներն

առկա են հետևյալ վեբ-կայքում. http://www.euroharp.org):

Դժբախտաբար, դրա աշխատանքային ժամանակացույցը չի համընկնում

2004թ. հաշվետվությունների ներկայացման պահանջին, սակայն

կօժանդակի հետագա փուլերում դիրեկտիվի իրականացմանը:

Մշակվել և փորձարկվել են բազմաթիվ գործիքներ գետերի վրա ազդեցությունները

մոդելավորելու համար, ինչպես օրինակ` SIMCAT-ը

(տե’ս հավելված): Այդուհանդերձ, այս մոդելները հիմնականում

մշակվել են ֆիզիկա-քիմիական մեխանիզմները մոդելավորելու նպատակով

և չեն օժանդակում դիրեկտիվի կողմից ներմուծված նոր հարցերի

գնահատմանը:

Հիդրոլոգիական ռեժիմի կամ մորֆոլոգիայի փոփոխությունների ազդեցությունը

գնահատող փորձարկված գործիք բացահայտված չէ: Այ-

111

դուհանդերձ, նախկինից ունեցած հոսքի և բարձրության տվյալները

կարող են օգտագործվել նեղ մասնագիտական ցուցանիշներ մշակելու

համար: Օրինակ` քացրահամ ջրերի Esox lucius ձկների ձվադրման

պայմանները, ջրամբարների լցվելու ազդեցությունը և այլն կարող են

գնահատվել` օգագործելով օրական հոսքի և բարձրության միջև վիճակագրորեն

հաշվարկված կապը: Հիմնական ընթացիկ բացթողումն

առնչվում է յուրաքանչյուր դիտարկվող ջրային մարմնի հղումային

տվյալների անբավարարությանը. որքա՞ն է ջրի բարձրությունը ցածրադիր

գոտիներում, որքա՞ն ջուր է արտահոսում պատվարներից, քանի՞

փոքր հեղեղումներ են տեղի ունենում և այլն:

Վիճակի գնահատման գործիքները հաճախ լավ ձևակերպված են:

Դրանք օգտագործում են մոնիտորինգի տվյալներ, որոնք կարող են

կիրառվել, և որոնցից կարելի է ստանալ հավանական ազդեցությունները:

Երկրների մեծ մասը մշակել են դասակարգման իրենց համակարգերը,

որոնք ունեն գաղափարական որոշ տարբերություններ: Ջրի որակի

ֆիննական դասակարգման համակարգը (տե’ս հավելված IV) մշակվել

է` նպատակ ունենալով տեղեկատվություն տրամադրելու մարդկային

օգտագործման ջրի պիտանելիության մասին: Այն հաշվի է առնում

միայն էկոլոգիական որակի տարրերը, որոնք ուղղակի ազդեցություն

ունեն ջրի պիտանելիության վրա: Այն բոլոր ջրային մարմիններին

վերաբերվում է համարժեքորեն` որևէ տարբերություն չդնելով

ջրերի տարբեր դասերի կամ ջրային մարմինների տարբեր տիպերի

միջև: Դասակարգումը հիմնականում հիմնվում է քիմիական որակի

տարրերի վրա, ինչպես նաև որոշ կենսաբանական տարրերի վրա,

ինչպիսին են` սանիտարական ցուցանիշներ, քլորոֆիլ և ջրիմուռներ:

Չափանիշները և կոնցենտրացիաների սահմանային արժեքները ներկայացվում

են հավելվածում:

Անգլիայի և Ուելսի գետային էկոհամակարգերի դասակարգման սխեման,

որի սահմանային արժեքները ներկայացվում են հավելվածում,

օգտագործում է ֆիզիկա-քիմիական դետերմինանտների 8 մատրիցներ,

որոնք կիրառվում են մոնիտորինգի կետերի վրա: Օգտագործվող

ֆիզիկա-քիմիական քանակները կարող են ստացվել դիտարկվող

տվյալներից կամ մոդելավորված արդյունքից: 1-ին և 2-րդ դասերը համարվում

են ներկայացուցչական պայմաններ կարմրախայտի և կարպի

ձկնային պոպուլյացիաների համար:

112


LAWA-ի (Ջրի ոլորտում պետական աշխատանքային խումբ) կողմից

մշակված գնահատման գերմանական գործիքը գնահատում է ջրային

մարմնի վիճակը` օգտագործելով շրջակա միջավայրի առկա մոնիտորինգի

տվյալները: Ի տարբերություն այլ գործիքների` այն դիտարկում

է ագրեգացված չափանիշները, ինչպես նաև գետային ցանցի տրոֆիկ

վիճակը: Դիտարկման տրված ժամանակահատվածում լավ էկոլոգիական

կամ քիմիական պայմանների չհասնելու հավանականության

գնահատումն իրականացվում է համաձայն հավելվածում նշված մանրամասն

կանոնների:

Ֆրանսիական SEQ համակարգի նպատակն է դիտարկել ջրային համակարգի

բոլոր մասերը (գետ, լիճ, ստորերկրյա ջրեր, անցումային

ջրեր) և դրանց բաղադրիչները (ջուր, կենսաբանություն, մորֆոլոգիա):

Վիճակը գնահատվում է` համեմատելով հատկորոշող խմբերի համար

որոշված սահմանային արժեքները` հաշվի առնելով օգտագործման

տիպը: Չնայած դժվարությունների որոշակի աստիճանի` այս մոտեցումը

գույքագրում է առկա ողջ տեղեկատվությունը և կանոնակարգերը:

Մանրամասները ներկայացվում են հավելված IV-ում:

Գետերի համար նպատակահարմար գործիքների ամփոփումը

Գոյություն ունեն բազմաթիվ գործիքներ, սակայն դրանք կենտրոնանում

են դասական աղտոտման վրա, որը կարող է հաշվարկվել և մոդելավորվել:

Հիդրոլոգիական ճնշումների համար անհրաժեշտ են

բազմաթիվ մշակումներ: Այս դեպքում կարելի է սահմանել ցուցանիշների

ընդհանուր բազմություն, որը հիմնավորվում է տեղական հղումային

սահմանային արժեքների բացահայտմամբ: Մորֆոլոգիան և

կենսաբանական ճնշումները, որոնք հաճախ լավ չեն հասկացվում,

ինչպես նաև առափնյա տարածքներում բնակմիջավայրերի և թռչնաշխարհի

հետ կապերը, կարիք ունեն լրացուցիչ մշակումների` էկոլոգիական

վիճակի գնահատմանն անդրադառնալու նպատակով:

113

4.5.2. Գործիքներ լճերի և լճակների համար

Աղյուսակ 4.5 – Լճային ջրային մարմինների համար անհրաժեշտ գործիքների

առկայության աստիճանի գնահատում

ԼՃԵՐ ՋՇԴ Պահպանվող

տարածքներ

Գործիքների կատեգորիաները.

1. գործիքներն առկա են և

իրականացվում են

2. գործիքներն առկա են, բայց չեն

իրականացվում

3. գործիքները առկա չեն

Ճնշումների քանակականացումը` ըստ ճնշման խմբերի

ԱՂՏՈՏԻՉՆԵՐ

Աննդանյութեր 1 1 ՈԿ ՈԿ 1 ՈԿ ՈԿ

Ընդհանուր պայմաններ 2 2 3 2 1 2 3

Թունավոր նյութեր 2 3 3 2 2 3 3

Մանրէներ ՈԿ ՈԿ ՈԿ ՈԿ 3 2 ՈԿ

ՋՐԱՅԻՆ ՌԵԺԻՄ

Ջրառ 2 2 3 3 ՈԿ ՈԿ ՈԿ

Ջրառատության ժամանակաշրջանի 2 3 ՈԿ 3 ՈԿ ՈԿ 3

փոփոխություններ

Ջրասակավության ժամանակաշրջանի 2 3 3 3 ՈԿ ՈԿ 3

փոփոխություններ

Ջրահեռացման կարգավորում 2 2 2 2 2 3 3

ՄՈՐՖՈԼՈԳԻԱ

Ափերի արհեստականացում ՈԿ 2 3 2 ՈԿ ՈԿ 2

Հարևան տարածքների քանդում 2 2 3 2 ՈԿ ՈԿ 2

ԿԵՆՍԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

Ուղղակի որս ՈԿ ՈԿ ՈԿ 2 ՈԿ ՈԿ 3

Ձկնորսության կառավարում ՈԿ ՈԿ ՈԿ 2 ՈԿ ՈԿ 3

Տեսակների ներմուծում ՈԿ 3 3 2 ՈԿ ՈԿ 2

Վարակների տարածում ՈԿ ՈԿ ՈԿ 2 ՈԿ ՈԿ 3

Վիճակի գնահատում 2 1 3 2 1 1 2

Ճնշումների և ազդեցությունների գործիքները, որոնք քանակական

արժեքներ են տալիս աղտոտման ճնշումներին, չեն տարբերվում գե-

114

Ֆիզիկա-քմիական

Ֆլորա

Անողնաշարավորներ

Ձկներ

Խմելու ջուր, նիտրատ

Լողավազանի, ռեկրեացիա

Բնակմիջավայր, թռչուններ


տերի համար նշվածներից, ուստի այստեղ ևս մեկ անգամ չեն քննարկվում:

Ազդեցությունների գնահատման առավել տարածված մոդելը

Տնտեսական համագործակցության և զարգացման կազմակերպության

(ՏՀԶԿ) մոդելն է (հայտնի որպես Վոլենվեյդերի մոդել), որն արդեն

նկարագրվել է զննման բաժնում: Այն կարող է օգտագործվել առավել

ճշգրիտ գնահատումների համար (զննման հետ համեմատած)` պայմանով,

որ լինեն առավել ճշգրիտ տվյալներ ճնշումների ներթափանցման

և վերականգնման ժամանակահատվածի վերաբերյալ:

Քանի որ շատ լճեր առաջանում են ջրամբարների կառուցումից, ուստի

շատ երկրներում ուսումնասիրվել է ջրառների ազդեցությունը ջրի

որակի վրա: 1980-ական թվականներին օգտագործվել են ջրառի որոշ

մոդելներ` ջրամբարների այնպիսի կառավարում իրականացնելու

համար, որը ի վիճակի կլինի փոխելու կուտակված ջրերի ջերմային

շերտավորումը և սահմանափակելու էվտրոֆացումը:

Դրան զուգահեռ բազմաթիվ ուսումնասիրություններ են իրականացվել`

նպատակ ունենալով հասկանալու ջրի մակարդակի փոփոխությունների

(ջրօգտագործման պատճառով) և ափերի կենսաբանական

ֆունկցիաների միջև կապը: Այն հետապնդում էր երկու նպատակ. ա-

վելացնել ջրային մարմինների հարմարավետությունը, մասնավորապես`

տուրիզմի ժամանակաշրջանում, և կրճատել կամայական ազդեցությունները

ջրամբարների կառուցման պատճառով:

Չնայած այն փաստին, որ նման մոտեցումների արդյունքները չեն կարող

համարվել լիարժեք իրականացվող գործիքներ, դրանք կարող են

օգտագործվել որպես հետազոտությունների հիմք, հատկապես եթե

այդ ջրային մարմինների վերաբերյալ աշխատանքներ իրականացրած

փորձագետները դեռևս լիազորված են` աջակցելու դիրեկտիվի իրականացմանը:

Վիճակի գնահատման գործիքները պարբերաբար իրականացվում են

միայն սահմանափակ թվով երկրներում, որոնք իրականացնում են

այդ ջրերի մոնիտորինգ: Շատերը հիմնականում անդրադառնում են

էվտրոֆացման հարցերին, ինչի արդյունքում թեմայի վերաբերյալ

գրականությունը բավականին հագեցած է: Խմելու և լողավազաններում

օգտագործվող ջրերի` նպատակների չհասնելու առումով ռիսկայնությունը

գնահատելու համար կարելի է օգտագործել 75/440/EEC

դիրեկտիվով (խմելու ջրառի համար նախատեսված մակերևութային

115

ջրեր) և 76/160/EWG դիրեկտիվով (լողովազանի ջուր) պահանջվող

տվյալները:

Լճերի համար նպատակահարմար գործիքների ամփոփումը

Ինչ վերաբերվում է գործիքների խմբերին, համարյա ոչ մեկի համար

չկա իրականացման օրինակ: Դրանց շուրջ կեսը դեռ իրականացման

կարիք ունի, իսկ մնացածը պահանջում են գիտական վերամշակումներ`

հիմնականում կապված հիդրոլոգիական ռեժիմի գնահատման

հետ: Այստեղ նույնպես կա գործիքների անբավարարություն, որոնք

առնչվում են տեսակների կազմման և առատության և կենսաբանական

տարրերի վիճակի տարբերությունների ազդեցությունների գնահատմանը:

4.5.3. Գործիքներ ստորերկրյա ջրերի համար

Ստորերկրյա ջրերի խոցելիության քարտեզները կամ ինդեքսները օգտակար

գործիքներ են բնութագրման գործընթացում աղտոտման

ճնշումների հավանական ազդեցությունը գնահատելիս: Հաշվի առնելով

մի շարք գործոններ (ստորերկրյա ջրերի զգայունությունը կամ խոցելիությունը

աղտոտումից)` կարելի է դասակարգել հողի մակերևույթի

վրա գործադրված ճնշումը: Սովորաբար խոցելիության դասակարգման

մեթոդները հաշվի են առնում մի շարք պարամետրեր,

որոնցից են.

• Հողերի առկայությունը, բնույթը և հաստությունը, ինչպես նաև

նոսրանալու հատկությունները,

• Մակերեսային նստվածքների առկայությունը, բնույթը և հաստությունը,

ինչպես նաև նոսրանալու հատկությունները,

• Ստորերկրյա ջրերի հոսքի մեխանիզմը ջրատար հորիզոնում (օրինակ`

ճեղքվածքային, ծակոտենային և այլն),

• Ստորերկրյա ջրերի մակարդակի խորությունը:

Ինդեքսների վրա հիմնված տարածաշրջանային գնահատման համակարգ

օգտագործող ստորերկրյա ջրերի խոցելիության քարտեզները

կարող են օգտագործվել որպես զննման գործիք ճնշումներից առաջացող

հարաբերական չափը արագորեն գնահատելու համար: Դրանք

կարող են օգտակար լինել` գնահատելու, թե արդյոք ստորերկրյա

ջրային մարմինները նախնական բնութագրման ժամանակ աղտոտման

աղբյուրների պատճառով ռիսկային են:

116


Ստորերկրյա ջրերի խոցելիության գնահատումները և աղտոտման

ցրված աղբյուրների վարքի մոդելները կարող են համադրվել, ինչպես

օրինակ Նիդեռլանդների կողմից նիտրատների վերաբերյալ մշակված

մոդելը (STONE - մանրամասները առկա են http://www.riza.nl/

projecten_nl.html վեբ-կայքում) կամ Միացյալ Թագավորության

կողմից պեստիցիդների վերաբերյալ մշակված մոդելը (POPPIE – մանրամասները

առկա են http://www.meds-sdmm.dfo-mpo.gc.ca/meds/

Prog_Int/ICES/ICES_e.htm վեբ-կայքում), ինչը հնարավորություն կտա

դիտարկելու համընդհանուր ռիսկերը ստորերկրյա ջրային մարմինների

մակարդակով:

Նկար 4.1 – Շատ և քիչ խոցելիության ստորերկրյա ջրային մարմինները

(մշակվել է Միացյալ Թագավորության ստորերկրյա ջրերի ֆորումի

աջակցությամբ)

Ստորերկրյա ջրերի մոդելներ. Ստորերկրյա ջրերի հոսքի մոդելավորումն

օգտակար է երեք հիմնական պատճառներով: Նախ` այն կարող

է օգտակար լինել ստորերկրյա ջրային մարմիններից և հարակից

ջրային մարմիններից ջրառների և դրանց արհեստական վերականգնումների

հավանական ազդեցությունները կանխատեսելիս և ըստ

այդմ, գնահատել, թե արդյոք հավանական է ստորերկրյա ջրային

մարմինների` քանակական լավ վիճակի հասնելը: Երկրորդ` ստորերկրյա

ջրերի հոսքի հզոր մոդելի մշակումն անհրաժեշտ նախապայման

է ցանկացած աղտոտիչի տեղաշարժի մոդելավորման համար,

ինչն իրականացվում է տվյալ ջրային մարմնի վրա աղտոտման

117

ճնշումների վերլուծության շրջանակներում: Վերջապես` մոդելը արժեքավոր

է նաև ՋՇԴ-ի հետագա գործըթնացում գործողությունների

արդյունավետ ծրագրի մշակման և ջրային մարմնի կառավարման

համար:

Ստորերկրյա ջրերի հոսքի մոդելները նաև սովորաբար մոդելավորում

են ստորերկրա ջրերի և հիդրոլոգիական ցիկլի այլ մասերի փոխգործակցությունը:

Կարելի է նաև մոդելավորել ստորերկրյա ջրերի, մակերևութային

ջրերի և գերխոնավ տարածքների միջև կապը, ինչը էական

է մակերևութային ջրային մարմինների և դրանց կապված ստորերկրյա

ջրային մարմինների միջև կապը կանխատեսելու համար:

Ստորերկրյա ջրային ռեսուրների մոդելներն ընդունում են տարբեր

ձևեր` սկսած պարզ մոդելներից (սովորաբար ջրային հաշվեկշռի ա-

նալիտիկ մոդելներ ստորերկրյա ջրային մարմինների մուտքի և ելքի

հաշվարկի համար) մինչև ջրային մարմնի շրջանակներում ստորերկրյա

ջրային հոսքի բարդ թվային մոդելները:

Պարզ մոդելները ներառում են ստորերկրյա ջրերի մակարդակների

վրա ջրառների ազդեցության գնահատման ստանդարտ անալիտիկ

լուծումներ: Լայն տարածում ունեցող գործիքներ են Aquifer Win-ը

(մանրամասներն առկա են հետևյալ վեբ-կայքում.

http://www.aquiferanalysis.com/modelsum.thm) և P-թեստը: Դրանք հնարավորություն

են տալիս վերլուծելու խորքային հորերի պոմպերի

տվյալները` կանխատեսելու ջրի մակարդակի վրա ազդեցությունները:

Տարածաշրջանային ուսումնասիրությունների համար կամ այն դեպքում,

երբ անհրաժեշտ է ավելի բարդ վերլուծություն, լայնորեն կիրառվում

է ԱՄՆ-ի երկրաբանական հետազոտությունների վարչության

կողմից մշակված ստորերկրյա ջրերի հոսքի MODFLOW թվային մոդելը

(մանրամասներն առկա են http://water.usgs.gov/software/

modflow.html վեբ կայքում), որն անվճար է: Ջրհավաքի մակարդակով

ստորերկրյա ջրերի հոսքիը մոդելավորելու նպատակով անդամ

երկրների կողմից օգտագործվում են նաև այլընտրանքային կոդեր,

ինչպիսին է MIKE-SHE-ն (մանրամասներն առկա են

http://www.dhisoftware.com/mikeshe/ վեբ կայքում):

Երբ ստորերկրյա ջրերի հոսքի ռեժիմը հասկացվում է, դրանից հետո

հնարավոր է հաշվի առնել աղտոտման ճնշումների

ազդեցությունները: Արդեն գոյություն ունեն մի շարք գործիքներ,

118


որոնք կարող են օգտակար լինել, որոնցից է ConSim-ը (տե’ս

http://www.environmentagency.gov.uk/subjects/waters/groundwater), որը

Անգլիայի և Ուելսի շրջակա միջավայրի գործակալության կողմից

մշակված անալիտիկ մոդել է և օգտագործում է հավանականությունների

տեսության մեթոդները` կանխատեսելու հողերի աղտոտման և

մակերևութային հոսքերի ազդեցությունը ստորերկրյա ջրերի որակի

վրա: Առավել բարդ կոդերի անհրաժեշտության դեպքում կարելի է համադրել

MODFLOW-ն (տե’ս http://water.usgs.gov/software/modflow.html) և

աղտոտիչների տեղաշարժի անվճար մոդելները` MT3D-ն կամ

MT3DMS-ն (մանրամասներն առկա են http://hydro.geo.ua.edu/mt3d/

վեբ կայքում), ինչը հնարավորություն կտա կանխատեսելու աղտոտման

կետային աղբյուրների ազդեցությունները:

Ցրված աղտոտման համար գոյություն ունեցող մոդելներն այդքան էլ

օգտակար չեն: Այդուհանդերձ, ստորերկրյա ջրերի խոցելիության

գնահատումները արժեքավոր գործիքներ են նման հանգամանքներում

ստորերկրյա ջրերի որակին սպառնացող ռիսկերի գնահատման

համար: Չնայած Ջրային շրջանակային դիրեկտիվով բոլոր ստորերկրյա

ջրերը պահանջում են աղտոտումից միևնույն աստիճանի պաշտպանվածություն,

սակայն ստորերկրյա ջրերի վրա աղտոտման

ճնշման հավանական ազդեցությունը տարբերվում է տեղանքից տեղանք`

կախված հողի երկրաբանական հատկություններից, ջրի դանդաղ

հոսքից և երկրաբանական շերտի կայունությունից:

Հետևաբար տվյալ աղտոտման ճնշման համար ստորերկրյա ջրերի

վիճակի վրա ազդեցությունը, ինչպես նաև գործողությունների պոտենցիալ

ծրագիրը կտարբերվեն տարբեր ջրատար հորիզոններում:

4.5.4. Անցումային ջրերի գործիքներ

Վիճակի գնահատման գործիքները դեռևս լիարժեք չեն մշակվել, քանի

որ գիտական համայնքի միջև ամբողջական համաձայնություն դեռևս

չկա: Լավագույն անդրադարձ կատարվել է այն հարցերին, որոնք

առնչվում են էվտրոֆացման պատճառներին և նպատակային օգտագործմանը,

որոնք ներառում են պարտավորություններ` կապված

հանրային առողջապահության հետ:

Ճնշումներին և ազդեցություններին քանակական արժեքներ վերագրելու

գործիքները, որոնք առնչվում են սննդանյութերի արտանետմանը,

արդեն ներկայացվել են գետերի վերաբերյալ բաժնում: Առավել

119

ակնհայտ տարբերություններն առնչվում են HARP/Nut և HARP/Haz

ուղեցույցներին, որոնք համաձայնեցված են Օսպարի կոնվենցիայի

կողմից, բացառությամբ Harp/Nut GL6-ի, որը ներկայումս գնահատվում

է վերոնշյալ Euroharp ծրագրի կողմից (տե’ս հավելվածը):

Աղյուսակ 4.6 – Մերձափնյա և անցումային ջրային մարմինների համար գործիքների

առկայության աստիճանի գնահատումը

ԱՌԱՓՆՅԱ –

ԱՆՑՈՒՄԱՅԻՆ

ՋՇԴ Պահպանվող

տարածքներ

Գործիքների կատեգորիաները.

1. գործիքներն առկա են և

իրականացվում են

2. գործիքներն առկա են, բայց չեն

իրականացվում

3. գործիքները առկա չեն

Ճնշումների քանակականացումը` ըստ ճնշման խմբերի

ԱՂՏՈՏԻՉՆԵՐ

Աննդանյութեր 1 2 3 2 2 3 3

Ընդհանուր պայմաններ 2 2 3 2 2 3 3

Թունավոր նյութեր 2 3 3 2 2 2 1

Մանրէներ ՈԿ ՈԿ ՈԿ ՈԿ ՈԿ 2 ՈԿ

ՋՐԱՅԻՆ ՌԵԺԻՄ

Մակընթացության ռեժիմի փոփոխում 2 2 3 2 2 ՈԿ 3

Դրեյֆային հոսքերի վերադարձի 2 3 3 3 2 ՈԿ 2

փոփոխություն

Հոսքի ակնհայտ փոփոխություն 3 2 3 2 2 ՈԿ 2

ՄՈՐՖՈԼՈԳԻԱ

Հոսքի երկարության խախտում ՈԿ ՈԿ 3 2 ՈԿ ՈԿ 3

Հունի ձևափոխում 2 2 3 3 ՈԿ ՈԿ 2

Ափային գոտում փոփոխում ՈԿ 3 3 3 2 ՈԿ 3

Ափերի և առափնյա տարածքների ՈԿ 2 3 3 ՈԿ ՈԿ 3

արհեստականացում

Միջ-մակընթացության տարածքի ջրով ՈԿ 2 2 2 2 ՈԿ 2

ծածկում

ԿԵՆՍԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

Ուղղակի որս ՈԿ ՈԿ 3 2 ՈԿ ՈԿ 3

120

Ֆիզիկա-քմիական

Ֆլորա

Անողնաշարավորներ

Ձկներ

Խմելու ջուր, նիտրատ

Լողավազանի, ռեկրեացիա

Բնակմիջավայր, թռչուններ


ԱՌԱՓՆՅԱ –

ԱՆՑՈՒՄԱՅԻՆ

ՋՇԴ Պահպանվող

տարածքներ

Տեսակների ներմուծում ՈԿ 3 3 3 ՈԿ 3 3

Վարակների տարածում ՈԿ ՈԿ 3 3 ՈԿ ՈԿ 3

Վիճակի գնահատում 1 2 3 2 1 1 3

Անցումային ջրերի վրա կարևոր ազդեցությունները կապված են հիդրոլոգիական

և մակընթացության ռեժիմների փոփոխության հետ, ո-

րոնք կապված են գետերում և գետաբերաններում ջրամբարաշինության,

ինչպես նաև նավահանգստային և նավագնացության աշխատանքների

հետ: Ազդեցությունների գնահատման համար փորձագիտական

եզրակացությունների օգտագործման մեկ օրինակ ներկայացվում

է գլուխ 6-ի հավելվածում:

Առափնյա և անցումային ջրերին առնչվող առաջարկվող գործիքների

ամփոփում

Նման տիպի ջրային մարմիններում կա ճնշումների և ազդեցությունների

գնահատման անբավարարություն: Գործիքների խմբի ավելի

քան մեկ երրորդը պատկանում է երրորդ խմբին, որի համար լրացուցիչ

հետազոտությունների կարիք կա: Գործիքների խմբի մյուս կեսը

դեռ պետք է իրականացվի:

4.6. Ամփոփ եզրակացություն

Չնայած բոլոր առկա գործիքների բացահայտումը դեռ չի ավարտվել,

սակայն արդեն պարզ է, որ դիրեկտիվի պահանջներից շատերը չեն

կարող իրականացվել ուղղակի պարզ համակարգչային ծրագիր ընտրելով

և այն կիրառելով:

Դրական եզրակացությունն այն է, որ զննման գործիքները օգտակար

են ջրային մարմնի կատեգորիաների, ճնշումների և նպատակների

բավականին լայն սպեկտորի համար: Դրանց մի մասը կարող է վերլուծել

միտումները` հիմնվելով բազային սցենարի վրա: Ուստի կարելի

է ակնկալել, որ մինչև 2004թ. պահանջվող վերլուծությունը կարող է

իրականացվել` հիմնականում հիմնվելով առկա գործիքների վրա:

Բացասական եզրակացությունն այն է, որ դիրեկտիվի այն կետերի

համար, որոնք պահանջում են գնահատել այն ճնշումները, որոնք ազդեցություն

ունեն կենսաբանական և էկոլոգիական վիճակի վրա, առկա

գործիքներից ոչ մեկը օգտակար չէ: Շատ դեպքերում այդ գործիք-

121

ների զարգացումը կպահանջի ոչ միայն ինժեներական աշխատանքներ,

այլև լրացուցիչ հետազոտություններ:

Սույն գլխում քննարկված հարցերը կարիք ունեն հավելյալ ուսումնասիրության:

Առաջարկվում է կապի մեջ լինել աշխատանքային խմբի

հետ իրականացման փորձը փոխանակելու նպատակով: Սա հնարավորություն

կտա շարունակաբար բացահայտելու ուղեցույցի կիրառման

համար պահանջվող գործիքների կարիքները, առկայությունը և

պրակտիկությունը:

122


5. ՏԵՂԵԿԱՏՎՈՒԹՅԱՆ ԿԱՐԻՔԸ ԵՎ ՏՎՅԱԼՆԵՐԻ

ԱՂԲՅՈՒՐՆԵՐԸ

Ազդեցությունների և ճնշումների վերլուծության ընդհանուր մոտեցման

նկարագրությունում նշվում է, որ բազմապիսի տեղեկատվության

և տվյալների անհրաժեշտություն կա: Սա կարելի է բաժանել հետևյալ

խմբերի. տվյալներ, որոնք ընդհանուր առմամբ նկարագրում են դրենաժի

ավազանի և իր ջրային մարմինները (այսինքն` նրանք հստակ

կապված չեն ճնշումներին կամ ազդեցություններին), ճնշումները

նկարագրող տվյալներ և ազդեցությունները նկարագրող տվյալներ:

Մինչև այժմ տվյալների պահանջները բավականին մանրամասն ներկայացվել

են ստորերկրյա ջրերի համար, մինչդեռ մակերևութային

ջրերի համար դրանք ներկայացվել են ընդհանուր գծերով:

Հավանաբար լավագույն և ամենամատչելի տեղեկատվության աղբյուրներն

են անդամ երկրների ազգային կան տարածաշրջանային

տվյալների բազաները: Սույն ուղեցույցի նպատակ չէ թվարկել նման

աղբյուրները: Ուղեցույցը միայն նշում է, թե ինչ տիպի տվյալներ կարող

են օգտագործվել ազդեցությունների և ճնշումների վերլուծությունում,

ինչու կարող է օգտակար լինել այդ տվյալը, ինչպես նաև առկայության

դեպքում տրամադրում է եվրոպական մակարդակում նման

տեղեկատվության աղբյուրը: Ուստի ստորև ներկայացվող աղյուսակներում

“աղբյուրը” սյունակը ամբողջովին չի լրացվել: Ճնշումների և

ազդեցությունների վերլուծություն իրականացնող լիազոր մարմինները

կարող են ստեղծագործական մոտեցում ցուցաբերել անհրաժեշտ

տվյալները հավաքագրելու համար, ինչպես օրինակ` շահագրգիռ

խմբերից տեղեկատվություն վերցնելը, որը կարող է օգտակար տարրեր

պարունակել (ձկնորսները տվյալներ կունենան ձկան որսի վերաբերյալ,

վայրի կենդանիների պահպանության խմբերը կարևոր էկոլոգիական

տվյալներ կունենան և այլն):

Առաջարկվում է, հնարավորության սահմաններում, տվյալները հավաքագրել

թվային ֆորմատով և օգտագործել ԱՏՀ-ի համակարգում:

Ենթադրվում է, որ հավելված II-ի 1.1 կետը` “Մակերևութային ջրային

մարմինների տիպերի բնութագրումը” և 1.2 կետը` “Էկոշրջանները և

մակերևութային ջրերի տիպերը”, արդեն ավարտված կլինեն նախքան

ճնշումների և ազդեցությունների վերլուծությունը սկսելը: Ուստի

սույն բաժինը կենտրոնանում է տեղեկատվության աղբյուրների վրա,

123

որոնք առնչվում են հետևյալ կետերին` 1.4 – ճնշումների բացահայտում

և 1.5 – ազդեցությունների գնահատում:

Հավաքագրվող տվյալը սկզբում պետք է տեղեկատվություն պարունակի

ջրային մարմնի վերաբերյալ (տիպը, մորֆոլոգիան, աշխարհագրական

և օդերևութաբանական պայմանները, կենսաբանական և ֆիզիկա-քիմիական

պայմանները), քանի որ դա ճնշումների և ազդեցությունների

վերլուծության ելակետն է: Ի լրումն դրա` անհրաժեշտ է

ունենալ նաև ներկա ջրօգտագործման (քաղաքային, արդյունաբերական

և գյուղատնտեսական կետային աղբյուրներից), ինչպես նաև

ցրված աղբյուրների ճնշումների վերաբերյալ տվյալներ, ջրառի, հոսքի

կարգավորման տվյալներ, մորֆոլոգիայի և հողօգտագործման տվյալներ

և ջրային մարմնի վիճակի վերաբերյալ տվյալներ:

Քանի որ ճնշումների և ազդեցությունների առաջին վերլուծության

համար հատկացված ժամանակը քիչ է, դա կարելի է անել` հիմնականում

օգտագործելով առկա տվյալները` ըստ անհրաժեշտության

լրացնելով դրանք նոր հավաքագրվող տվյալներով: Հավաքագրված

տվյալները կարող են օգտագործվել` համաձայն գլուխ 4-ում (գործիքներ)

նշված մոտեցման: Բնապահնական նպատկաներին չհասնելու

ռիսկը գնահատելու համար պետք է գնահատել ջրային մարմնի էկոլոգիական

վիճակը և ըստ այդմ, նաև կենսաբանական և քիմիական վիճակները

և խոցելիությունը: Պետք է հավաքագրվեն այնպիսի տվյալներ,

որոնցով նկարագրվում են ջրային մարմինը և իր ջրհավաքը, բացահայատվում

է մարդածին ճնշումը, և գնահատվում են ազդեցությունները`

հիմնվելով կենսաբանական և քիմիական մոնիտորինգի

արդյունքների վրա:

Յուրաքանչյուր անդամ երկիր կունենա տեղեկատվության տարբերվող

տիպեր, աղբյուրներ և ծավալ: Հնարավոր է բացահայտել մի շարք

կատեգորիաներ, որոնց համար բոլոր անդամ երկրների տվյալներն

ընդհանուր կլինեն: Նման կատեգորիաներից են Եվրոհանձնաժողովի

այլ գործող դիրեկտիվները, որոնց մասամբ անդրադարձել է ՋՇԴ-ի II

հավելվածի 1.4 կետը: Այս դիրեկտիվները նաև տեղեկատվություն են

տրամադրում որևէ ճնշման առանձնահատուկ տիպի վերաբերյալ (օրինակ`

Քաղաքային կեղտաջրերի դիրեկտիվը) կամ ներառում են

բնապահպանական ստանդարտներ (օրինակ` Նիտրատների դիրեկտիվը):

Նման դիրեկտիվները նաև տեղեկատվություն են տրամադրում

տարբեր ճնշումների վերաբերյալ: Այլ տիպի տվյալներ կարող

124


են լինել ազգային պարտավորությունների շրջանակներում, ինչպիսին

են` դասակարգման ազգային համակարգը, ազգային օրենսդրություններով

պահանջվող գույքագրումները և այլն:

Աղյուսակ 5.2.1-ը ներկայացնում է տեղեկատվություն ճնշումների վերաբերյալ,

իսկ աղյուսակ 5.2.2-ը` ազդեցությունների վերաբերյալ`

համաձայն ՋՇԴ-ի հավելված II-ի 1.4 կետի:

5.1. Ընդհանուր տեղեկատվություն

5.1.1. Ջրային մարմիններին առնչվող նկարագրական տեղեկատվություն

Տվյալների տիպը Օգտագործումը ՄՋ ՍՋ Աղբյուրը

Ջրային

մարմիններ

Ջրային մարմնի

տիպը

Տարածումը

Ճնշումների և ազդեցությունների


վերլուծության

սկզբնակետ

Օդերևութաբան.

Տեղումներ Ջրային հաշվեկշիռներ × Ազգային

օդերև.

ծառ.-ներ,

ՇՄԵԳ

Ջերմաստիճան

Աշխարհագրական

Ռելիեֆ

Կայուն

երկրաբանություն

Դրեյֆային

երկրաբանություն

Հողեր

Հողի թեքություն

(%)

Ջրանցքների

մորֆոլոգիա

Ջրային մարմինների դրենաժային

տարածքների

բացահայտում

Ջրատար հորիզոնի բնութագրիչներ:

Ջրային քիմիա

Ջրատար հորիզոնի խոցելիություն:

Ջրհավաքի հոսքի և

դրենաժի բնութագրիչներ

Ջրատար հորիզոնի խոցելիություն:

Ջրհավաքի հոսքի և

դրենաժի բնութագրիչներ

Ջրհավաքի հոսքի և դրենաժի

բնութագրիչներ

Վիճակի գնահատում և ջրային

մարմնի զգայունությունը

ճնշումների հանդեպ

125

Քարտեզ.

ծառ.-ներ,

ՇՄԵԳ

Երկրաբ.

ինստիտ.

Երկրաբ.

ինստիտ.

Հողերի

ինստիտ.

×

×

Տվյալների տիպը Օգտագործումը ՄՋ ՍՋ Աղբյուրը

Հողօգտագործում

Քաղաքայն

տարածքներ

Կետային աղբյուրներից աղտոտման

նախնական զննում

Վիճ.

ծառ.-ներ,

CORINE

Գյուղատնտեսություն

Արդյունաբերական

հողեր

Հանքարդյունաբերություն

Առևտրային անտառտնտեսություն

Ջերմոցներ

Ռեկրեացիա,

օրինակ գոլֆի

դաշտեր

(Օգտագործման

կառուցվածք)

Կետային և ցրված աղբյուրներից

աղտոտման

նախնական զննում

Կետային աղբյուրներից աղտոտման

նախնական զննում

Կետային աղբյուրներից աղտոտման

նախնական զննում

Կետային և ցրված աղբյուրներից

աղտոտման նախնական

զննում

Ցրված աղբյուրներից աղտոտման

նախնական զննում

Կետային և ցրված աղբյուրներից

աղտոտման նախնական

զննում

Կետային և ցրված աղբյուրներից

աղտոտման նախնական

զննում

126

Գյուղ.

վարչութ.,

CORINE

CORINE,

ՇՄԵԳ


CORINE,

ՇՄԵԳ

CORINE,

ՇՄԵԳ



5.1.2. Առանցքային շահագրգիռ կողմերը, որոնք կարող են ընդգրկվել

IMPRESS-ի վերլուծությունում

Առանցքային շահագրգիռ

կողմեր

Նախարարությունների փորձագետներ

(գյուղատնտեսության,

տրանսպորտի, պլանավորման,

տնտեսության և այլն)

Ինչպես նրանք կարող են օգնել

տեղեկատվությամբ և փորձագիտությամբ

• Բնութագրման համար տեղեկատվության

տրամադրում (ինչպես մակերևութային,

այնպես էլ ստորերկրյա

ջրերի համար),

• ջրային մարմինների հիդրոլոգիական

վարքի իմացություն,

• շարժիչ ուժեր,

• ճնշումներ,

• ջրային մարմնի վիճակի փոփոխում,

• ջրային մարմնին վիճակի վրա

ճնշումների ազդեցություն,

• Հիմնական շահագրգիռ կողմերի


Առանցքային շահագրգիռ

կողմեր

Ջրամատակարարողներ, ջրօգտագործողներ

և շահագրգիռ

կողմեր (ֆերմերներ,

արդյունաբերողներ և այլն)

Ինչպես նրանք կարող են օգնել

տեղեկատվությամբ և փորձագիտությամբ

բացահայտում,

• Համայնքի գործող օրենսդրության ի-

րականացման գնահատում,

• Ջրօգտագործման և դրանց վրա

ճնշումների էականության գնահատում,

• Անդամ երկրների մակարդակում ա-

ռանցքային փոփոխականների գնահատման

մեթոդոլոգիաների սահմանում

• Բնութագրման համար տվյալների

տրամադրում (տե’ս վերոնշյալը),

• Ճնշումների գնահատմանը աջակցում

Բնապահպանական ՀԿ-ներ • Հիմնական բնապահպանական

հարցերի բացահայտում,

• ՇՄԱԳ-ի իրականացում

Քաղաքացիական

հասարակություն/ հանրություն

• Ճնշումների գնահատման աջակցում

Հետազոտողներ/փորձագետներ

(սովորոբար շահագրգիռ գերատեսչությունների

խորհրդատուներ)

• Ջրային մարմնի վրա ճնշումների

ազդեցությունների գնահատում

(օրինակ` մոդելավորման միջոցով)

5.2. Տեղեկատվություն ճնշումների վերաբերյալ

5.2.1. Աղտոտման կետային աղբյուրների վերաբերյալ տեղեկատվություն

Տվյալի տիպը Օգտագործումը Աղբյուրը

Քաղաքային կեղտաջրերի

դիրեկտիվի

(91/271/EEC) տվյալներ

և հաշվետվություններ

Քաղաքային կեղտաջրերի տեղանքների

և դրանց արտահոսգային

արխիվնե-

Տվյալների ազքերի

գնահատում:

րը և հաշվետվություններ

Մոնիտորինգի ենթարկվող պարամետրերն

են` ԹԿՊ5-ը, ԹՔՊն,

ընդհանուր լուծված մասնիկներ,

ինչպես նաև էվտրոֆացման

ենթակա զգայուն տարածքներում

արտահոսքի համար ընդհանուր

ֆոսֆոր և ընդհանուր ազոտ

127

Տվյալի տիպը Օգտագործումը Աղբյուրը

Համապարփակ աղտոտման

կանխման դիրեկտիվի

(IPCC)

(96/61/EC) տվյալներ և

հաշվետվություններ

76/464/EEC դիրեկտիվի

իրականացման նպատակներով

լիազորված

գործողություններ –

Ջրի աղտոտումը որոշ

վտանգավոր նյութերից

արտահոսքի միջոցով

Խմելու ջրի դիրեկտիվ

75/440/EC

Լողավազանների ջրի

դիրեկտիվ 76/160/EEC

Ձկնային կյանքի աջակցության

նպատակով

պահպանության կամ

բարելավման կարիք ունեցող

քաղցրահամ ջրերի

որակի մասին

78/659/EEC դիրեկտիվ

Համադրել IPCC դիրեկտիվով

նախատեսվող տեղանքները և

դրանց ջրահեռացումները: Հետագա

բնութագրման ընթացքում

անհրաժեշտ է մանրակրկիտորեն

հաշվի առնել գործունեության

բնույթը

Համադրել այս դիրեկտիվով նախատեսված

տարածքների տեղադիրքի

վերաբերյալ տեղեկատվությունը:

Հետագա բնութագրման

ընթացքում անհրաժեշտ

է մանրակրկիտորեն հաշվի

առնել գործունեության բնույթը

Խմելու ջրի նպատակով օգտագործվող

մակերևութային ջրերի

որակի վերաբերյալ տեղեկատվություն

(ֆիզիկական, քիմիական

և միկրոկենսաբանական

պարամետրերը դիտարկվում են

պարբերական ինտերվալներով)

Որպես լողավազանի ջուր ծառայող

ջրային մարմինների ջրի

որակի վերաբերյալ տեղեկատվություն

(դիտարկվում են միկրոկենսաբանական,

ֆիզիկական,

քիմիական պարամետրեր

և այլ նյութեր, որոնք առաջացնում

են աղտոտում)

Ձկնային կյանքի հետ կապված

քաղցրահամ ջրերի (դիտարկվում

են ֆիզիկական և քիմիական

պարամետրերը) որակի վերաբերյալ

տեղեկատվություն

128

Տվյալների ազգային

արխիվները

և հաշվետվություններ,

EPER

Տվյալների ազգային

արխիվները

և հաշվետվություններ,

EPER

Տվյալների ազգային

արխիվները

և հաշվետվություններ

Տվյալների ազգային

արխիվները

և հաշվետվություններ

Տվյալների ազգային

արխիվները

և հաշվետվություններ


Տվյալի տիպը Օգտագործումը Աղբյուրը

Կակղամորթային ջրերի

համար պահանջվող

որակի մասին

79/923/EEC դիրեկտիվ

Ստորերկրյա ջրերի դիրեկտիվի

(80/68/EEC) ի-

րականացման նպատակներով

լիազորված

գործողություններ

Գյուղատնտեսական

պարարտանյութերի կիրառման/վաճառքի

տվյալներ: Օգտագործման

տվյալները, եթե

դրանք առկա են

1999/31/EC դիրեկտիվի

իրականացման նպատակներով

լիազորված

գործողություններ

Դիրեկտիվը սահմանում է որակի

նվազագույն չափանիշները,

որոնք պետք է պահպանվեն

կակղամորթային ջրերի համար

(մերձափնյա և աղի ջրեր). ֆիզիկա-քիմիական

և միկրոկենսաբանական

պարամետրեր, պարտադիր

սահմանային արժեքներ

և այդ պարամետրերի ուղեցուցային

արժեքներ, նմուշառման

նվազագույն հաճախականությունը

և այդ ջրերի վերլուծության

հղումային մեթոդները

Համադրել այս դիրեկտիվով նախատեսված

տարածքների տեղադիրքի

վերաբերյալ տեղեկատվությունը:

Հետագա բնութագրման

ընթացքում անհրաժեշտ

է մանրակրկիտորեն հաշվի

առնել արտանետումների

գործունեությունը

Թափոնների աղբավայրերի վերաբերյալ

դիրեկտիվը: Դիրեկտիվը

տեղեկատվություն է տրամադրում

աղբավայրերում թափոնների

քանակության վերաբերյալ:

Անհրաժեշտ է համադրել

աղբավայրերի վերաբերյալ դիրեկտիվի

շրջանակներում ներառված

գործողությունների վերաբերյալ

տվյալները: Հետագա

բնութագրման ընթացքում անհրաժեշտ

է մանրակրկիտորեն

129

Տվյալների ազգային

արխիվները

և հաշվետվություններ

Տվյալների ազգային

արխիվները

և հաշվետվություններ,

EPER

Գյուղատնտեսա

կան վարչություն

Տվյալների ազգային

արխիվները

և հաշվետվություններ,

EPER

Տվյալի տիպը Օգտագործումը Աղբյուրը

Խոշոր վթարներից

վտանգների (96/82/EC)

դիրեկտիվի (Սեվեսո)

շրջանակներում ներառված

տեղանքները

Նիտրատների դիրեկտիվով

(91/676/EEC)

հատկորոշված տարածքներ

Սննդանյութերի ներդաշնակեցված

քանակականեցման

և հաշվետվությունների

ներկայացման

ընթացակարգերի

Օսպարի ուղեցույց

(HARP-NUT)

Վտանգավոր նյութերի

ներդաշնակեցված քանակականացման

և

հաշվետվությունների

ներկայացման ընթացակարգերի

Օսպարի

ուղեցույց (HARP-HAZ)

Կենդանիների վարակների

դեպքում թաղման

վայրեր

Աղտոտված հողերից,

նախկին աղբավայրերից,

հանքերից և այլնից

հաշվի առնել գործունեության

բնույթը

Դիրեկտիվի նպատակը խոշոր Տվյալների ազգային

արխիվնե-

վթարների կանխումն է: Սա ներառում

է վտանգավոր նյութերի րը և հաշվետվություններ,

սահմանափակումները: Անհրաժեշտ

է համադրել Խոշոր վթարներից

վտանգների դիրեկտիվի

EPER

շրջանակներում ստացված տեղեկատվությունը:

Հետագա բնութագրման

ընթացքում անհրաժեշտ

է մանրակրկիտորեն հաշվի

առնել գործունեության բնույթը

Գյուղատնտեսական նիտրատների

արտանետումները

Նիտրատային արտանետումների

գնահատումը

Վտանգավոր նյութերի

արտանետումների գնահատում

Վարակների վերահսկման նպատակով

կենդանիների դիակների

էական քանակներով (>50) տեղանքների

բացահայտում

Բացահայտել առանցքային տեղանքները,

որոնք հավանական

կետային աղբյուրներ են, սա-

130

Տվյալների ազգային

արխիվները

և հաշվետվություններ

Տվյալների ազգային

արխիվները

և հաշվետվություններ

Տվյալների ազգային

արխիվները

և հաշվետվություններ

Անասնաբուժական

դիտարկումներ


Տվյալի տիպը Օգտագործումը Աղբյուրը

հայտնի կետային աղբյուրներ

Նավթամուղներ

Գլխավոր ճանապարհները

կլանող հորեր

Պոտենցիալ աղտոտող

գործունեություններ

(օրինակ` արդյունաբերություն,

բաց հանքեր,

բենզալցակայաններ)

Արտահոսքը դեպի

գրունտ

Արտահոսքերի քիմիական

բաղադրություն

կայն չեն կարգավորվում վերոնշյալ

դիրեկտիվներով

Նավթամուղների ստորգետնյա

տեղանքների բացահայտում

Բացահայտել այն տարածքները,

որտեղ գլխավոր մայրուղիների

ջրերը հոսում են դեպի գրունտ:

Հետագա բնութագրման ընթացքում

անհրաժեշտ է բացահայտել

աղտոտման կանխման միջոցառումները

Բացահայտել տարածքները, որտեղ

կան բազմաթիվ պոտենցիալ

կետային աղբյուրներ

Վերոնշյալ արտահոսքերի հավելյալ

մանրամասներ (հետագա

բնութագրում)

Արտահոսքերի բաղադրությունը

(հետագա բնութագրում)

5.2.2. Աղտոտման ցրված աղբյուրների վերաբերյալ տեղեկատվություն

Տվյալների տիպը Օգտագործումը Աղբյուրը

Նիտրատների դիրեկտիվով

(91/676/EEC) նախատեսված

տարածքներ

Այն ջրատար հորիզոնների տարածքների

բացահայտում, որտեղ

նիտրատների կոնցենտրացիան

բարձր է կամ աճում է

Տվյալների ազգային

արխիվներ

և հաշվետվություններ

Պեստիցիդների լիցենզավորման

դիրեկտիվ

(91/414/EC)

Բիոցիդային արտադրանքների

98/8/EC դիրեկտիվ

Պեստիցիդի օգտագործման տեղեկատվություն

Բիոցիդային արտադրանքների

օգտագործման վերաբերյալ տեղեկատվություն

131

Պեստիցիդների

լիցենզավորման

վարչություններ

Տվյալների ազգային

արխիվներ

և հաշվետվություններ

Տվյալների տիպը Օգտագործումը Աղբյուրը

Խմելու ջրի դիրեկտիվ

75/440/EC

Լողավազանային ջրերի

դիրեկտիվ 76/160/EEC

Դիրեկտիվ 76/464/EEC –

Ջրի աղտոտումը որոշ

վտանգավոր նյութերից

արտահոսքի միջոցով

Ձկնային կյանքի աջակցության

նպատակով

պահպանության կամ

բարելավման կարիք ունեցող

քաղցրահամ ջրերի

որակի մասին

78/659/EEC դիրեկտիվ

Կակղամորթային ջրերի

համար պահանջվող ո-

րակի մասին 79/923/EEC

դիրեկտիվ

Գյուղատնտեսական

պարարտանյութների

կիրառման/վաճառքի

տվյալներ: Օգտագործման

տվյալները, եթե

դրանք առկա են

Սննդանյութերի ներդաշնակեցված

քանակականեցման

և հաշվետվությունների

ներկայացման

ընթացակարգերի

Օսպարի ուղեցույց

(HARP-NUT)

Տե’ս 5.2.1, Կետային աղբյուրներ

(նշված տվյալների մի մասը կարող

է տեղեկատվություն տրամադրել

տարբեր ճնշումների

կամ ազդեցությունների մասին,

ուստի հնարավոր է, որ դրանք

թվարկված լինեն մի քանի անգամ)

Տե’ս 5.2.1, Կետային աղբյուրներ

Տե’ս 5.2.1, Կետային աղբյուրներ

Տե’ս 5.2.1, Կետային աղբյուրներ

Տե’ս 5.2.1, Կետային աղբյուրներ

Նիտրատների մուտքի գնահատում

132

Տվյալների ազգային

արխիվներ

և հաշվետվություններ

Տվյալների ազգային

արխիվներ

և հաշվետվություններ

Տվյալների ազգային

արխիվներ

և հաշվետվություններ

Տվյալների ազգային

արխիվներ

և հաշվետվություններ

Տվյալների ազգային

արխիվներ

և հաշվետվություններ

Գյուղատնտեսական

վարչություններ

Տվյալների ազգային

արխիվներ

և հաշվետվություններ


Տվյալների տիպը Օգտագործումը Աղբյուրը

Վտանգավոր նյութերի

ներդաշնակեցված քանակականեցման

Վտանգավոր նյութերի մուտքի

գնահատում

Տվյալների ազգային

արխիվվետվությունների

և հաշներ

և հաշվետ-

ներկայացման

վություննե

ընթացավություննեկարգերի

Օսպարի ուղեցույց

(HARP-HAZ)

Նավթամուղեր Տե’ս 5.2.1, Կետային աղբյուրներ

Արտանետումների քիմիական

Տե’ս 5.2.1, Կետային աղբյուրներ

բաղադրությունը

5.2.3 Տեղեկատվություն ջրառի վերաբերյալ

Տվյալների տիպը Օգտագործումը Աղբյուրը

Ջրառը ԳԿՊ-ում. Ջրային մարմնի (ջրային ռեսուրսներ,

Ջրերի կառա-

• ջրառի քանակը,

քիմիական վիճակ, վարման մար-

• միջին օրական հոսքը

և սակավաջուր

ժամանակաշրջանի

ելքը,

մորֆոլոգիա) վրա էական ազդեցությունների

ջրառների բացահայտում

(կամ ապօրինի

ջրառի դեպքում` գնահատում)

միններ, խմելու

ջրամատակարարման

կազմակերպություններ

• լճի մակարդակի

փոփոխություն,

• ֆիզիկա-քիմիական

պայմանները,

• նստվածների

վիճակը,

• ստորերկրյա ջրերի

արհեստական վերականգնման

առկա

կամ առաջարկվող

սխեմաները:

Համարվում է, որ ջրառը

կարող է լինել ապօրինի

Խմելու նպատակով ի-

րականացվող ջրառը

ԳԿՊ-ում

Բացահայտել խմելու այն ջրառները,

որոնց համար ջրառի քանակը

>XX մ 3 /օրը կամ ջուրը

մատակարվում է >XX մարդու:

Անհրաժեշտ է խմելու ջրի պահպանվող

տարածքները բացահայտելու

համար:

133

Ջրերի կառավարման

մարմիններ,

խմելու

ջրամատակարարման

կազմակերպություններ

Տվյալների տիպը Օգտագործումը Աղբյուրը

Խմելու ջրի դիրեկտիվ,

75/440/EC

80/68/EEC դիրեկտիվի

իրականացման համար

անհրաժեշտ միջոցառումներ

Ջրառի տեղանքների վերաբերյալ

հավանական տեղեկատվություն

Ստորերկրյա ջրերի դիրեկտիվով

նախատեսվող տարածքներում

գործունեությունների համադրում:

Հետագա բնութագրման

ժամանակ անհրաժեշտ

է հաշվի առնելով գործունեության

բնույթը

134

Տվյալների ազգային

արխիվներ և

հաշվետվություններ

Տվյալների ազգային

արխիվներ

և հաշվետվություններ

5.2.4. Ջրային հոսքի կարգավորման վերաբերյալ տեղեկատվություն

Տվյալների տիպը Օգտագործումը Աղբյուրը

Բնական հոսքի ռեժիմի

կամ ստորերկրյա ջրերի

մակարդակի փոփոխության

վերաբերյալ

տեղեկատվություն

Բնական հոսքի ռեժիմի կամ

ստորերկրյա ջրերի մակարդակի

վրա էական ազդեցություն

ունեցող կարգավորումների

բացահայտում

Գետավազանային տարածքում

պատվարների մար գետի ամբողջակա-

Ջրային օրգանիզմների հա-

քանակը և հերթականություննության

գնահատում

Գետավազանային տարածքում

ջրամբարների

թիվը և տարողությունը

Անանցանելի արհեստական

արգելքներ, օ-

րինակ` ջրամբարներ

Հետադարձ ջրերի կարգը

Գետի համառոտ նկարագիրը,

ափերի կառուցվածքը/հոսքի

բնակմիջավայրի հետազոտություն

Ստորերկրյա ջրերի

մակարդակ

Գետի ամբողջականության

և բնական հոսքի ռեժիմի

գնահատում

Ջրային օրգանիզմների համար

գետի ամբողջականության

գնահատում

Ջրային օրգանիզմների համար

գետի ամբողջականության

գնահատում

Մորֆոլոգիայի գնահատում

և կենսաբանության վրա

հնարավոր ազդեցություն

Ջրերի կառավարման

վարչություններ

Ջրերի կառավարման

վարչություններ, նավագնացության

լիազոր

մարմիններ

Ջրերի կառավարման

վարչություններ

Ջրերի կառավարման

վարչություններ

Ջրերի կառավարման

վարչություններ

Ջրերի կառավարման

վարչություններ

Ջրերի կառավարման

վարչություններ


Տվյալների տիպը Օգտագործումը Աղբյուրը

Հեղեղապաշտպան կառույցներ

Մորֆոլոգիայի գնահատում

և կենսաբանության վրա

հնարավոր ազդեցություն

135

Ջրերի կառավարման

վարչություններ

5.2.5. Մորֆոլոգիական ճնշումների վերաբերյալ տեղեկատվություն

Տվյալների տիպը Օգտագործումը Աղբյուրը

Գետի ափի կառուցվածքը/

հոսքի բնակմիջավայրի

հետազոտություն

Մորֆոլոգիայի գնահատում Ջրերի կառավարման

ազդեցությունը կենսաբանության

վրա

Գետավազանային

տարածքում պատվարների

քանակը և

հերթականությունը

Հետադարձ ջրերի

կարգը

Անանցանելի արհեստական

արգելքներ

Գետի համառոտ

Հեղեղապաշտպան

Տե’ս 5.2.4, Ջրային հոսքի

կարգավորում

Տե’ս 5.2.4, Ջրային հոսքի

կարգավորում

Տե’ս 5.2.4, Ջրային հոսքի

կարգավորում

Տե’ս 5.2.4, Ջրային հոսքի

Տե’ս 5.2.4, Ջրային հոսքի

Ջրերի կառավարման

վարչությունները, նավագնացության

լիազոր

մարմիններ

Ջրերի կառավարման

վարչությունները

5.2.6. Հողօգտագործման ճնշումների վերաբերյալ տեղեկատվություն

Տվյալների տիպը Օգտագործումը Աղբյուրը

Քաղաքային տարածքներ Մուտք գործող նյութերի,

հոսքի փոփոխված

ռեժիմի, հողի է-

ռոզիայի և այլնի գնահատում

Գյուղատնտեսական

վարչություն, տվյալների

ազգային արխիվներ,

ազգային և տարածաշրջանային

վիճակագրական

ծառայություններ,

ազգային

և գյուղատնտեսական

ծառայություններ, հողածածկույթի

CORINE

համակարգ

Տվյալների տիպը Օգտագործումը Աղբյուրը

Գյուղատնտեսություն` հնարավորության

դեպքում տարանջատված

հետևյալի.

- Մշակովի հողեր,

- Շաքարի ճակնդեղ, կարտոֆիլ

և ցորեն,

- Հատուկ մշակաբույսերի հողեր,

- Մեկ հեկտարում կենդանիների

միջին քանակը

Արդյունաբերական հողեր

Հանքարդյունաբերություն,

քարհանքի շահագործում

Ռեկրեացիա, օրինակ` գոլֆի

դաշտեր, “ջրաշխարհային”

պարկեր

5.2.7. Այլ ճնշումների վերաբերյալ տեղեկատվություն

Տվյալների տիպը Օգտագործումը Աղբյուրը

Եվրոհանձնաժողովի

այլ գործող օրենսդրություն

Տվյալների ազգային

արխիվները և հաշվետվություններ

Ինվազիոն տեսակներ

Բնապահպանական

մարմիններ և վայրի

կենդանիների պահպանության

խմբեր

Գետավազանային տարածքում

ստորերկրյա

ջրերի արհեստական

վերականգնում

Բացահայտել արհեստական

վերականգնման սխեմաները

ստորերկրյա ջրերի

վրա ազդեցությունը պարզելու

նպատակով

136

Ջրերի կառավարման

վարչություններ

5.3. Ազդեցությունների վերաբերյալ տեղեկատվություն

5.3.1. Ջրային մարմինների զգայունության/խոցելիության վերաբերյալ

տեղեկատվություն

Տվյալների տիպը Օգտագործումը Աղբյուրը

Կլիմայական վիճակագրական

Ջրային մարմինների Կլիմայական տվյալներ

տվյալներ զգայունության

վերաբեր-


Տվյալների տիպը Օգտագործումը Աղբյուրը

յալ տեղեկատվություն

Գետերի բնակմիջավայրի

հետազոտություն,

Գետերի բնութագրում Շրջակա միջավայրի

տվյալներ

ներառյալ խո-

րությունը, պատվարների

քանակը և այլն

Գետերի հոսքի արագությունը

Գետերի բնութագրում Արտանետման չափում

Լճերի մորֆոլոգիա

• ջրի միջին խորություն,

• ջրի միջին լայնություն,

• շերտավորման տիպը,

• ծավալը, ժամանակաշրջանը

(Վոլենվեյդերի

մոդել)

Ստորերկրյա ջրերի

խոցելիության տվյալներ

Լողավազանային ջրերի

(76/160/EEC) և խմելու

ջրի (98/83/EC) դիրեկտիվներ

Թռչունների դիրեկտիվ

(79/409/EEC)

Վայրի ֆաունայի և ֆլորայի

բնակմիջավայրերի

դրեկտիվ (92/43/EEC)

Ջրային մարմնում

հնարավոր աղտոտիչների

կոնցենտրացիաների

չափում

Լճերի բնութագրում

Հողերի և դրեյֆների առկայության

և տիպերի

վերաբերյալ տվյալներ:

Ստորերկրյա ջրերի հոսքի

մեխանիզմ (օրինակ`

մատրիցային հոսքի գերակայություն)

Զգայունություն առկա

ջրօգտագործման նկատմամբ

Տարածքի խոցելիության

վերաբերյալ հնարավոր

տեղեկատվություն

Ջրային մարմնի` աղտոտիչների

արտանետումների

նկատմամբ զգայունության

վերաբերյալ

տեղեկատվություն

137

Շրջակա միջավայրի

տվյալներ

Ազգային երկրաբանական

կամ հողային ինստիտուտներ

Տվյալների ազգային

արխիվներ և հաշվետվություններ

Տվյալների ազգային

արխիվներ և հաշվետվություններ

Շրջակա միջավայրի

տվյալներ

5.3.2. Շրջակա միջավայրի տվյալներ

Տվյալների տիպը Օգտագործումը Աղբյուրը

Լողավազանային ջրերի դիրեկտիվ

(76/160/EEC) և Խմելու

ջրի դիրեկտիվ (98/83/EC)

ՋՇԴ-ի VIII հավելվածում

նշված ֆիզիկա-քիմիական

նյութեր և 76/464/EEC դիրեկտիվով

տրված չափանիշներ

Ստորերկրյա ջրերի որակի մոնիտորինգի

տվյալներ.

- 17-րդ հոդվածի ստանդարտներին

համապատասխանող

նյութեր,

- հաղորդականություն,

- 4-րդ հոդվածի նպատակներին

առնչվող նյութեր

Վիճակի գնահատում

Քիմիական վիճակի

գնահատում

Ազդեցությունների

վկայությունները

պարզելու նպատակով

ստորերկրյա

ջրերի ջրառի և մոնիտորինգի

դիտահորերի

տվյալների

վերլուծություն

Ջրային մարմնի քիմիական Քիմիական վիճակի

վիճակի վերաբերյալ տեղեկատվություն

(օրինակ` դա-

գնահատում

սակարգման ազգային սխեմաներից,

“Շրջակա միջավայրի

վիճակը” տիպի հաշվետվություններից

և այլն)

Ջրային մարմնի կենսաբանական

վիճակի վերաբերյալ տեղեկատվություն

(օրինակ` դասակարգման

ազգային սխեմաներից,

“Շրջակա միջավայրի

վիճակը” տիպի հաշվետվություններից

և այլն)

Տեղեկատվություն կենդանիների

և բույսերի տեսակների

վերաբերյալ` ստացված միջազգային

կոնվենցիաներից

(Ռամսարի բյուրո, Էմերալդի

կոնվենցիան), հավաքագրված

կամ դասակարգված տեղեկատվություն,

ինչպես օրի-

Վիճակի գնահատում

Վիճակի գնահատում

138

Տվյալների ազգային

արխիվները և հաշվետվություններ

Տվյալների ազգային

արխիվները և հաշվետվություններ

Ջրի որակի մոնիտորինգի

ազգային ծրագրեր,

80/86 դիրեկտիվի

շրջանակներում անհրաժեշտ

դիտարկումները

Տվյալների ազգային

արխիվները և հաշվետվություններ

Տվյալների ազգային

արխիվները և հաշվետվություններ


Տվյալների տիպը Օգտագործումը Աղբյուրը

նակ` UNESCO-ի համաշխարհային

ժառանգության տեղանքներ,

բիոսֆերային արգելոցներ

և այլն

Ֆիտոպլանկտոն (ՋՇԴ, հավելված

V) – տրոֆիկ վիճակը

Մակրոֆիտներ և ֆիտեբենթոս

(ՋՇԴ, Հավելված V)

Բենթոսային անողնաշարավորների

ֆաունա (ՋՇԴ, հավելված

V).

- սապրոբացված վիճակ,

- AQEM գնահատում

Ձկնային ֆաունա. տեսակների

կառուցվածքը և առատությունը

Հոսքի բնակմիջավայրի հետազոտություն

Էվտրոֆացման գնահատում

Մորֆոլոգիայի և

օրգանական ճնշումների

գնահատում

Օրգանական

ճնշումների գնահատում

Գետի ամբողջականության

և մորֆոլոգիայի

գնահատում

Գետերի մորֆոլոգիայի

գնահատում

Շրջակա միջավայրի

դիտարկումներ, ներառյալ

վայրի կենդանիների

պահպանության

խմբի կողմից

Շրջակա միջավայրի

դիտարկումներ և

տվյալներ` ստացված

վայրի կենդանիների

պահպանության

խմբերից

Շրջակա միջավայրի

դիտարկումներ`

ստացված վայրի կենդանիների

պահպանության

խմբերից և

ձկնորսներից

Ջրերի կառավարման

վարչություն

6. ՋՇԴ-Ի ՃՆՇՈՒՄՆԵՐԻ ԵՎ ԱԶԴԵՑՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ

ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅԱՆՆ ԱՌՆՉՎՈՂ ԳՈՐԾՆԱԿԱՆ

ՕՐԻՆԱԿՆԵՐ

Հավելված V-ը ներառում է գործիքների կոնկրետ իրականացման օրինակներ,

որոնք ներկայացված են IMPRESS աշխատանքային խմբի

անդամների կողմից (ամփոփումը տրվում է ստորև ներկայացվող աղյուսակ

6.1-ում): Այս օրինակները ներկայացնելիս աշխատանքային

խմբի անդամները պարտավորվել են նաև լրացուցիչ տեղեկատվություն

տրամադրել` կապված հետազոտության շրջանակներում կոնկրետ

իրականացված աշխատանքների, ավարտից հետո հետագա քայլերի,

ինչպես նաև համանման մեթոդները այլ վայրերում կիառելու

հնարավորություններ հետ:

Պետք է նշել, որ դրանք չեն ներկայացվում որպես ՋՇԴ-ով պահանջվող

ճնշումների և ազդեցությունների վերլուծության լավագույն փորձ:

Դա ունի երկու պատճառ: Նախ` ի պատասխան ՋՇԴ-ի պահանջների`

շատ քիչ թվով ճնշումների և ազդեցությունների վերլուծություններ

են իրականացվել: Ուստի այս օրինակները հիմնվում են նախկինում

իրականացված վերլուծությունների վրա, որոնք մասամբ են համապատասխանում

ՋՇԴ-ի պահանջներին: Երկրորդ` օրինակները

IMPRESS խմբի կողմից չեն գնահատվել որպես ՋՇԴ-ի չափանիշներին

համապատասխանող: Դրանք զուտ նպատակ ունեն արտահայտելու

անդամ երկրների կողմից իրականացված աշխատանքները, ինչպես

նաև խթանելու սույն ուղեցույցն օգտագործողների միջև համագործակցությանը,

որոնք զբաղվում են համանման տեխնիկական, գործառնական

հարցերով կամ աշխարհագրական տարածքներով:

Հույս կա, որ ստորև ներկայացվող օրինակները հիմք կհանդիսանան

անընդհատ թարմացվող փաստաթուղթ կազմելու համար, որը կլրացվի

ՋՇԴ-ի պահանջներին համապատասխան փաստացի վերլուծությունների

օրինակներով: Ուստի ժամանակի ընթացքում բովանդակությունը

պետք է փոխարինվի` ներկա փորձի նկարագրումից անցում

կատարելով դեպի լավագույն փորձի ներկայացումը, որը կարող

է օրինակելի լինել բոլոր առումներով:

139

140


1 Խորհրդի 76/464/EEC դիրեկտիվի

ընթացիկ իրականացման աշխատանքների

օգտագործման միջոցով

հատուկ աղտոտիչների ընտրություն

(Վտանգավոր նյութերի արտահոսքը

– ՎՆԱ)

2

Բելգիա

3

Ֆրանսիա

4

Իսպանիա

5

Պորտուգալիա

6

Դանիա

Ջրի որակի պլանները Ֆլանդերներում

Ջրային արտանետումների համապարփակ

գույքագրում

Քարտեզագրական մոդելավորում

Ցրված աղտոտման դեպքի ուսումնասիրություն.

Գուադիանա գետավազանում

Ստորերկրյա ջրերից ջրառ

Հղումային

աղտոտիչների

բացահայտում

Աղտոտիչների

ճնշման քանակականացման

գործիք (4.3)

Ճնշման քանակականացման

գործիք

(4.3)

Ճնշում

ջրօգտագործումից

Աղտոտիչների

ճնշման քանակականացում

Ջրատար հորիզոնի

մակար-

141

ԱՏՀ,

գործակից

ների

մոդելներ

Գործակից

ների

մոդելներ

ԱՏՀ, ջրային

հաշվեկշիռ

ԱՏՀ, հիդրոլոգիակ

ան մոդել

Երկչափ և

եռաչափ

Օրինակ

Աղյուսակ 6.1 – Հավելված V-ում ներառված ներկա փորձի օրինակների ամփոփում

Օգտագործված

տեխ-

Կապը ուղեցույցին

Վերնագիր

նիկան

Կիրառելիությունը

այլ

վայրերում

Ջրային

մարմին

Ոչ Այո Մակեր.

Այո Այո Մակեր.

Այո

Այո

Այո Այո Գետ

Ոչ Այո Ստորերկրյա

7

Նորվեգիա

8

Իսպանիա

9

Նիդեռլանդներ

10

Ֆրանսիա

11

Ֆրանսիա

Վերնագիր

Մաանա գետում բնապահպանական

հոսքի օպտիմալացման համար

գետային համակարգի մոդելի

կիրառումը

Ջրամբարների կողմից առաջացող

գետային ջրերի հոսքի փոփոխությունների

գնահատման մոտեցում

Մարդկային ճնշումներին առնչվող

մորֆոլոգիական փոփոխությունների

վերաբերյալ հաշվետվություն

պատրաստելը

EuroWaternet-ի մեթոդոլոգիայի կիրառմամբ

զննում և ազդեցությունների

գնահատում

Ջրերի որակի գնահատման մեթոդոլոգիայի

միջոցով ճնշումների

ազդեցության և նպատակներին

հասնելու հավանականության քանակականացում

Ջրի որակի մոդելավորումը Տեխո

գետում

դակի իջեցում

Հոսքի կարգավորում,

հիդրոմորֆոլոգիական

ճնշումներ

Հոսքի կարգավորում

Հիդրոմորֆոլոգիա

Ցրված

ճնշումներ

Ճնշման

զննում

Ազդեցության

մոդելավորում

Մոդելավո

րում

Վիճակագրական

վերլուծ.

Սահմանային

արժեքներ

12

Պորտուգալիա

Մոդելավորում

Օրինակ

Կապը ուղեցույցին

Օգտագործված

տեխնիկան

մոդելներ

Տարբեր

մոդելներ

Կիրառելիությունը

այլ

վայրերում

Ջրային

մարմին

Այո Այո Գետ

Այո

Այո

Այո Այո Առափնյա

և

անցումային

Այո Այո

Ոչ Ոչ Գետ

Այո Այո Գետ

142


13

Գերմանիա

14

Գերմանիա

15

Գերմանիա

Վերնագիր

Էական ճնշումների հետազոտման

չափանիշները և դրանց ազդեցությունների

գնահատումը ԵՄ

հանձնաժողովին հաշվետվություն

ներկայացնելու նպատակով

Große Aue ջրհավաք ավազանի

գետավազանային կառավարման

պլանի մշակում

Պիլոտային ծրագիր միջին

Հռենոսում. գետավազանային

կառավարման պլանի մշակում

Ճնշման

զննման գործիք

և ազդեցության

գնահատման

գործիք

Ճնշման քանակականացում,

հիդրոմորֆոլոգիական

ճնշումներ

Ճնշման և

ազդեցության

գնահատում

Վիճակագրական

վերլուծություն

Այո Մասամբ Մակեր.,

ստորերկրյա

Սահմանային

արժեքներ,

մոդելավորում

Օրինակ

Կապը ուղեցույցին

Օգտագործված

տեխնիկան

Սահմանային

արժեքներ

Կիրառելիությունը

այլ

վայրերում

Ջրային

մարմին

Ոչ Այո Մակեր.

Այո Մասամբ Մակեր.

143


7. ԵԶՐԱՓԱԿԻՉ ԴՐՈՒՅԹՆԵՐ

Իր չորրորդ պաշտոնական հանդիպման ընթացքում (Լիսաբոն, սեպտեմբերի

10-11, 2002թ.) IMPRESS աշխատանքային խումբը քննարկեց

չլուծված հարցերը, չհամաձայնեցված հարցերը և պահանջվող հետագա

աշխատանքը: Սույն բաժինը ամփոփում է քննարկումների արդյունքները:

Չլուծված հարցեր. Չկան

Պահանջվող հետագա աշխատանք

Կարճաժամկետ գործողություններ (2002-2003թթ.)

Սահմանային ճնշումների զննման չափանիշներ. Հետազոտել, թե

արդյոք սահմանային չափանիշները պետք է մշակվեն առանձին անդամ

երկրների կողմից, ինչը հնարավորություն կտա Եվրոպայով մեկ

շարունակաբար զարգացող ճնշումների և ազդեցությունների վերլուծության:

Ճնշումների և ազդեցությունների վերլուծության սեմինարներ. Մասնագետները

կշահեն ճնշումների և ազդեցությունների առաջին վերլուծության

փորձի փոխանակումից: Սա պետք է շարունակվի մինչև միջնաժամկետ,

որտեղ կկազմակերպվի երկրորդ սեմինարը, երբ նախնական

գնահատումներն իրականացվեն և համապատասխան հաշվետվությունները

ներկայացվեն:

Հաշվետվությունների ներկայացման շաբլոն. Համատեղելի հաշվետվություններ

ունենալու համար անհրաժեշտ է մշակել հաշվետվությունների

ներկայացման շաբլոն:

Դյուրընթեռնելիություն. IMPRESS աշխատանքային խումբն ակնկալում

է, որ սույն ուղեցուցային փաստաթուղթը կշահի դյուրընթեռնելիության

բարելավման նպատակով խմբագրումից հետո: նման խմբագրումը

չպետք է փոխի ուղեցույցի բովանդակությունը:

Միջնաժամկետ գործողություններ (2004-2005)

Կոնկրետ օրինակների վերաբերյալ տեղեկատվության պահպանում

IMPRESS համակարգում. Ուղեցույցում ներառված կոնկրետ օրինակները

պետք է պահպանվեն որպես հղումային աղբյուրներ մասնագետների

համար: Դրա օգուտներից մեկն այն կլինի, որ նոր կոնկրետ

օրինակները կարտահայտեն դիրեկտիվի իրականացման լավագույն

փորձը, մինչդեռ ներկայումս ընդգրկված օրինակներն արտահայտում

144

են դիրեկտիվի պահանջների իրականացմանն ուղղված ընթացիկ

փորձը:

Այլ գործիքների բացահայտում. Շարունակական պահանջ կլինի բացահայտելու

և համակարգելու ճնշումների և ազդեցությունների վերլուծության

ժամանակ օգտագործվող գործիքները:

Կապը գործողությունների ծրագրի, հղումային պայմանների և մոնիտորինգի

հետ. Սրանք բոլորը կարևոր կապեր են, որոնք պետք է ճիշտ

գործեն դիրեկտիվի` որպես ամբողջականության հաջող իրականացման

համար: Այդուհանդերձ, դրանք հասցեագրվել են ՀԻՌ-ի առաձին

աշխատանքային խմբերի կողմից: Կարիք կա նաև բացահայտելու այն

միջոցառումները, որոնք կծառայեն էկոլոգիան վերականգնելու նպատակով

ազդեցությունների արդյունավետ մեղմացման միջոցառումներ

մշակելու գործին:

145


8. ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

ՋՇԴ ՀԻՌ, ուղեցուցային փաստաթուղթ №1 (օգոստոս, 2002թ.). Տնտեսագիտությունը

և շրջակա միջավայրը – Ջրային շրջանակային դիրեկտիվի

իրականացման մարտահրավերները: Տպագրված է Եվրոպական

հանձնաժողովի շրջակա միջավայրի գլխավոր վարչության

կողմից, Բրյուսել, ISBN № 92-894-4144-4, ISSN № 1725-1087:

ՋՇԴ ՀԻՌ, ուղեցուցային փաստաթուղթ №2 (դեկտեմբեր, 2002թ.). Ջրային

մարմինների բացահայտում: Տպագրված է Եվրոպական հանձնաժողովի

շրջակա միջավայրի գլխավոր վարչության կողմից, Բրյուսել,

ISBN № 92-894-5122-X, ISSN № 1725-1087:

ՋՇԴ ՀԻՌ, ուղեցուցային փաստաթուղթ №3 (դեկտեմբեր, 2002թ.).

Ճնշումների և ազդեցությունների վերլուծություն. Տպագրված է Եվրոպական

հանձնաժողովի շրջակա միջավայրի գլխավոր վարչության

կողմից, Բրյուսել, ISBN № 92-894-5123-8, ISSN № 1725-1087:

ՋՇԴ ՀԻՌ, ուղեցուցային փաստաթուղթ №4 (հունվար, 2003թ.). Արհեստական

և խիստ փոփոխված ջրային մարմինների բացահայտում և

որոշում: Տպագրված է Եվրոպական հանձնաժողովի շրջակա միջավայրի

գլխավոր վարչության կողմից, Բրյուսել ISBN № 92-894-5124-6,

ISSN № 1725-1087:

ՋՇԴ ՀԻՌ, ուղեցուցային փաստաթուղթ №5 (փետրվար, 2003թ.). Անցումային

և առափնյա ջրեր. տիպերը, հղումային պայմանները և դասակարգման

համակարգերը: Տպագրված է Եվրոպական հանձնաժողովի

շրջակա միջավայրի գլխավոր վարչության կողմից, Բրյուսել,

ISBN № 92-894-5125-4, ISSN № 1725-1087:

ՋՇԴ ՀԻՌ, ուղեցուցային փաստաթուղթ №6 (դեկտեմբեր, 2002թ.). Տրամաչափման

ցանցի ստեղծման և տրամաչափման վարժության գործընթացի

ուղեցույց: Տպագրված է Եվրոպական հանձնաժողովի շրջակա

միջավայրի գլխավոր վարչության կողմից, Բրյուսել, ISBN № 92-

894-5126-2, ISSN № 1725-1087:

ՋՇԴ ՀԻՌ, ուղեցուցային փաստաթուղթ №7 (հունվար, 2003թ.). Ջրային

շրջանակային դիրեկտիվի շրջնակներում մոնիտորինգ: Տպագրված է

Եվրոպական հանձնաժողովի շրջակա միջավայրի գլխավոր վարչության

կողմից, Բրյուսել, ISBN № 92-894-5127-0, ISSN № 1725-1087:

ՋՇԴ ՀԻՌ, ուղեցուցային փաստաթուղթ №8 (դեկտեմբեր, 2002թ.). Հա-

146

սարակության մասնակցությունը Ջրային շրջանակային դիրեկտիվի

շրջանակներում: Տպագրված է Եվրոպական հանձնաժողովի շրջակա

միջավայրի գլխավոր վարչության կողմից, Բրյուսել, ISBN № 92-894-

5128-9, ISSN № 1725-1087:

ՋՇԴ ՀԻՌ, ուղեցուցային փաստաթուղթ №9 (դեկտեմբեր, 2002թ.). Ջրային

շրջանակային դիրեկտիվի աշխարհագրական տեղեկատվական

համակարգերի (ԱՏՀ) տարրերի իրականացումը: Տպագրված է Եվրոպական

հանձնաժողովի շրջակա միջավայրի գլխավոր վարչության

կողմից, Բրյուսել, ISBN № 92-894-5129-7, ISSN № 1725-1087:

ՋՇԴ ՀԻՌ, ուղեցուցային փաստաթուղթ №10 (մարտ, 2003թ.). Գետերը

և լճերը. տիպերը, հղումային պայմանները և դասակարգման համակարգերը:

Տպագրված է Եվրոպական հանձնաժողովի շրջակա միջավայրի

գլխավոր վարչության կողմից, Բրյուսել, ISBN № 92-894-5614-0,

ISSN № 1725-1087:

Եվրոպական հանձնաժողով, (1993թ.). Հողի ծածկույթի CORINE համակարգ

– տեխնիկական ուղեցույց, Լյուքսեմբուրգ: Եվրոպական համայնքների

պաշտոնական հրատարակությունների գրասենյակ:

Եվրոպական հանձնաժողով, Fraunhofer-IUCT, ԵՄ անդամ երկրների

ազգային փորձագետներ. Ջրային շրջանակային դիրեկտիվի շրջանակներում

առաջնային նյութերի ցանկի վերանայված առաջարկ

(COMMPS ընթացակարգ):

Եվրոպական համայնքի պաշտոնական տեղեկագիր, № L 194:

Խորհրդի 1975թ. հունիսի 16-ի դիրեկտիվը անդամ երկրներում խմելու

ջրառի հետ կապված մակերևութային ջրի որակի պահանջների մասին

(75/440/EEC):

Եվրոպական համայնքի պաշտոնական տեղեկագիր, № L 31: Խորհրդի

1975թ. հունիսի 16-ի դիրեկտիվը լողավազանային ջրի որակի մասին

(76/160/EEC):

Եվրոպական համայնքի պաշտոնական տեղեկագիր, № L 129:

Խորհրդի 1975թ. մայիսի 4-ի դիրեկտիվը Համայնքի ջրային շրջակա

միջավայր արտահոսած որոշակի վտանգավոր նյութերով աղտոտման

մասին (76/464/EEC):

Եվրոպական համայնքի պաշտոնական տեղեկագիր, № L 222:

Խորհրդի 1978թ. հունիսի 18-ի ձկնային կյանքը խթանելու նպատակով

147


պահպանության կամ բարելավման կարիք ունեցող քաղցրահամ ջրերի

որակի մասին (78/659/EEC):

Եվրոպական համայնքի պաշտոնական տեղեկագիր № L 103:

Խորհրդի 1979թ. ապրիլի 2-ի դիրեկտիվը վայրի թռչունների պահպանության

մասին (79/409/EEC):

Եվրոպական համայնքի պաշտոնական տեղեկագիր, № L 281:

Խորհրդի 1979թ. հոկտեմբերի 30-ի դիրեկտիվը կակղամորթային ջրերի

համար պահանջվող որակի մասին (79/923/EEC):

Եվրոպական համայնքի պաշտոնական տեղեկագիր, № L 20: Խորհրդի

1979թ. դեկտեմբերի 17-ի դիրեկտիվը ստորերկրյա ջրերի պահպանության

մասին (80/68/EEC):

Եվրոպական համայնքի պաշտոնական տեղեկագիր, № L 135:

Խորհրդի 1991թ. մայիսի 21-ի դիրեկտիվը քաղաքային կեղտաջրերի

մաքրման մասին (91/271/EEC):

Եվրոպական համայնքի պաշտոնական տեղեկագիր, № L 230:

Խորհրդի 1991թ. հուլիսի 15-ի դիրեկտիվը բույսերի պահպանության

արտադրանքները շուկայում ներդնելու մասին (91/414/EEC):

Եվրոպական համայնքի պաշտոնական տեղեկագիր, № L 375:

Խորհրդի 1991թ. դեկտեմբերի 12-ի դիրեկտիվը գյուղատնտեսական

աղբյուրներից նիտրատներով աղտոտումից ջրերի պահպանության

մասին (91/676/EEC):

Եվրոպական համայնքի պաշտոնական տեղեկագիր, № L 162:

Խորհրդի 1992թ. մայիսի 21-ի դիրեկտիվը բնակմիջավայրերի և վայրի

ֆաունայի և ֆլորայի պահպանության մասին (92/43/EEC):

Եվրոպական համայնքի պաշտոնական տեղեկագիր, № 257: Եվրոպական

խորհրդարանի և խորհրդի 1976թ. մայիսի 4-ի դիրեկտիվը աղտոտման

համապարփակ կանխման և վերահսկման (ԱՀԿՎ) մասին

(96/61/EC):

Եվրոպական համայնքի պաշտոնական տեղեկագիր, № L 010: Եվրոպական

խորհրդարանի և խորհրդի 1996թ. դեկտեմբերի 9-ի վտանգավոր

նյութեր պարունակող խոշոր վթարային վտանգների վերահսկման

մասին (96/82/EC):

Եվրոպական համայնքի պաշտոնական տեղեկագիր, № L 123: Եվրո-

148

պական խորհրդարանի և խորհրդի 1998թ. փետրվարի 16-ի դիրեկտիվը

բիոցիդային արտադրանքները շուկայում ներմուծելու մասին (98/8/EC):

Եվրոպական համայնքի պաշտոնական տեղեկագիր, № L 182: Եվրոպական

խորհրդարանի և խորհրդի նախարարների դիրեկտիվը թափոնների

աղբավայրերի մասին (99/31/EC):

Եվրոպական համայնքի պաշտոնական տեղեկագիր, № L 192: Հանձնաժողովի

2000թ. հուլիսի 17-ի որոշումը Աղտոտիչների համապարփակ

կանխարգելման և վերահսկման (ԱՀԿՎ) (2000/479/EC) դիրեկտիվի

շրջանակներում Խորհրդի 96/61/EC դիրեկտիվի 15-րդ հոդվածին

համապատասխան` Եվրոպայի աղտոտիչների արտանետումներից

գրանցամատյանի (EPER) ստեղծման մասին Խորհրդի 2000թ. դեկտեմբերի

17-ի որոշում:

Եվրոպական համայնքի պաշտոնական տեղեկագիր, L 327: Եվրոպական

խորհրդարանի և խորհրդի 2000թ. հոկտեմբերի 23-ի որոշումը

ջրային քաղաքականության բնագավառում Համայնքի գործողությունների

շրջանակի ստեղծման մասին (2000/60/EC):

Սթրիթեր Հ.Վ., Ֆելփս Է.Բ., “Օհայո գետի աղտոտվածության և ինքնամաքրման

ուսումնասիրություն, III, Օքսիդացման և ռեաէրացիայի

գործոնները”, Հանրային առողջապահական տեղեկագիր, № 146, (1925):

ՄԱԿ-ի Եվրոպային տնտեսական հանձնաժողով. Հեռահար

անդրսահմանային օդային աղտոտման կոնվենցիա. Եվրոպայի օդի

հեռահար աղտոտիչների մոնիտորինգի և գնահատման համագործակցային

ծրագրի ղեկավար մարմին (EMEP), 1977թ.:

Վոլենվեյդեր Ռ.Ա., Կերեկես Ջ., 1982թ.: Ջրերի էվտրոֆացումը. մոնիտորինգ,

գնահատում և վերահսկում: Տնտեսական համագործակցության

և զարգացման կազմակերպություն (ՏՀԶԿ), Փարիզ, 156 էջ:

Գերմանիայի ջրերի վիճակի աշխատանքային խումբ (LAWA) (2002թ.).

“Էական ճնշումների բացահայտման, դրանց ազդեցությունների գնահատման

և Եվրոպական հանձնաժողովին հաշվետվությունների ներկայացման

խելամիտ ժամանակացույցի չափանիշներ”, ռազմավարական

փաստաթուղթ, 2002թ.:

Գերմանիայի ջրերի վիճակի աշխատանքային խումբ (LAWA) (2000).

Հոսքերի բնակմիջավայրի հետազոտություն: Գերմանիայի փոքր և միջին

չափերի ջրային մարմինների մեթոդ: Kulturbuch–Verlag GmbH, Բեռլին:

149


ՀԱՎԵԼՎԱԾ I - ՀԱՄԸՆԴՀԱՆՈՒՐ ԻՐԱԿԱՆԱՑՄԱՆ

ՌԱԶՄԱՎԱՐՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԴՐԱ ԱՇԽԱՏԱՆՔԱՅԻՆ

ԽՄԲԵՐԸ

ՀԻՌ-ի աշխատանքային խումբ. Ճնշումների և ազդեցությունների վերլուծություն:

Ղեկավարող` Միացյալ Թագավորություն, Գերմանիա:

ՀԻՌ-ի աշխատանքային խումբ. Երկրի խորքում գտնվող ջրերի հղումային

պայմաններ: Ղեկավարող` Շվեդիա:

ՀԻՌ-ի աշխատանքային խումբ. Անցումային, առափնյա ջրերի տիպաբանությունը,

դասակարգումը: Ղեկավարող` Միացյալ Թագավորություն,

Իսպանիա, Եվրոպայի բնապահպանական գործակալություն:

ՀԻՌ-ի աշխատանքային խումբ. Խիստ փոփոխված ջրային մարմիններ:

Ղեկավարող` Գերմանիա, Միացյալ Թագավորություն:

ՀԻՌ-ի աշխատանքային խումբ. Աշխարհագրական տեղեկատվական

համակարգեր: Ղեկավարող` JRC Ispra:

ՀԻՌ-ի աշխատանքային խումբ. Տրամաչափում: Ղեկավարող` JRC

Ispra:

ՀԻՌ-ի աշխատանքային խումբ.Մոնիտորինգ: Ղեկավարող` Իտալիա,

Եվրոպայի բնապահպանական գործակալություն:

ՀԻՌ-ի աշխատանքային խումբ. Տնտեսական վերլուծություն: Ղեկավարող`

Ֆրանսիա, Հանձնաժողով:

ՀԻՌ-ի աշխատանքային խումբ. Ստորերկրյա ջրերի գնահատման,

դասակարգման գործիքներ: Ղեկավարող` Ավստրիա:

ՀԻՌ-ի աշխատանքային խումբ. Գետավազանային պլանավորման լավագույն

փորձը: Ղեկավարող` Իսպանիա:

150

ՀԱՎԵԼՎԱԾ II - ՄԱՍՆԱԳԻՏԱԿԱՆ ՏԵՐՄԻՆՆԵՐԻ

ԲԱՌԱՐԱՆ

Ջրառ

Տերմին

Արհեստական

վերականգնում

Բազային սցենար

Աղտոտման ցրված

աղբյուր

ՇՃՎԱՊ

Շարժիչ ուժ

Հոսք

Հիդրոմորֆոլոգիա

Ազդեցություն

Արտահոսք

Աղտոտման

կետային աղբյուր

Սահմանում

Ջրի միտումնավոր վերցնելը մակերևութային կամ

ստորերկրյա ջրային մարմնից

Մարդու կողմից ջրի միտումնավոր ներմուծումը ենթամակերևույթ

Քաղաքականության միջամտությունների բացակայության

պայմաններում գործոնների ընտրված

բազմության զարգացման կանխատեսումը

Աղտոտում, որն առաջանում է տարբեր գործունեություններից,

որը չի կարելի վերագրել մեկ աղբյուրի,

և որն առաջանում է տարածականորեն ինտենսիվ

հողօգտագործումից (օրինակ` գյուղատնտեսություն,

բնակավայրեր, տրանսպորտ, արդյունաբերություն):

Ցրված աղբյուրներից աղտոտման օրինակներ

են` մթնոլորտային նստվածքները, արտահոսքը

գյուղատնտեսությունից, էռոզիան, դրենաժը և

ստորերկրյա ջրերի հոսքը

Շրջակա միջավայրի վերլուծության շարժիչ ուժ,

ճնշում, վիճակ, ազդեցություն և պատասխան

Մարդածին գործունեություն, որը կարող է ազդեցություն

ունենալ շրջակա միջավայրի վրա (օրինակ`

գյուղատնտեսություն, արդյունաբերություն)

Նյութերի տեղաշարժ որևէ միջոցով

Ջրային մարմնի ձևի, սահմանների և բովանդակության

ֆիզիկական բնութագրերը: Էկոլոգիական վիճակի

դասակարգման հիդրոմորֆոլոգիական որակի

տարրերը ներկայացվում են հավելված V.1.1-ում

և հավելյալ քննարկվում են Ջրային շրջանակային

դիրեկտիվի հավելված V.1.2-ում

Ճնշման բնապահպանական ազդեցությունը (օրինակ`

ձկների սատկելը, էկոհամակարգերի փոփոխությունը)

Ջրի հոսքի հետ լուծված կամ մասնիկային նյութերի

տեղաշարժը

Դիսկրետ աղբյուրից առաջացող աղտոտում, օրինակ`

ջրահեռացումը կոյուղու մաքրման աշխատանքներից

151


Տերմին

Ճնշում

Պատասխան

Էական ճնշում

Վիճակ

Կարգավիճակ

Սահմանում

Շարժիչ ուժի ուղղակի ներգործությունը (օրինակ`

ներգործությունը, որն առաջացնում է հոսքի փոփոխություն

մակերևութային և ստորերկրյա ջրային

մարմինների քիմիայում )

Միջոցառումներ, որոնք ձեռնարկվել են` բարելավելու

ջրային մարմնի վիճակը (օրինակ` ջրառի սահմանափակում,

կետային աղբյուրներից արտանետումների

սահմանափակում, գյուղատնտեսության

օրինակելի վարման ուղեցույցի մշակում)

ՋՇԴ-ի շրջանակներում ճնշում, որն առանձին կամ

այլ ճնշումների համակցությամբ հանգեցնում է 4-րդ

հոդվածով նախատեսվող բնապահպանական նպատակներին

չհասնելուն

Բնական և մարդածին գործոններով պայմանավորված

ջրային մարմնի վիճակ (այսինքն` ֆիզիկական,

քիմիական և կենսաբանական բնութագրեր)

Ջրային մարմնի ֆիզիկական, քիմիական, կենսաբանական

կամ էկոլոգիական վարքը

152


ՀԱՎԵԼՎԱԾ III - IMPRESS ԱՇԽԱՏԱՆՔԱՅԻՆ ԽՄԲԻ ՄԱՍՆԱԿԻՑՆԵՐԸ ԵՎ ԱՅԼ

ԿԱՐԵՎՈՐ ԿՈՆՏԱԿՏՆԵՐ

Երկիր կամ կազմակերպություն

Անուն Էլ-փոստ Ֆաքս Հեռախոս

Ավստրիա Wilhelm Vogel

Robert Konecny

Vogel@ubavie.gv.at

konecny@ubavie.gv.at

+43 1 31304 5400

+43 1 313 043700

+43 1 31304/3550

+43 1 31304 3581

Բելգիա

Johan Lermytte

Rudy Vannevel

johan.lermytte@lin.vlaanderen.be

r.vannevel@vmm.be

+32 2 553 2105

+32 53 726 630

+32 2 553 2132

+32 53 726 626

Կիպրոս S. Papatryfonos ydrologi@cytanet.com.cy +357 22304539 +357 22304297

Գերմանիա Volker Mohaupt

Ulrike Hoof

Wolfgang Meier

Irene Mözl

Heike Herata

volker.mohaupt@uba.de

ulrike.frotscher-hoof@munlv.nrw.de

wolfgang.meier@bug.hamburg.de

irene.moezl@gwdhd.gwd.bwl.de

heike.herata@uba.de

+49 30 8903 2965

+49 211 4566 422

+4940 42845 2482

+49 30 8903 2036

+49 211 4566 912

+4940 42845 3371

+496 221 41859 40

+49 30 8903 2053

Դանիա Martin Skriver mask@mst.dk +45 3266 0462 +45 3266 0438

Իսպանիա Manuel Varela

Alejandra Puig

Miguel Marin

Joaquin Rodriguez

manuel.varela@sgdph.mma.es

apuig@sgtcca.mma.es

miguel.marin@sgtcca.mma.es

joaquin.rodriguez@cedex.es

+34 91 597 5923

+34 91 597 5947

+34 91 597 6237

+34913357922

+34 91 597 5701

+34 91 597 5695

+34 91 597 6206

+34 91 335 7972

Էստոնիա Karin Pachel karin.pachel@ic.envir.ee +372 6564 071 +372 6737 566

Ֆրանսիա Cyril Portalez

Philippe Couzet

cyril.portalez@environnement.gouv.fr

philippe.crouzet@ifen.fr

+33 1 42 19 12 35

+33 238 797 870

+33 1 42 19 12 36

+33 238 797 888

Ֆինլանդիա

Seppo Rekolainen

Kimmo Silvo

seppo.rekolainen@gmparisto.fi

kimmo.silvo@vyh.fi

153

+358 9 40300291

+358 9 40300490

+358 9 40300364

+358 9 40300412

Երկիր կամ կազմակերպություն

Հունաստան

Անուն Էլ-փոստ Ֆաքս Հեռախոս

Georgia Gioni

Anastasia Lazarou

Andre Andredakis

Daniel Mamais

Spyros Tassoglou

GiniM@ypan.gr

alazarou@edpp.gr

andre1@central.ntua.gr

mamais@central.ntua.gr

alazarou@edpp.gr

154

+30 177 71589

+30 186 50106

+30 177 08410

+30 186 50106

+30 10 7722 899

+30 1 865 0106

+30 10 7722 897

+30 01 8650 106

Հունգարիա Katalin Zotter zotter@vituki-consult.hu +36-1-2152245 +36-1-2165810

Իռլանդիա Conor Clenaghan c.clenaghan@epa.ie +353 53 60699 +353-53-60679

Իտալիա - - - -

Լիտվա Neringa Sarkukinė N.Sarkauskiene@aplinkuma.lt +370-5-2663663 +370-5-2663518

Լյուքսեմբուրգ Jean-Marie Ries jean-marie.ries@aev.etat.lu + 352/49 18 84 + 352 40 56 56 532

Նորվեգիա

Նիդեռլանդներ

Պորտուգալիա

Ռումինիա

Svein Batvik

Anders Iversen

Lars Storset

Are Lindegaard

Onno van Velde

Fred Wagemaker

Douwe Jonkers

Kees Meijer

Maria Quadrado

Fernanda Gomes

Simone Pio

Carmen Toader

Elena Tuchiu

Svein-t.batvik@dirnat.no

Anders.Iversen@dirnat.no

Lars.storset@dirnat.no

are.lindegaard@sft.no

o.vdvelde@riza.rws.minvenw.nl

f.wagemaker@riza.rws.minvenw.nl

douwe.jonkers@minvrom.nl

kees.meijer@minvrom.nl

binaq@inag.pt

fernandag@inag.pt

simonep@inag.pt

ctoader@mappm.ro

etuchiu@ape.rowater.ro

+47 73 580501

+47 73 580501

+31 320 298514

+31 320 298514

+351 21 840 9218

+351 21 840 9218

+351 21 847 35 71

+40 21 410 20 32

+40 21 312 21 74

+47 73 580803

+47 73 580500

+47 73 580913

+47-22573728

+31 320 29 84 70

+31 320 29 84 73

+351 21 843 03 92

+351 21 843 03 92

+351 21 843 00 93

+40 21 410 53 86

+40 21 315 55 35

Սլովենիա Natasa Vodopivec natasa.vodopivec@gou.si +386 4787420 +386 4787317


Երկիր կամ կազմակերպություն

Անուն Էլ-փոստ Ֆաքս Հեռախոս

Helena Matoz helena.matoz@gov.si +386-1478-382

Շվեդիա Anders Widell anders.widell@naturvardsverket.se +46 8 698 1584 +46 8 698 1221

Միացյալ

Թագավորություն

(ՄԹ)

Dave Foster

Isobel Austin

Jennifer Leonard

Ingrid Baber

Jonathan Smith

Phil Humble

Peter Pollard

dave.foster@environment-agency.gov.uk

isobel.austin@environment-agency.gov.uk

jennifer.leonard@sepa.org.uk

ingrid.baber@sepa.org.uk

jon.smith@environment-agency.gov.uk

phil.humble@environment-agency.gov.uk

peter.pollard@sepa.org.uk

155

+44 1491 828427

+44 1491 828427

+44 1786 446 885

+44 131 449 7277

+44 121 711 5925

+44 121 711 5925

+44 1491 828631

+44 1491 828520

+44 1786 457700

+44 131 449 7249

+44 121 711 5855

+44 121 711 5855

+44 122 424696

Եվրոպական

հանձնաժողով

Joachim Eugenio

Friedrich Barth

Joachim.D’Eugenio@cec.eu.int

Friedrich.Barth@cec.eu.int

+32-2-296 8825 +32-2-2990355

+32 2 299 0331

Eurostat Maria Pau-Vall Maria.Pau-Vall@cec.eu.int +352 4301 37316 +352 4301 35803

ՇՄԵԳ

Dominique Preux

Andre Boschet

d.preux@oieau.fr

aboschet@wrcplc.co.uk

+33 5 55114748

+44 1793 865 001

+33 5 55 114791

+44 1793 865 019

Համատեղ հետազոտակ.

կենտրոն

Ana Cardoso

Adeline Kroll

ana-cristina.cardoso@jrc.it

Adeline.Kroll@jrc.es

+39 0332 789352

+34 95 448 8235

+39-0332 785702

+34 95 448 84 58

EEB Kirsty Lewin kirsty.lewin@rspb.org.uk +441767 683640 +44 1767 680551

WWF

David Tickner

Chris Tydeman

dtickner@wwf.org.uk

ctydeman@lineone.net

+44 1483 426409

+44 1483 548430

+44 1483 412 554

+44 1483548429

COPA-COGECA Andrew Clark andrew.clark@nfu.org.uk +44 207 331 7625 +44 207 331 7256

ECPA Dieter Schaefer dieter.schaefer@bayercropscience.com +49 69 315568 +49 69 305 23588

EUREAU Anders Finnson anders.finnson@stockholmvatten.se +46 8 5221 2402 +46 8 5221 2400

Քասելի

համալսարան,

Dietrich Borchart

Sandra Richter

dietrich.borchardt@uni-kassel.de

s.richter@uni-kassel.de

+49 561 804 3642

+49 561 804 3642

+49 561 804 3244

+49 561 804 3922

Երկիր կամ կազմակերպություն

Անուն Էլ-փոստ Ֆաքս Հեռախոս

Գերմանիա Helge Ehmann ehmann@uni-kassel.de +49 561 804 3946

Էկոլոգիայի և David Boorman dbb@ceh.ac.uk +44 1491 692424 +44 1491 838800

հիդրոլոգիայի

կենտրոն, ՄԹ

Ջրերի հետազոտման

կենտրոն, ՄԹ

Yvonne Rees

Thomas Zabel

Rees_y@wrcplc.co.uk

zabel@wrcplc.co.uk +44 1498 579094

+44 1793 865127

+44 1628 485478

156


ՀԱՎԵԼՎԱԾ IV - ԳՈՐԾԻՔՆԵՐԻ ՕՐԻՆԱԿՆԵՐ (4-ՐԴ

ԳԼԽԻ ՀԱՎԵԼՎԱԾ)

Նկարագիր

Հավելվածը ներառում է հիմնական տեքստում նկարագրված մի շարք

գործիքներ` նշելով դրանց գործունեության շրջանակները և ամփոփ

նկարագրերը:

Գործիքները, որ ներկայացվում եմ սույն հավելվածում, կարող են արդեն

ներկայացված լինել գլուխ 6-ում (գործնական օրինակներ) կամ

համառոտ ամփոփման մեջ: Սա նկարագրվում է ստորև տրվող աղյուսակում:

Այս աղյուսակը նկարագրում է գործիքների գործունեության

շրջանակը, ինչպես նաև դրանց կողմից ընդգրկվող ջրային մարմինները:

Սույն հավելվածում ներկայացված գործիքները աղյուսակում ներկայացվում

են հերթականությամբ:

Աղյուսակ հավելված V.1 – Գործիքներին առնչվող ցանկը, շրջանակը և ամփոփ

նկարագրի ներկայացման բաժինը (գ – գետ, լ – լիճ, սջ – ստորերկրյա

ջուր, ա – առափնյա ջուր)

Գործիքի

անունը

Տեղը

Ջրային մարմնի

Գործիքների շրջանակը

կատեգորիան

Ճնշում և ազդեցություն

գնահատում Գ Լ ՍՋ Վիճակի

Զննում

Ա

1. Ճնշումների զննման և գնահատման գործիքներ

Ճնշումների

Գլուխ 4 x x x x x

ցանկ

ԽՓՋՄ Սույն հավելվալոգիա

x Մորֆո-

x

Euro Օրինակներ

x x x x x

Watermet

LAWA Գլուխ 4 x x

Ջրի որակի Օրինակներ

x x x

հաշվառում

ՏՀԶԿ (լճերի

Չի x Ազդեցութ-

x

համար) տրվում

յուն

2. Աղտոտիչների ճնշումների քանակականացման գործիքներ

OSPAR Սույն հավելված

Աղտոտում x x

MONERIS Սույն հավելված

Աղտոտում x x x

157

Գործիքի

անունը

Տեղը

Ջրային մարմնի

Գործիքների շրջանակը

կատեգորիան

Ճնշում և ազդեցություն

գնահատում Գ Լ ՍՋ Ա

Վիճակի

Զննում

Աղտոտում x x

SENTIWA Սույն հավելված

Nopulu Սույն հավելված

Աղտոտում x x x x x

3. Ջրային մարմինների մոդելներ

SIMCAT Սույն հավելվայուն

Ազդեցութ-

x

Ստոր. ջրերի

Գլուխ 4 Աղտոտում,

մոդելներ

տրանսպորտ

4. Ազդեցությունների գնահատման գործիքներ

Ֆիննական Սույն հավելված

x x x

գործիք

Անգլիա և Սույն հավելված

x x

Ուելս

LAWA Սույն հավելված

x x

Ֆրանսիական

Սույն հավելված

x x x x x

SEQ

Նախքան որևէ գործիք օգտագործելը պետք է վստահ լինել, որ այն

կծառայի նպատակին: Պետք է սահմանել հստակ նպատակները (օրինակ`

ինչ հարցի պատասխան եք ակնկալում) և ընտրել այն գործիքը,

որն ի վիճակի է մոդելավորելու դիտարկվող ճնշումները և ազդեցությունները

և տալու պահանջվող արդյունքը: Պետք է տեղյակ լինել յուրաքանչյուր

գործիքի հնարավորություններին և սահմանափակումներին:

Հաջորդ բաժիններում նկարագրվում են գործիքների կամ մոդելների

օրինակներ, սակայն հարկ է նշել, որ նկարագրված գործիքների մեծ

մասը ներկայումս օգտագործվում է անդամ երկրների կողմից ՋՇԴ-ով

պահանջվող համանման գործառույթների համար, և ընդհանուր առմամբ

դրանց օգտագործումը պարադիր է: Կան շատ ավելի գործիքներ,

և, անկասկած, ապագայում դրանց թիվը կավելանա:

Ճնշումների գնահատման գործիքները կարող են կիրառվել շրջակա

միջավայրի տարրերի մեծ մասի համար և օգտագործվում են երկու

հիմնական գործառույթների նպատակով: Առաջինը վերաբերում է այն

158


հարցին, թե արդյոք արժե պոտենցիալ ազդեցությունը հավելյալ դիտարկել

ճնշումների և ազդեցությունների վերլուծության շրջանակներում:

Հավանաբար նման գնահատումը կվերանայվի վերլուծության

հետագա քայլերում, մանավորապես այն դեպքերում, երբ դիտարկվող

ազդեցությունները ճնշումների ատրիբուտ չեն համարվում:

Երկրորդ գործառույթը կիրառելի է միայն հազվադեպ դեպքերում, երբ

այլ տեղեկատվություն չկա: Նման դեպքերում ճնշումների գնահատումը

կարող է լինել միակ միջոցը նպատակներին չհասնելու ռիսկը գնահատելու

համար: Նման գնահատումը պետք է լինի վերլուծության ա-

ռարկա` հաշվի առնելով ՋՇԴ-ի շրջանակներում պահանջվող մոնիտորինգի

ծրագրերի տվյալները: Սա, ամենայն հավանականությամբ,

տեղի կունենա ստորերկրյա ջրային մարմինների դեպքում, քանի որ

ճնշումների` շրջակա միջավայրի վրա որպես դիտարկելի ազդեցություն

արտահայտվելու համար պահանջվում է ժամանակ:

Ճնշումների զննման նման գործիքները պետք է օգտագործել զգուշորեն,

քանի որ դրանք կարող են ճշգրիտ կերպով հաշվի չառնել տարբեր

ջրային մարմինների խոցելիությունը, ինչը պայմանավորվում է

ջրհավաքի տարածքի ջրային մարմնի ինչպես չափով, այնպես էլ բնութագրով:

1. Ճնշումների զննման և գնահատման գործիքներ

Ծանոթություն. Ճնշումների գործքիների մեծ մասն արդեն նկարագրվել

է սույն ուղեցույցի այլ բաժիններում` հաշվի առնելով դրանց

կարևորությունը ընդհանուր մոտեցման և նախնական բնութագրման

համար:

• ԽՓՋՄ-ների ճնշումների բացահայտման գործիք

ԽՓՋՄ-ների ուղեցույցն առաջարկում է որոշ գործիքներ, որոնք հնարավորություն

են տալիս բացահայտելու հիդրոմորֆոլոգիական

ճնշումները և ազդեցությունները: Հավելված IV.2-ի աղյուսակում

տրվում են դրանց հիմնական օգտագործումները և դրանց փոխկապակցված

ֆիզիկական փոփոխությունները:

159

Աղյուսակ հավելված IV.2 – Հիմնական օգտագործումների, ֆիզիկական փոփոխությունների

և հիդրոմորֆոլոգիայի և կենսաբանության վրա ազդեցությունների

նկարագիրը

Նկարագրված

օգտագործումները

Նավագնացություն

160

Հեղեղներից

պաշտպանություն

Ֆիզիկական փոփոխություններ

(ճնշումներ)

Ջրամբարներ և պատվարներ x x x x x x

Ջրանցնքերի պահպանություն x x x x

Նավագնացության ջրանցքներ x

Ափի կառուցապատում x x x x x x

Հողի դրենաժ x x x x x

Հողի իրացում x x

Հետադարձ ջրեր x x x

Ազդեցություններ հիդրոմորֆոլոգիայի,

կենսաբանության վրա

Նստվածքների տեղաշարժ x x x x x x

Գետի բնութագրի փոփոխում x x x x x

Հոսքի կրճատում x x x

Ուղղակի վնաս ֆունային և

ֆլորային

x x x

Արհեստական ելքերի ռեժիմ x x x x

Ստորերկրյա ջրերի

մակարդակի փոփոխություն

x x x

Հողի էռոզիա x x x x

2. Աղտոտման ճնշումների քանակականացման գործիքներ

• Սննդանյութերի և վտանգավոր նյութերի քանակականացման և

հաշվետվությունների ընթացակարգի ներդաշնակեցում (Օսպար`

HARP-NUT և HARP-HAZ)

Ազոտի, ֆոսֆորի և վտանգավոր նյութերի գնահատման, դրանց քանակական

արժեքներ տալու և համապատասխան հաշվետվություն-

ՀԷԿ-եր

Գյուղատնտեսություն

Ջրամատակարարում

Ռեկրեացիա

Ուրբանիզացիա


ներ ներկայացնելու մեթոդները համաձայնեցված են Օսպարի կոնվենցիայի`

HARP (քանակականացման և հաշվետվությունների ընթացակարգերի

ներդաշնակեցում) գործընթացով:

Սննդանյութերի համար առկա են հետևյալ ուղեցույցները.

1. HARP գործընթացի շրջանակը և մոտեցումը,

2. Ջրային տեսակների բուծում,

3. Արդյունաբերություն,

4. Կեղտաջրերի և կոյուղու մաքրման աշխատանքներ,

5. Կոյուղուն չմիացված տնային տնտեսություններ,

6. Ցրված աղբյուրների և բնական ֆոնի կորուստ,

7. Գետի ափամերձ տարածքի բնակիչների կողմից ճնշում,

8. Աղբյուրների համամասնական բաշխում:

Ուղեցույց 6-ը` “Ցրված մարդածին աղբյուրների և ֆոնին հասցված

վնասի քանակականացումը և հաշվետվության ներկայացումը”, նշում

է ազոտի և ֆոսֆորի հետևյալ ուղիները դեպի մակերևութային ջրեր

(տե’ս անալոգ նկար 4.1-ը).

• Վնաս մակերևութային հոսքից (լուծված ազոտի և ֆոսֆորի տեղաշարժ),

• Հողի էռոզիայից վնաս (մասնավորապես` կլանվող ազոտի և ֆոսֆորի

տեղաշարժ),

• Ափերի և գետի հունի էռոզիա,

• Արհեստական դրենաժային հոսքերից վնաս,

• Զուտ հանքայնացում, ֆիլտրացիայի ծավալ և այլն,

• Մթնոլորտային ուղղակի նստվածքներ երկրի ներսում գտնվող (ծովափից

հեռու) մակերևութային ջրերի վրա:

Սույն ուղեցույցը ներկայացնում է ինչպես մարդածին, ցրված աղտոտման

աղբյուրներից վնասների գնահատումը, այնպես էլ բնական ֆոնին

հասցված վնասի գնահատումը: Սույն ուղեցույցին որպես հավելված`

ներկայացվում են Շվեյցարիայում, Գերմանիայում, Միացյալ

Թագավորությունում, Դանիայում, Նիդեռլանդներում և Իռլանդիայում

օգտագործված մեթոդները:

Վտանգավոր նյութերի ուղեցույցը ներառում է.

1. HARP-HAZ համընդհանուր ուղեցուցային փաստաթուղթ,

2. կադմիում,

161

3. դիքսիններ,

4. կապար,

5. լինդան,

6. սնդիկ և սնդիկային բաղադրիչներ,

7. նոնիլֆենոլ (NP) և նոնիլֆենոլէթոքսիլատ (NPE) և հարակից

նյութեր,

8. պոլիցիկլիկ արոմատիկ ածխաջրածին (PAH):

Այդ ուղեցույցները ներառում են տեղեկատվություն վերոնշյալ նյութերի

հետևյալ խմբերի մասին.

• գյուղտնտեսություն,

• տրանսպորտ/ենթակառուցվածքներ,

• շինարարական նյութեր,

• տնային տնտեսություններ,

• արդյունաբերություն (IPPC),

• արդյունաբերություն (ոչ IPPC);

• թափոնների արտանետում;

• աղտոտված հողեր,

• այլ ցրված ուղղակի աղբյուրներ:

Արժե նշել, որ սննդանյութերի ցրված աղբյուրների մասին HARP-

NUT-ի 6-րդ ուղեցույցը միակն է, որը ոչ ամբողջովին է համաձայնեցված

Օսպարի շրջանակներում: Դրանք, ինչպես նաև այլ մեթոդներ,

ներկայումս գնահատվում են EUROHARP ծրագրի շրջանակներում

(http://www.euroharp.org/index.htm): EUROHARP-ը կհամեմատի N-ի և

P-ի ցրված վնասներին քանակական արժեքներ տալու տարբեր ժամանակակից

մեթոդոլոգիաներ Եվրոպայի 17 տարբեր կլիմայական,

հողային, ռելիեֆային, հիդրոլոգիական և հողօգտագործման գոտիների

համար: Ընտրված մեթոդոլոգիաները կիրառելի են ջրհավաքների

մակարդակում և ներկայումս օգտագործվում են Եվրոպայի հետազոտական

ինստիտուտների կողմից` տեղեկացնելու ազգային և միջազգային

մակարդակներով քաղաքականություն մշակողներին:

EUROHARP-ի հիմնական նպատակն է Եվրոպայում, ազգային և միջազգային

մակարդակներում, շրջակա միջավայրի բնագավառում քաղաքականություն

մշակողներին տրամադրել քանակակականացման

9 ժամանակակից գործիքների մանրամասն նկարագիրը, ինչպես նաև

նկարագրել դրանց կարողությունը, գնահատել քաղցրահամ ջրերի

համակարգերին և առափնյա ջրերին N-ի և P-ի պատճառած ցրված

162


վնասները: Այսպիսով` օժանդակություն է ցուցաբերվում Ջրային

շրջանակային դիրեկտիվի իրականացմանը:

Նախքան սույն վերլուծությունն ավարտելը, օգտագործողներին խորհուրդ

է տրվում ընտրել ամենահարմար մեթոդոլոգիան` կախված ի-

րենց տեղական պայմաններից: Սա պահանջում է N-ի և P-ի հող

մուտք գործելու որոշ գնահատումներ, ինչպես նաև հողից դրանց արտահոսքի

գործընթացի և ուղիների վերաբերյալ որոշ ուսումնասիրություններ:

Քանի որ N-ի և P-ի վնասները կարող են էապես փոփոխվել,

վերլուծության համար կարևոր է ունենալ հողածածկույթի և հողօգտագործման

տվյալները: Նման հնարավոր աղբյուրներից է Եվրոպայի

տարածքում համակարգված հողածածկույթի CORINE (շրջակա

միջավայրի վերաբերյալ տեղեկատվության համակարգում) և NUTS

(տարածքային միավորների վիճակագրության ցանկ) տվյալների բազաները:

Մթնոլորտային նստվածքների վերաբերյալ տվյալները կարելի

է ստանալ EMEP-ից (Եվրոպայի օդի հեռահար աղտոտիչների մոնիտորինգի

և գնահատման համագործակցային ծրագիր):

Գրականություն

Ատլանտիկ օվկիանոսի ծովային միջավայրի պահպանության Օսպար

Կոնվենցիա – Քանակականացման և հաշվետվությունների ներկայացման

ներդաշնակեցված ուղեցույցներ

Սննդանյութերի համար. Աղտոտման վերահսկման Նորվեգիայի

լիազոր մարմին1759/2000 (ISBN 82-7655-401-6)

http://www.ospar.org/eng/html/welcome.html (Միջոցառումներ

-> Համաձայնագրեր -> Համաձայնագրերի ցանկ (2000թ.);

Վտանգավոր նյութերի համար: 1789/2001 (ISBN 82-7655-416-4)

http://www.sft.no/english/harphaz/

• MONERIS մոդելը

Տարբեր ցրված ուղիներով Բալթիկ ծովի գերմանական մասի գետավազաններում

սննդանյութերի արտանետումը գնահատելու համար

Գերմանիան օգտագործում է MONERIS (Գետային համակարգերում

սննդանյութերի արտանետումների մոդելավորում) մոդելը: Մոդելը

հիմնված է աշխարհագրական տեղեկատվական համակարգի (ԱՏՀ)

վրա, որը ներառում է թվային քարտեզներ, ինչպես նաև ընդգրկուն վիճակագրական

տվյալներ և գետերի, ստորերկրյա ջրերի, դրենաժների

163

և կետային աղբյուրներից հոսքերի մոնիտորինգի տվյալներ: Գերմանիայում

արտանետումների մանրամասն նկարագրման մեթոդը` ներառյալ

բոլոր հնարավոր ուղիները, ընդգրկված է 2000թ. հրատարակված

“Գերմանիայի գետավազաններ սննդանյութերի արտանետումները”

աշխատությունում:

Չնայած կեղտաջրերի մաքրման գործարանները և արդյունաբերական

աղբյուրները ջրահեռացումը ուղղակիորեն կատարում են դեպի գետ,

այդուհանդերձ, ցրված աղբյուրներից մակերևութային ջրեր արտանետումները

առաջանում են տարբեր ուղիների գումարներից, որոնք ի-

րականացվում են հոսքի տարբեր բաղադրիչներով (տե’ս նկար հավելված

IV.1): Ցրված աղբյուրների բաղադրիչների նման տարանջատումը

անհրաժեշտ է, քանի որ սննդանյութերի կոնցենտրացիաները և

դրանց տեղաշարժման ուղիներին առնչվող գործընթացները հիմնականում

էապես տարբեր են: Ըստ այդմ, մոդելը դիտարկում է վեց

տարբեր ուղիներ,որոնցից յուրաքանչյուրի համար վնասները գնահատվել

են առանձին.

• մթնոլորտային նստվածքներ,

• էռոզիա,

• մակերևութային հոսք,

• ստորերկրյա ջրեր,

• դրենաժ,

• ասֆալտապատ քաղաքային տարածքներ:

Ուստի MONERIS-ը գնահատում է տարբեր ուղիները արդեն գործող և

նոր կոնցեպտուալ մոտեցումների միջոցներով, որոնք մշակվել են հատուկ

միջին և խոշոր տարածական մասշտաբների համար: Մոդելի

մշակման թեմաները հետևյալն են.

• Մշակել ԱՏՀ-ի վրա հիմնված մոդել, որը կտա տարածաշրջանային

դիֆերենցված գնահատական կետային և ցրված աղբյուրներից

հոսքերի/վնասների վերաբերյալ 500կմ 2 և ավելի տարածքով գետավազանների

համար,

• Մշակել ենթամոդել կեղտաջրերի մաքրման կայաններից և արդյունաբերական

գործարաններից սննդանյութերի բեռնաթափման

տարածաշրջանային գնահատման համար` հաշվի առնելով կեղտաջրերի

կայանների և արդյունաբերական ձեռնարկությունների

գույքագրման տվյալները,

164


• Մշակել էռոզիայի պատճառած սննդանյութերի և կախված պինդ

մասնիկների բեռնաթափման ենթամոդել, որը կարող է կիրառվել

հետազոտվող բոլոր գետավազանների վրա: Այս մոդելը հիմնվում է

հողին պատճառած վնասների փոփոխման հավասարման վրա,

սակայն դիտարկում է միայն այն տարածքները, որոնք մուտք ունեն

գետային համակարգ: Ենթամոդելը ստուգվել է կախված մասնիկներից

և ֆոսֆորի մասնիկներից գետավազաններին պատճառած

դիտարկված ճնշումների միջոցով,

• Մշակել ենթամոդել, որը հնարավորություն կտա գնահատելու

ստորերկրյա ջրերում ազոտական կոնցենտրացիաները, որոնք ա-

ռաջանում են գյուղատնտեսական տարածքներում պահպանելու

հատկության միջոցով առաջացած հավելյալ ազոտից: Պահպանելու

այս հատկությունը կախված է հիդրոերկրաբանական պայմաններից,

ստորերկրյա ջրերի վերականգնման մակարդակից, ինչպես

նաև հավելյալ ազոտից: Պահպանելու հատկության մոդելը ներառում

է գետավազանի չհագեցած գոտում կամ ջրատար հորիզոնում

ջրի գտնվելու ժամանակահատվածի նախնական գնահատումը,

• ԱՏՀ-ի հիման վրա մշակել դրենաժի կողմից փոփոխության ենթարկված

դիֆերենցված տարածաշրջանային գյուղատնտեսական

տարածքների ենթամոդել: Ենթամոդելը հիմնվում է հողի տիպերի

և հողային ջրերի վիճակների պայմանների դասակարգման վրա:

Այն ստուգվում է դրենաժային տարածքների թվային քարտեզները

հողերի քարտեզների վրա համադրելով,

• Մշակել սննդանյութերի պահպանման հատկության և մակերևութային

ջրերին հասցված վնասի մոդել, որը կարող է կիրառվել բոլոր

գետավազաններում: Այս մոդելը հիմնվում է հիդրավլիկական

ճնշումից կամ գետային համակարգում առանձին հոսքից սննդանյութերի

պահպանման հատկության կախվածության վրա: Մոդելը

հնարավորություն է տալիս գնահատելու սննդանյութերի ճնշումը

գետավազանի վրա: Ուստի սննդանյութերի հաշվարկված և դիտարկված

ճնշումների ուղղակի համեմատումը հնարավոր է մոնիտորինգի

դիտակետից վերև ընկած հատվածի համար:

Մոդելի մշակման առանձնահատկություններից մեկն այն է, որ տարբեր

ենթամոդելներ փորձարկվել են` օգտագործելով անկախ տվյալների

բազմություններ: Այսպես` ստորերկրյա ջրերի մոդելը մշակվել է

ստորերկրյա ջրերի ազոտի դիտարկված կոնցենտրացիաների հիման

վրա, այլ ոչ թե գետերում դիտարկված սննդանյութերի քանակի վրա:

165

Նկար հավելված IV.1 – Ուղիները և գործըթնացները MONERIS-ի

շրջանակներում

ԱՏՀ-ի օգտագործումը հնարավորություն է տալիս տարածաշրջանային,

դիֆերենցված քանակական արժեքներ տալու գետային համակարգերում

սննդանյութերի բեռնաթափման վերաբերյալ: Ուստի գնահատականները

տրվել են ոչ միայն խոշոր գետավազանների համար:

MONERIS մոդելը կիրառվել է 1985թ.-ին, 1995թ.-ին և 2000թ.-ին Գերմանիայի

300 գետավազանների վրա, որոնց չափերը տատանվում են

166


100-5000 կմ² սահմաններում:

• SENTWA (սննդանյութերի տեղեշարժը դեպի մակերևութային ջրեր

գնահատելու համակարգ) մոդել

SENTWA-ն համակարգ է, որը մոդելավորում է սննդանյութերի արտահոսքը

մակերևութային ջրերի գյուղատնտեսությունից (գոմաղբ):

Մոդելը ձևավորվել է 1993թ.-ին գյուղատնտեսության դաշնային նախարարության

Անասնաբուժական բժշկության և ագրոքիմիական հետազոտության

CODA կենտրոնի կողմից` հիմնվելով Գերմանիայի

Էլբե շրջանում իրականացված պիլոտային ծրագրի արդյունքների

վրա: CODA կենտրոնը ադապտացրել է մոդելը Բելգիայի համար (ավազային

և ավազահողային տարածքներում) և բարելավել է այն Ֆլամանդիայի

բնապահպանական գործակալության պատվերով 1997թ.-ին:

Այն կիսաէմպիրիկ մոդել է, որը քանակական արժեքներ է տալիս գյուղատնտեսությունից

սննդանյութերի արտահոսքերի կարգերին: Այն

քանակական արժեքներ է տալիս ընդհանուր N-ին և ընդահնուր P-ին

(կգ կամ տոննա N/P, կգ կամ տոննա N/P մեկ հեկտարի հաշվով) տարեկան

կամ ամսական կտրվածքով կամ ըստ ջրհավաքի: Ֆլանդերներում

կան 11 ջրհավաք ավազաններ:

Մոդելը նախատեսված է որպես գործիք գյուղատնտեսության/շրջակա

միջավայրի քաղաքականության աջակցության և գնահատման համար:

Մոդելը բաղկացած է արտանետումների 7 ճահապարհից.

• Մթնոլորտային վնասներ,

• Ուղղակի վնասներ.

պարարտանյութերի օգտագործումից ուղղակի վնասներ (քիմիական

պարարտանյութ),

կենդանիների արածեցումից ուղղակի վնասներ (օրգանական

պարարտանյութ),

ուղղակի վնասներ ձիարաններից (օրգանական պարարտանյութ),

• Դրենաժային վնասներ (սրանք սովորական գյուղատնտեսական

պարարտացման վնասներն են),

• Ստորերկրյա ջրերին վնասներ (սրանք սովորական գյուղատնտեսական

պարարտացման վնասներն են),

• Գերազանցման վնասներ (սրանք չափից ավելի պարարտացման

վնասներն են),

167

• էռոզիոն վնասներ,

• Հոսքի վնասներ:

Նախ` այդ վնասները հաշվարկվում են տարեկան կտրվածքով (համայնքային

մակարդակով), այնուհետև` բաժանվում են ամիսների

վրա` հաշվի առնելով տարբեր գործոններ, ինչպիսին են` տեղումները,

պարարտանյութերի օգտագործումը, գյուղատնտեսական մեթոդները

և այլն:

Անհրաժեշտ մուտքի տվյալները.

• Տարբեր կենդանիների գյուղատնտեսական հողօգտագործման

տվյալներ,

• Տնային կենդանիների տարբեր տիպերի հողհատկացման տվյալներ,

• Պարարտանյութերի օգտագործման վերաբերյալ տվյալներ,

• Պարարտանյութերի տեղաշարժի վերաբերյալ տվյալներ,

• Տեղումների վերաբերյալ տվյալներ,

• Տարբեր գյուղատնտեսական կուլտուրաների բերքատվության

տվյալներ,

• Պարարտացման ստանդարտների վերաբերյալ տվյալներ:

Մուտքի այս տվյալները վերաբերում են համայնքային կամ շրջանային

մակարդակներին կամ գյուղատնտեսական շրջանների զարգացման

մակարդակներին:

Ներկայումս կառավարվող տվյալներն են` գետի հոսքը, գետի մոնիտորինգի

տվյալները, տեղումները, ջրառները, արդյունաբերական

գործունեությունը (ներառյալ արտադրությունը, արտանետումների

տվյալները, կեղտաջրերի մաքրման կայանները), քաղաքային գործունեությունը

(բնակչություն, կեղտաջրերի մաքրման կայանների գործունեություն,

կոյուղի` ներառյալ դրան միացած արտադրությունները):

Համակարգի հիմնական բնութագրիչն այն է, որ այն խիստ ինտեգրացված

է` արդյունքների խաչաձև ստուգումը խթանելու համար` նպատակ

ունենալով իրականացնել Օսպարի ուղեցույցները, ինչպես նաև

դիրեկտիվը: Կարևոր բնութագրիչ է նաև այն, որ.

• Համակարգը փնտրում է հարցին առնչվող տվյալներ (օրինակ`

կեղտաջրերի մաքրման կայանների տվյալներ), և եթե այդպիսի

տվյալներն անբավարար են, փոխարինում է դրանք տարածաշրջանին

բնորոշ ստանդարտ արդյունքներով: Սրա նպատակն է

կանխել կողմնակալ քանակականացումը այնպես, որ այն ամբող-

168


ջովին չլինի տվյալների տրամադրումից կախված:

• Օգտագործվում է ԱՏՀ-ի կառավարման մեկ համակարգ. միևնույն

տվյալն օգտագործվում է միևնույն տարածքի համար` հաշվելու

ջրի որակի գնահատականները, EuroWaternet-ի ներկայացուցչական

ցանցերը, ինչպես նաև գյուղատնտեսական ավելցուկը և արդյունաբերական

արտանետումները:

Ինչ վերաբերում է ճնշումներին քանակական արժեքներ տալուն, ա-

պա հիմնական արդյունքը ուղղակի և ցրված աղտոտման (քաղաքային,

արդյունաբերական, գյուղատնետսական) արտանետումների քանակականացումն

է, որը հիմնվել և ստուգվել է Լուղ-Բղետանի ջրային

գործակալության կողմից 1999թ.-ին:

Արդյունքը կարող է ներկայացվել ցանկացած մասշտաբով և մոդելավորմամբ:

Օրինակ` արդյունաբերական արտանետումները կարող են

ստացվել NUTS3 համակարգի NACE մոդելով (մանրամասներն առկա

են հետևյալ վեբ կայքում. http://nace.org/nace/content/AboutNace/

aboutnaceindex.aspnomenclature): Տվյալները կարող են տարանջատվել

որպես ուղղակի ջրահեռացում արդյունաբերական մաքրման կայանների

և քաղաքային կոյուղու մաքրման կայանների կողմից:

Համակարգի կառուցվածքը միտված է դեպի ամբողջովին թափանցիկության

և արդյունքների անառարկելիության: Այսպես` գյուղատնտեսական

աղտոտման մոդելը նախ` հաշվարկում է ավելցուկը, որը կարելի

է համեմատել անկախ տվյալներ հետ, այնուհետև` տեղաշարժը,

որը համադրվում է քաղաքային և արդյունաբերական ջրահեռացումների

հետ:

NOPOLU-ն ստեղծվել է տվյալների բազայի Access 2000 ծրագրով

(մատչելի է նաև Oracle client/server բազայի համար), պրոցեդուրաների

մեծ մասը գրվել են ծրագրավորման Visual Basic լեզվով, և այն կարող

է աշխատեցվել ցանկացած արտաքին մոդուլով (ներառյալ APLը):

Այն պահպանվում է Beture-Cerec կազմակերպության կողմից, որը

JAAKKO PÖYRY-ի դուստր ձեռնարկությունն է:

3. Ճնշումների ազդեցությունների գնահատման հետ կապված գործիքներ

– ջրային մարմինների մոդելներ

Սույն հավելվածի մյուս բաժիններում նկարագրված գործիքները հնարավորություն

են տալիս որոշակիորեն գնահատելու դիտարկվող

ճնշումների հավանական էականությունը: Դա արվում է` ուղղակիո-

169

րեն ենթադրելով, որ ջրային մարմինը ռիսկային է նպատակներին

չհասնելու առումով կամ նշելով, որ ճնշումը կարիք ունի հավելյալ հետազոտության:

Հաճախ նման գործիքների արդյունքները պետք է միացնել այլ գործիքի

և համադրել ջրային մարմնի վրա ճնշման վերաբերյալ տեղեկատվությունները:

Այսպես օրինակ` ջրառից առաջացող ճնշմանը նախ`

տրվում է քանակական արժեք, որն այնուհետև` միանում է գետային

համակարգի վերաբերյալ տեղեկատվությանը` որոշելու փաստացի

ազդեցությունը:

ՋՇԴ-ով պահանջվող ճնշումների և ազդեցությունների վերլուծության

իրականացման համար կան բազմաթիվ մոդելներ: Սույն ուղեցույցը չի

կարող տրամադրել բոլոր այդ մոդելների համակողմանի նկարագիրը

կամ առաջարկել որևէ հատուկ մոդել: Ստորև ներկայացվող բաժինները

նպատակ ունեն ընթերցողին տեղեկացնելու գոյություն ունեցող

մոդելների տարբեր տիպերին, որոնք կարող են առանձին իրավիճակներում

օգտակար լինել:

Մոդելները հաճախ հիմնվում են բնութագրական տարածքների վրա,

որոնք հիմնականում կախված են ջրային մարմնի տիպից (օրինակ`

գետ, լիճ, առափնյա ջուր): Այս անհատական բնութագրական տարածքների

մոդելները կարող են միմյանց կապվել տարբեր ձևերով և

ներկայացնել ավելի խոշոր համակարգ: Օրինակ` ցրված աղբյուրների

մոդելը (բաժին 4.3-ում նկարագրված ճնշումների քանակական արժեք

տալու գործիքը) կարող է կապվել գետերի մոդելների և ստորերկրյա

ջրերի մոդելների հետ ջրհավաք ավազանի շրջանակներում ամբողջական

հիդրոլոգիական համակարգ ներկայացնելու նպատակով:

Ազգային և եվրոպական մակարդակներով շատ ընթացիկ ծրագրերի

նպատակն է մանրամասն տեղեկատվություն տրամադրել ՋՇԴ-ի ի-

րականացմանն օժանդակող մոդելավորման մեթոդների մասին:

Հայտնի մոդելներից է BMW-ն (տե’ս http://www.vyh.fi/eng/research/

euproj/bmw/homepage.htm): Չնայած այս ծրագիրը հավանաբար հաշվետվություն

չի ներկայացնի մինչ ազդեցության նախնական գնահատման

ավարտը, սակայն կարող է տեղեկատվություն տրամադրել

մոդելավորման օգտակար մեթոդների մասին:

• Ներկա օգտագործումը

SIMCAT-ը մոդել է, որը մշակվել է Անգլիայի և Ուելսի շրջակա միջա-

170


վայրի գործակալության կողմից և լայնորեն օգտագործվում է ջրի ո-

րակի պլանավորման մեջ: Մոդելի տրամաչափումից հետո այն կարող

է օգտագործվել առավել պակաս փորձառություն ունեցող աշխատակիցների

կողմից, քանի որ մոդելի մեթոդը և արդյունքը բավականին

պարզ և հստակ են: Այդուհանդերձ, ջրհավաքի մոդելը պետք է միշտ

ճշտման ենթարկվի և ուշադրությամբ ստուգվի, քանի որ այս տիպի

մոդելներում (որտեղ ճշտումը կախված է միայն մուտքի տվյալներից)

մուտքի տվյալների սխալ մեկնաբանումը կարող է հանգեցնել որոշ

թերությունների և արդյունքների սխալ մեկնաբանման:

• Առնչությունը ճնշումների և ազդեցությունների վերլուծությանը

Նման տիպի գործիքը հիմնականում նախատեսվում է աղտոտման

կետային աղբյուրների գետերի ընդհանուր քիմիական որակի վրա

ազդեցությունների հետազոտման համար: Այն հնարավորություն է

ընձեռում առանձին-առանձին և համատեղ գնահատել յուրաքնաչյուր

աղբյուրից ճնշման ազդեցությունը: Կարելի է ստանալ նաև ցրված

ճնշումները:

• Գրականություն և փաստաթղթեր

Մոդելի ձեռնարկը քայլ առ քայլ ուղեցույց է մոդելի կազմակերպման

գործըթնացի վերաբերյալ, որը ներառում է մոդելի վիճակագրական

նախադրյալների համակողմանի նկարագրման բաժինը:

4. Ազդեցությունների գնահատման գործիքներ

• Ջրի որակի դասակարգման Ֆինլանդիայի ազգային համակարգ

Ջրի որակի դասակարգման ֆինլանդական ներկա համակարգը մշակվել

է մարդկանց կողմից օգտագործվող ջրի պիտանելիության մասին

տեղեկատվություն տրամադրելու նպատակով: Այն հաշվի է առնում

էկոլոգիական որակի միայն այն տարրերը, որոնք ուղղակի ազդեցություն

ունեն ջրի պիտանելիության վրա: Այն վերաբերում է բոլոր ջրային

մարմիններին հավասարապես` որևէ տարբերություն չդնելով

ջրերի տարբեր կատեգորիաների կամ ջրային մարմինների տիպերի

միջև: Դասակարգումը հիմնականում հիմնվում է քիմիական տարրերի

որակի վրա, սակայն հաշվի են առնվում նաև որոշ կենսաբանական

տարրեր (սանիտարական ցուցանիշներ, քլորոֆիլ և ջրիմուռներ):

Չափանիշները և սահմանային արժեքների կոնցենտրացաները ներկայացվում

են աղյուսակ հավելված IV.3-ում:

171

Աղյուսակ հավելված IV.3 – Ֆինլանդիայի դասակարգման ազգային համակարգը

Դաս Դասի մեկնաբանություն Փոփոխականներ և նրանց

սահմանային արժեքները

I

գերազանց

II լավ

III

բավարար

IV միջին

Գետը բնական վիճակում

է, սովորաբար օլիգոտրոֆիկ,

մաքուր կամ

որոշակի հումուսով:

Շատ նպատակահարմար

է բոլոր ջրօգտագործումների

համար:

Գետը մոտ է բնական

վիճակին կամ մի փոքր

էվտրոֆացված է: Ջուրը

նպատակահարմար է

ջրօգտագործման տիպերից

շատերի համար:

Գետը մի փոքր ազդեցության

է ենթարկվել

կեղտաջրերից, ոչ

կետային ճնշումներից

կամ այլ փոփոխվող

գործունեությունից կամ

բնական պատճառներով

նկատելիորեն

էվտրոֆացված է: Գետը

սովորաբար բավարար է

ջրօգտագործման տիպերից

շատերի համար:

Գետը էական ազդեցության

է ենթարկվել կեղտաջրերից,

ոչ կետային

ճնշումներից կամ այլ

փոփոխվող գործունե-

172

Գույնը < 50 մգ Pt/լ

թափանցիկությունը > 2.5 մ

պղտորությունը < 1.5 FTU

ֆեկալ կոլիֆորմ մանրէներ < 10

CFU/100 մլ

ընդհանուր ֆոսֆոր < 12 µգ/լ

միջին քլորոֆիլ-α աճի շրջանում <

3 µգ/լ

Թթվածնի կոնցենտրացիան

էպիլիմնիոնում 80-100%,

հիպոլիմնիոնումի գույնում

թթվածնի պակաս չկա 50-100 մգ

Pt/լ (< 200 բնական հումուսային

ջրերում)

թափանցիկություն 1-2.5 մ

ֆեկալ ցուցանիշային մանրէներ <

50 CFU/100 մլ

ընդհանուր ֆոսֆոր < 30 µգ/լ

միջին քլորոֆիլ-α աճի շրջանում <

10 µգ/լ

Թթվածնի կոնցենտրացիան

էպիլիմնիոնում 70-120%,

հիպոլիմնիոնի գույնում կարող է

լինել թթվածնի որոշ պակաս < 150

մգ Pt/լ

ֆեկալ ցուցանիշային մանրէներ <

100 CFU/100 մլ

ընդհանուր ֆոսֆոր < 50 µգ/l

միջին քլորոֆիլ-α աճի շրջանում <

20 µգ/լ

Թթվածնի կոնցենտրացիան

էպիլիմնիոնում 40-150%, թթվածնի

պակաս հիպոլիմնիոնում

ֆեկալ ցուցանիշային մանրէներ <

1000 CFU/100 մլ


Դաս Դասի մեկնաբանություն Փոփոխականներ և նրանց

սահմանային արժեքները

ությունից: Ջուրը նպատակահարմար

է միայն

այն ջրօգտագործումների

համար, որոնք ջրի

որակի շատ քիչ պահանջներ

են ներառում:

ընդհանուր ֆոսֆոր 50-100 µգ/l

միջին քլորոֆիլ-α աճի շրջանում

20-50 µգ/լ

ջրիմուռներ

առողջապահական վտանգ ներկայացնող

տարրերի կոնցենտրացիաներ.

As < 50 µգ/լ, Hg < 2 µգ/լ, Cd < 5

µգ/լ, Cr < 50 µգ/լ, Pb < 50 µգ/լ,

ընդհանուր ցիանիդ < 50 µգ/լ

Ձկներից որոշակի վատ համեր են

գալիս

V վատ

Գետը մեծապես աղտոտված

է կեղտաջրերից,

ոչ կետային ճնշումներից

կամ այլ փոփոխվող

գործունեությունից:

Չի բավարարում որևէ

ջրօգտագործման նպատակի:

173

Թթվածնի հաշվեկշռի էական

պրոբլեմներ, թթվածնի

հագեցվածությունը էպիլիմնիոնում

ամառվա ընթացքում կարող է

գերազանցել 150%-ը: Մյուս

կողմից` մակերևույթում կարող է

տեղի ունենալ ընդհանուր

թթվածնի սպառում:

ֆեկալ ցուցանիշային մանրէներ >

1000 CFU/100 մլ

ընդհանուր ֆոսֆոր > 100 µգ/l

միջին քլորոֆիլ-α աճի շրջանում >

50 µգ/լ

Այդ տարրերից մեկը կամ մի

քանիսը գերազանցում են IV դասի

համար սահմանված սահմանային

արժեքը. As, Hg, Cd, Cr, Pb կամ

ընդհանուր ցիանիդ

Սնդիկի կոնցենտրացիան գիշատիչ

ձկների տեսակներում >1 մգ/կգ

Ջրի մակերևույթի վրա հաճախ

նկատվում է նավթային շերտ

• Շջակա միջավայրի գործակալության (Անգլիա և Ուելս)` գետային

էկոհամակարգի դասակարգման համակարգ

Գետային էկոհամակարգի Անգլիայի և Ուելսի դասակարգման համակարգը

ներկայացվում է աղյուսակ հավելված IV.4-ում: Օգտագործվող

ֆիզիկա-քիմիական արժեքները կարող են ստացվել դիտարկված

տվյալներից կամ մոդելավորման արդյունքից: 1-ին և 2-րդ դասերը

համարվում են ներկայացուցչական վիճակ, որը բարենպաստ է սաղմոնների

և կարպերի պոպուլյացիաների համար:

Աղյուսակ հավելված IV.4 – Անգլիայի և Ուելսի շրջակա միջավայրի գործակալության

կողմից օգտագործվող գետային էկոհամակարգի դասակարգումը

Դաս

Լուծված թթվածնի

հագեցվածության %

ԹԿԳ, մգ N լ -1

Ընդհանուր ամոնիում,

մգ N լ -1

Ը նդհանուր ամոնիում,

մգ N լ -1

174

pH ստորին

սահման

Կոշտություն,

մգ լ -1

1 80 2.5 0.25 0.021 6.0-9.0 ≤10

>10, ≤50

>50, ≤100

>100

2 70 4.0 0.6 0.021 6.0-9.0 ≤10

>10, ≤50

>50, ≤100

>100

3 60 6.0 1.3 0.021 6.0-9.0 ≤10

>10, ≤50

>50, ≤100

>100

4 50 8.0 2.5 6.0-9.0 ≤10

>10, ≤50

>50, ≤100

>100

Լուծված պղինձ,

µգ լ -1

5

22

40

112

5

22

40

112

5

22

40

112

5

22

40

112

5 20 15.0 9.0 5

22

40

112

Ընդհանուր ցինկ,

µգ լ -1

30

200

300

500

30

200

300

500

30

200

300

500

30

200

300

500

30

200

300

500

• Ազդեցությունների գնահատման գործիքը Գերմանիայում (LAWA)

Պետք է ուսումնասիրել շրջակա միջավայրի դիտարկումներից ստացված

տվյալները ջրային մարմնի վիճակի վերաբերյալ: Ջրային մարմնի

վիճակի վերաբերյալ տվյալները հիմնականում օգտագործվում են`

գնահատելու ճնշումների ազդեցությունները, որոնք դիտարկվում են

համաձայն որակի նպատակների և ագրեգացման չափանիշների: Եթե


դա անբավարար է, անհրաժեշտ է գնահատել կամ դիտարկել ճնշումների

վրա հիմնված մոդելը: Դիտարկման տրված ժամանակահատվածում

լավ էկոլոգիական կամ քիմիական վիճակի չհասնելու հավանականության

գնահատումն իրականացվում է ըստ աղյուսակ հավելված

IV.5-ում նշված չափանիշների.

Աղյուսակ հավելված IV.5 – Ազդեցությունների գնահատման համար անհրաժեշտ

տեղեկատվությունը

Ցուցանիշ Սահմանային արժեքներ

Սամրոբացման > գետային հոսքի ցանցի 30% > կենսաբանական որակի

վիճակ

ազգային մակարդակ (այստեղ` II մակարդակի

կենսաբանական որակ)

Տրոֆացման

վիճակ

> գետային հոսքի ցանցի 30% > որակի ազգային մակարդակ

(այստեղ` տրոֆացման դաս > II, գնահատումը

հիմնվում է հետևյալ կոնցենտրացիաների վրա. նիտրատ-

N > 6 մգ/լ և ֆոսֆատ-P > 0,2 մգ/լ)

Որակի գործող նպատակների գերազանցում կամ ԵՄ

76/464/EEC դիրեկտիվով սահմանված որակի նպատակների

գերազանցում, ինչպես նաև առաջնահերթ նյութերի

մուտքի վերաբերյալ գիտելիքներ

Համաձայն ԵՄ ձկնային կյանքի մասին դիրեկտիվի.

- առավելագույն տարեկան ջերմաստիճանը >21.5°C

(սաղմոնների ջրային մարմիններ)

>28°C (կարպերի ջրային մարմիններ)

- առավելագույն ձմեռային ջերմաստիճանը >10°C

(սաղմոնների ջրային մարմիններ)

>10°C (կարպերի ջրային մարմիններ)

- առավելագույն տաքացումը. 1.5 K (կարպերի ջրային

մարմիններ)

3.0 K (կարպերի ջրային մարմիններ)

Միջինը. CI =400 մգ/լ

- Գետերի բնակմիջավայրի հետազոտություն – ընդհանուր

նկարագրման մեթոդ. գետի հունի նկարագիրը բաղկացած

է հետևյալ պարամետրերից.

- կորություն,

- ափի ամրություն,

- մարդածին արգելքներ,

- ջրային հոսքի կարգավորում,

- ափի բուսականություն:

- Գետի ամբողջականության խաթարում (մարդածին արգելքներ,

հետադարձ ջրեր) >գետային հոսքի ցանցի 30%

Ֆիզիկաքիմիական

նյութեր

Տաքացում

Աղայնացում

Մորֆոլոգիա

175

• SEQ համակարգի վրա հիմնված որակի գնահատման

ֆրանսիական մոտեցումը

Ֆրանսիական մոտեցումը հիմնված է երեք հիմնական գաղափարների

վրա, որոնք բոլորն էլ համահունչ են Եվրոպայի շրջակա միջավայրի

գործակալության և Eurostat-ի առաջարկություններին: Այդ գաղափարներն

են.

• Ջրի որակի գնահատման սխեմա (SEQ համակարգ), որն ընդգրկում

է ջուրը, կենսաբանությունը և ֆիզիկական միջավայրը: Այն կիրառվում

է հոսող, անշարժ, անցումային և ստորերկրյա ջրերի վրա,

• Ջրի որակի վիճակագրության կազմման ընթացակարգ` իրականացված

Եվրոպայի շրջակա միջավայրի գործակալության

EuroWaternet-ի առաջարկություններին համապատասխան, ինչպես

նաև ջրի որակի գնահատման ընթացակարգերը` իրականացված

Eurostat/ՄԱԿ-ի ԵՏՀ-ի ընդհանուր մեթոդոլոգիային համապատասխան:

SEQ համակարգը դիտարկված տվյալներից յուրաքանչյուր մոնիտորինգի

կետի համար տալիս է որակի գնահատում: Այն բաղկացած է ե-

րեք աշխատանքային գործիքներից.

1. Ջրի որակի գնահատման համակարգ (SEQ-Water), որը գնահատում

է ջրի ֆիզիկա-քիմիական որակը, և որը օգտագործվել

է Ֆրանսիայում` սկսած 1999թ.-ից,

2. SEQ-Bio, որը գնահատում է հոսքի կենսաբանական որակը,

3. SEQ-Physical, որը գնահատում է հոսքի արհեստականացման

մակարդակը:

SEQ համակարգի մոտեցման հիմնական սկզբունքն այն է, որ որևէ ջրային

մարմնի տարբեր օգտագործումները կամ գործառույթները պետք է

գնահատել` հաշվի առնելով համանման գործոնները և միևնույն

ներգործությունները: Օրինակ` գետի ջրի որակը գնահատելու համար

SEQ-Water-ը առանձնացնում է 15 նկարագրիչներ, որոնցից յուրաքանչյուրը

խմբավորում է առնչություն ունեցող պայմանավորող գործոնները:

Գնահատումն իրականացվում է սահմանային արժեքների աղյուսակի

(տե’ս աղյուսակ հավելված IV.6) օգտագործմամբ, որը սահմանում

է դասերի սահմանները: Ինդեքսը հաշվարկվում է հանրահաշվական

ֆունկցիայով, որը հարմարեցված է սահմանային արժեքներին:

SEQ համակարգն այնուհետև հաշվարկում է կենսաբանության հա-

176


մար ջրի պոտենցիալ առկայության (որոնք սերտորեն կապված են դիրեկտիվով

նկարագրված էկոլոգիական վիճակի ֆիզիկա-քիմիական

բաղադրիչին) ինդեքսները (սանդղակը` 1-100), ինչպես նաև օգտագործման

համար ջրի պոտենցիալ առկայության ինդեքսները (օրինակ`

խմելու ջուր, ռեկրեացիա, ջրային ռեկրեացիա և այլն` ըստ կարիքների):

Երկրորդ քայլում ինդեքսը կարող է ներկայացվել 5 դասերի միջոցով:

Այդ դասերը ներկայացվում են հինգ գույների դասական նկարագրմամբ

(կապույտ, կանաչ, դեղին, նարնջագույն, կարմիր): Դասերը

ներկայացնում են ջրային մարմնի վրա ազդեցության միևնույն մակարդակը:

Ուստի դասերը կարելի է համեմատել նկարագրիչների և

գործառույթների հետ` այդպիսով հնարավորություն տալով երկրորդ

փուլում կիրառելու կոմպլեքս ագրեգացման մեթոդները:

Աղյուսակ հավելված IV.6 - SEQ համակարգով գնահատման ցանցի օրինակ,

նկարագիրը` աղայնացում, օգտագործումը` խմելու ջուր, միջոցը`. ստորերկրյա

ջուր (աղբյուրը` http://www.eaufrance.tm.fr/francais/etudes/pdf/etude80.pdf)

Շուտով կթողարկվի SEQ համակարգի երկրորդ տարբերակը, որը կներառի

նոր համակարգչային գործիք: Այն կներառի 33 առաջնային նյութեր,

որոնք սահմանված են դիրեկտիվի X հավելվածում:

Բոլոր մանարասները առկա են PDF ֆորմատի փաստաթղթով, որը

կարելի է բեռնաթափել http://www.eaufrance.tm.fr/ վեբ-կայքից (բեռնաթափել

հնարավոր է միայն ֆրանսերեն լեզվով):

177

ՀԱՎԵԼՎԱԾ V - ԿՈՆԿՐԵՏ ՕՐԻՆԱԿՆԵՐ

Հիմնական ուղեցուցային փաստաթղթի 6-րդ գլխում ներակայացվում

է հետևյալ կոնկրետ օրինակների ամփոփումը:

№1

Վերնագիր

Խորհրդի 76/464/EEC դիրեկտիվի ընթացիկ իրականացման աշխատանքների

օգտագործման միջոցով հատուկ աղտոտիչների ընտրություն

(Վտանգավոր նյութերի արտահոսքը – ՎՆԱ)

Ազդեցության տիպը

Քիմիական զանգվածի ավելացում, տոքսիկություն,

էկոտոքսիկություն, ակուլումյացիա և երկրորդային թունավորում:

Ճնշման տիպը

Քիմիական նյութերի կետային և ցրված աղբյուրներ:

Վերլուծության կամ գործիքի տիպը

Ջրային շրջանակային դիրեկտիվի նպատակներին հասնելու համար

պահանջվում է աղտոտման դեմ միջոցառումների մշակում: Մի կողմից`

առաջնային նյութերը (հավելված X) կարգավորվում են` համաձայն

հոդված 16-ի, մյուս կողմից` այլ հատուկ աղտոտիչներ պետք է

բացահայտվեն գետավազանային (տարածքների) մակարդակով (տե’ս

սույն ուղեցույցի բաժին 3.5-ը):

Խորհրդի 76/464/EEC դիրեկտիվը արդեն տրամադրում է նման մեխանիզմ

7-րդ հոդվածում, որտեղ նշվում է, որ անդամ երկրները պետք է

դիրեկտիվի II ցանկում ներառված աղտոտիչների համար մշակեն

աղտոտման կրճատման ծրագիր: Այսպես կոչված II ցանկի նյութերը

պետք է ընտրվեն աղտոտիչների տարբեր խմբերից, որոնք համանման

են ՋՇԴ-ի VIII հավելվածում նշվածներին:

Առաջարկվում է (և որոշ առումով պարտադիր է) հիմնովին հետևել

76/464/EEC դիրեկտիվի իրականացման պահանջներինի ՋՇԴ-ի ներքո

իրականացվելիք ճնշումների և ազդեցությունների առաջին վերլուծության

ժամանակ հետևյալ պատճառներով.

• Անցումային դրույթները (տե’ս հոդված 22(2)-(6)) նշում են

76/464/EEC դիրեկտիվի իրականացման պահանջը, համաձայն ո-

178


րի` պետք է գոնե նվազագույն չափով ապահովել պահանջների

բավարարումը և հարթ անցումը, քանի որ դիրեկտիվի պահանջները

անվավեր կլինեն միայն 2013թ.-ին,

• Պետք է պահպանվեն Եվրոդատարանի որոշումները,

• Պետք է օգտագործել անդամ երկրներում և թեկնածու երկրներում

(որոնք ներկայումս բացահայտում են աղտոտման կրճատման

ծրագրերը որպես անդամության համար սահմանված պարտավորություն)

առկա փորձառությունը և գիտելիքները:

76/464/EEC դիրեկտիվի և ՋՇԴ-ի կապերի միջև հավելյալ տեղեկատվություն

առկա է գրականության ցանկում:

Տեղեկատվության և տվյալների պահանջներ

Կախված օգտագործված մոտեցումից` կառաջանա հետևյալ տեղեկատվության

անհրաժեշտությունը.

• բնորոշ հատկություններ (օրինակ` ֆիզիկա-քիմիական հատկություններ,

տևականություն, (էկո-)տոքսիկություն, բիոակումուլյացիա),

• արտանետումների գույքագրում (օրինակ` 76/464 դիրեկտիվի 11-

րդ հոդված` Եվրոպայի աղտոտիչների արտանետումների գրանցամատյան

(EPER),

• շուկայական և օգտագործման տվյալներ,

• մոնիտորինգի առկա տվյալներ (մինչև 2006թ.),

• դիտարկումների, գործառնական և հետազոտական մոնիտորինգի

տվյալներ (2006թ.-ից այս կողմ),

• պոտենցիալ աղբյուրների և արտանետումների ճանապարհները,

• վարքի մոդելները:

Համառոտ նկարագիրը և նկարներ

VIII հավելվածում թվարկված աղտոտիչների ընդհանուր խումբը ներառում

է բազմաթիվ առանձին նյութեր: Անդամ երկրներն իրենք են ո-

րոշում հատուկ աղտոտիչների համապատասխան ցանկը, որը պետք

է գնահատվի: Այդուհանդերձ, հատուկ աղտոտիչների բացահայտման

մեթոդոլոգիան նշված չէ դիրեկտիվում: Ուստի առաջարկվում է Ջրային

շրջանակային դիրեկտիվի ներքո հատուկ աղտոտիչների բացահայտումն

իրականացնել 76/464/EEC դիրեկտիվում օգտագործված

մոտեցումների կիրառմաբ, ինչպես նաև մշակել առաջնահերթությունների

սահմանման ընթացակարգերը առաջնահերթ բնութագրիչերի

ընտրության համար:

179

Հատուկ աղտոտիչների համար որպես ելակետ` պետք է վերցնել

76/464/EEC դիրեկտիվի 7-րդ հոդվածում ներառված II ցանկի նյութերը:

Ի լրումն դրա` կարելի է մշակել աղտոտիչների թեկնածու ցանկ, ո-

րը պետք է լինի զննման, ինչպես նաև մի շարք քայլեր պարունակող

առաջնահերթությունների սահմանման ընթացակարգի ելակետը:

Վերջապես, կարող է լրացուցիչ օգտագործվել եվրոպական մակարդակով

առաջնահերթության սահմանման, այսպես կոչված, COMMPS

գործընթացը գետավազանային մակարդակով հատուկ աղտոտիչների

վերջնական ընտրության համար: Ավելին` առաջնահերթ նյութերի

փորձագետների ֆորումի աշխատանքների արդյունքը նույնպես կարող

է օգտակար լինել այլ հատուկ աղտոտիչների ճնշումների և ազդեցությունների

վերլուծության համար:

Հիմնվելով 76/464/EEC դիրեկտիվի իրականացման փորձի վրա` անդամ

երկները կիրառել են մոտեցումների լայն շրջանակ` բացահայտելու

II ցանկի առնչություն ունեցող նյութերը:

Այդուհանդերձ, կա երկու ընդհանուր մոտեցում պոտենցիալ առնչություն

ունեցող աղտոտիչների բացահայտման համար.

• Վերևից ներքև մոտեցում – այս մոտեցումը հիմնվում է նախ` քիմիական

նյութերի բազմության, ապա` նյութերի վերաբերյալ առկա բոլոր

գիտելիքների վրա` նպատակ ունենալով զննել այն նյութերը, որոնք

հղումային են տվյալ գետավազանի (տարածքի) համար,

• Ներքևից վերև մոտեցում – սա կենտրոնանում է այն ոլորտների վրա,

որտեղ առկա մոնիտորինգի տվյալները (կենսաբանական և քիմիական)

հստակորեն բացահայտում են, որ նպատակները կարող են չիրականանալ:

Ի լրումն դրա` հատուկ, թիրախավորված և ժամանակային

սահմանափակումներով մոնիտորինգը կարող է հանդիսանալ

օժանդակ տեղեկատվություն:

Շատ դեպքերում երկու մոտեցումների համադրումն է օգտագործվում

անդամ երկրների կողմից:

Գրականություն

“Study on the prioritisation of substances dangerous to the aquatic

environment” Office for Official Publications of the European Communities,

1999 (ISBN 92-828-7981-X)

Study report commissioned by the European Commission: “Assessment of

180


programmes under Article 7 of Council Directive 76/464/EEC” (Nov. 2001).

Summary of Workshop on the “Discharge of Dangerous Substances

Directive (76/464/EEC) - Lessons Learnt and Transition to the Water

Framework Directive’ of 1-2 July 2002 in Brussels.

Ավելին` Եվրոպական հանձնաժողովի ներկայումս ընթացող

“Խորհրդի 76/464/EEC դիրեկտիվի անցումային դրույթները և ԵՄ ՋՇԴին

առնչվող դիրեկտիվները” ուսումնասիրությունը արդյունքներ

կհրատարակի վերոնշյալ հարցերի վերաբերյալ: Ավելին` առաջնահերթ

նյութերի փորձագիտական խորհրդատվական ֆորումը կհրատարակի

որոշ արդյունքներ, որոնք կարող են օգտակար լինել հատուկ

աղտոտիչները ընտրելիս: Այս հաշվետվությունները և վերոնշյալ

տեղեկատվությունը առկա են կամ առկա կլինեն հետևյալ վեբկայքում..

www.europa.eu.int/comm/environment/water:

Լրացուցիչ տեղեկատվության համար կոնտակտային տվյալներ.

Joachim D’Eugenio

c/o European Commission

Directorate-General Environment

Unit B.1: Water, Marine and Soil

Հեռ. +32-2-299.03.55

Էլ-փոստ. joachim.d’eugenio@cec.eu.int

181

Վերնագիր

Ջրի որակի պլանները Ֆլանդերներում (Բելգիա)

Ազդեցության տիպը

Մակերևութային ջրերի որակի վիճակը և փոփոխությունը:

Ճնշման տիպը

Կետային և ցրված աղբյուրներ տնային տնտեսություններից, արդյունաբերություներից

և գյուղատնտեսությունից (և կեղտաջրերի

մաքրման կայաններից):

Վերլուծության կամ գործիքի տիպը

Կետային աղբյուր – տնային տնտեսություններ. բնակիչների թիվ x

աղտոտման գործոն (PE),

Կետային աղբյուր – արդյունաբերություն (միայն հիմնական ձեռնարկությունները).

ելքերի նմուշառման արդյունքներ,

Կետային աղբյուր – գյուղատնտեսություն.

- բնակիչները ներառված են տնային տնտեսություններում,

- կենդանիներ. գույքագրում (կենդանիների քանակ x արտաթորման

գործոն),

Կետային աղբյուր – կեղտաջրերի մաքրման կայաններ. ելքերի նմուշառման

արդյունքներ,

Ցրված աղբյուր – տնային տնտեսություններ. բնակիչների թիվ x աղտոտման

գործոն x կրճատման գործոն,

Ցրված աղբյուր – գյուղատնտեսություն. SENTWA մոդել (սննդանյութերից

վնասի հաշվարկ),

Ճնշման կրճատում – GWQP-զանգավածային հաշվեկշիռ, SIMCATմոդել

(WRc – ջրի որակի մոդել),

Ջրային մարմինների վիճակ. կենսաբանական (Բելգիական բիոտիկ

ինդեքս), ֆիզիկա-քիմիական (Prati-ինդեքս):

Տեղեկատվության և տվյալների պահանջները

Հիմնական տեղեկատվություն. ջրհավաքի տարածքի քարտեզ, ԲԷ,

ՇՄՈՍ, հիմնական արդյունաբերական աղտոտիչների ցանկ:

Փոփոխականներ. բնակիչների թիվը, արդյունաբերությունից և կեղտաջրերի

մաքրման կայաններից ելքեր, տնային կենդանիների գույ-

182

№2


քագրում, պարարտանյութերի տեղաշարժ, կոյուղու փաստացի և

պլանավորված ծրագրերի գույքագրում, ջրի որակի տվյալներ, ջրի

հոսք, ԿՄԿ-ների բեռնաթափման և մաքրման մակարդակներ, թույլատրելի

արդյունաբերական բեռնաթափումներ, կոյուղու ծրագրերի արժեքներ:

Համառոտ նկարագիրը և նկարներ

Բացառությամբ շարժիչ ուժերի` մոտեցումը ՇՃՎԱՊ շրջանակի կիրառումն

է ջրի որակի համար: Ջրհավաքների մակարդակում գնահատվում

են ճնշումները (ջրահեռացում և ներհոսք) և դրանց ազդեցությունները

ջրային մարմինների ջրի որակի վրա` հաշվի առնելով

տնային տնտեսությունների, արդյունաբերության, գյուղատնտեսության

և ԿՄԿ-ների կետային և ցրված աղբյուրներից աղտոտումը: Նկարագրվում

են փաստացի վիճակը և վերջին տասնամյակում ջրային

մարմինների ջրային որակի փոփոխությունները:

Ճնշումներին (ջրահեռացում և ներհոսք) և վիճակին առնչվող հաշվետվություններ

են ներկայացվել մի շարք ընդհանուր ֆիզիկական և

քիմիական աղտոտիչների (Q, ԹԿՊ, ԹՔՊ, N, P, SM, O2 և այլն, որոշ

դեպքերում` նաև ծանր մետաղները) վերաբերյալ, ինչպես նաև հաշվարկվել

են ճնշումները: 3 պարամետրի համար (ԹՔՊ, ազոտ, ֆոսֆոր)աղտոտման

ճնշումների հաշվարկի արդյունքում ստացվել են

ճնշման հաշվեկշիռները: Սա հնարավորություն է տալիս հաշվարկելու

ճնշման կրճատումները (ներհոսքի և ջրահեռացման մակարդակներով),

որի նպատակն է բավարարել շրջակա միջավայրի որակի

ստանդարտները (ՇՄՈՍ) (տե’ս նկարը):

Նկարագրվում են քաղաքականության գործիքները, որոնց արդյունքում

ստացվում են մի շարք միջոցառումներ, որոնք կարող են օգտագործվել

սցենարների կամ ծախսերի վերլուծությունում (տե’ս նկարը):

Սցենարների վերլուծության առաջին փորձն արդեն արվել և մշակվել

է տնային տնտեսությունների, արդյունաբերության և գյուղատնտեսության

համար: Դրա համար անհրաժեշտ է քանական արժեքներ

տալ միջոցառումներից: Այս վարժության արդյունքում բացահայտվում

է, թե արդյոք առաջարկվող միջոցառումները բավարար են ա-

պագայում ՇՄՈՍ-ին հասնելու համար:

Արդյունքում ստացվում է 2 տիպի հաշվետվություն` համառոտ հաշվետվություն,

որտեղ շեշտվում են ճնշումների հաշվեկշիռները (մաս-

183

նավորապես` կրճատումները) և մանրամասն տեխնիկական-գիտական

փաստաթուղթը, որը նկարագրում է դիտարկվող ջրերի որակի

բոլոր ասպեկտները: Այս տեխնիկական-գիտական փաստաթուղթը

բաղկացած է ձեռնարկից, որը նկարագրում է օգտագործված գործիքների

շրջանակը և բոլոր աղբյուրները, ինչպես նաև հաշվետվությունից,

որը ներառում է ողջ հիմնական տեղեկատվությունը, արդյունքները

և եզրակացությունները: Հավելվածում ավելացվել է աղյուսակների

և նկարների ցանկը:

Այս մեթոդը կիրառվում է կամ կկիրառվի Ֆլանդերների 11 գետավազանային

տարածքների շուրջ 260 հիդրոլոգիական գոտիների վրա: 34

աղյուսակում հավաքագրված տվյալները համակողմանի տեղեկատվություն

են պարունակում կեղտաջրերի և ջրի որակի նմուշառման և

մոնիտորինգի, ճնշումների և դրանց կրճատումների, ինչպես նաև

ջրհավաքների նկարագրման, ԿՄԿ-ի ենթակառուցվածքների աշխատանքի,

ջրօգտագործումների և այլնի մասին:

Մասնավորապես կարևոր և օգտակար է հետևյալը.

• Ջրի որակի բոլոր ասպեկտներին առչնվող շրջանակը (տե’ս նկարդիագրամը):

Այս շրջանակը դինամիկ է, քանի որ հնարավորություն

է տալիս ընդլայնելու և ներառելու նոր թեմաներ, ինչպես օրինակ`

ծախսարդյունավետության վերլուծությունը:

• Ջրհավաքների մակարդակի վերաբերյալ տեղեկատվության առկայությունը,

որը պետք է գումարվի որևէ հիդրոլոգիական ավելի

բարձր մակարդակում (օրինակ` գետավազան),

• Ճնշման կրճատումների հաշվարկ (տե’ս նկարը. ներհոսքի կրճատում)`

փորձարկված տարբեր ՇՄՈՍ-ների համար: Հիդրոլոգիական

գոտիները կարող են դասակարգվել` համաձայն կրճատման

առաջնահերթություններ` փորձարկված պարամետրերի. ԹՔՊ, N-ի

և P-ի ՇՄՈՍ-ներ:

Հապավումներ. ԹԿՊ – թթվածնի քիմիական պահանջ, ՇՄՈՍ – շրջակա

միջավայրի որակի ստանդարտ, ՋՈԸՊ – ջրի որակի ընդհանուր

պլան, N – ազոտ, P – ֆոսֆոր, ԲԷ – բնակչության էքվիվալենտ, ԿՄԿ –

կեղտաջրերի մաքրման կայան:

184


Գրականություն

VMM, 2001. General Water Quality Plan Nete. 61 p. (համառոտ հաշվետվություն

անգլերեն լեզվով): VMM, 2000. Plan Général de la qualité de

l’Eau de l’Yser. 66p. (համառոտ հաշվետվությունը` ֆրանսերեն լեզվով).

/(առավել մանրամասն տարբերակներն առկա են միայն նիդեռլանդերեն):

Water Quality plans in Flanders (Belgium) – Approach and experiences.

Note. 25 p. (available on CIRCA).

Լրացուցիչ տեղեկատվության համար կոնտակտային տվյալներ

Rudy VANNEVEL

Vlaamse Milieumaatschappij (VMM) / Flemish Environment Agency,

A. Van De Maelestraat 96,

B-9320 EREMBODEGEM , BELGIUM

Հեռ. ++ 32 53 726 626 / Ֆաքս ++ 32 53 726 630 / Էլ-փոստ

r.vannevel@vmm.be

№3

Վերնագիր

Ջրային արտանետումների համապարփակ գույքագրում (ETC-

WATER) (Ֆրանսիա)

Ազդեցության տիպը

Աղտոտիչների աճող ճնշում, էվտրոֆացում:

Ճնշման տիպը

OM-ի, P-ի և N-ի կետային և ցրված աղտոտման աղբյուրներ տնային

տնտեսություններից, արդյունաբերությունից և գյուղատնտեսությունից:

Վերլուծության կամ գործիքի տիպը

Արտանետումների հաշվարկի նպատակով արդեն գոյություն ունեցող

ազգային և միջազգային վիճակագրական աղբյուրների օգտագործում

և կազմակերպում:

Տեղեկատվության և տվյալների պահանջները

[[

Կետային աղբյուր – տնային տնտեսություններ. բնակչության թիվը x

աղտոտման գործոն (ԲԷ),

Կետային աղբյուր – ԿՄԿ. ելքերի նմուշառման արդյունքներ,

Կետային աղբյուր – արդյունաբերություն (այն կազմակերպությունները,

որոնք >400 fiscal PE). Ճնշումներն ըստ աղտոտման գործոնի և

ջրահեռացման նմուշառման արդյունքների,

Կետային աղբյուր – գյուղատնտեսություն. կենդանիներ. գույքագրում

(կենդանիների քանակ x արտաթորման գործոն) ըստ տեսակների,

շրջանի,

Ցրված աղբյուր – տնային տնեսություններ. բնակիչների թիվը x աղտոտման

գործոն x կրճատման գործոն, ներգործության չենթարկվող

քաղաքային տարածքներ,

Ցրված աղբյուր – արդյունաբերություն. ներգործության չենթարկվող

արդյունաբերական տարածքներ,

Ցրված աղբյուր – գյուղատնտեսություն – պարարտանյութերի օգտագործում,

սննդանյութերից վնասի հաշվարկման մոդել:

185

186


Համառոտ նկարագիրը և նկարներ

Մեթոդոլոգիա

Նկար 1 – Հիմնական մոդուլը

Ծանոթություն. Input/production – մուտք, Module box – մոդուլի արկղ,

Purification – մաքրում, Transfer – տեղափոխում, Discharge - արտանետում:

Նկար 2 – Մոդուլների հնարավոր տարբերակներից մեկը

Հաշվարկները համակրգելու նպատակով բոլոր արտանետումները հաշվվում

են որպես տարրական մոդուլներ (նկար 1): Մոդուլը ստանում կամ առաջացնում

է աղտոտման որոշակի քանակություն, մաքրում է դրա մի մասը և տեղափոխում

է մնացած քանակը ստորին հատված (նկար 2): Սխեմատիցազիան

հնարավորություն է տալիս իրականացնել ցանկացած տիպի ագրեգացում և

վերջնական հաշվետվության ներկայացում (օրինակ` արդյունաբերական արտանետումները

մի մասի մաքրում վերամշակման կայաններում):

Կախված տեղեկատվական համակարգի կազմակերպումից` յուրաքանչյուր

երկիր ունի իր ուրույն ընթացակարգերը, ինչպես նաև առկա

են տարբեր տվյալներ և տեղեկատվություն: Այդ դժվարությունները

հաղթահարելու նպատակով Ֆրանսիայի Լուղ Բղետան գետավազանում

մշակված մեթոդոլոգիան առաջարկում է օգտագործել լավագույն

հնարավոր առկա տվյալները, իսկ տվյալների չլինելու դեպքում` օգ-

187

տագործել գործակիցներ: Սրա հիմնական առավելությունը կապված է

առկա տեղեկատվական համակարգի հստակ նկարագրի հետ: Գույքագրումը

կարելի է ավարտին հասցնել և բարելավել, երբ հավելյալ

տվյալներ առկա լինել, կամ առկա տվյալների որակը բարելավվի: Ա-

վելին կարելի է հրատարակել տեղեկատվություն, նույնիսկ եթե

չմշակված տվյալները պատշաճ տեսքով չեն ներկայացված:

Սա, անշուշտ, պահանջում է որոշակի փորձագիտական եզրակացություններ

և հաշվարկի քայլերի հստակ ներկայացում: Սակայն այն

միևնույն ժամանակ հնարավորություն է տալիս օգտագործելու տարբեր

կազմակերպություններից ստացվող տեղեկատվություն և տվյալներ:

Մեթոդոլոգիայի մեկ այլ կարևոր գաղափարներից է այն, որ արտանետումների

տարբեր տիպեր կարող են նկարագրվել միևնույն գաղափարական

մոդելով: Արտանետման ցանկացած գործընթաց վերլուծվում

է որպես մոդելների կամ քայլերի կոմբինացիա, ինչը հնարավորություն

է տալիս իրականացնելու տվյալների պարզ մշակում և բազմանպատակ

հաշվետվությունների կազմում:

Կիրառումը

Օգտագործելով վերոնշյալ մեթոդոլոգիան` ծրագիրը կիրառվել է, այսպես

կոչված, Լուղ Բղետանի ջրային գործակալության կողմից, ստորև

ներկայացվող աշխարհագրական միավորում, ժամանակահատվածում,

աղբյուրներով և նյութերով:

Լուղ Բղետանի ջրային գործակալության սպասարկման տարածքը ա-

վելի քան 156,217 կմ 2 է: Տարածքը բաժանված է 16 ջրհավաք ավազանի,

որից 12-ը` Լուղ գետի և իր վտակների, 3-ը` Բղետանի, իսկ 1-ը Վենդեի:

Վարչական մակարդակով տարածքը ներառում է 10 շրջան և 31 ենթաշրջան,

որոնք մասամբ են ներառված ջրային գործակալության

տարածքում: Տարածքում կա 7281 համայնք և տվյալները դիտարկվել

են այս մակարդակով:

Գյուղատնտեսությունը հիմնական գործունեություններից մեկն է.

Ֆրանսիայի անսանապահության 2/3-ը բաժին է ընկնում այս տարածքին

(ինչպես նաև սպանդանոցների և մսի արտադրության 2/3-ը):

Երկրում կաթնամթերքների արտադրության կեսը նույնպես պատկանում

է այս տարածքին:

Ֆրանսիայում ջրերի չափումները հիմնվում են առավելագույն գործու-

188


նեության միջին ամսական արժեքի վրա և տրվում են օրական տոննաներով:

Այդուհանդերձ, բազմաթիվ վիճակագրական տվյալներ առկա

են միայն տարեկան (օրացուցային տարի) կտրվածքով, և տվյալները

դիտարկվում են այդ մակարդակով:

Մեթոդոլոգիայի նպատակն է կառուցել միարժեք համակարգ և ներառել

բոլոր աղբյուրները: Սույն վարժության նպատակներով Ifen-ը որոշեց

տվյալներ հավաքագրել միայն այն արտանետումների համար, ո-

րոնք հասնում են երկրի ներսում գտնվող (ծովափից հեռու) ջրերին ա-

րագորեն: Բացահայտված աղբյուրներն է գյուղատնտեսությունը,

արդյունաբերությունը և կոմունալ-կենցաղային գործունեությունը:

Ուսումնասիրած երեք նյութերն են` օրգանական նյութերը, ֆոսֆորը և

ազոտը:

Օգտագործված տվյալներն ունեն տարբեր աղբյուրներ, իսկ հիմնական

չափանիշն է եղել միևնույն կազմակերպության կողմից երկրով

մեկ տվյալների առկայությունը:

Մեթոդոլոգիայի հիմնական հետաքրքրությունն է դիտարկել բոլոր

հիմնական աղբյուրները և առնչություն ունեցող բոլոր առկա տվյալները:

Այն ինտեգրացնում է առկա բոլոր տվյալները և համընդհանուր

աղտոտման շրջանակներում ներկայացնում է յուրաքանչյուր աղբյուրի

հարաբերական մասնաբաժնի միտումները և զարգացումները:

Բավականին հեշտ է փոխել որևէ ենթադրություն կամ տվյալների որևէ

բազմություն և վերահաշվարկել արդյունքները: Ուշադրության արժանի

մեկ այլ հանգամանք վերաբերում է նրան, որ բոլոր ենթադրությունները

և հաշվարկները թափանցիկ են և կարող են հարմարեցվել

համանման պայմաններին կամ հաշվարկման որևէ հատուկ մոդելի:

Որոշ արդյունքներ

Նկարներ 3-ը և 4-ը ցույց են տալիս արդյունքները վարչական մակարդակով`

ենթաշրջաններով (վարդագույն գծեր և մեկ դիագրամ յուրաքանչյուրի

համար): Այդ շրջանների կառավարիչների համար կարևոր

է իմանալ արտանետումների համամասնությունը աղբյուրների միջև,

ինչպես նաև յուրաքանչյուր նյութի արտանետման հիմնական աղբյուրները:

Այս օրինակում օրգանական նյութերի հիմնական աղբյուրը

կոմունալ-կենցաղային գործունեությունն է: Մոտեցման ճկունությունը

թույլ է տալիս օգտագործելու արդյունքները տարբեր վարչական

189

մակարդակներում, ինչպիսին են` շրջանը կամ ենթաշրջանը: Սա

հնարավոր է նաև հիդրոլոգիական մակարդակով` Լուղ Բղետանի

ջրային գործակալության 16 ջրհավաքների մակարդակով:

Վերջապես, հնարավոր է նաև ագրեգացնել տարբեր աղբյուրները և

կենտրոնանալ միայն մեկ կամ մի քանի աղբյուրի վրա, ինչը հնարավորություն

կտա համեմատելու գոտիները դեպի ջրեր արտահոսքերի

քանակների առումով:

Իրականում սույն վարժության միակ սահմանափակումը տվյալների

մասշտաբն է. եթե օրիգինալ տվյալներն առկա են շրջանային մակարդակով,

արդյունքը հնարավոր չէ ներկայացնել ավելի փոքր աշխարհագրական

միավորում, ինչպես, օրինակ, համայնքն է: Առավելագույն

ճկունություն ապահովելու նպատակով շատ կարևոր է օգտագործել

ամենամանրամասնեցված տվյալները:

Ծանոթություն. Agriculture – գյուղատնտեսություն, Non-point orban – ոչ-կետային,

քաղաքային, Non-point industrial – ոչ-կետային, արդյունաբերական,

Scatted population – ցրված բնակչություն, Domestic – կենցաղային, Active

industrial sites – ակտիվ արդյունաբերական տեղանքներ:

Նկար 3 – Օրգանական չմշակված նյութերի աղտոտման մասնաբաժինը

ոլորտների միջև (ԹԿՊ5 կգ/օր)

190


Նկար 4 – Օրգանական նյութերի գլոբալ աղտոտման մասնաբաժինը տարբեր

ոլորտների միջև (ԹԿՊ5 կգ/օր)

Գրականություն

Fribourg-Blanc, B. 2002. EUROWATERNET-Emissions A European

Inventory of Emissions to Water: Proposed Operational Methodology, draft

4, provisional, Medmenham, European Topic Centre on Inland Waters, p.65,

(in French) – անգլերեն մանրամասն արդյունքների համար դիմել

Philippe Crouzet-ին:

Լրացուցիչ տեղեկատվության համար կոնտակտային տվյալներ

Philippe Crouzet

Institut Français de l’Environnement

61, boulevard Alexandre Martin

F 45058 Orléans Cedex 1, FRANCE

Հեռ. + 33 238 79 78 78 / Ֆաքս ++ 33 238 79 78 70 / Էլ-փոստ.

philippe.crouzet@ifen.fr

191

Վերնագիր

Ջրօգտագործման համակարգի քարտեզագրական մոդելավորումը

Ճնշման տիպը

Ջրառ:

Վերլուծության կամ գործիքի տիպը

Ջրային հաշվեկշռի նկարագրման գործիքներ (սպառում և ջրերի կառավարման

ինդեքսներ):

Տեղեկատվության և տվյալների պահանջները

Բնական ջրային ռեսուրսների քարտեզներ, ջրապահանջի քարտեզներ

(քաղաքային, արդյունաբերական, գյուղատնտեսական), միջգետավազանային

փոխանցումներից լրացուցիչ ջուր:

Համառոտ նկարագիրը և նկարներ

Նպատակն է ունենալ ջրային ռեսուրսների վրա ճնշման գնահատում

ըստ տարածական բաշխվածության:

Բաշխվածության մոդելը գնահատում է ջրասակավության ռիսկը`

հիմնվելով բնական ջրային ռեսուրսների և ջրապահանջի տեղեկատվության

վրա: Նկար 1-ը ցույց է տալիս մոդելի աշխատանքը յուրաքանչյուր

վանդակում: Մոդելում ցանցի վանդակների ընտրված տարածքը

1 կմ 2 է, ինչը Իսպանիայի համար նշանակում է շուրջ 500.000

վանդակ:

Պոտենցիալ առկա ջրային ռեսուրսները (մակերևութային և ստորերկրյա)

որոշվում են բնական ռեսուրսներից (Իսպանիայի տարածքում

վերականգնվող ռեսուրսները), որոնց մաս են կազմում բնական ջրային

ռեսուրսները, ինչը ներկայացնում է պոտենցիալ ընդհանուր ջրառաջարկը:

Ընդհանուր ջրային ռեսուրսների և պոտենցիալ ջրային ռեսուրսների

տարբերությունը ներկայացնում է բնապահպանական կարիքները:

Այս ռեսուրսները չեն կարող հաշվարկվել որպես համակարգի կողմից

օգտագործելու ռեսուրսներ: Միայն պոտենցիալ ջրային ռեսուրսները

կարող են օգտագործվել համակարգում և ըստ այդմ, կարող են օգտագործվել

միայն այն ռեսուրսները, որոնք ընդգրկված են ջրային հաշվեկշռում

(ջրային ռեսուրսները և պահանջարկը):

192

№4


Ջուրը քաղցրահամ դարձնելու (աղաթափում) գործընթացից առաջացած

լրացուցիչ ջուրը (նկար 2) պետք է ավելացվի պոտենցիալ ջրային

ռեսուրսներին:

Մեկ այլ փաստարկ պետք է հաշվի առնել, որն առնչվում է ջրի տեղափոխումներին:

Նման տեղափոխումները չեն ավելացնում ազգային

մակարդակով ջրային ռեսուրսները, սակայն փոփոխում են դրանց

բաշխվածությունը (նկար 3):

Ընդհանուր ջրապահանջը (ջրառը) քաղաքային, արդյունաբերական և

գյուղատնտեսական ջրապահանջի գումարն է: Այդուհանդերձ, պետք

է նաև հաշվի առնել օգտագործումից հետո ջրի վերադարձը, որը ետ է

գալիս ջրային համակարգ և կարող է օգտագործվել գետավազանի

ստորին հատվածում: Այդ նպատակով յուրաքանչյուր ջրօգտագործում

բաժանվում է սպառողական և ոչ-սպառողական մասերի: Այս կերպ

սպառողական և ոչ սպառողական ջրապահանջը կարելի է հաշվել

յուրաքանչյուր ջրօգտագործման համար: Երկու մասերի գումարը

տալիս է ընդհանուր ջրապահանջը (նկար 4):

Ցանցի վանդակներից յուրաքանչյուրի համար հաշվարկվում է ջրային

հաշվեկշիռը պոտենցիալ ջրային ռեսուրսների և ընդհանուր սպառողական

ջրապահանջի միջև: Այս հաշվեկշիռը հնարավորություն է

տալիս ստանալու ջրի դեֆիցիտի և ավելցուկի տարածական բաշխման

քարտեզներ (նկար 5 և նկար 6): Այս քարտեզները զուտ պատկերավոր

նկարագիր են, քանի որ սա հիմնախնդիրների նկարագրման

առաջին մոտեցումն է: Ինչպես հայտնի է, ջուրը յուրաքանչյուր վանդակում

չի օգտագործվում որպես մեկուսացած միավոր:

Ուստի անհրաժեշտ է իրականացնել տարածական ագրեգացում, որը

հիմնվում է ջրավազանային պլաններով սահմանված ջրերի կառավարման

միավորների վրա: Սա հնարավորություն է տալիս յուրաքանչյուր

ավազանի ջրերի կառավարման տարբեր միավորներում բացահայտելու

ջրի ավելցուկը և սակավությունը (նկար 7 և նկար 8): Յուրաքանչյուր

գետավազանի ցանցի բոլոր վանդակների ագրեգացումը ցույց

է տալիս գետավազանի ընդհանուր հաշվեկշիռը (նկար 9 և նկար 10):

Վերը նկարագրված գործընթացը ենթադրում է, որ համակարգով ներկայացվող

բոլոր պոտենցիալ ջրային ռեսուրսները, ինչպես նաև աղի

ջուրը քաղցրահամ դարձնելու գործընթացից հնարավոր լրացուցիչ

ջուրը և ջրի տեղափոխումները ամբողջովին օգտագործվում են հա-

193

մակարգի կողմից:

Ենթադրվում է նաև, որ առկա է բոլոր ջրային ռեսուրսների օգտագործման

ենթակառուցվածքը, և յուրաքանչյուր ջրօգտագործման համար

ջուրը ցանկալի որակի է:

Ասում են, որ համակարգը դեֆիցիտ ունի, երբ այն չի կարող մատակարարել

սպառողական օգտագործման պահանջարկը, չնայած ջրի ո-

րակը և գործող ենթակառույցները բավարար են: Մյուս կողմից` ավելցուկը

չի նշանակում, որ չկան ջրամատակարարման պրոբլեմներ: Դա

կարող է լինել այն դեպքում, երբ ջրօգտագործման համար անհրաժեշտ

ենթակառուցվածքները չկան կամ ջրի որակը անբավարար է:

Պահանջվող ջուրը սպառողական պահանջարկի հետ բալանսավորելու

նպատակով ենթադրվում է, որ ջրի վերաօգտագործումը համակարգում

առավելագույն մակարդակի վրա է:

Դեֆիցիտը և ավելցուկը տարբեր մակարդակների են պատկանում,

ինչպես նաև կախված են համակարգերի չափերից:

Ջրերի կառավարման ինդեքսը և ջրի սպառման ինդեքսը (Introduction

à l´économie générale de léau Erhard-Cassegrain and Margat, 1983) պարզորեն

ցույց տալու նպատակով մշակվել է ջրասակավության ռիսկի

քարտեզ (նկար 11 և նկար 12):

Ջրերի կառավարման ինդեքսը ընդհանուր ջրապահանջն է և պոտենցիալ

ջրային ռեսուրսների հարաբերության արդյունքը: Անհրաժեշտ է

նշել, որ պարտադիր չէ, որ ջրերի կառավարման ինդեքսի 1-ին մոտ

կամ դրանից ավելի մեծ լինելը նշանակի ջրասակավություն: Սա նշանակում

է, որ եթե ջրառները կենտրոնացած չեն որևէ տրված տեղամասում,

օգտագործված ջրից վերադարձի մի մասը կարող է օգտագործվել

ստորին հատվածներում:

Ջրի սպառման ինդեքսը ստացվում է սպառողական պահանջարկը

բաժանելով պոտենցիալ ջրային ռեսուրսների վրա: Այս հարաբերությունը

նույնպես կարող է օգտագործվել որպես ջրասակավության ռիսկի

ցուցանիշ: 0,5-ից մեծ արդյունքը կարող է նշանակել վերջնական

սակավություն: Մյուս կողմից` եթե արդյունքը 1-ին մոտ է, դա կարող

է նշանակել, որ սակավությունը կառուցվածքային է: Ջրի սպառման

ինդեքսի ցածր արժեքը նշանակում է, որ ջրային ռեսուրսների օգտագործումը

բավականին քիչ է:

194


Կարելի է նշել, որ համակարգի դեֆիցիտը պայմանավորված է կառուցվածքային

տիպի ջրասակավությամբ: Այս համակարգում պոտենցիալ

ջրային ռեսուրսները սիստեմատիկորեն ավելի ցածր են ջրի

սպառման մակարդակից:

Սակայն կան մի շարք համակարգեր, որոնք ունեն ավելցուկ, սակայն

ռիսկային են վերջնական արդյունքում ջրասակավության առումով:

Դրա պատճառն այն է, որ ջրի սպառման մակարդակները բավականին

մոտ են պոտենցիալ ջրային ռեսուրսների մակարդակներին:

Նման համակարգերում մի քանի հաջորդական երաշտային տարիները

կարող են առաջացնել ջրամատակարարման պրոբլեմներ, քանի

որ այդ տարիներին ջրային ռեսուրսներն անբավարար կլինեն:

RNA Բնական ռեսուրսներ RDS “Աղը հանած” DEF Դեֆիցիտ

ջուր

DUR Քաղաքային

RTV Տեղափոխված SUP Ավելցուկ

ջրապահանջ

ջուր

DIN Արդյունաբերական

ջրապահանջ

DCO Սպառողական

պահանջարկ

ICO Սպառման

ինդեքս

DAG Գյուղատնտեսական

պահանջարկ

DNC Ոչ-սպառողական

պահանջ

IEC Կառավարման

ինդեքս

RAM Բնապահպանական

կարիքներ

DTO Ընդհանուր

ջրապահանջ

RES Սակավության

ռիսկ

RPT Պոտենցիալ

ռեսուրսներ

BAL Հաշվեկշիռ (A) Ավելացած

195

Գրականություն

MIMAM (2000), Libro Blanco del Agua en España. (Ministry of

Environment (2000),White paper on water in Spain), լեզուն` իսպաներեն:

Լրացուցիչ տեղեկատվության համար կոնտակտային տվյալներ

ALEJANDRA PUIG. Ministerio de Medio Ambiente

Հեռ. +34915975695, Ֆաքս. +3495975947, էլ-փոստ. apuig@sgtcca.mma.es

JOAQUÍN RODRÍGUEZ. CEDEX-Ministerio de Fomento.

Հեռ. +34913357972, Ֆաքս. +34913357922, Էլ-փոստ.

joaquin.rodriguez@cedex.es

196


№5

Վերնագիր

Ցրված աղտոտման դեպքի ուսումնասիրություն. Գուադիանա գետի

ջրհավաք (Պորտուգալիա)

Ազդեցության տիպը

Սննդանյութերից ճնշման աճ, որը կարող է առաջացնել էվտրոֆացում:

Ճնշման տիպը

P-ի և N-ի ցրված աղբյուրներ հողօգտագործումից:

Վերլուծության կամ գործիքի տիպը

Մշակվել է պարզ մոդել` հիմնված ցանցային համակարգով ջրի քանակի

և որակի մոդելի վրա, որը հաշվարկում է միջին տարեկան արժեքները:

Աշխարհագրական տեղեկատվական համակարգերի (ԱՏՀ)

ինտեգրացումը կարևոր գործիք է, որը հնարավորություն է տալիս

բնութագրելու ջրհավաք ավազանի տարածական փոփոխականությունը

տարածական վերլուծության գործիքների օգտագործման միջոցով:

Տեղեկատվության և տվյալների պահանջները

Ջրհավաքի ֆիզիկական բնութագրիչներ, հողօգտագործում և ռելիեֆի

և հիդրոլոգիական բնութագրիչներ, սննդանյութերի արտահանմամբ

տեղումներ/հոսք:

Համառոտ նկարագիրը և նկարներ

Մեթոդոլոգիա

Առաջին քայլում պետք է կառուցել միջին տարեկան հոսքի ցանց`

հիմնվելով բաշխված հիդրոլոգիական մոդելի վրա: Սույն աշխատությունում

օգտագործված մեթոդոլոգիան նկարագրվել է GOMES (1997թ.)

աշխատությունում, որը հիմնված է Arc/Info-Grid ծրագրերի փաթեթի

միջոցով AML լեզվով մշակված Temez ագրեգացված մոդելի վրա: Այս

մոդելի հավասարումները, որոնք որոշում են գումարային գոլորշիացումը,

ջրի պարունակությունը հողում, ֆիլտրացիոն և հոսքի գործընթացը,

կիրառվում են յուրաքանչյուր վանդակի վրա: Այս մոդելն օգտագործում

է տեղումները (մմ) և պոտենցիալ գոլորշունակությունը

(մմ) որպես մուտքի փոփոխականներ և ունի 3 պարամետր` հոսքի

պարամետր, ջրի առավելագույն պարունակությունը հողում (մմ) և

ներծծման առավելագույն մակարդակը (մմ).

197

Հոսքը (մմ/տարի) = f (տեղումներ, գոլորշունակություն, պարամետրեր):

Յուրաքանչյուր վանդակի պետք է վերագրել աղտոտման ճնշումներ,

ինչը հնարավորություն կտա հաշվարկելու գետային համակարգում

աղտոտման ընդհանուր ճնշումը: Ջրհավաքի բնութագրման բաշխված

քարտեզների (հիմնականում հողօգտագործման և երկրաբանության)

և ֆոսֆորի արտահանման գործակիցների համադրությունը հնարավորություն

է տալիս գնահատելու սննդանյութերի պարունակությունը

հոսքի տվյալ միջակայքում (աղյուսակ I):

Աղյուսակ I - Ֆոսֆորի EP և ազոտի EN (մգ m -2 տարի -1 )արտահանման արժեքները

(JØrgensen, 1980թ.)

Ep

En

Հողօգտագործում

Երկրաբանական

դասակարգում

Երկրաբանական

դասակարգում

Հրաբխային Նստվածքային Հրաբխային Նստվածքային

Անտառներ

Տիրույթը 0.7 - 9.0 7.0 - 18.0 130 – 300 150 - 500

Միջինը 4.7 11.7 200 340

Անտառներ+ արոտավայրեր

Տիրույթը 6.0 - 16.0 11.0 - 37.0 200 - 600 300 - 800

Միջինը 10.2 23.3 400 600

Գյուղատնտեսական տարածքներ

Ցիտրուսներ 18.0 2240

Արոտավայրեր 15.0 - 75.0 100 – 850

Վարելահողեր 22.0 - 100.0 500 – 1200

Սննդանյութերի գործակիցների կապը հողածածկույթի պոլիգոնների

հետ կփոխակերպվի միևնույն չափի վանդակով ցանցի, ինչպիսին էր

հոսքի քարտեզի դեպքում: Արդյունքում կստանանք ճնշման քարտեզը:

ԱՏՀ-ի տարածական գործիքների օգտագործումը հնարավորություն

կտա ինտեգրացնելու հոսքի բաշխումը ջրհավաքի տեղանքի

թվային մոդելի միջոցով` գետում հոսքի կուտակումը ստանալու համար:

Նույն փոփոխություններն իրականացվում են ֆոսֆորից ճնշման

քարտեզի վրա: Արդյունքում ստացվում է գետում ֆոսֆորի տարեկան

կոնցենտրացիան: