nr 6 - KSOW

ksow.pl

nr 6 - KSOW

Redaktor naczelny: Rob Peters, kierownik działu Sieć Europejska i Monitorowanie Polityki Rozwoju ObszarówWiejskich w Dyrekcji Generalnej ds. Rolnictwa i Rozwoju Obszarów Wiejskich Komisji Europejskiej.Komitet wydawniczy: służby DG AGRI, którego przewodniczącym jest Antonis Constantinou (dyrektorProgramów Rozwoju Obszarów Wiejskich II).Autorzy i podmioty zaangażowane w powstanie publikacji: Angelo Strano, Tim Hudson, Ewa Bloch,Amanda Bryan, Eamon O’Hara, Edina Ocsko, Yvonne Kerr, Jon Eldridge, Justin Toland, Wendy Jones, AndrewHoward, Anja Hayes, Stephen Gardner, Sophia Davidova. Prawa autorskie do zdjęć: European Union, 1995–2010,Tim Hudson, Ewa Bloch, Adam Sroka Bielawy, Hubert Tomasz Karolczak, Świętokrzyska Fabryka Okien i Drzwi„KASTEL” sp. z o.o., Lokalna Grupa Działania „Brama Mazurskiej Krainy”, Environment Agency, Mountain BikeBusiness Network, Fundatia ADEPT Transilvania, Forestry Commission, Eva Carlsson, Nina Mäntyniemi, ChristinaMilén Jacobsson, Sandra Johnson, Wegweiser e. V., Christelle Théâte, Länsstykelsen Västra Götalands Län, BureauLeader Eschdorf, Edit Pop, Jacqui Meskell.Zapraszamy do zaprenumerowania publikacji Europejskiej Sieci na rzeczRozwoju Obszarów Wiejskich (ESROW) pod następującym adresem:http://enrd.ec.europa.euMożna także zamówić jeden bezpłatny wydrukowany egzemplarz na stronieksięgarni UE:http://bookshop.europa.euTreść publikacji „Przegląd Obszarów Wiejskich UE” nie zawsze odzwierciedla poglądyinstytucji Unii Europejskiej.„Przegląd Obszarów Wiejskich UE” publikowany jest w sześciu językach urzędowych(angielskim, niemieckim, francuskim, hiszpańskim, włoskim i polskim).Jest także dostępny w formaci eelektronicznym na stronie internetowej ESROW.Rękopis złożono w grudniu 2010 r. Oryginalną wersję publikacji stanowi wersja wjęzyku angielskim.© Unia Europejska, 2011Powielanie dozwolone pod warunkiem podania źródła.Dodatkowe informacje dotyczące Unii Europejskiej znaleźć można pod adresem:http://europa.euPrinted in LuxembourgWydrukowano na papierze z recyklingu, wyróżnionym odznaką ekologiczną UEdla papieru graficznego (http://ec.europa.eu/ecolabel)Tekst niniejszej publikacji służy do celów informacyjnych i nie jest prawnie wiążący


Przegląd Obszarów EU Wiejskich Rural Review UE nr N°3 6Spis treściSłowo wstępne• Słowo wstępne................................................................................................................................................................................. 4Obszary wiejskie w centrum uwagi• Możliwości rozwoju obszarów wiejskich w zakresie wspieraniazatrudnienia i związanego z nim włączenia społecznego.................................................................. 6Rozwój obszarów wiejskich• RÓŻne podejścia w ramach PROW do zwiększania poziomu zatrudnieniai poprawiania włączenia społecznego na obszarach wiejskich W PolsCE.................... 14• Wsparcie PROW W ZAKRESIE zatrudnienia na obszarachgórskich i leśnych ........................................................................................................................................................................ 22• Wcielanie pomysłów w życie – wykorzystywanie specyfiki i walorówobszarów wiejskich do tworzenia miejsc pracy............................................................................................. 30• Wspieranie osób w niekorzystnej sytuacji na obszarach wiejskich............................................ 36Wiedza na temat obszarów wiejskich• Tworzenie możliwości w zakresie włączenia i zatrudnienia DZIĘKIprogramOWI „Leader”................................................................................................................................................................. 42Mieszkańcy wsi• Wspieranie przedsiębiorczości kobiet.......................................................................................................................... 48• Lokalne działanie na rzecz integracji społecznej w Luksemburgu............................................ 52• Nowe podejście do ochrony przyrody – wytwarzanie dochoduprzy jednoczesnej ochronie różnorodności biologicznej............................................................... 54Badania naukowe nad obszarami wiejskimi• Badania naukowe UE pomagają poprawić perspektywy zatrudnienia naobszarach wiejskich – projekt SCARLED.................................................................................................................... 58• Usługi społeczne w gospodarstwach wielofunkcyjnych – projekt SOFAR........................... 62Perspektywy rozwoju obszarów wiejskich• Rola technologii informacyjno-komunikacyjnych we wspieraniuzatrudnienia i zmniejszaniu wykluczenia społecznego......................................................................... 66• Ocena programów rozwoju obszarów wiejskich –wpływ zatrudnienia i aspektów społecznych....................................................................................................... 70• Konferencja Europejskiej Sieci na rzecz Rozwoju Obszarów Wiejskichdotycząca produkcji rolnej częściowo na własne potrzeby –najważniejsze kwestie i wyniki............................................................................................................................................. 763


Słowo wstępneUnia Europejska, 1995-2010Wspieranie zatrudnienia i walka z ubóstwemna obszarach wiejskich oraz poprawa jakościżycia to ważne bezpośrednie i pośredniecele polityki rozwoju obszarów wiejskich UE. Celete odzwierciedla nowa strategia UE „Europa 2020”,w ramach której określono wizję europejskiej społecznejgospodarki rynkowej w XXI wieku orazzałożenia Europejskiego Roku Walki z Ubóstwemi Wykluczeniem Społecznym – 2010. Ta ostatnia kampaniao zasięgu unijnym jest wyjątkową okazją doposzerzania wiedzy na temat ubóstwa i wykluczeniaspołecznego na obszarach wiejskich.Badania wykazały, że na obszarach wiejskich ubóstwodochodowe jest przeciętnie wyższe niż na obszarachmiejskich. Niższe poziomy czy wskaźniki wykształcenia,działalności gospodarczej, gęstości zaludnieniaoraz infrastruktury przyczyniają się do powstania tejróżnicy i utrudniają wykorzystanie potencjału obszarówwiejskich pod względem wzrostu gospodarczegoi miejsc pracy.Europejska polityka rozwoju obszarów wiejskich ma doodegrania ważną rolę w tym zakresie. Jej główne celeobejmują różnicowanie gospodarki wiejskiej i poprawęjakości życia na wsi.W niniejszym szóstym numerze „Przeglądu ObszarówWiejskich UE” dogłębnie przeanalizowano, jak politykarozwoju obszarów wiejskich UE przyczynia się w praktycedo zwalczania bezrobocia i wykluczenia społecznego.Badamy postępy poczynione w tej dziedzinie,


Przegląd Obszarów Wiejskich UE nr 6a także to, jak kwestia tworzenia miejsc pracy i związanegoz tym włączenia społecznego uzupełnia inne priorytetyw zakresie rozwoju obszarów wiejskich.Badamy również, w jaki sposób poszczególne państwa członkowskiekorzystają z różnych rodzajów interwencji i działańuzupełniających w ramach programów rozwoju obszarówwiejskich (PROW), aby zająć się kwestią ubóstwa i bezrobociana swoich obszarach wiejskich poprzez sprzyjanie przedsię-​biorczości i rozwiązaniom innowacyjnym oraz wspieranienowych możliwości dla wszystkich mieszkańców.W niniejszym przeglądzie skupiono się na trzech głównychaspektach związku pomiędzy polityką rozwoju obszarów wiejskicha zwalczaniem bezrobocia i wykluczenia społecznego,a mianowicie na:• zrozumieniu najważniejszych wyzwań związanych z zatrudnieniemi ubóstwem, przed którymi stoją obszary wiejskiei zainteresowane strony na tych obszarach;• zbadaniu tego, jakie działania można podjąć na obszarachwiejskich i co zainteresowane strony mogą zrobić, abyzwiększyć zatrudnienie, zmniejszyć ubóstwo na obszarachwiejskich i umocnić proces włączenia społecznego; a także• określeniu roli, jaką polityka i programy rozwoju obszarówwiejskich UE mogą odegrać w zwalczaniu ubóstwa i wykluczeniaspołecznego.Niniejsze wydanie zawiera także kilka studiów przypadku,w których przeanalizowano udane projekty i praktycznedoświadczenia z terenu i pokazano, jak przedsiębiorczośći lokalne inicjatywy oddolne mogą pomóc w rozwiązaniu problemubezrobocia i wykluczenia społecznego na obszarachwiejskich dzięki wsparciu finansowemu w ramach środkówprzewidzianych w PROW. W szczególności podejście „Leader”pokazuje, jak tworzenie sieci kontaktów i wspieranie dialoguna szczeblu lokalnym może przyczynić się do zwiększeniazaangażowania społeczeństwa obywatelskiego i włączeniagrup w niekorzystnej sytuacji.Unia Europejska, 1995-2010


Obszary wiejskie w centrum uwagiMożliwości rozwojuobszarów wiejskichw zakresie wspieraniazatrudnieniai związanego z nimwłączenia społecznego


Unia Europejska, 1995-2010Przegląd Obszarów Wiejskich UE nr 6Polityka rozwoju obszarów wiejskich odgrywa ważną rolęw utrzymaniu zatrudnienia i w zapobieganiu wykluczeniuspołecznemu, zarówno przez planowane, jak i pośrednie skutkiczterech osi priorytetowych.Rok 2010 ogłoszono EuropejskimRokiem Walki z Ubóstwem i Wy​klu-​czeniem Społecznym, odzwierciedlającw ten sposób jeden z głównychpriorytetów Unii Europejskiej określonyw strategii lizbońskiej. Ponad 79 mln obywateliUE żyje poniżej granicy ubóstwa,większość z nich w regionach wiejskich,które stanowią 91% terytorium UE (głównieobszary wiejskie lub pośrednie) i którezamieszkuje 57% ludności UE (arkuszinformacyjny 2010, Europejski Rok Walkiz Ubóstwem i Wykluczeniem Społecznym).Badania wykazują, że w porównaniuz obszarami miejskimi ubóstwo jest przeciętniewiększe na obszarach wiejskich.Obszary wiejskie stoją przed wielomabardzo konkretnymi wyzwaniami gospodarczymii strukturalnymi, takimi jak:niski poziom dochodów, brak możliwościzatrudnienia, niski poziom wykształceniai niska jakość infrastruktury. Charakter tychproblemów oddają dwa powszechnie stosowanepojęcia: ubóstwo obszarów wiejskichi ubóstwo na obszarach wiejskich.Ubóstwo obszarów wiejskich odnosisię do istnienia pewnych wad regionówwiejskich, które powodują większe zagrożenieubóstwem w tych regionachw porównaniu z obszarami miejskimi(np. oddalenie obszarów wiejskich,poziom i jakość wykształcenia oraz możliwościrynku pracy). Ubóstwo na obszarachwiejskich jest ludzkim wymiaremtych wad – dotyczy ubóstwa osób mieszkającychna obszarach wiejskich.Opracowanie i mierzenie spójnych wskaźnikówdla tych dwóch pojęć okazało siętrudne z powodu dużego zróżnicowaniaobszarów wiejskich w krajach UE-27.Dlatego też do wyzwań tych podchodzi sięczęsto w nieodpowiedni sposób. Ostatniedwie fale rozszerzenia UE uwydatniłytakże poważne różnice pod względempoziomu rozwoju gospodarczego i poziomużycia, w szczególności na obszarachwiejskich starych i nowych państw członkowskich.W związku z tym tegorocznaunijna kampania ma przyczynić się doposzerzenia wiedzy oraz do zrozumieniaprzyczyn i skutków ubóstwa i wykluczeniaspołecznego.Analiza danych dotyczących wskaźnikalizbońskiego – stosowanego do pomiarupostępów, jakie regiony UE osiągają podwzględem celów strategii lizbońskiej na2010 r. w dziedzinie edukacji, zatrudnieniaoraz badań i rozwoju – wskazuje na dysproporcjepomiędzy obszarami miejskimii wiejskimi, przy czym poziom realizacjicelów na obszarach wiejskich Hiszpanii,Portugalii, Włoch, Grecji i nowych państwczłonkowskich jest najniższy w UE.Ubóstwo na obszarachwiejskichW badaniu ubóstwa i wykluczenia społecznegona obszarach wiejskich (DyrekcjaGeneralna ds. Zatrudnienia, 2008) określonopewne specyficzne problemy charakteryzująceobszary wiejskie i ustalonozagrożenie ludności wiejskiej ubóstwemi wykluczeniem społecznym. Ten zestawproblemów obejmuje kilka trudnościpowiązanych z demografią, oddaleniemi edukacją, a także kilka szczególnych cechrynku pracy.Obywatele UE żyjący poniżej progu ubóstwa są nierówno rozmieszczenina obszarach miejskich i wiejskich. Ze względu na społeczne,gospodarcze, kulturowe, polityczne i środowiskowe podobieństwai różnice pomiędzy społecznościami wiejskimi i miejskimi walkęz wykluczeniem można traktować jako zagadnienie bardzo lokalne.”Arnoldas Abramavicius, Komitet Regionów, Komisja Polityki Gospodarczej i Społecznej“7


Przegląd Obszarów Wiejskich UE nr 6W porównaniu z obszarami miejskimiobszary wiejskie cechują się niższym poziomemwykształcenia, niższymi wskaźnikamidziałalności gospodarczej, niższągęstością zaludnienia i gorszą infrastrukturą.Ubóstwo wiejskie dotyka wszystkich,jednak dzieci, młodzież, starsi pracownicy,gorzej wykwalifikowani pracownicy,a także bezrobotni należą do grup najbardziejnim zagrożonych.Rynek pracy na obszarachwiejskichWspółczynniki aktywności zawodowej(odsetek ludności w wieku produkcyjnym,która jest zatrudniona lub szuka pracy)są przeciętnie wyższe na obszarach miejskichniż w regionach wiejskich (źródło:Studium zatrudnienia na obszarach wiejskich– Dyrekcja Generalna ds. Rolnictwai Rozwoju Obszarów Wiejskich, 2006)oraz są na ogół wyższe w północnej i zachodniejEuropie, a niższe w południoweji wschodniej. Są również (średnio) wyższew regionach środkowych niż w regionachpołożonych na peryferiach Europy.Sektor rolnictwaW większości regionów wiejskich zatrudnieniew sektorze podstawowym wynosimniej niż 10% całkowitego zatrudnienia,a w jednej trzeciej regionów wiejskich odsetekten wynosi poniżej 5%. Jednakżew niektórych regionach wiejskich –szczególnie w krajach Europy Środkoweji Wschodniej (Rumunia, Bułgaria, Polska,Łotwa, Litwa, Słowenia), a także w południowychpaństwach UE-15 (Grecja,Hiszpania, Portugalia) – zatrudnieniew sektorze podstawowym przekracza25%.Od 1990 r. w UE-15 odnotowuje się niemalpowszechną tendencję spadkową w poziomiezatrudnienia w sektorze rolnym(spadek wynoszący średnio od 2 do 3%rocznie). Odpowiada to bezwzględnemuspadkowi liczebności siły roboczej w rolnictwiew krajach UE-15 wynoszącemurocznie około 340 tys. osób lub 190 tys.rocznych jednostek pracy (ang. annualwork unit, AWU). Wyjątki, gdzie spadekten był mniejszy, występują w kilku regionachcharakteryzujących się starzeniemsię właścicieli gospodarstw lub wyższymodsetkiem pracowników płci żeńskiej i zatrudnionychw niepełnym wymiarze czasupracy, a także w kilku regionach wykazującychsilny wzrost „innej działalnościzarobkowej”.Sytuacja pod względem rozwoju zatrudnieniaw sektorze rolnictwa w nowychpaństwach członkowskich była odmienna.W niektórych krajach (np. w Czechach,Słowacji, Estonii) restrukturyzacja w trakcieokresu przejściowego doprowadziła dosilnego spadku zatrudnienia w rolnictwie,podczas gdy w innych (takich jak Bułgaria,Rumunia i Słowenia) doszło do jego wzrostu,na skutek zwiększenia produkcji rolnejczęściowo na własne potrzeby (buforsocjalny powstały w reakcji na rosnącypoziom bezrobocia).Zmiany te wskazują na złożony, ewolucyjnyproces, na który wpływ mają postęptechniczny skutkujący zmniejszeniemsiły roboczej, środowisko makroekonomiczne,struktury gospodarstw rolnych,charakterystyka społeczno-ekonomicznarolników i pracowników, a także sposobyinterweniowania w ten sektor w ramachróżnych rodzajów polityki. Przewaga zatrudnieniaczłonków rodziny (ponad 90%siły roboczej w gospodarstwach rolnychw krajach UE-25) wskazuje na znaczenie„podejmowania decyzji w gospodarstwiedomowym”, przy czym zmiana międzypokoleniowadaje możliwość większegoprzystosowania – pod innymi względamiraczej „stopniowego” – procesu redukcjipoprzez zatrudnianie w niepełnym wymiarzeczasu pracy.Niskie dochody i sezonowość pracy w sektorzerolnym może stanowić poważnezagrożenie ubóstwem i wykluczeniemspołecznym. Ze względu na niski poziomświadczeń przysługujących po przejściuna emeryturę wykluczenie może w szczególnościdotyczyć pracowników sezonowych(Grecja, Francja, Włochy, Hiszpania).W niektórych krajach wschodnich (Polska,Bułgaria, Rumunia) problemy związanez rozdrobnieniem gospodarstw i małymirozmiarami działalności gospodarczej stanowiąważne czynniki warunkujące ubóstwoi wykluczenie rolników i ich rodzin.Często z działalnością rolniczą związane sąwysokie wskaźniki zatrudniania imigrantów,co w szczególności dotyczy krajówzachodnich. Nielegalna imigracja jest bardziejrozpowszechniona wśród pracownikówsezonowych i często łączy się z bardzozłymi warunkami życia, niskimi pensjamii brakiem jakiegokolwiek ubezpieczenia.Problemy te są poważniejsze w krajachpołudniowych, gdzie produkcja owocówi warzyw jest silnie sezonowa i wymagawielu pracowników sezonowych (Włochy,Hiszpania, Grecja).Podstawowe elementyubóstwa na obszarachwiejskichNa konferencji dotyczącej „Zwalczaniaubóstwa i wykluczenia społecznego naobszarach wiejskich”, zorganizowanejw 2009 r. w Budapeszcie przez KomisjęTylko wtedy będziemy mogli długotrwale zredukować ubóstwoi wykluczenie, jeżeli dokonamy zmian strukturalnych, zarówno”w organizacjach, jak i w zachowaniu ludzi.Vladimír Špidla, były komisarz ds. zatrudnienia, spraw społecznych i równości szans“8


Przegląd Obszarów Wiejskich UE nr 6Obecnie 80% siły roboczej w sektorzerolnictwa to pracownicy zatrudnieniw niepełnym wymiarze czasu pracyIstotne dostosowania na rynku pracy dokonują się poprzezłączenie zatrudnienia w rolnictwie w niepełnym wymiarzeczasu pracy z innymi rodzajami działalności gospodarczejopierającej się na prowadzonym gospodarstwie – lub z zatrudnieniempoza gospodarstwem. Szacuje się, że w UEokoło 80% siły roboczej w rolnictwie stanowią osoby zatrudnionew niepełnym wymiarze czasu pracy, a w większościpaństw członkowskich tendencja ta jest nadal zwyżkowa.Zatrudnienie w rolnictwie w niepełnym wymiarze czasupracy jest szczególnie rozpowszechnione wśród członkówrodziny, młodszych pracowników i kobiet.T. HudsonEuropejską, poświęcono uwagę głównymczynnikom warunkującym ubóstwo naobszarach wiejskich. Według sprawozdaniaz tej konferencji czynniki te to: demografia,edukacja, rynki pracy i oddalenie.Interakcje pomiędzy tymi czynnikamimogą wytworzyć błędne koło, powodującutrwalanie się ubóstwa na obszarachwiejskich.Aspekt demograficzny związany jest z migracją,niską gęstością zaludnienia i starzeniemsię społeczeństwa w połączeniuz niskimi wskaźnikami urodzeń (wskutekurbanizacji i emigracji, które są szczególnieodczuwalne w nowych państwachczłonkowskich, chociaż warto odnotować,że niektóre kraje, zwłaszcza np. WielkaBrytania i Francja, doświadczają obecnienowej tendencji „odwrotnej urbanizacji”).Wszystkie te czynniki mają znaczącywpływ na wyniki gospodarcze regionu.Kształcenie i szkolenie to podstawoweczynniki, które mają pozytywny wpływna jakość życia obywateli. Badania wykazują,że obszary wiejskie na ogół pozostająw tyle pod względem dostępności wykształconejsiły roboczej. Oprócz tego niektórekraje wschodnioeuropejskie nadalwalczą z analfabetyzmem na obszarachwiejskich. Powoduje to ograniczoną podażsiły roboczej, niski poziom zatrudnienia,kiepskie możliwości zatrudnienia, a takżeniskie wskaźniki inwestycji. Niektóre obszarywiejskie w zachodniej Europie orazwszystkie obszary wiejskie w EuropieWschodniej nadal wykazują wysoki poziomzatrudnienia w rolnictwie. W rezultacieniskie dochody i sezonowość pracystanowią potencjalne zagrożenie ubóstwemi wykluczeniem społecznym.Niewystarczająca infrastruktura i słabydostęp do usług publicznych są wynikiemniższego poziomu inwestycji i brakuprzedsiębiorczości. Najwyraźniej widaćto na przykładzie infrastruktury transportowejw Polsce, Bułgarii i Rumunii, któraw przeszłości nie była utrzymywana bądźnie inwestowano w nią w znaczącym


Przegląd Obszarów Wiejskich UE nr 6Ewa Blochstopniu – co powodowało rezygnacjępoważnych inwestorów z budowaniazakładów produkcyjnych i w rezultacieprzeniesienie ich działalności do innychkrajów. Innym istotnym czynnikiem podwzględem infrastruktury jest ograniczonydostęp do Internetu na obszarach wiejskich.Wykorzystanie łączności szero​kopasmowejznajduje się na wysokim poziomiena obszarach wiejskich w Skandynawii,Wielkiej Brytanii, Francji, Niemczechi Słowenii, ale pozostaje na bardzo niskimpoziomie w większości nowych państwczłonkowskich i w Grecji.Na konferencji w Budapeszcie stwierdzono,że do przezwyciężenia tychproblemów potrzebne jest bardziejskoncentrowane podejście w polityceeuropejskiej i krajowej, tak aby zapewnićskuteczniejsze skupienie czynionychwysiłków. Istniejące mechanizmy finansowania(w tym Europejski FunduszSpołeczny, Europejski Fundusz RozwojuRegionalnego oraz Europejski FunduszRolny na rzecz Rozwoju ObszarówWiejskich) mogą zyskać na lepszej integracjii koordynacji pionowej. Poza tymna konferencji uznano podejście oparte napartnerstwie oddolnym, takie jak metoda„Leader”, za przydatne narzędzie zwiększającezatrudnienie na obszarach wiejskich.Doświadczenia uzyskane w poprzednichokresach programowania „Leader” potwierdzajązdolność lokalnych grup działania(LGD) do identyfikowania najsłabszych”grup w najbiedniejszych obszarach wiejskichi współpracy z nimi.Zatrudnienie odgrywa szczególnie ważnąrolę w rozwiązywaniu problemu wykluczeniaspołecznego. Zatrudnienie naobszarach wiejskich ma poważny wpływna wyniki gospodarcze i wskaźnik ubóstwa.Niski poziom zatrudnienia powoduje„drenaż umiejętności”, migrację lub emigracjęoraz niską jakość usług publicznych(tj. brak wykwalifikowanej siły roboczej),co później utrudnia inwestycje.Należy jednak zauważyć, że w wielu przypadkachzwiązek pomiędzy ubóstwem naobszarach wiejskich a bezrobociem częstojest bardziej złożony niż zwykły związekprzyczynowo-skutkowy. Do innych zmiennych,które mogą odgrywać decydującąrolę, należą:• niskie dochody i sezonowość pracy naobszarach wiejskich, co może zwiększaćzagrożenie ubóstwem;• niskie świadczenia emerytalne w przypadkudużej części ludności wiejskiej;• międzypokoleniowe dziedziczenie ubóstwa,szczególnie wśród rolników;• przekształcanie sektora rolnictwa z gospodarstwpaństwowych na prywatne,co ma wpływ na inne stosunki społeczno-gospodarczena obszarach wiejskich.Struktura i rola regionów wiejskich stalesię zmieniają. PROW mogą stanowić ważnymechanizm wspierający rolników i ludnośćwiejską w reagowaniu na te zmiany orazna pojawiające się możliwości rynkowei związane z nimi oczekiwania.Polityka rozwoju obszarów wiejskich ułatwiagenerowanie dochodu i tworzeniemożliwości zatrudnienia poprzez zapewnianieszkolenia i rozwój łańcucha dostaww odniesieniu do tradycyjnych przedsiębiorstwwiejskich (aby poprawić efektywnośćgospodarstw rolnych), jak równieżpoprzez inwestycje w nowoczesne, wydajniejszegospodarstwa rolne i infrastrukturęna obszarach wiejskich (aby wspierać konkurencyjnośćprzedsiębiorstw wiejskich).Ponadto PROW wspomagają różnicowaniedziałalności gospodarczej, aby sprostaćzmieniającym się potrzebom rynku wiejskiego(rolnictwo ekologiczne, alternatywneźródła energii dla gospodarstw,przystosowywanie się do zmiany klimatu,rozwój turystyki wiejskiej i poprawainfrastruktury wsi). Wyższy poziom zatrudnieniai generowania dochodu wywołujeefekt domina, jeśli chodzi o włączeniespołeczne na wsi – tworzy zamożniejszespołeczeństwo mające dostęp do lepszejjakości infrastruktury wiejskiej i zapewniaobywatelom lepszą jakość życia.Zatrudnienie nie jest jedynym rozwiązaniemproblemu ubóstwa na obszarachwiejskich, chociaż jest jego zasadniczymelementem. We wspomnianym powyżejbadaniu dotyczącym „Zatrudnienia na obszarachwiejskich” (Dyrekcja GeneralnaUbóstwo jest nie tylko niedostatkiem dochodu materialnego.Dotyczy również braku przyszłości i braku możliwości. Dostępdo rynku pracy jest zasadniczym czynnikiem w zwalczaniuubóstwa i przerywaniu błędnego koła wykluczenia.László Andor, komisarz ds. zatrudnienia, spraw społecznych i włączenia społecznego“10


Przegląd Obszarów Wiejskich UE nr 6celu wzmocnienie uboższych regionówi realizowanie strategii lizbońskiej za pośrednictwemsektorowych i regionalnychprogramów operacyjnych. Wsparcie tostanowi niezbędny wkład w budowanietrzech głównych czynników powstrzymującychubóstwo na obszarach wiejskich:zapewnienie możliwości kształcenia,w tym kształcenia i szkolenia zawodowego,tworzenie nowych miejsc pracy i rozwójnowej infrastruktury.Wpływ kryzysugospodarczegoOstatni kryzys gospodarczy miał znaczącywpływ na gospodarki wielu państw europejskichi państw spoza Europy. Wpływten dotyczył również światowego handluproduktami rolnymi, którego UE jestważnym podmiotem. Wielkość handluspadła o 3% – mniej niż wielkość handluproduktami wytworzonymi – wskutek niższejelastyczności dochodowej popytu nażywność. Poziomy bezrobocia i odpływuludności na obszarach wiejskich równieżwzrosły, chociaż nie tak znacznie jak naobszarach miejskich. Kryzys uwypukliłpotrzebę skoordynowanych (regionalniei lokalnie) działań w odpowiedzi nawyzwania gospodarcze oraz istnieniazrównoważonej, silnej i zróżnicowanejgospodarki wiejskiej.W tej sytuacji PROW nadal zapewniająnowe możliwości pod względem dochodui zatrudnienia, w szczególności poprzezśrodki wspierające tworzenie i rozwójprzedsiębiorstw, a także różnicowaniaw kierunku działalności nierolniczej, głównieturystyki. Oprócz tego wsparcie w ramachosi 2 na środki rolno-środowiskowe,których celem jest promowanie zarządzaniaśrodowiskowego, rolniczego i leśnego,może mieć znaczący efekt mnożnikowyw odniesieniu do sytuacji gospodarczej naobszarach wiejskich. Badania i analizy studiówprzypadku przeprowadzone przeztematyczną grupę roboczą EuropejskiejSieci na rzecz Rozwoju Obszarów Wiejskichw zakresie „Odzwierciedlenia zróżnicowaniai potrzeb terytorialnych” sugerują,że większość wygenerowanego dochodupozostaje w regionie i przynosi dodatkowydochód społecznościom wiejskim.Europejski Rok Walki z Ubóstwemi Wykluczeniem Społecznym 2010 jestzatem dobrą okazją, aby poszerzyć wiedzęna temat kwestii ubóstwa i włączenia społecznegona obszarach wiejskich, wnieśćwkład w debatę o nowych wyzwaniachi przyszłym kształcie polityki europejskiej,zwłaszcza polityki spójności i WPR,oraz podkreślić ich wkład w budowaniesilnej gospodarki wiejskiej, a tym samymw zmniejszanie ubóstwa i wykluczeniaspołecznego na wsi.W obliczu nowychwyzwańObszary wiejskie w coraz większym stopniustają przed nowymi wyzwaniami, takimijak zmiana klimatu, rosnąca globalizacjai zmiany demograficzne. PROW zawierająkilka środków pomagających sprostaćtym wyzwaniom. Środki przeciwdziałaniazmianie klimatu obejmują nagradzanierolników oraz innych podmiotów gospodarującychgruntami za usługi i produktyśrodowiskowe, a także wspieranie inwestycji,których celem jest ograniczenie emisjigazów cieplarnianych.Wyzwania związane z globalizacją przezwyciężanesą poprzez inwestycje w modernizacjęgospodarstw, różnicowaniedziałalności gospodarczej i inwestycjew kapitał ludzki. Zmianami demograficznymi,w szczególności starzeniem sięspołeczeństwa i migracji młodych, wykształconychludzi, zajmują się działaniaukierunkowane na poprawę infrastrukturyi jakości życia na obszarach wiejskich (np.infrastruktura szerokopasmowa, sportowai kulturalna), które opracowano w celuprzyciągnięcia inwestycji wewnętrznych,poszerzenia możliwości edukacyjnych i zawodowych,a w rezultacie w celu wspieraniawłączenia społecznego.Zatrudnienie odgrywa zasadniczą rolęw zwalczaniu ubóstwa na obszarachwiejskich, ale nie należy lekceważyć takżekwestii dostępności kształcenia i szkoleniazawodowego, ponieważ wyższy poziomwykształcenia jest ściśle związanyz wyższymi wskaźnikami zatrudnienia.Oczekuje się, że rola działań mającychna celu zapewnienie ukierunkowanegowsparcia w zakresie kształcenia na obszarachwiejskich będzie rosła, podobnie12


Przegląd Obszarów Wiejskich UE nr 6jak rola inicjatyw związanych z zatrudnieniemi programów przystosowywania dozmiany klimatu, które mają gwarantowaćkonkurencyjność gospodarki wiejskiej UE.W strategii „UE 2020” zwraca się uwagę naznaczenie programów wsparcia, które pomagajązlikwidować bariery w odniesieniudo rynku pracy i włączenia społecznego,szczególnie w przypadku najsłabszychgrup, do których należą kobiety, młodzież,starsi pracownicy i osoby niepełnosprawne.Programy te obejmują możliwościw zakresie kształcenia i uczenia się przezcałe życie, nowoczesną infrastrukturętransportową i technologie informacyjno-komunikacyjne,a także lepszy dostępdo usług publicznych.W ramach polityki rozwoju obszarów wiejskichUE podejmuje się działania w odpowiedzina różne zagadnienia, takie jak:globalizacja, zmiana klimatu, wyzwaniademograficzne na obszarach wiejskich –i to poprzez kilka ukierunkowanych środków.Obecna debata dotycząca przyszłejpolityki rozwoju obszarów wiejskichjest kształtowana przez dotychczasoweosiągnięcia tej polityki. Oczekuje się, żezarówno w ramach polityki rozwoju obszarówwiejskich, jak i polityki spójnościwyzwaniom tym zostanie poświęconychwięcej starań.Ewa BlochAby możliwe stało się osiągnięcie trwałego,racjonalnego wzrostu opartego na integracji,WPR po 2013 r. musi uwzględniaćgłówne cele strategii „UE 2020”. Obecnadebata nad WPR, dotycząca charakterudziałań w odpowiedzi na wyzwania gospodarcze,rolnicze i środowiskowe, wyznaczyprzyszły zakres wsparcia i jego priorytety.Jak pokazuje szeroka debata publiczna,Europa skłania się do podejścia oddolnego.Przyszła polityka rozwoju obszarówwiejskich niewątpliwie będzie miała fundamentalneznaczenie dla poprawy wynikówregionów wiejskich pod względemgospodarczym i społecznym.Przydatne linkiBadanie dotyczące ubóstwa i wykluczenia społecznego na obszarach wiejskich,Dyrekcja Generalna ds. Zatrudnienia, 2008:http://ec.europa.eu/social/BlobServlet?docId=2085&langId=enBadanie dotyczące zatrudnienia na obszarach wiejskich, Dyrekcja Generalna ds. Rolnictwai Rozwoju Obszarów Wiejskich, 2006:http://ec.europa.eu/agriculture/publi/reports/ruralemployment/sec1772_en.pdfKonferencja dotycząca zwalczania ubóstwa i wykluczenia społecznego na obszarachwiejskich, Budapeszt 2009:http://ec.europa.eu/social/main.jsp?catId=88&langId=en&eventsId=158Sprawozdanie z konferencji „Zwalczanie ubóstwa i wykluczenia społecznego na obszarachwiejskich”:http://ec.europa.eu/social/BlobServlet?docId=3964&langId=en


Rozwój obszarów wiejskichRóżne podejściaw ramach PROW dozwiększania poziomuzatrudnienia i poprawianiawłączenia społecznegona obszarach wiejskichw Polsce


Unia Europejska, 1995-2010Przegląd Obszarów Wiejskich UE nr 6Eliminacja ubóstwa i wykluczenia społecznego jest jednym z głównychpriorytetów UE. Ze względu na określone warunki strukturalnei społeczno-gospodarcze obszary wiejskie są szczególnie zagrożoneubóstwem. Polityka rozwoju obszarów wiejskich odgrywa aktywnąrolę w rozszerzeniu możliwości zatrudnienia i zwalczaniu wykluczeniaspołecznego na obszarach wiejskich w Polsce.Obszary wiejskie odgrywająw środowisku gospodarczymi społecznym Polski decydującąrolę – stanowią 93% terytorium krajui zamieszkuje je 39% ludności (polskiProgram rozwoju obszarów wiejskich nalata 2007–2013). Wiele czynników strukturalnychi społeczno-gospodarczych,w tym niższe wskaźniki generowaniadochodu i inwestycji na obszarach wiejskich,wyższe ryzyko bezrobocia, niższypoziom wykształcenia, wysoki poziommigracji i starzejące się społeczeństwo,a także słaba infrastruktura fizyczna,sprawia, że obszary wiejskie w Polsce sąbardziej narażone na ubóstwo niż obszarymiejskie.Analiza najważniejszych krajowych statystykgospodarczych i społecznych,opisanych w raporcie Fundacji na RzeczRozwoju Polskiego Rolnictwa o staniepolskiej wsi w 2010 r., wykazuje, że:• 14% wszystkich zatrudnionych pracujew sektorze rolnictwa;• sektor rolnictwa charakteryzuje sięniską wydajnością w porównaniu ześrednią w UE-27;• rodziny wiejskie nieposiadającegospodarstw rolnych lub dochodówz rolnictwa oraz osoby zależne odpomocy społecznej są najbardziej zagrożoneubóstwem względnym (26%)i bezwzględnym (9%) 1 ;• bezrobocie na wsi (8%) głównie dotyczyosób młodych (w wieku 18–24lat), kobiet i osób z wykształceniempodstawowym;• ubóstwo, które przechodzi z pokoleniana pokolenie, powoduje deprywacjępokoleniową, która jestszczególnie trudna do pokonania z powoduuwarunkowań psychologicznychi behawioralnych.1 Ubóstwo względne definiuje się jako wartośćdochodu poniżej połowy średniego dochoduw danym kraju, natomiast ubóstwo bezwzględneoznacza wartość niższą niż minimalny dochódwystarczający na zapewnienie odpowiedniegostandardu życia.T. Hudson


Przegląd Obszarów Wiejskich UE nr 6KASTEL – Czyste okna i drzwiŚwiętokrzyska Fabryka Okien i Drzwi KASTEL sp. z o.o. powstała w 2001 r. w małej wiosce Kąty Nowe,w powiecie buskim (województwo świętokrzyskie). Powiat ten jest typowo wiejski i głównymi formamidziałalności gospodarczej są tu rolnictwo i turystyka.KASTEL jest małym przedsiębiorstwem produkcyjnym – posiada dwie linie produkcyjne dla PVC i aluminium.Właściciel przedsiębiorstwa posiada ponad 20 lat doświadczenia w tym sektorze. Firma wytwarza i sprzedaje okna,drzwi, parapety i fasady. Przedsiębiorstwo stale się rozwija i poszukuje nowych innowacyjnych i ekologicznychproduktów i metod produkcji – stosuje nietoksyczne stabilizatory wapienne i cynkowe, które zastępują ołów i cynę.Przedsiębiorstwo wnioskowało o wsparcie z PROW w ramach działania osi 3, „Tworzenie i rozwój mikroprzedsiębiorstw”,aby zmodernizować swoje obiekty produkcyjne oraz zakupić nowe wyposażenie i ciężarówkędostawczą. Uzyskanie dotacji w wysokości 299 997 złotych (73 554,17 euro) zaowocuje wyższą wydajnościąprodukcyjną, niższymi kosztami produkcji i wzrostem dochodu. KASTEL utworzy pięć nowych miejsc pracydla lokalnej siły roboczej.Więcej informacji można znaleźć na stronie internetowej: http://www.kastel.kkf.plŚwiĘtokrzyska Fabryka Okien I Drzwi „KASTEL” Sp. Z o.o.17


Przegląd Obszarów Wiejskich UE nr 6”Działania w ramach osi 1 obejmują możliwościkształcenia i szkolenia zawodowegodla rolników i właścicieli lasów (np.dotyczące nowych praktyk rolniczychPolska wieś zmienia się na lepsze. Mamy wsparcie finansowe –program »Młody rolnik« – przeznaczone dla młodych rolnikówzakładających nowe przedsiębiorstwa rolnicze.i sadowniczych), inwestycje w modernizacjęgospodarstw rolnych, takie jaknowe maszyny lub panele słonecznejako rozwiązania w zakresie energiiMarek Sawicki, polski minister rolnictwa i rozwoju wsiodnawialnej, oraz wsparcie dla młodychrolników.“Rozwój gospodarstwa i wsparciew zakresie generowaniawiększego dochoduBielawy to mała wieś w gminie Kazimierz Biskupi(województwo wielkopolskie), położona 90 km nawschód od Poznania. Liczba ludności w gminie wynosiokoło 10,5 tys. osób. Główną formą działalnościgospodarczej jest rolnictwo, chociaż w przeszłościznaczącą rolę odgrywało górnictwo i inne gałęzieprzemysłu. Wskaźnik bezrobocia w gminie wynosiponiżej 10%.Adam Sroka przejął 19,2 ha gruntów rolnych, złożonychgłównie z gleb klasy średniej lub niskiej.Poprzedni właściciel użytkował te tereny główniejako łąki, ale był tam też sad wiśniowy, pole truskawkoweoraz inne grunty orne. Sroka przygotował planrozwoju swojego gospodarstwa i wystąpił o wsparciew ramach osi 1 działania 112 PROW 2007–2013„Ułatwianie startu młodym rolnikom”, aby rozwinąćswoje gospodarstwo i przyspieszyć produkcję poprzezuprawianie warzyw w foliowych tunelach.Dotacja PROW pomogła Sroce poprawić potencjałzarobkowy jego gruntów rolnych i zapewniła muistotne wsparcie pozwalające na uruchomienie wydajnegoprzedsiębiorstwa rolniczego. Miała wpływtakże na społeczność lokalną, ponieważ gospodarstwoobecnie oferuje możliwości sezonowego zatrudnieniaosób zajmujących się zbiorem warzywi owoców.Więcej informacji można znaleźć na stronie internetowej:http://www.arimr.gov.plHubert Tomasz KarolczakDotacja PROW w wysokości 50 000 złotych(12 259,25 euro) umożliwiła Sroce wybudowaniedwóch tuneli foliowych o powierzchni 210 m 2 każdy,które zastąpiły pole truskawkowe. Jeden z tuneli jestwykorzystywany do uprawy pomidorów, a drugido uprawy ogórków, sałaty i papryki. Postanowiłzachować sad wiśniowy, a grunty orne wykorzystujedo uprawy kukurydzy.18


Przegląd Obszarów Wiejskich UE nr 6Adam Sroka BielawyRolnictwo ekologiczne w ŚmiłowieHubert Karolczak, lat 36, jest absolwentem Uniwersytetu Technologiczno--Przyrodniczego w Bydgoszczy. Mieszka w Śmiłowie, małej wsi położonej na trasiedrogi krajowej Szczecin–Warszawa, na zachód od Bydgoszczy. Wieś żyje z produkcjirolniczej i – ze względu na piękno otaczających ją jezior i przyrody – z turystyki.Karolczak posiada ponad 30 ha gruntów rolnych, które w 1999 r. przejął od swojegoojca. Jego gospodarstwo położone jest na obszarze należącym do sieci NATURA2000 – chroniącej wrażliwe siedliska naturalne i półnaturalne – na terenie nizinnym,który zdefiniowany jest jako obszar o niekorzystnych warunkach gospodarowania.Gospodarstwo obejmuje również dwa stawy rybne (do hodowli karpia i lina)o powierzchni 4 ha, także małe jezioro (6,5 ha) i ponad 1700 kur.Karolczak wcześniej wnioskował o dofinansowanie w ramach PROW 2004–2006 nawsparcie praktyk w zakresie rolnictwa ekologicznego. Od 2009 r. skorzystał z programurolno-środowiskowego poprzez działania w ramach dwóch pakietów finansowych:na rolnictwo ekologiczne i ekstensywne trwałe użytki zielone. W systemierolnictwa ekologicznego istnieje ogólne zobowiązanie do zachowania elementówkrajobrazu, które nie są wykorzystywane do celów rolniczych (np. stawy). Jak dotądKarolczak otrzymał ponad 59 000 złotych (14 426,91 euro).Karolczak jest zdecydowany nadal rozwijać swoje ekologiczne i zrównoważonepraktyki rolnicze, a wszystkie ryby, jaja, drób i inne produkty pochodzące z jegogospodarstwa posiadają certyfikat żywności ekologicznej. Jego gospodarstwojest popularne wśród turystów, a lokalni mieszkańcy chętnie promują i wspierająjego pracę, ponieważ Karolczak zatrudnia (zarówno na stałe, jak i sezonowo) pewnąliczbę lokalnych mieszkańców – rolnictwo ekologiczne wymaga bowiem więcejczasu i wysiłku niż metody konwencjonalne.Więcej informacji można znaleźć na stronie internetowejhttp://zlotylin.itbvega.pl/index.html19


Przegląd Obszarów Wiejskich UE nr 6Przydatne linkiMinisterstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi: http://www.minrol.gov.plAgencja Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa: http://www.arimr.gov.plFundacja na Rzecz Rozwoju Polskiego Rolnictwa: http://www.fdpa.org.plFundacja Programów Pomocy dla Rolnictwa FAPA: http://www.fapa.org.plKrajowa Sieć Obszarów Wiejskich: http://www.ksow.plFundacja Wspomagania Wsi: http://www.fww.org.plForum Aktywizacji Obszarów Wiejskich: http://www.faow.org.plPortal farmer.pl: http://www.farmer.plOś 2 pomaga utrzymać rentowność obszarówwiejskich poprzez zapewnieniewsparcie tym, którzy chcą kontynuowaćdziałalność rolniczą na obszarach o niekorzystnychwarunkach gospodarowania(ONW). Rolno-środowiskowe składnikiprogramu promują zrównoważone gospodarowaniegruntami i praktyki rolnicze(np. rolnictwo ekologiczne). Środkite przyczyniają się do poprawy konkurencyjnościprzedsiębiorstw wiejskichna rynkach europejskim i światowym.Oś 4, poprzez podejście „Leader”, pomagaokreślić lokalne problemy i zaoferowaćrozwiązania dostosowane do warunkówlokalnych. Lokalne grupy działania (LGD)koordynują opracowywanie i wdrażanielokalnych strategii rozwoju poprzezoddolne, oparte na udziale podejściedo identyfikacji problemów, potrzebi rozwiązań. Celem jest zaangażowaniei wzmocnienie pozycji wiejskich organizacjispołecznych oraz instytucji prywatnychi publicznych jako aktywnychpartnerów, którzy dzięki innowacyjnympomysłom mogą przyczynić się do maksymalnegozwiększenia rzeczywistegopotencjału gospodarczego, społecznegoi kulturalnego obszarów wiejskich.poprawienia jakości życia i wspieraniamikroprzedsiębiorstw.W nadchodzących latach polska wieś stanieprzed wieloma wyzwaniami, a politykarozwoju obszarów wiejskich ma doodegrania podstawową rolę w przystosowaniusię do tych wyzwań i pokonaniuich. W publikacji „Polska wieś 2010.Raport o stanie wsi” zasugerowano, żepoprawa jakości życia i wkład wnoszonyprzez działalność rolniczą w lokalnągospodarkę są proporcjonalne do poziomupomocy otrzymanej na rozwójobszarów wiejskich. Obecna debatanad WPR niewątpliwie będzie miałapoważny wpływ na kształt przyszłej politykirozwoju obszarów wiejskich, jednaknależy dążyć do większej koordynacjiz polityką spójności UE, aby lepiej zajmowaćsię potrzebami polskiej wsi.W Polsce istnieje 338 LGD, a podejście„Leader” w coraz większym stopniustaje się standardowym podejściem doradzenia sobie z wyzwaniami na obszarachwiejskich. Szerszym celem osi 4jest również maksymalne zwiększeniewpływu omówionych powyżejdziałań w ramach osi 3 – różnicowaniaw kierunku działalności nierolniczej,21


Wsparcie PROWw zakresie zatrudnieniana obszarach górskichi leśnych


Unia Europejska, 1995–2010Przegląd Obszarów Wiejskich UE nr 6Obszary górskie i leśne w całej Europie korzystająze wsparcia w ramach Programu rozwoju obszarówwiejskich (PROW) przeznaczonego na utrzymanieistniejących i tworzenie nowych możliwości zatrudnieniaw obliczu dodatkowych wyzwań stawianych przezrynki światowe i zmianę klimatu.Obszary górskie i leśne (zob. tabela1) stanowią w przybliżeniuodpowiednio 29% i 42% powierzchnikontynentu Europy, chociażw dużej mierze tereny te pokrywająsię – lasy stanowią główne pokrycie terenuw większości obszarów górskich UE(z wyjątkiem Sycylii, południowej Grecji,Irlandii i Wielkiej Brytanii).Istnieją jednak znaczące różnice, jeśli chodzio rozmiary i rodzaj obszarów górskichi leśnych w państwach członkowskich.Podczas gdy Skandynawia i państwa bałtyckiesą w przeważającej mierze nizinnei mocno zalesione przez lasy iglaste, tośrodkowa Europa posiada znaczne, alewyodrębnione masywy górskie o mieszanymzadrzewieniu na dużych obszarach,zarówno górskich, jak i nizinnych.W krajach śródziemnomorskich dużo jestobszarów górskich i lasów, złożonychzazwyczaj z gatunków drzew twardych.Tereny nieporośnięte lasami to zwyklewrzosowiska, formacje krzewiaste,obszary pustynne lub stepowe bądźobszary śniegu stałego. Użytki zielonewystępują w Masywie Centralnym, naKrecie, w Karpatach i Apeninach, przyczym grunty orne (w tym uprawy trwałe,takie jak winnice, gaje oliwne i sady) równieżzajmują znaczny obszar środkoweji południowej Europy. Odzwierciedla tozarówno warunki naturalne, jak i stuleciaużytkowania gruntu, co z kolei ma wpływna rodzaj działalności gospodarczej, którąmożna prowadzić na danym terenie,a także na możliwości zatrudnienia.Wyzwania i możliwościw odniesieniu doobszarów górskichi leśnychNajważniejsze wyzwania w przypadkuobszarów górskich to ich względneoddalenie, brak infrastruktury, koniecznośćstosowania maszyn w zależności odstromizny nachylenia, a także fakt, że sąone często słabo zaludnione; jednakżewyzwania te różnią się w zależności odpaństwa członkowskiego. Problem tenodzwierciedlają także typowe dochodygospodarstw domowych – na obszarachgórskich UE średni dochód gospodarstwawynosi 13 800 euro, natomiast naobszarach o korzystniejszych warunkachgospodarowania – 18 900 euro.Obszary górskie charakteryzują się równieżzmiennymi i ekstremalnymi warunkamiklimatycznymi, a także są bardziejnarażone na skutki zmiany klimatu.Problemy te niekoniecznie dotyczą nizinnychobszarów leśnych, jednak lasygórskie są mniej atrakcyjne gospodarczoDefinicje obszarów leśnychi górskich w EuropieObszary górskieObszary górskie charakteryzują się znacznymiograniczeniami możliwości użytkowaniagruntów i znacznym wzrostem kosztów pracw związku z:• występowaniem, ze względu na wysokość,bardzo trudnych warunków klimatycznych,w wyniku których ulega znacznemuskróceniu sezon wegetacyjny,• na niższych wysokościach, występowaniem nawiększej części danego obszaru zboczy zbytstromych do użycia sprzętu mechanicznegolub wymagających użycia bardzo drogiegosprzętu specjalistycznego, lub• kombinacją dwóch powyższych czynników,gdzie każdy z tych czynników osobnojest mniej uciążliwy, ale istnienie oburównocześnie powoduje zwiększenieutrudnień.Źródło : Komisja Europejska.Obszary leśneLas: obszar z pokrywą korony drzew (lub równoważnypoziom pni drzew) na ponad 10%i powierzchni większej niż 0,5 km 2 . Drzewapowinny osiągać wysokość minimum 5 mw stanie dojrzałym in situ.Inny obszar zalesiony: obszar z pokrywą korony(lub równoważny poziom pni drzew)od 5 do 10% drzew, które są w stanie osiągnąćwysokość 5 m w stadium dojrzałym in situ;lub z pokrywą korony (lub równoważnypoziom pni drzew) ponad 10% drzew,które nie są w stanie osiągnąć wysokości 5 mw stadium dojrzałym in situ oraz pokrywa krzewówi krzaków.Źródło : Europejska Komisja Gospodarcza OrganizacjiNarodów Zjednoczonych i Organizacja ds. Wyżywieniai Rolnictwa.23


Przegląd Obszarów Wiejskich UE nr 6Utrzymywanie pozycji na rynkuw wymagającym klimacie gospodarczymChociaż przedsiębiorstwo Second Nature UK ma siedzibę w małej wiosce w ParkuNarodowym Lake District na dalekim północnym zachodzie Anglii, marka ta jestkrajowym liderem naturalnych i zrównoważonych rozwiązań w zakresie izolacjicieplnej stosowanej w projektach budowlanych, w tym na zamku w Edynburgui w Bodleian Library w Oksfordzie. Firma, założona zaledwie 10 lat temu, wyspecjalizowałasię w przetwarzaniu surowej wełny owczej, którą wcześniej po prostupalono, w wysokowartościowy, zrównoważony materiał budowlany.Second Nature UK skorzystało z dofinansowania dostępnego w ramach wsparciaz programu „Leader Cumbria Fells and Dales” dla mikroprzedsiębiorstw w celunabycia specjalistycznej ekspertyzy marketingowej. Umożliwiło to opracowaniestrategii marketingowej, która pomoże przedsiębiorstwu rozwinąć jego markę„Thermafleece” zarówno pod względem rozszerzenia asortymentu produktów,jak zdobycia nowych rynków.Christine Armstrong, zastępca dyrektora generalnego Second Nature UK, powiedziała,że „wełna jest naturalnym, bezpiecznym i zdrowym produktem, którego stosowaniezostało znacznie rozszerzone poza tradycyjne metody. W programie »Leader«dostrzeżono znaczenie naszego projektu – wsparcie z jego strony było nieocenione”.Park Narodowy Lake District jest obszarem silnie zalesionych wyżyn obejmującymniektóre z najwyższych angielskich szczytów górskich. Obszar ten jest równieżmiejscem przyciągającym turystów, a utrzymanie równowagi pod względempotrzeb społecznego, gospodarczego i środowiskowego rozwoju obszarówwiejskich stanowi wyzwanie dla władz parku narodowego.Więcej informacji można znaleźć na stronie internetowej:http://www.secondnatureuk.comEnvironment Agency24


Przegląd Obszarów Wiejskich UE nr 6z powodu słabej infrastruktury leśnej orazkwestii związanych ze zbiorem i transportemna rynki. Możliwości zatrudnieniamogą być ograniczone niezależnie odrozwiniętych sektorów rolnego i leśnego.Bezrobocie jest szczególnie wysokiena obszarach peryferyjnych położonychna północnych i południowych krańcachEuropy, gdzie dominują góry lub lasy.Pozytywnym aspektem jest to, że zmianystrukturalne w rolnictwie przebiegająszybciej na obszarach górskich niż na innychpodobnych obszarach. Społecznościna tych obszarach również wydają siędostrzegać korzyści płynące ze wspólnejpracy i z powodzeniem przyjmują innowacyjnepodejście.Gospodarka leśna i gospodarowanie gruntamina obszarach górskich zapewniająrównież szereg dóbr publicznych w odniesieniudo ochrony siedlisk i różnorodnościbiologicznej (43% obszarów sieci Natura2000 położone jest w masywach górskich,a 13% w obrębie obszarów leśnych), zmianyklimatu (poprzez zarządzanie emisjamidwutlenku węgla), gospodarki wodnej,a także krajobrazów, które stanowią zasobydla turystyki i rekreacji.Kontekst politykiPodejście do wsparcia na rzecz obszarówgórskich i leśnych różni się. Branżaleśna i drzewna są dobrze zdefiniowanei mają wiele środków wsparcia specjalnego.Na poziomie europejskim bardziejholistyczne podejście opracowywanejest w ramach strategii leśnej UE i plandziałania dotyczącego gospodarki leśnej,a zielona księga Komisji „Ochrona lasówi informacje o lasach w UE: przygotowanielasów na zmianę klimatu” zapewnilepsze uwzględnienie zasadniczej roli,jaką lasy będą odgrywały w przyszłości.W ostatnim przeglądzie wsparcia PROWdla działalności leśnej („Wstępna kontrolaśrodków dotyczących leśnictwa w PROWna lata 2007–2013”) opracowanym w ramachinicjatywy tematycznej ds. leśnictwakrajowych sieci obszarów wiejskichstwierdzono, że spośród 88 krajowychi regionalnych PROW „wszystkie, z wyjątkiemtych z Malty i Irlandii, obejmująprzynajmniej niektóre środki dotycząceleśnictwa lub działania w zakresieleśnictwa”.Chociaż obszary górskie nie korzystająz innych mechanizmów pomocy specjalnejniż rekompensaty z tytułu naturalnychutrudnień, to większość PROWzapewnia wiele możliwości w zakresiewsparcia dla obszarów wiejskich, w tymwyższą wysokość dotacji w odniesieniudo tych terenów. W dokumencie Komisjipt. „Maksymalna wydajność: nowespojrzenie na rolnictwo na obszarachgórskich w Unii Europejskiej”, przedstawionymw trakcie konferencji poświęconejrolnictwu na obszarach górskich(Austria, grudzień 2009 r.), zwróconouwagę na potrzeby obszarów górskich.Komisja powtórzyła swoje zalecenie dlapaństw członkowskich, aby dopilnowałyuwzględnienia w PROW potrzeb obszarówgórskich, początkowo w ocenachśródokresowych, a następnie w kolejnymokresie programowania. W 2010 r.Europejska Agencja Środowiska równieżopublikowała sprawozdanie pt.„Ekologiczny kręgosłup Europy: dostrzeganieprawdziwej wartości naszych gór”(sprawozdanie EEA nr 6/2010), zawierająceinformacje o środowisku potrzebne doopracowania i wdrożenia odpowiedniejpolityki.Możliwości w zakresiezatrudnienia i włączeniaInformacje zwrotne przekazane przezzainteresowane strony z obszarów górskichi leśnych wskazują na to, że wsparciew ramach PROW działa jak katalizatorpod względem opracowywania działańprowadzących do zatrudnienia poprzezzwiększanie wartości dodanej surowcówu ich źródła, rozwój łańcuchów dostaw,lepsze zarządzanie marką i lepszy marketing,a także tworzenie nowych produktówi praktyk. Wszystkie te działania prowadządo tworzenia nowych miejsc pracy.25


Przegląd Obszarów Wiejskich UE nr 6Górskie przejażdżkirowerowe prowadzą dozwiększenia zatrudnieniaw turystyce w lasachpołudniowej SzkocjiPopularność górskich przejażdżek rowerowychjako działalności prowadzącejdo wzrostu gospodarczegonadal rośnie na wielu obszarach wiejskichUE. Ma to miejsce w przypadkuSzkocji, gdzie znaczne ilości środkówze strony UE zainwestowano w rozwójinfrastruktury ułatwiającej uprawianietego rodzaju sportu w sposóbzrównoważony, który również chroniwrażliwe środowisko wyżynnychobszarów leśnych.Przykładem jest „7-Stanes – siedemcentrów górskich przejażdżek rowerowych”– w hrabstwie Dumfries andGalloway w południowej Szkocji i whrabstwie Scottish Borders. Ta siećszlaków dla rowerzystów i usługwsparcia na wyżynnych obszarachleśnych przyciąga rocznie około 400tys. turystów, którzy rocznie generująokoło 11,5 mln euro dochodu dlalokalnej gospodarki wiejskiej.z rozwojem dodatkowych produktówi promowaniem wypoczynkuna rowerach górskich, aby zachęcićrowerzystów do pobytu w tym regioniei korzystania z usług lokalnychprzedsiębiorstw. Innowacyjne produktyobejmują system „gościnnościdla rowerzystów”, który został opracowany,by pomóc lokalnym przedsiębiorstwomzaspokoić potrzebyturystów.Więcej informacji o tych projektachPROW wspierających zrównoważonegozatrudnienia na obszarach górskichmożna uzyskać od LGD:www.dgcommunity.net/leaderorazwww.scottishbordersleader.co.ukWięcej informacji o projekcie„7-Stanes” można znaleźć na stronieinternetowej:http://www.7stanes.gov.ukWsparcie UE w trakcie poprzedniegookresu programowania wykorzystanodo stworzenia projektu „7-Stanes”,a obecnie środki w ramach PROWsą stosowane do czerpania z tychkorzyści w zakresie rozwoju gospodarczegopoprzez szereg projektów„Leader”, które są współfinansowaneprzez lokalne grupy działania z tegoregionu.Przedmiotowe fundusze przyznanew ramach osi 4 umożliwiają wieluprzedsiębiorstwom sektora prywatnegowspólną pracę nad maksymalnymzwiększeniem korzyścigospodarczych w dłuższej perspektywiei podjęcie projektów w dziedzinierozwoju, takich jak wspólne działaniamarketingowe i medialne. LGDwspiera również działania związaneMountain Bike Business Network26


Przegląd Obszarów Wiejskich UE nr 6Wzrost gospodarczy dzięki produkcji ekologicznej wołowiny wewłoskim TyroluRuch „Slow Food” (ruch społeczny skupiający osoby zainteresowane ochroną tradycyjnej kuchni) spowodowałszybki rozwój produkcji wysokiej jakości wołowiny w autonomicznej prowincji Bolzano. ProdukcjaLaugenRind (wołowina górska) oparta jest na tradycyjnym systemie rolnictwa na obszarze alpejskim,w którym istnieją małe gospodarstwa zajmujące się produkcją mleka i mięsa.Wsparcie w ramach działania 124 osi 1, które wspomaga współpracę przy opracowywaniu nowych produktów,procesów i technologii, umożliwiło 30 rolnikom posiadającym 100 sztuk bydła spełnienie kryteriów jakościw odniesieniu do ekologicznej produkcji mięsa, zwiększając wartość produkcji o 30%, poprzez produkcjęróżnych ekologicznych produktów mięsnych, w tym kiełbas, gulaszu i włoskiego sosu bolońskiego.Etykietki żywności ekologicznej i „Slow Food”, łączące produkty z lokalnym obszarem i alpejskim bydłemszarym, pomogły zwiększyć wartość dodaną. Produkty te są obecnie reklamowane wśród restauracjiturystycznych i konsumentów oraz bezpośrednio im sprzedawane.Fundatia ADEPT Transilvania27


Przegląd Obszarów Wiejskich UE nr 6Organizacja Euromontana, która jest wielosektorowymstowarzyszeniem promującymwspółpracę i rozwój terytoriówgórskich w UE, prowadziła działaniaw zakresie poszerzania wiedzy o obszarachgórskich. Jej misją jest promowanie„żyjących gór, zintegrowanego i zrównoważonegorozwoju oraz jakości życiaw obszarach górskich”. Podstawowymzadaniem organizacji Euromontanajest ustalanie możliwości w zakresierozwoju gospodarczego na obszarachgórskich. Zrealizowany przez nią projekt„EuroMARC” doprowadził ostatnio do pojawieniasię przydatnych wniosków.Projekt wykazał, że konsumenci utożsamiająwizerunek gór z dobrami o określonejwartości dodanej, i potwierdziłpotencjał, jaki ma PROW w odniesieniudo wspierania zainteresowanych stronz obszarów górskich pod względemzwiększania wartości dodanej, ulepszaniałańcuchów dostaw i promowania wizerunkui marki terenów górskich. Trwateż dyskusja z Komisją na temat takiegooznakowania produktów rolnictwagórskiego, które mogłoby uwzględniaćsurowce i produkty przetwarzane na obszarachgórskich.Rozwój ekologicznyPowtarzającą się kwestią w przypadkuPROW jest zakres wsparcia na rzeczrozwoju ekologicznego, zarówno podwzględem rozwoju produktów i usługśrodowiskowych, jak i w odniesieniu”Europejczycy od dawna rozumieją, że nasze lasyzapewniają społeczeństwu wiele funkcji i korzyściekologicznych, społecznych i gospodarczych.do przeciwdziałania zmianie klimatu.Pomoc udzielana jest na rozwój działalnościi turystyki opartej na przyrodzie naobszarach górskich i leśnych zapewniającychwysokiej jakości zasoby.Istnieją również instrumenty wsparciapomagającego społecznościom zmniejszyćpotencjalny wpływ zmiany klimatu.Obejmują one środki mające na celuzmniejszenie wpływu ekstremalnychzjawisk pogodowych, takich jak pożary,powodzie lub susze, które mogą zagrażaćzasobom naturalnym i gałęziomprzemysłu takim jak turystyka. Poza tymlasy w szczególności mogą przyczyniaćsię do dostarczania ekologicznej energiipotrzebującej drewna jako biopaliwa –w postaci polan, zrębków lub granulatu.Podsumowując, PROW zapewnia zestawnarzędzi umożliwiających społecznościomna obszarach górskich i leśnychwprowadzanie innowacji i tworzenienowych rodzajów miejsc pracy na obszarachwiejskich.Profesor Jacqueline McGlade, dyrektor wykonawcza,Europejska Agencja Środowiska“”Komparatywna przewaga »gór« pod względem jakościmusi być wykorzystywana przez wykorzystanie różnych strategii:istniejące systemy jakości stanowią ich część, podobnie jakekologiczne oznakowanie, ale należy je ulepszyći uzupełnić innymi działaniami związanymi z górami,aby chronić korzystanie z wizerunku gór.Euromontana“28


Przegląd Obszarów Wiejskich UE nr 6Rosnąca lokalna produkcjaenergii z biomasy w NiemczechInicjatywa tematyczna ds. leśnictwa krajowejsieci obszarów wiejskich wykazała, że PROW realizowanyw Hesji w Niemczech zawiera w ramachdziałania 321 (Podstawowe usługi dla gospodarkii ludności wiejskiej) poddziałanie „Zakłady wykorzystaniai recyklingu biomasy do celów energetycznych”,które zapewnia wsparcie na rzecz wieluprojektów zwiększających lokalną produkcję energiiz biomasy, w tym dla:• zakładów produkcji biogazu oraz elektrociepłowni;• systemów centralnego ogrzewania drewnemo mocy co najmniej 50 kW;• lokalnych systemów ciepłowniczych;• projektów badawczych i rozwojowych, programówpilotażowych i analiz wykonalności.Forestry CommissionWsparcie udzielane jest wyłącznie na podstawiepowiązanych z tym obszarem lokalnych strategiachrozwoju i ma być przeznaczone na około152 jednostek i 35 projektów pilotażowych.Przydatne linkiEuromontana: http://www.euromontana.orgEuroMARC: http://www.mountainproducts-europe.orgStrategia leśna UE i plan działania: http://http://ec.europa.eu/agriculture/fore/Konfederacja Europejskich Właścicieli Lasów (CEPF): http://www.cepf-eu.orgEuropejskie Forum Ochrony Przyrody i Pasterstwa (EFNCP): http://www.efncp.orgZielona księga Komisji „Ochrona lasów i informacje o lasach w UE: przygotowanie lasów na zmianę klimatu”:http://europa.eu/rapid/pressReleasesAction.do?reference=IP/10/207Inicjatywa tematyczna ds. leśnictwa krajowych sieci obszarów wiejskich: http://enrd.ec.europa.eu/national-rural-networks/joint-nrn-activities/nrn-forestry-thematic-initiative_en/en/nrn-forestry-thematic-initiative_home_en.cfmEuropejska Agencja Środowiska: http://www.eea.europa.eu/publications/europes-ecological-backbone29


Eva CarlssonFundatia ADEPT TransilvaniaNowa generacja przedsiębiorców, których przyciąga sposób życia na wsi, odnajdujenowe wartości wiejskich walorów i zasobów, tworzy możliwości zatrudnieniai uzyskiwania dochodu, a także wnosi nowe życie w gospodarkę obszarów wiejskich.Wiosną 2003 r., gdy TanyaHultman podróżowała drogąz Kristianstad (na południuSzwecji) na północ, do swojego nowegodomu w prowincji Norrbotten, uderzyło ją,że ruch drogowy w większości skierowanybył w przeciwnym kierunku. Niezrażonakontynuowała podróż, aby skorzystaćz okazji, jaką stworzył ogólny odpływludności z obszarów wiejskich, i stać sięwłaścicielką małego gospodarstwa – realizującw ten sposób marzenie o rozpoczęciunowego życia na wsi.„Na początku przyciągnęły nas ceny gruntów,które były znacznie niższe od cen napołudniu Szwecji” – wyjaśnia Hultman.„Ale bardzo też podobała nam się cichasceneria wiejska, która była idealna do wychowywaniadwójki małych dzieci”.Hultman i jej mąż kupili sześciohektarowegospodarstwo w pobliżu miastaPiteå, gdzie założyli przedsiębiorstwoAlterdalens Morötter zajmujące się uprawąi dystrybucją marchwi na lokalnym rynku.Przez następne siedem lat przedsiębiorstwoodnosiło coraz większe sukcesy pomimooddalenia i niższej gęstości zaludnieniaw Norrbotten (7,3 mieszkańca/km²).„Byliśmy zaskoczeni” – mówi Hultman. „Odchwili rozpoczęcia działalności nie byliśmyw stanie zaspokoić popytu. Nasza marchewbyła nieznacznie droższa niż sprzedawanaprzez konkurencję, ale ludzie byli gotowizapłacić trochę więcej za lokalne produktywysokiej jakości. W okresie od 2003 do2008 r. ośmiokrotnie zwiększyliśmy obszarupraw, z 1 do 8 ha, ale popyt nadalrósł i musieliśmy w końcu poszukać innychsposobów zwiększenia produkcji”.W 2008 r., dzięki wsparciu w ramach projektu„Grön Framtidsgård” (Zielona farmaprzyszłości) (zob. ramka), przedsiębiorstwoAlterdalens Morötter rozpoczęłoposzukiwanie lokalnych hodowców kontraktowych.W rezultacie zawarto umowyz trzema lokalnymi rolnikami, co umożliwiłoAlterdalens Morötter podwojenie produkcjii pozwoliło Tanyi w pełni poświęcićsię przedsiębiorstwu. Zwiększyło to takżerentowność uczestniczących gospodarstwi na jednym z nich doprowadziło do powstaniadodatkowego miejsca pracy w pełnymwymiarze godzin.Pobudzanie zatrudnieniana peryferyjnychobszarach wiejskichAlterdalens Morötter stanowi dobry przykładmożliwości tworzenia miejsc pracyna peryferyjnych obszarach wiejskich,gdzie wskaźniki zatrudnienia należą donajniższych w UE. Poprzez innowacyjnośćproduktu (badanie i wybór odmianmarchwi dostosowanych do lokalnegoklimatu), nacisk na jakość i skupienie sięna bezpośredniej dystrybucji na lokalnerynki przedsiębiorstwo odniosło sukcespod względem tworzenia miejsc pracyi generowania dochodu. Jak podkreślaHultman, nie jest to sposób na osiągnięciebogactwa, ale umożliwia dalsze zarabianiena życie na wsi.Przypadek Hultman pokazuje, jakie możliwościstwarza wykorzystywanie lokalnychwalorów i zachęt (np. środowiska naturalnegoczy niższych cen gruntów), któremoże być atrakcyjne dla młodych rodzin,aby przeciwdziałać takim tendencjom, jakstarzejące się społeczeństwo i „maskulinizacja”,dotyczącym wielu oddalonychobszarów wiejskich w Europie.To, w jakim kierunku zmierza rynek pracyna obszarach wiejskich, jest dla Hultmanoczywiste. „Pomyślcie o żywności!”– radzibez wahania. „Ludzie zawsze będą musielijeść, a przy rosnącym nacisku na zmianęklimatu i zdrowie naprawdę uważam, żerynek lokalnych produktów wysokiej jakościnadal będzie się rozrastał. Od momentu,gdy siedem lat temu założyłam przedsiębiorstwo,popyt gwałtownie wzrósł”.31


Przegląd Obszarów Wiejskich UE nr 6Grön Framtidsgård (Zielona farma przyszłości)w Szwecji„Grön Framtidsgård”, projekt finansowany w ramach szwedzkiego Programurozwoju obszarów wiejskich na lata 2007–2013, pomógł ponad 150 osobomw założeniu nowych wiejskich przedsiębiorstw. „W Norrbotten i Västerbottenrolnicy byli pozytywnie nastawieni – mówi Håkan Stenmark, kierownikprojektu przy związku rolników LRF Västerbotten będącym beneficjentemprojektu. „Chcieliśmy spróbować wykorzystać tę pozytywną siłę napędowąna obszarach wiejskich”.Stenmark i jego współpracownicy odwiedzali rolników, którzy mieli pomysłyna rozwój lub zróżnicowanie działalności, i opracowywali wsparciedostosowane do ich konkretnych potrzeb. Stenmark uważa, że Norrbotteni Västerbotten posiadają zasoby, na które jest i będzie popyt. Jednak jegozdaniem do osiągnięcia sukcesu niezbędne są lepsza znajomość rynkówi ściślejsza współpraca z samorządami.Łączenie rolnictwa z innymirodzajami działalnościPowodzenie Tanyi Hultman w określeniu i zareagowaniuna popyt na rynku umożliwiłojej rozwinięcie zyskownego przedsiębiorstwarolnego oraz utworzenie i utrzymanie miejscpracy w sektorze rolnym. Jednakże przydalszym spadku zatrudnienia w rolnictwiew Europie i przy rosnącej liczbie osób zajmującychsię rolnictwem jako działalnościąuboczną inne źródła uzyskiwania dochodui zatrudnienia w gospodarstwach i poza nimirównież są coraz ważniejsze.„Tradycyjnie rolnicy byli niewidoczni jako kategoria przedsiębiorców,ale przy coraz większej liczbie rolników inwestujących w uzupełniająceformy działalności ważne jest przedefiniowanie relacji z samorządami”–twierdzi zdecydowanie.T. Hudson32


Przegląd Obszarów Wiejskich UE nr 6Elektrociepłownia zasilana biogazemw alpejskim regionie WłochW południowym Tyrolu (Włochy) lokalni rolnicy utworzyli spółdzielnięw gminie Campo Tures, aby wykorzystać potencjałenergii odnawialnej w celu zwiększenia dochodów gospodarstwi zatrudnienia. Spółdzielnia na początku założyła zakładprzetwarzający nadmiar płynnego nawozu na biogaz, a obecnieotrzymuje wsparcie w ramach regionalnego Programu rozwojuobszarów wiejskich (2007–2013) przeznaczone na budowęelektrociepłowni, która będzie zasilana tym biogazem, oraz napołączenie jej z siecią dystrybucji.„To umożliwi przekształcenie obecnie nierentownego przedsięwzięciaw przedsiębiorstwo przynoszące zysk i w istotny sposóbprzyczyniające się do rentowności lokalnych gospodarstwrolnych”– wyjaśnia Helmut Pinggera, koordynator lokalnej grupydziałania Valli di Tures ed Aurina, która współfinansuje projekt.„Charakter rolnictwa na tym obszarze górskim powoduje, żegospodarstwa wytwarzają więcej płynnego nawozu niż mogąrozprowadzić na gruntach” – dodaje. „Nowy zakład zapewni imopłacalny rynek zbytu, a także możliwości uzyskania dodatkowegodochodu ze sprzedaży ciepła i energii elektrycznej”.Autorem pierwotnego pomysłu projektu był lokalny burmistrz,Helmuth Innerbichlir, który widział w nim możliwości zapewnieniabardziej zrównoważonego źródła energii dla budynkówgminy.Pinggera jest dumny z tego, że pieniądze, które raz wypłynęłyz lokalnej gospodarki, w przyszłości pomogą utrzymać lokalnezatrudnienie. Podkreśla jednak, że do zatrzymania ludzi naobszarach wiejskich potrzebne jest więcej niż tylko tworzeniemiejsc pracy. „Źródłem rozwoju są rodziny i dlatego potrzebujemyna wsiach przedszkoli i szkół: dopóki są tu szkoły, pozostanątu rodziny; dopóki są tu rodziny, pozostaną domy, a dopókibędą domy, pozostaną również wioski i tak dalej”.Gmina zgodziła się na zakupić 70% wytworzonego ciepłai 95% energii elektrycznej, co zabezpieczy rentowność zakładui będzie stanowić dobrą podstawę dla przyszłego wzrostu.Przygotowanie do pracyna wsiSzkoły i edukacja mają jednak nawetwiększe znaczenie na obszarach wiejskich.Analiza statystyk wykształceniaw UE wskazuje na jego znaczny „deficyt”wśród siły roboczej na wsi, co stanowiprzeszkodę dla przedsiębiorstw i dlawykorzystywania dostępnych możliwościzatrudnienia. Odpowiednie możliwościkształcenia i szkolenia zarówno dla osóbmłodych (zniechęcające do migracji), jaki dla starszych mieszkańców (jako środekprzeciwdziałający bezrobociu) mają zatemzasadnicze znaczenie dla wszelkichwysiłków mających na celu podniesieniawskaźników zatrudnienia na wsi.Nüna Mäntyniemi33


Przegląd Obszarów Wiejskich UE nr 6Szkolenie młodych rolnikóww Walonii w BelgiiW Belgii Federacja Młodych Rolników(Fédération des Jeunes Agriculteurs, FJA)w Regionie Walońskim otrzymuje wsparciew ramach regionalnego Programu rozwojuobszarów wiejskich, aby zapewnić szkolenierolnikom, robotnikom rolnym i innym osobomposzukującym pracy na wsi. Ośrodek oferujedwa rodzaje szkolenia. Pierwsze obejmujekursy przygotowawcze dla tych, którzy dopieropo raz pierwszy zajmują się rolnictwem.Od września 2010 r. będą one obejmowaćrównież szczegółowe szkolenie w zakresierolnictwa ekologicznego. „Ten sektor szybkosię rozrasta” – wyjaśnia Gregory Etienne, przewodniczącyFJA. „Nowe szkolenie jest dla nasprawdziwą innowacją. Po raz pierwszy będziemymieć kurs całkowicie poświęcony temurodzajowi produkcji”.Drugi rodzaj szkolenia skupia się na różnicowaniudziałalności i obejmuje takie dziedziny, jak:serowarstwo, produkcja lodów, marka i marketingproduktów rolnych, a także produkcjaenergii odnawialnej. Obecnie w programie tymuczestniczy 700 słuchaczy, natomiast w szkoleniachdotyczących zakładania gospodarstwrolnych – 200. „Nowe szkolenia w zakresieróżnicowania działalności okazały się niezaprzeczalnymsukcesem” – twierdzi Etienne.„Istnieje duże zapotrzebowanie na te kursy,które dają rolnikom umiejętności potrzebne doróżnicowania działalności w kierunku innychsektorów”.Samuel Van Eesbeek jest jednym z obecnychuczestników szkolenia. Wraz ze swoim ojcemSamuel prowadzi gospodarstwo mleczarskiew gminie Villers-la-Ville, ale ma nadzieję, żeszkolenie umożliwi mu zróżnicowanie działalnościw kierunku produkcji sera i lodów. –„Jesteśmy na rozdrożu” – wyjaśnia Van Eesbeek.„Aby móc nadal utrzymywać się z gospodarstwa,musimy wybrać pomiędzy zróżnicowaniemprodukcji lub jej zwiększeniem, albowybrać oba rozwiązania. Według mnie zróżnicowaniejest koniecznością. Szczerze wierzę, żew przyszłości sprzedaż bezpośrednia będziekluczowym uzupełnieniem rolnictwa”.Następne pokoleniePodobnie jak większość współuczestnikówszkolenia, Samuel Van Eesbeek jestprzekonany, że nadal może zarabiać nażycie na obszarze wiejskim, w którymdorastał. Zapewnienie tej ciągłości międzypokoleniami jest niezbędnym elementemkażdej strategii mającej na celuutrzymanie i zwiększenie zatrudnienia naobszarach wiejskich.W Finlandii, w regionie Pohjois-Savo,realizowany jest projekt „Maaseutuopettaa” (Uczenie się od wsi), który jestdalszym krokiem w tym kierunku. Polegaon na edukowaniu uczniów szkół średnichi ich nauczycieli w zakresie różnychwiejskich zawodów, przedsiębiorstw orazmożliwości kształcenia i szkolenia.Niina Mantyniemi, koordynator projektu,twierdzi, że celem jest zachęceniemłodzieży do szukania zatrudnienia nawsi, wyboru działalności gospodarczeji korzystania z możliwości szkoleniaw sektorze zasobów naturalnych. „WPohjois-Savo istnieje duża obawa, żew przyszłości nie będzie na wsi wystarczającejliczby wykwalifikowanych pracownikówi przedsiębiorców” – wyjaśniaMantyniemi. „Region już cierpi na niedobórpracowników w takich zawodach,jak: operatorzy kombajnów, robotnicyleśni, zastępczy robotnicy rolni, a takżewyspecjalizowani pracownicy sektorabudownictwa”.Obecnie w trzecim, ostatnim roku realizacjiprojektu, który współfinansowanyjest w ramach fińskiego Programu rozwojuobszarów wiejskich (2007–2013),zorganizowano już 98 różnych wydarzeńz udziałem ponad 5,3 tys. uczestników(uczniów i nauczycieli). Należały do nichprzeznaczone dla uczniów praktycznedni robocze w gospodarstwach i w wiejskichprzedsiębiorstwach turystycznych,a także wizyty rolników i wiejskich przedsiębiorcóww lokalnych szkołach.„Jednym z głównych osiągnięć projektubyło utworzenie sieci współpracy pomiędzywiejskimi przedsiębiorstwami i szkołamiw regionie”– dodaje Mantyniemi.34


Przegląd Obszarów Wiejskich UE nr 6Odwrócenie kierunku ruchuW całej Europie można znaleźć wiele przykładówrolników lub innych wiejskich przedsiębiorców,którzy z powodzeniem wykorzystali lokalne waloryi specyfikę do utworzenia lub utrzymaniamiejsc pracy. To nowe pokolenie pionierów odkrywamożliwości nawet w najbardziej oddalonychobszarach, przekształcając w kapitał nowe tendencjei technologie, a także budując nowe siecii partnerstwa, które umożliwiają im tworzenieprzedsiębiorstw odnoszących sukcesy.Szkolenie i kształcenie są ważnymi czynnikamiumożliwiającymi ten proces. Zapewniają oneobecnym i przyszłym pokoleniom umiejętnościi wiedzę fachową potrzebne do wykorzystanianowych możliwości, a także utrzymania bardziejtradycyjnych rodzajów działalności. Jednakże zasadnicząsiłą napędową wiejskich przedsiębiorstwi miejsc pracy jest pragnienie ludzi, aby mieszkaćz rodziną na obszarach wiejskich. Z tego względudostęp do szkół, opieki zdrowotnej i innychpodstawowych usług w dużym stopniu wpływana rozmieszczenie przestrzenne miejsc pracyi ostatecznie – na powodzenie wysiłków mającychna celu przyciągnięcie ludzi z powrotem doobszarów wiejskich.T. HudsonT. Hudson


Unia Europejska, 1995–2010Przegląd Obszarów Wiejskich UE nr 6Bezrobocie i wykluczenie społeczne to poważne problemy nawielu obszarach wiejskich; w największym stopniu dotyczą onegrup znajdujących się w niekorzystnej sytuacji –osób starszych,osób oddzielonych od rynku pracy, pracowników nisko opłacanych,kobiet i mniejszości etnicznych. PROW mogą odgrywać ważną rolęw promowaniu społeczeństwa bardziej integracyjnego i czynieniuz obszarów wiejskich lepszego miejsca do życia.Obszary wiejskie w Europie stojąprzed wieloma problemami, takimijak niekorzystna sytuacjademograficzna, niski poziom wykształcenia,słabe możliwości rynku pracy, oddaleniei brak infrastruktury transportowej.Problemy te zwykle przedstawiane są jako„błędne koła”, ponieważ jeden słaby punktmoże prowadzić do innego, coraz bardziejpogarszając sytuację społeczności wiejskich.Na przykład niski poziom wykształceniamoże powodować niskie wskaźnikizatrudnienia, a w konsekwencji wyższewskaźniki ubóstwa, co z kolei negatywniewpływa na szanse poprawienia jakościedukacji.„Tu jest pięknie, ale zwykle odczuwamy,że o nas zapomniano. Mamy wrażenie, żeistniejemy jako widokówka i nic innego” –twierdzi kobieta w filmie zatytułowanym„Rural Disadvantage: Hidden Voices”,którego celem jest wspieranie badańo tej samej nazwie prowadzonych przezKomisję ds. Społeczności Wiejskichw Anglii.Pewne grupy, które są licznie reprezentowanena obszarach wiejskich, bardziejniż inne doświadczają tych problemów.Do grup tych należą osoby starsze, osobybezrobotne, pracownicy nisko opłacani,kobiety i mniejszości etniczne. Politykarozwoju obszarów wiejskich może odgrywaćważną rolę w zmniejszaniu tych dysproporcjii czynieniu z obszarów wiejskichlepszego miejsca do życia. Różnorodnośćproblemów, przed którymi stoją europejskieobszary wiejskie, wywołuje różnereakcje.W komunikacie Komisji Europejskiej natemat zakazu dyskryminacji oraz równościszans dla wszystkich (2005) 2 podkreślasię, że Europejski Fundusz Rolny RozwojuObszarów Wiejskich (EFFROW) działa narzecz poszanowania zasady niedyskryminacji.Państwa członkowskie muszą zagwarantować,że przy wdrażaniu programówrozwoju obszarów wiejskich nie dochodzido dyskryminacji ze względu na płeć, rasęlub pochodzenie etniczne, religię lub światopogląd,niepełnosprawność, wiek luborientację seksualną.Przeciwdziałaniebezrobociu na obszarachwiejskichBezrobocie jest poważnym problemem nawielu obszarach wiejskich, a w największymstopniu dotyczy grup znajdującychsię w niekorzystnej sytuacji (takich jakmłodzież i osoby starsze). Z badania„Ubóstwo oraz wykluczenie społeczne naobszarach wiejskich” 3 , przeprowadzonegow 2008 r. przez Dyrekcję Generalną ds.Zatrudnienia Komisji Europejskiej, wynika,że głównym problemem młodzieży2 http://europa.eu/legislation_summaries/human_rights/fundamental_rights_within_european_union/c10313_en.htm3 ec.europa.eu/social/BlobServlet?docId=2085&langId=enna obszarach wiejskich jest wykluczeniez rynku pracy. „Kwestią zasadniczą jestto, że na wsi nie ma miejsc pracy lub sątakie, w których nie zarobi się wystarczającodużo” – mówi młoda osoba z WielkiejBrytanii. Skutki bezrobocia są potęgowaneprzez takie czynniki, jak peryferyjność,słaby dostęp do obiektów edukacyjnychi szkoleniowych, a także problemy związanez sezonowością. Celem projektupromowanego przez Partnerstwo WestCork w Irlandii jest przezwyciężenietakich trudności.Wielokrotnie wykluczeni:osoby niepełnosprawnena obszarach wiejskichOsoby znajdujące się w sytuacji niekorzystnejpod wieloma względami najbardziejpotrzebują wsparcia. Dotyczy to osóbniepełnosprawnych mieszkających na obszarachwiejskich. Jak stwierdzono w sprawozdaniuAkademickiej Sieci Ekspertówz Zakresu Niepełnosprawności (ANED) 4z 2009 r., „istnieją dowody na różne formywykluczenia dotyczące szczególnych grupniepełnosprawnych na europejskich rynkachpracy. […] Z tego względu koniecznejest, aby w nadchodzących latach w większymstopniu skupić się na sposobie wdrażaniadecyzji, szczególnie gdy dostępne sąniezbędne zasoby, w odniesieniu zarównodo inwestycji finansowych, jak i do wykwa-4 http://www.disability-europe.net/content/pdf/ANED%202009%20Activity%20Report%20Final%2003-06-2010.pdf37


Przegląd Obszarów Wiejskich UE nr 6Wsparcie dla bezrobotnychw Macroom, IrlandiaWskaźniki bezrobocia w mieście Macroom w WestCork drastycznie wzrosły w okresie od 2008 do 2010 r.Fakt ten stał się dla Partnerstwa na rzecz Rozwoju WestCork bodźcem do przeprowadzenia serii motywacyjnychwarsztatów dla osób poszukujących pracy i potencjalnychprzedsiębiorców. Zaproszono znanegomówcę motywacyjnego, aby doradził uczestnikomw sprawie najlepszych sposobów zapewnienia sobiezatrudnienia w czasie recesji. Na koniec warsztatówuczestnicy zostali poproszeni o wypisanie swoich celów.Niektórzy niedawno stracili pracę wskutek redukcji,inni mieli nadzieję na ponowne wejście na rynek pracy,ponieważ ich dzieci rozpoczęły edukację szkolną,a inni niedawno ukończyli szkołę średnią.Catherine Dineen jest pielęgniarką zwolnioną w wynikuredukcji. Jako że opiekuje się synem chorym na autyzm,”nieobce jej jest znaczenie dostępu do odpowiednichusług. „Czasami trudno dowiedzieć się, gdzie możnazwrócić się o pomoc” – mówi. „W Dublinie istniejąorganizacje wolontariatu, których zadaniem jest kierowanieludzi do odpowiednich usług i wsparcia.Jednakże na irlandzkiej wsi trudniej znaleźć pomoc.Nadal istnieje nastawienie, że trzeba sobie dać radęsamodzielnie”.„W mojej okolicy zdarzyło się wiele tragedii i ludzienie wiedzieli, gdzie zwrócić się o pomoc” – twierdziDineen. „Chciałabym stworzyć wiejską organizację,która mogłaby identyfikować potrzeby i zapewniaćodpowiednią pomoc, gdy ludzie stają przed niespodziewanymii poważnymi zmianami w swoim życiu.Mojego zwolnienia z pracy nie uważam za koniec.To jest po prostu nowy początek. Zdałam sobie z tegosprawę dzięki warsztatom”.Większość z 650 mln niepełnosprawnych na świeciemieszka w krajach rozwijających się, 80% spośród nich naobszarach wiejskich, często w stanie skrajnego ubóstwa.Libor Stloukal, ekspert FAO“lifikowanego personelu”. Celem projektuotrzymującego wsparcie w ramach słoweńskiegoPROW jest zajęcie się tą kwestią.Ponadto ostatnie badanie przeprowadzonewe Francji pt. „Ubóstwo, niepewność,solidarność na obszarach wiejskich” 5 wykazało,że gospodarka i struktura zawodowana obszarach wiejskich naraża jena niepewną sytuację – niemal wszystkiewskaźniki pokazują, że pod względemudziału w krajowej gospodarce, dochodzie,kwalifikacjach i zatrudnieniu mieszkańcytych obszarów osiągają wyniki poniżejśredniej krajowej.Grupy mniejszościw rozwoju obszarówwiejskichMniejszości etniczne często należą do najbardziejwykluczonych grup na obszarachwiejskich. Problem ten dotyczy w szczególnościludności romskiej na obszarachwiejskich Europy Środkowej i Wschodniej,5 http://lesrapports.ladocumentationfrancaise.fr/BRP/094000616/0000.pdfa także w innych miejscach. W kwietniu2010 r. Komisja Europejska po raz pierwszywydała komunikat w sprawie integracjiRomów. W dokumencie tym określonogłówne wyzwania czekające w przyszłościoraz przedstawiono ambitny programmający na celu wspomóc poprawę efektywnościpolityki włączenia społecznegoRomów. Jak podkreślono w komunikacie,sytuacja Romów (około 10–12 mln ludziw Europie) jest znacznie trudniejsza niżinnych mniejszości etnicznych. Są onibardzo zagrożeni daleko idącym wykluczeniemspołecznym i powszechnądyskryminacją. Sondaż przeprowadzonyw kwietniu 2009 r. przez Agencję PrawPodstawowych Unii Europejskiej wykazał,że połowa romskich respondentówdoświadczyła dyskryminacji przynajmniejraz w ciągu ostatnich 12 miesięcy.W kilku krajach UE trwają starania, abypromować uczestnictwo ludności romskiejw PROW jako sposób na zmniejszeniezagrożenia wykluczeniem społecznymi wspieranie ich integracji. Najnowszeinicjatywy w tej dziedzinie obejmująseminaria i warsztaty w państwach członkowskichorganizowane we współpracyz organami krajowymi i przedstawicielamiRomów, które mają na celu poszerzaniewiedzy o możliwościach oferowanychprzez programy i nawiązywanie niezbędnychkontaktów pomiędzy podmiotamizarządzającymi tymi programami naszczeblu krajowym a potencjalnymi zainteresowanymistronami ze społecznościromskiej. W tym kontekście przeprowadzonoserię posiedzeń wysokiego szczeblana Węgrzech (wrzesień 2010 r.) i w Rumunii(październik 2010 r.) pod hasłem „Wkładfunduszy UE w integrację Romów”. Krajoweposiedzenie odbyło się w Bukareszcie,a dwa regionalne w Cluj i Iaşi. Ich celembyło maksymalne zwiększenie poziomuwykorzystywania różnych funduszy UE,w tym funduszu strukturalnego i funduszuspójności.Na przykład w bułgarskim PROW kładziesię nacisk na potrzebę prowadzeniaukierunkowanych kampanii informacyjnychdotyczących możliwości uzyskaniawsparcia w ramach PROW, aby dotrzeć38


Przegląd Obszarów Wiejskich UE nr 6Wspieranie osób doświadczającychróżnych form wykluczeniaw SłoweniiPrzed osobami niepełnosprawnymi szukającymi pracystoją ogromne wyzwania. Przy obecnym kryzysie gospodarczym,gdy nawet ludzie bez niepełnosprawnościtracą pracę, sytuacja jest jeszcze gorsza. Zmniejszonazdolność do pracy stanowi dodatkowy czynnik, z powoduktórego pracodawcy nie chcą zatrudniać niepełnosprawnych.W reakcji na ten problem rząd RepublikiSłowenii przyjął Program działania na rzecz osób niepełnosprawnychna lata 2007–2013, którego celem jestpromowanie, ochrona i zapewnienie pełnego i równegowdrożenia praw człowieka w odniesieniu do osób niepełnosprawnych,jak również zachęcanie do szanowaniaich godności.Projekt wsparty w ramach słoweńskiego PROW przezlokalną grupę działania (LGD) Obsotelje i Kozjansko marównież poprawić możliwości zatrudnienia dla osób niepełnosprawnych.Jako część projektu przeprowadzonoanalizę sytuacji bezrobotnych w gminach objętych LGD.Zebrano przydatne informacje o sytuacji bezrobotnychosób niepełnosprawnych według wieku, wykształcenia,stopnia niepełnosprawności oraz ograniczeń w podjęciupracy. Grupę docelową poproszono o wypełnieniekwestionariusza, który dotyczył zagadnień odnoszącychsię do ich potrzeb, zdolności, motywacji do pracy, doświadczeniazawodowego i umiejętności.W wyniku projektu opracowano badanie dotyczącemożliwości zatrudnienia dla osób niepełnosprawnychi wydano ulotkę promocyjną. Zgromadzone dane przeanalizowanoi będą stanowiły podstawę przyszłychdziałań mających na celu integrację osób niepełnosprawnychna rynku pracy.Wspieranie Romów na obszarze działaniagrupy BÜKK-MAKK Leader na WęgrzechJednym z głównych celów grupy BÜKK-MAKK Leader na Węgrzechjest lepsza integracja Romów, którzy stanowią około 15% lokalnejludności. Lokalna strategia rozwoju dąży do połączenia celudotyczącego większego wykorzystania bioenergii ze wsparciemw zakresie zatrudnienia dla grup najbardziej dyskryminowanych.Celem inicjatywy ROMAVIRKA jest zapewnienie społecznościomromskim znajdujących się w najbardziej niekorzystnej sytuacjialternatywnych źródeł dochodu poprzez promowanie ich udziałuw produkcji bioenergii. Częścią inicjatywy jest gromadzenie i ponownewykorzystywanie lokalnych odpadów.W trakcie dyskusji z liderami romskimi członkowie BÜKK-MAK Leaderzdali sobie sprawę, że nie mają wystarczającej wiedzy o lokalnychspołecznościach romskich. Z tego względu dla członków LGDzorganizowano szkolenie z udziałem liderów, aby zapewnić lepszezrozumienie kultury Romów, ich stylu życia, zachowania i typowychproblemów. W trakcie szkolenia liderzy romscy wyjaśnili, że „typowedla Cyganów jest to, że nie potrafią myśleć o odległej przyszłości.Źródeł tego zachowania należy szukać w historii Romów: ubóstwo,regularna deprywacja i konieczność przeżycia z dnia na dzieńspowodowały, że Romowie dbają jedynie o dzień dzisiejszy i jaknajlepsze wykorzystanie go”.W sierpniu 2009 r. członkowie LGD jednogłośnie zatwierdzili koncepcje„Systemu gromadzenia komunalnych odpadów stałychi ich utylizacji przez grupę BÜKK-MAK Leader” oraz „Zakładu energetycznegowspólnoty romskiej”. LGD wystosowała do instytucjizarządzającej wniosek o przygotowanie wyczerpującego badaniasytuacji ludności romskiej na obszarze LGD. Na podstawie wiedzyuzyskanej z tego badania LGD planuje w przyszłości zainicjowaćzaproszenia do składania wniosków opracowane specjalnie dlaRomów.Unia Europejska, 1995–201039


Przegląd Obszarów Wiejskich UE nr 6do grup odizolowanych społecznie, takichjak społeczności romskie. Podobnyakcent można znaleźć także w węgierskimPROW, jak również w strategii lokalnejgrupy działania BÜKK-MAKK.Różnicowaniespołeczności wiejskichW badaniu zatytułowanym „Ekskluzywnawieś? Włączenie społeczne i rewitalizacjana obszarach wiejskich” 6 , które przeprowadzonow Wielkiej Brytanii, twierdzisię, że „wiele obszarów wiejskich stajesię coraz bardziej ekskluzywnych w tymznaczeniu, że jedynie ludzie lepiej sytuowanimogą sobie pozwolić na mieszkanietam. Ludzie bogatsi wprowadzają się,a biedniejsi wyprowadzają”. To zjawisko„gentryfikacji” (podniesienia statusu) jestwidoczne na wielu obszarach wiejskichWielkiej Brytanii, ponieważ bogatsi ludziewyemigrowali na wieś i zastąpili mniejzamożnych, głównie w wyniku rywaliza-6 http://www.jrf.org.uk/publications/exclusivecountryside-social-inclusion-and-regenerationrural-areascji o niewystarczającą liczbę budynkówmieszkalnych.W piosence wprowadzającej do filmu„Hidden Voices” padają pełne ekspresjisłowa: „A dom z czerwonej cegły, w którymsię urodziłem, jest pustą skorupą domkuletniskowego/ Przez większość roku nikogotam nie ma, wioska jest martwa, a ich tonie obchodzi/ Teraz żyjemy na skraju miasta/Nie byłem tam, odkąd zamknęli pub/Rodzina jednego człowieka płaci cenę zawizję wiejskiego życia innego człowieka”.Szwedzki PROW oferuje wyjątkowe podejściedo różnicowania społecznościwiejskich i włączenia grup znajdującychsię w niekorzystnej sytuacji. Zgodniez Programem rozwoju obszarów wiejskichgłównym problemem jest „niewystarczającareprezentacja młodzieży, kobiet,a w szczególności osób obcego pochodzeniaw szwedzkich sektorach rolnictwai leśnictwa oraz na słabo zaludnionychi wiejskich obszarach Szwecji. Te grupyobywateli są również niedostateczniereprezentowane w regionalnych i lokal-​nych pracach nad zagadnieniami rozwojuobszarów wiejskich”.Z tego względu w szwedzkim PROWwyznaczono cel w zakresie poprawyintegracji nowych grup i większegorównouprawnienia płci. W sprawozdaniuMinisterstwa Rolnictwa dotyczącymróżnorodności stwierdza się, że „migracjaprowadzi do napływu ważnych zasobówludzkich i wzrostu możliwości rozwojusektora działalności. Różnorodność tworzypotencjał. Zasadniczą kwestią jestzatem określenie przeszkód i podjęciedziałań mających je usunąć lub zmniejszyć,tak aby uwzględnić realia demograficznepanujące w Szwecji”.T. Hudson


Przegląd Obszarów Wiejskich UE nr 6Integracja imigrantów na obszarachwiejskich w SzwecjiDzisiejsza Szwecja charakteryzuje się różnorodnościąetniczną. Jej ludność ma korzenie w około 200 krajach.Istnieją okolice, w których mieszkańcy posługują sięwieloma językami. Większość obcokrajowców mieszkana obszarach miejskich. Ludzie obcego pochodzeniasą na szwedzkiej wsi niewystarczająco reprezentowani.Wielu obcokrajowców ma na ogół negatywne wyobrażenieo obszarach wiejskich i boi się tam mieszkać. Jakpowiedział jeden z imigrantów: „Dla mnie przyroda toniebezpieczne miejsce, gdzie spędza się jak najmniejczasu, aby uniknąć dzikich zwierząt, ataków buntownikówi innych zagrożeń”. Tematyczną grupę robocząds. integracji, która działa w ramach szwedzkiej sieciobszarów wiejskich, utworzono w celu zmiany takiegowyobrażenia imigrantów na temat wsi i wspieraniaich integracji.Projekt „Ekologiczna integracja na obszarach wiejskich”w regionie Västra Götaland został zainicjowanyprzez Marianne Barrljung, kierownik projektu i szefowątematycznej grupy roboczej ds. integracji. Od dawna byłaona świadoma potrzeby lepszej integracji imigrantów naobszarach wiejskich, a możliwości uruchomienia tej inicjatywyzapewnił szwedzki Program rozwoju obszarów wiejskich.„Moim głównym zadaniem w tym projekcie jest stworzeniepodstaw współpracy między sektorem prywatnym, wolontariatemi sektorem publicznym w społeczeństwie, a tymsamym zapewnienie imigrantom możliwości odkrycia wsii sektora przedsiębiorczości ekologicznej” – mówi Barrljung.Sieć utworzono w regionie Västra Götaland – w jej ramachkilkaset osób pracuje nad poszerzaniem wiedzy na temat integracjiimigrantów. Ponadto przeszkolono 36 „przewodnikówdla imigrantów” i nawiązano współpracę z przedsiębiorcami,aby zachęcić ich do przeprowadzania praktycznego szkolenia.„Ten projekt był czymś w rodzaju pobudki” – mówiBarrljung. „Zainspirował inne podmioty w regionie do rozpoczęciapodobnych inicjatyw”.Christina Mile ‘n JacobssonPrzydatne linkiKomisja ds. Społeczności Wiejskich (Anglia):http://www.defra.gov.uk/crc/Komunikat w sprawie Romów w Europie(Komisja Europejska):http://europa.eu/rapid/pressReleasesAction.do?reference=MEMO/10/121Sprawozdanie „Sytuacja osóbniepełnosprawnych na rynkach pracyw krajach europejskich i wdrożenie politykizatrudnienia” (2009):http://www.disability-europe.net/en/themes/Employment/Employment%20reports%20overviewEN.jspTematyczna grupa robocza ds. integracji(Szwecja):http://www.landsbygdsnatverket.se/huvudomraden/omnatverket/tematiskaarbetsgrupper/integration.4.424d259d1214272440980003198.htmlSprawozdanie „Ekskluzywna wieś: Włączeniespołeczne i rewitalizacja na obszarachwiejskich”:http://www.jrf.org.uk/publications/exclusive-countryside-social-inclusion-andregeneration-rural-areas41


Wiedza na temat obszarów wiejskichTworzenie możliwościw zakresie włączeniai zatrudnienia dziękiprogramowi„Leader”


T. HudsonPrzegląd Obszarów Wiejskich UE nr 6Polityka rozwoju obszarów wiejskich służy ponad 56% ludnościmieszkającej na obszarach wiejskich w 27 państwach członkowskichUE. Finansowanie przydzielane jest na podejście „Leader”dotyczące rozwoju obszarów wiejskich i zapewniające wsparcieindywidualnym projektom lokalnych partnerstw mających na celurozwiązanie określonych wspólnych problemów.Poprzez promowanie partnerstworaz uczenie się od innych regionówi współpracę z nimi programy„Leader” zapewniają skuteczne wsparcieosobom bezrobotnym i grupom znajdującymsię w niekorzystnej sytuacji. Dziękistymulowaniu zintegrowanego podejściadotyczącego rozwijania umiejętności naobszarach wiejskich i obszarach znajdującychsię w niekorzystnej sytuacji możnaułatwić pracę nad projektem i zwiększyćdostępność krótkoterminowych staży, poprawiającdostęp do zatrudnienia w pełnymwymiarze czasu pracy. Wyzwaniapolegają na rozszerzeniu tego innowacyjnegopodejścia i włączeniu wspomnianychzasad do głównego nurtu polityki nakorzyść wszystkich osi w UE, jak równieżna poprawieniu współpracy między nowymii większymi sieciami lokalnych grupdziałania.Światowy kryzys gospodarczy spowodowałbardziej intensywne poszukiwaniarozwiązań w ramach PROW i programu„Leader” gwarantujących, że poziom bezrobocianie przekroczy progu nieodwracalnychzmian. Pogorszenie koniunkturygospodarczej powoduje bowiem równieżpowstanie szans na wzrost gospodarczyw regionach, w których bezpośrednie inwestycjew ramach „Leader” lub innychprogramów włączenia społecznego, kierowaneprzez istniejące partnerstwa lokalne,pomagają zróżnicować bazę gospodarcząobszarów wiejskich i znajdujących sięw niekorzystnej sytuacji.Rola tworzenia siecikontaktów i wymianydobrych praktykNiemiecki model zatrudnienia, badanyw ramach transnarodowego projektu„Leader” prowadzonego przez lokalnągrupę działania w powiecie Wesermarschw północnych Niemczech w 2004 r., stałsię inspiracją dla innowacyjnej inicjatywyw dziedzinie zatrudnienia, którą realizujewiodąca spółka z południowej Irlandii,a koordynują istniejące partnerstwa LGD.Przedsiębiorstwo South & East Cork AreaDevelopment Ltd (SECAD) bada partnerstwona rzecz wspomaganego szkoleniai zatrudnienia, nazywane podejściem STEP.Podejście to oparte jest na niemieckimmodelu niezależnego przedsiębiorstwaniekomercyjnego Zeit und Service (Z&S),utworzonego głównie w celu zatrudnianialudzi, którzy niedawno stracili pracę.Organizację Z&S utworzono, aby na okres12–36 miesięcy zatrudnić uczestnikóww lokalnym przedsiębiorstwie, przy czymoczekiwanym wynikiem po tym czasiebyło zatrudnienie w pełnym wymiarzeczasu pracy. Model ten opracowanow Niemczech, aby uniknąć długotrwałejzależności od pomocy społecznej. Lokalnipracodawcy woleli pracowników z Z&S,ponieważ ich umowy wygasały w ciągu24–36 miesięcy. Organizacja Z&S z powodzeniempomogła ponad 85% swoichpracowników w zawarciu umowy o pracęw sektorze prywatnym i uniknięcia zależnościod pomocy społecznej. Lokalniprzedsiębiorcy zaoferowali późniejwiększości tych pracowników długoterminoweumowy o pracę.Po czterech latach koszt inwestycji w Z&Sbył tylko nieznacznie wyższy niż kosztzasiłków z opieki społecznej, jakie wypłaconoby tym osobom, które zostałypracownikami., „Zaoszczędzone” kosztypośrednie, związane ze zdrowiem psychicznymitp., chociaż trudne do oszacowania,byłyby dla państwa znaczne.Na tej podstawie model STEP zaproponowanyprzez SECAD ma na celu wykorzystaniewyjątkowej pozycji i sieci LGD w całejEuropie jak platformy realizacji tej strategiiukierunkowanej na zatrudnienie. Może toułatwić stworzenie realnych możliwościzatrudnienia, jeżeli LGD rozwinęły pozytywnerelacje i silne powiązania z sektoremprywatnym i gospodarką społeczną lubpoprzez zawieranie z lokalnymi służbamiumów o świadczenie usług.Inicjatywa w niemieckim powiecieWesermarsch pokazała również, że imszybciej dana osoba zostanie wprowadzonaw aktywne i dające satysfakcję otoczenie(nawet jeżeli wysokość wynagrodzeniaza pracę nie jest wiele wyższa niż zasiłek,który osoba ta mogłaby otrzymywaćz opieki społecznej, a w większości jestto praca fizyczna lub wymagająca tylkopodstawowych umiejętności), tym bardziejzachowuje wiarę w siebie i pewnośćpotrzebną do powrotu na rynek pracy, gdypojawi się taka możliwość. To dowodzi, żewczesna interwencja na rynku pracy madecydujące znaczenie.43


Przegląd Obszarów Wiejskich UE nr 6Sandra Johnson„Uważam, że struktura LGD w ramachprogramu »Leader« stanowi idealną platformęrealizowania twórczych i innowacyjnychdziałań lub reakcji w odpowiedzina otaczające nas wyzwania… LGD zajmujewyjątkowe miejsce między służbamii możliwościami państwa a rynkiem, jakrównież społeczeństwem i sektorami gospodarki,które starają się wykorzystać temożliwości. Opracowując koncepcję modeluSTEP, czerpaliśmy inspirację z innychmetodologii lub modeli »zatrudnienia«stosowanych przez organizacje pozarządowe,które zauważyliśmy lub o którychsłyszeliśmy w północnych Niemczechi Holandii, dzięki projektowi dotyczącemutransnarodowych powiązań w ramach»Leader«” – powiedział dyrektor generalnySECAD, Ryan Howard.Rozwój kapitałuspołecznegoMieszkańcy wsi Collyweston, zamieszkanejprzez 450 osób i położonej na północyhrabstwa Northamptonshire w WielkiejBrytanii, utworzyli w 2008 r. komitetds. zbiórki środków i zarządzania, abywydzierżawić były sklep mięsny. Grupata złożyła wniosek w ramach lokalnegoprogramu „Leader” o dotację na otwarciesklepu spółdzielczego. „Zgodziliśmy sięprzyznać wsparcie mające pomóc wsiCollyweston i otwarcie sklepu spółdzielczegoma nastąpić w lipcu 2010 r.” – mówikierownik programu „Leader” Mike Oakley(www.collywestonshop.co.uk/).Sklep spółdzielczy doprowadzi do powstaniainterakcji społecznych ze społecznościąwsi poprzez zapewnienie lokalnym mieszkańcommiejsca spotkań, szczególnie dlaosób starszych, pozbawionych środkówtransportu, żyjących samotnie oraz młodychmatek z dziećmi.Inne wnioski o dofinansowanie ze środków„Leader” możliwości handlu detalicznegow północnej części hrabstwaNorthamptonshire złożył np. kierowniksklepu wielobranżowego, który chciałnabyć mało wykorzystywane obiekty saliparafialnej, aby stworzyć „wiejskie centrum”z urzędem pocztowym, sklepemwielobranżowym, herbaciarnią, kafejką internetową,bistro i centrum ogrodniczym,podczas gdy mieszkańcy innej wsi poszukująśrodków na założenie baru kawowego,który prowadziłaby lokalna organizacjacharytatywna. Poprzez dofinansowanienowych przedsiębiorstw „Leader” odgrywazasadniczą rolę w rozwijaniu kapitałuspołecznego, zwiększając w ten sposóbmaksymalnie wewnętrzny potencjał obszarówznajdujących się w niekorzystnejsytuacji.Oakley opisuje strategię partnerstwa działaniai rozwoju na obszarach wiejskichw północnym Northamptonshire, opartąna inicjatywie „Leader”, w publikacji pt.„Meeting the Sustainable DevelopmentChallenge” (Stawianie czoła wyzwaniomzwiązanym ze zrównoważonym rozwojem).Strategię tę opracowano, abyzapewnić lokalnemu sektorowi rolnictwai społecznościom wiejskim korzyściwynikające ze wzrostu gospodarczegow ramach zielonej infrastruktury. Celemstrategii jest:• zwiększenie możliwości w zakresieturystyki ekologicznej i rekreacji nawiejskich obszarach północnegoNorthamptonshire;• udzielanie pomocy lokalnym przedsiębiorstwomprowadzącym działalnośćna danym terenie (np. rolnikom i leśnikom)w zakresie różnicowania działalnościi rynków, szczególnie tym, któreinteresują się efektywnością energetycznąi śladem węglowym;• rozwijanie rynku lokalnych produktówżywnościowych i napojów;• wspieranie rozwoju lokalnych małychprzedsiębiorstw i społecznych przedsięwzięćw zakresie świadczenia usług.„Zastosujemy tę strategię, aby spróbowaćwpłynąć na państwową politykęi programy oraz aby uzyskać konieczneinwestycje z sektora publicznego i prywatnego.Naszym celem jest poprawagospodarczego dobrobytu obszarówwiejskich w północnym Northamptonshirepoprzez wspieranie turystyki, mikroprzedsiębiorstwi różnicowania działalnościprzedsiębiorstw w tym regionie” – powiedziałOakley.44


T. HudsonRozwój społecznościi włączenie społeczneW ramach osi 4 („Leader”) Christelle Théâtez walońskiej LGD koordynowała kilka społecznychinicjatyw dotyczących belgijskichobszarów znajdujących się w niekorzystnejsytuacji. „Swoją funkcję w projekcie»Leader« postrzegam jako dostarczaniebodźca lub siły napędowej” – tak Théâteokreśla główne cele swojej pracy. „Różneprojekty i usługi powstały dzięki udziałowiwielu ochotników… Należy podkreślić ichdostępność i zaangażowanie. Wspólnie pomagamyludziom, którzy tego potrzebują,często są to osoby w niekorzystnej sytuacji,czy to w kontekście społecznym, rodzinnym,relacyjnym, czy gospodarczym”.Aby rozwiązać problemy mobilności (dostępności)na obszarach znajdującychsię w niekorzystnej sytuacji, organizacjeświadczące usługi podwożenia lub przewozurekrutują kierowców ochotnikóww celu zapewnienia pomocy dzieciomi dorosłym, którzy nie posiadają środkówtransportu lub mieszkają na obszarach nieobsługiwanychprzez transport publiczny.Ułatwia to numer telefoniczny, pod którymmożna dokonać rezerwacji transportuz trzydniowym wyprzedzeniem. Usługite często polegają na przewozie osóbstarszych do przystanku autobusowego,stacji kolejowej, supermarketu czy salonufryzjerskiego. Inna usługa świadczonajest za pośrednictwem strony internetowej(http://www.covoiturage.caiac.be/)utworzona z myślą o ułatwieniu kontaktuz innymi osobami, które chcą dzielić siękosztami podróży w celach edukacyjnych,zawodowych lub rekreacyjnych.Aby poprawić dostęp osób najuboższychdo działalności kulturalnej, usługa„Ambasador kultury” pozwoliła obniżyćceny biletów do muzeów, kina, teatru lubna koncerty do 1,25 euro w przypadkuosób, którym towarzyszy kierowca wolontariusz.Powstała również usługa „naukipisania tekstów publicznych” (ang. publicwriting), w ramach której wolontariuszeoferowali pomoc w zakresie umiejętnościpisania różnego rodzaju tekstów.Na podstawie wyników sondażu z 2007 r.dotyczącego potrzeb osób w wieku 65 lati starszych założono dom kultury dla osóbstarszych, jak również przeprowadzonorekrutację wolontariuszy, którzy raz w tygodniumieli za zadanie odwiedzać osobystarsze, wspólnie przygotowywać i spożywaćposiłki oraz brać udział w różnychformach aktywności.Przewodniczący LGD, Luc Bouveroux,chwali Théâte za poprawienie jakościżycia mieszkańców gmin Assesse, Gesvesi Ohey: „Obecnie świadczone usługi sądoskonałe i efektywne … Priorytetowotraktuje się kwestie osób starszych, mobilności,dostępu do kultury osób uboższych,dojrzewania naszej młodzieży i jakośćrelacji międzypokoleniowych”.Opinia Maxime Fanoupké Comlan, starszejkobiety samotnie mieszkającej w Maillen,uwydatnia sposób, w jaki inicjatywa tabezpośrednio przeciwdziała izolacji społecznejna obszarach wiejskich: „Te zorganizowanewycieczki pomogły mi uniknąćsamotności. Poznawanie innych ludzii spotykanie przyjaciół w innym otoczeniu,wspólny śmiech i odkrywanie innychkultur, wymiana myśli – to wszystko jestdobre. Na wycieczkach spotykam innychludzi, którzy uczą mnie nowych rzeczy”.45


Przegląd Obszarów Wiejskich UE nr 6Dagmar Wilisch, kierownik LGDMecklenburgische Seenplatte–Muritzw Niemczech, opisuje projekt wdrożonyw ramach inicjatywy „Leader” w celurozwiązania poważnych problemówwystępujących w placówkach opiekuńczo-pielęgnacyjnych.Projekt ten powstałw wyniku sondażu, który wykazał, żeponad połowa spośród 700 tys. klientówtych placówek w Niemczech cierpi na demencję,co zwiększa problemy i powoduje,że placówki te są deprecjonowane.Projekt społeczności mieszkańców, realizowanyw ramach inicjatywy „Leader”,zapewnia mieszkania dla starszych osóbcierpiących na demencję, w których otrzymującałodobową (wspólną) opiekę ambulatoryjną.Jednym z przykładów jest miastoRöbel/Müritz, gdzie niewykorzystywanybudynek przekształcono na mieszkaniadla 12 osób. Jest to korzystne dla lokalnychstrategii rozwoju, ponieważ stare budynkisą ponownie wykorzystywane. Czynsz jestuzgadniany, a niezbędne usługi w zakresieopieki i wsparcia są wybierane i określaneumową.„Jako że utworzono sieć opieki, znaczenietego projektu wykracza poza regionobjęty inicjatywą »Leader«” – powiedziałWilisch. „Pozwala to opiekunom nadal byćodpowiedzialnym za pacjenta, ale bez całodobowegoobciążenia pracą. Stanowi torealny wkład w istniejącą strukturę świadczeniausług opiekuńczo-pielęgnacyjnych.Umożliwia to zatem pogodzenie opiekiz pracą”.Przeciwdziałaniedrenażowi umiejętnościz obszarów wiejskichdo miejskichW wielu regionach UE poważnym problememjest opuszczanie obszarów wiejskichprzez młodzież. Często po uzyskaniu stopnianaukowego na odległej szkole wyższejabsolwent nie wraca do domu na obszarzewiejskim, co powoduje „drenaż umiejętności”ze wsi do miasta. Powstaje corazwiększa liczba rozmaitych pomysłów LGDna projekty poświęcone m.in. temu zagadnieniu,a każdy projekt dąży do transnarodowejwspółpracy z partnerami z nowej,większej sieci LGD w UE.Na przykład LGD Ternano we włoskimregionie Umbria w ramach swojego lokalnegoplanu rozwoju na lata 2007–2013realizuje projekt o nazwie „Innowacyjnaprzedsiębiorczość”. W chwili pisanianiniejszego przeglądu kierownik projektu,Paolo Pennazzi, poszukiwał w całejUE partnerskich LGD. Dwa główne celetego projektu to zachęcenie młodzieżydo pozostania na obszarach wiejskichi zapewnienie im lepszych perspektywpod względem jakości życia, jak równieżposzerzanie wiedzy o możliwościachw zakresie zawodów tradycyjnych,a także w tych bardziej innowacyjnych.Aby zachęcić młodzież do udziału w lokalnejpolityce rozwoju i rządzenia, LGDTernano planuje organizować dla młodzieżyspotkania i wizyty w lokalnychT. Hudson


Przegląd Obszarów Wiejskich UE nr 6przedsiębiorstwach, co ma na celu rozwijanieprzedsiębiorczości i nawiązywaniekontaktów ze szkołami w innych krajach.Ponadto dąży się do wymiany doświadczeńpoprzez seminaria, konferencjei obozy szkoleniowe, a także do rozpowszechnianiawyników za pośrednictwemmateriałów promocyjnych.Isabelle Pacilly z LGD Pays de la Baie duMont Saint-Michel we Francji koordynujepodobną inicjatywę, szukając partnerskichLGD do pracy nad projektem„Atrakcyjność obszarów wiejskich dlamłodzieży”, który ma zachęcić do wymianymiędzy regionami strategii politycznychdotyczących młodzieży naobszarach wiejskich. Jest to odpowiedźna drenaż młodzieży z Dolnej Normandii.W ramach projektu próbuje się zidentyfikowaćpowody, dla których młodzieżopuszcza obszary wiejskie, oraz poszerzyćwiedzę młodzieży na temat mocnychi słabych stron ich obszaru wiejskiego.Ponadto sugerowane będą możliwościpracy zawodowej na obszarach wiejskich,które posiadają stosowny potencjał.Pacilly skupia się na potencjale przyszłychmiejsc pracy dla młodzieży w dziedziniezrównoważonego rozwoju i technologiiinformacyjnej. Prowadzone przez niąbadanie będzie obejmowało wywiadyz 10 osobami w wieku 15–18 lat, jakrównież z osobami odpowiedzialnymiza wyznaczanie kierunków polityki naobszarach wiejskich Dolnej Normandii.Próbując dokonać dogłębnego przeglądupolityki w odniesieniu do młodzieży natych obszarach, Pacilly uwzględni działalnośćspołeczną i dotyczącą obszarówwiejskich, kształcenie, środowisko, transportitd. Pacilly opracuje materiał wideona potrzeby pobudzania dyskusji i zorganizujespotkania z partnerskimi LGDz całej UE, aby ułatwić wymianę wynikówbadań i doświadczeń dotyczących politykiw odniesieniu do młodzieży.Europejska Sieć na rzecz RozwojuObszarów Wiejskich, publikując nastronie internetowej listę wszystkichtych propozycji projektów LGD, liczy nazachęcenie partnerów do uczestnictwalub przyciągnięcie stron zainteresowanychwzmocnieniem transnarodowejwspółpracy w całej UE, a nawet poza nią.Współpraca musi obejmować wdrożeniewspólnego projektu i, jeżeli to możliwe,projekt ten będzie zarządzany poprzezwspólną strukturę.Christelle ThéâteWegweiser e. V.47


Mieszkańcy wsiWspieranieprzedsiębiorczości kobiet


T. HudsonPrzegląd Obszarów Wiejskich UE nr 6Kobiety mogą wnieść znaczny wkład w gospodarkę obszarówwiejskich. Berit Nordlander pomogła w rozpoczęciu realizacjiszwedzkiej inicjatywy, projektu „Grogrund”. Projekt tenwykazał zainteresowanie kobiet zakładaniem i rozwijaniemprzedsiębiorstw na obszarach wiejskich oraz pokazał,w jaki sposób można najlepiej wspierać ich przedsiębiorczość.Lånsstykelsen västka Götalands IänPrzez zapewnienie wiedzy specjalistyczneji poradnictwa projekt„Grogrund” (nazwę można przetłumaczyćjako „wylęgarnia” lub „rozsadnik”)pomógł kobietom na obszarach wiejskichwnieść większy wkład w gospodarkę lokalną.Projekt realizowany był od końca2007 r. do końca 2009 r. W jego ramachokoło 70 kobiet przedsiębiorców otrzymałopomoc w założeniu i prowadzeniu firm.Projekt ten utworzono w odpowiedzi naproblem braku możliwości zatrudnienia,który napotykają kobiety na obszarachwiejskich w Szwecji. Jak twierdzi kierownikprojektu Berit Nordlander z UrzęduAdministracyjnego (Länsstyrelsen) regionuVästra Götaland, „Kobiety uciekają zewsi i przenoszą się do miast, natomiastwiele innych kobiet pozostaje bez pracy”.Nordlander, mając za sobą wiele lat pracyw dziedzinie szkoleń dla przedsiębiorców,twierdzi jednak, że widzi wiele możliwości,jeśli chodzi o tworzenie miejsc pracyi wzrost gospodarczy na obszarach wiejskich.„Ważne jest wspieranie i promowanieprzedsiębiorczości kobiet. Odsetekkobiet, które prowadzą firmy, wciąż jestniski w porównaniu z mężczyznami”.Celem wspomnianego projektu było stworzeniedobrego klimatu dla działalnościgospodarczej i skupienie się na sprawieniu,aby działalność ta była rentownadla kobiet, które nadal mieszkają na wsi.Aby uruchomić ten projekt, organizatorzyurządzili Wielki Dzień Inspiracji, podczasktórego odbyły się seminaria i warsztaty.Takie imprezy regularnie powtarzanoprzez cały czas trwania projektu.„Elastycznie reagowaliśmy na potrzebykobiet i działania w ramach projektu opracowywaliśmystosownie do tych potrzeb.Uczymy je, jak założyć przedsiębiorstwo,jak udać się do banku itp. Kobiety uczą sięwspólnie” – mówi Nordlander.Zapotrzebowanie na tego rodzaju szkoleniei pomoc znacznie przeszło oczekiwania.„Wiedzieliśmy, że wśród kobietprzedsiębiorców istnieje pewne zainteresowanieudziałem, ale popyt był znaczniewiększy, niż sądziliśmy. Na obszarachwiejskich trudno jest założyć przedsiębiorstwoze względu na kwestie logistycznezwiązane z pracą na duże odległości, częstonienadzorowaną, oraz niedostatecznąobsługą klientów”.Projekt ten połączył przedsiębiorcówz wielu różnych sektorów – od kierownikówhoteli po cukierników. „Spotkaniaprowadziły do nawiązania kontaktów biznesowychoraz stworzyły pewnego rodzajukoleżeństwo między uczestnikami.Wiele osób wykorzystało to w zakładaniui rozwijaniu własnego przedsiębiorstwa” –mówi Nordlander. Ważnym wynikiem projektubyło opublikowanie praktycznegoprzewodnika na temat właścicieli małychprzedsiębiorstw w społeczności lokalnej.49


Program doradztwaWsparcie w postaci doradztwa stanowiłoważny element projektu. „Przedsiębiorcyspotykają się ze swoimi opiekunami,indywidualnie lub w grupach, zgodniez rodzajem sektora przedsiębiorczości,w którym pracują (zazwyczaj raz w miesiącuspotykają się grupy 5–8 członków)” –wyjaśnia Nordlander. „Umożliwia douczestnikom poznanie innych przedsiębiorcówi nawiązanie kontaktów w obrębiewłasnego sektora. Być może jestto właśnie rzecz, której samotny przedsiębiorcawiejski potrzebuje najbardziej”.Doradcy posiadają duże doświadczeniew prowadzeniu działalności w różnychsektorach przemysłu i bezpłatnie oferująswoje usługi. Pomagają przedsiębiorcomsporządzić biznesplan przyszłego rozwojuprzedsiębiorstwa. Grupy doradcze zorganizowanow odniesieniu do następującychsektorów: zdrowia i pielęgnacji, jeździectwa,turystyki i zakwaterowania, pszczelarstwa,przetwórstwa żywności na małąskalę, owoców i napojów, mleczarstwa,zarządzania barami i restauracjami orazprojektowania. W ciągu dwóch lat realizowaniaprojektu 70% uczestników grupdoradczych i szkoleniowych założyłoprzedsiębiorstwo lub kontynuowało prowadzeniedziałalności na wsi.Wpływ długoterminowyW ramach „Grogrund” współfinansowanebyły również pewne działania i inwestycjekobiet przedsiębiorców. Wiele z tychinicjatyw możliwych było tylko dziękiprojektowi „Grogrund”. W jego wynikuokoło 70 przedsiębiorców założyło lubrozwinęło swoje przedsiębiorstwa bądźzainwestowało w nie, a 15 zwiększyłoinwestycje w swoje przedsiębiorstwai wnioskowało o różne formy wsparciaz Urzędu Administracyjnego.Zdaniem Nordlander można spodziewaćsię większej liczby inicjatyw. „Jako kobietai przedsiębiorca nie ożywiasz przedsiębiorstwaza pomocą dużych inwestycji.Wiemy, że dużo więcej osób będzie ubiegałosię o różne rodzaje dotacji i wsparciadla swoich przedsiębiorstw”.Projekt ten ma długotrwały wpływ nakobiety, które „zasadniczo zmieniły sięi stały się bardziej pewne siebie w roliprzedsiębiorców, a także lepiej przygotowanedo pojęcia zatrudnienia”.Nordlander uważa jednak, że ramy regulacyjnenadal trzeba reformować, aby ułatwićzakładanie małych przedsiębiorstw,a w szczególności „stymulować przedsiębiorczośćw sektorze produkcji żywnościna małą skalę na wsi”.50


Projekt „Grogrund”Projekt „Grogrund” skierowany jest do kobiet w każdymwieku, które mieszkają na obszarach wiejskich w regionieVästra Götaland i chcą:• rozwinąć pomysły na przedsiębiorczość na wsi;• dowiedzieć się więcej o tym, jak założyć lub rozwinąćprzedsiębiorstwo;• wymienić doświadczenia z innymi przedsiębiorstwami;• zwiększyć efektywność przedsiębiorstwa.Uczestniczki mogą otrzymać wsparcie finansowe nanowe prace budowlane, maszyny i wyposażenie, a takżena usługi i wydatki związane z powyższymi inwestycjami.Jednak wsparcie nie jest udzielane na własną działalnośćprzedsiębiorstwa lub jego własne materiały, inwestycjeodtworzeniowe lub wyposażenie używane. Ponadto pomocnie jest przyznawana na zakup budynków lub maszyn,takich jak ciągniki i maszyny budowlane.Pomoc została tak zaplanowana, by przynieść korzyściprzynajmniej jednemu sektorowi i rozwinąć działalnośćlokalnej społeczności lub działalność na danym obszarzegeograficznym w celu zwiększenia jej atrakcyjność dlabiznesu. W ramach projektu wspierane są takie działanialub nowe rozwiązania problemów, które poprawiają jakośćżycia i są użyteczne dla wielu ludzi. Przykłady takichinicjatyw obejmują różne rodzaje partnerstw, możliwościtworzenia sieci kontaktów i rozwoju zawodowego.Unia Europejska, 1995–2010Na swoim stanowisku w UrzędzieAdministracyjnym Nordlander informujetakże lokalnych przedsiębiorcówo możliwościach oferowanych w ramachProgramu rozwoju obszarów wiejskichna lata 2007–2013, takich jak turystykaekologiczna i zrównoważony rozwój.„Co kobieta może mieć z siedzeniaw domu na wsi?” – pyta.51


Lokalne działaniena rzecz integracjispołecznejw LuksemburguJacques Fons jest kierownikiem lokalnej grupy działania Redange--Wiltzw Luksemburgu. Odpowiada za wdrożenie inicjatywy „Leader” w dwóch z dwunastukantonów Luksemburga (położone na zachodzie kraju kantony Redangei Wiltz).LGD Redange-Wiltz stosuje innowacyjne i skuteczne podejście do integracjispołeczności portugalskiej ze społeczeństwem Luksemburga.Rolnictwo jest głównym źródłemzatrudnienia na tym słabo zaludnionymobszarze wiejskim, w którymznajduje się pierwszy park narodowyLuksemburga – Naturpark Öewersauer.Podobnie jak inne regiony kraju, obszarten charakteryzuje się odsetkiem obcokrajowcówprzewyższającym średnią unijną(ok. 6% z 22,5 tys. mieszkańców tegoregionu ma pochodzenie portugalskie).„Jak wiadomo, w Luksemburgu pracujei mieszka wielu obcokrajowców – stanowiąponad 40% ludności” – wyjaśnia Fons.„W naszym regionie duża część ludnościprzyjechała z Portugalii w latach 70. XXwieku. Problem tkwi w tym, że wielu portugalskichimigrantów pierwszego pokolenianie mówi po luksembursku”.Dwie trzecie mieszkańców Luksemburgaposługuje się językiem ojczystym tegokraju, a zapotrzebowanie na kursy językaluksemburskiego rośnie, w szczególnościze względu na to, że są one obowiązkowew przypadku osób ubiegających sięo obywatelstwo luksemburskie. „W naszymkraju obcokrajowcowi bardzo trudnojest mówić po luksembursku, ponieważluksemburczycy zawsze starają się zwracaćdo osób z zewnątrz w ich ojczystym języku,po francusku, niemiecku, angielsku itd.” –wyjaśnia Fons.W wyniku tych nietypowych okolicznościLGD Redange-Wiltz postanowiła skupićsię na inicjatywach dotyczących ludności,szkolenia i komunikacji: zwiększeniuliczebności zasobów ludzkich przez szkoleniei kształcenie, promowanie rekreacji,kultury i turystyki oraz zapewnienie lepszejkomunikacji między różnymi grupami docelowymina obszarach wiejskich.52


T. HudsonPrzegląd Obszarów Wiejskich UE nr 6Inicjatywa „Leader”pokazuje drogęAby poprawić interakcję społecznych orazintegrację między rdzennymi mieszkańcamiLuksemburga a przybyszami pochodzeniaportugalskiego, LGD Redange-Wiltzi LGD ProBasto z północnej Portugaliiwspólnie podjęły realizację innowacyjnego,transnarodowego projektu „Leader”(De Basto i Redange-Wiltz: rozwój regionalnypoprzez wymianę kulturalną)w latach 2005–2007. Współpraca ta obejmowałatrzy rodzaje działania: promowanieproduktów regionalnych i lokalnych;promowanie turystyki oraz – co najważniejsze– bardzo udany pilotażowy kursjęzykowy i integracyjny w Redange-Wiltz.Kurs ten był pierwszą tego typu inicjatywąw kraju. Polegał na jednoczesnym nauczaniuportugalskiego i luksemburskiegow grupie 20 uczniów (po 10 użytkownikówkażdego języka). „Koncepcją tego kursubyło uczenie się języka obcego przezzdobywanie wiedzy o kulturze, historii,tradycji, kuchni i tańcu danego kraju” –wyjaśnia Fons.Ważnym elementem kursu był cykl warsztatów,na których uczestnicy w parach(1 użytkownik języka portugalskiegoi 1 luksemburskiego) zajmowali sięwspólnie takimi czynnościami, jak: robieniezakupów, gotowanie, taniec i gry.„Warsztaty umożliwiły uczestnikom nietylko wzajemne poznanie kraju i kulturyw praktyczny sposób, ale także poznaniesiebie nawzajem” – mówi.Pierwszy kurs pilotażowy rozpoczął sięw Wiltz w lutym 2006 r. i trwał 17 tygodni.Jak przyznaje Fons, przyciągnięcieuczestników ze społeczności posługującejsię językiem portugalskim stanowiłowyzwanie, a tradycyjne metodyreklamowe, takie jak plakaty i reklamyw prasie, spotkały się z nikłym odzewem.LGD postanowiła jednak skontaktowaćsię z potencjalnymi uczestnikami bezpośrednioprzez organizacje partnerskie,takie jak towarzystwo przyjaźni portugalsko-luksemburskiej.„Nasza inicjatywanie udałaby się bez lokalnych czynnikówzwiększających jej efekt” – sądzi kierownikinicjatywy „Leader”. Znakomita reakcjana pierwszy kurs spowodowała, żejesienią 2006 r. rozpoczął się drugi kurspilotażowy, w którym udział wzięło kolejne20 osób.„Byliśmy bardzo zadowoleni z projektu,a przynajmniej z jego części lokalnej.Kontakt między LGD mógłby być jednaklepszy” – mówi Fons. Problemy związanez koordynacją pojawiły się na poziomietransnarodowym, co było spowodowaneodmiennymi interesami obu LGD.Głównym celem LGD Redange-Wiltz byłaspołeczna i kulturowa integracja portugalskiejludności w Luksemburgu, natomiastLGD ProBasto była bardziej zainteresowanapromowaniem swoich produktów regionalnychza granicą.Niemniej jednak Fons z wielkim zadowoleniemstwierdził, że projekt ten przyczyniłsię do poprawy wzajemnego zrozumieniamiędzy społecznością luksemburskąa portugalską oraz do lepszej integracjigrup mniejszości. „Pomysłowy sposób realizowaniawarsztatów językowych doprowadziłdo wymiany nie tylko umiejętnościjęzykowych, ale również do znaczącej wymianykulturalnej” – mówi z dumą.Mnożenie efektówKursy językowe okazały się tak popularne,że luksemburskie Ministerstwo Rodzinyi Integracji planuje realizowanie takichdziałań na szczeblu krajowym, abywspierać szerszą integrację kulturowąi zapewnić trwały efekt projektu.Jak wyjaśnia Fons, „W okresie realizacji inicjatywy„Leader” ponownie położyliśmywielki nacisk na integrację obcokrajowcówmieszkających w naszym regionie”.Jesienią 2010 r. LGD Redange-Wiltz planujerozpocząć nowe kursy językowena podstawie doświadczeń zdobytychw wyniku projektu dotyczącego rozwojuregionalnego przez wymianę kulturalną.„Obecnie wraz ze stowarzyszeniem społecznymw Luksemburgu pracujemy nadtym, co można nazwać »pakietem integracyjnym«,który obejmuje wszystkie gminywchodzące w skład naszego partnerstwa.Mamy nadzieję, że rozpoczniemy pewnenowe kursy, na których osoby uczące sięjęzyka luksemburskiego otrzymywałybypraktyczne wsparcie od instruktora towarzyszącegoim w różnych czynnościach.Tak więc luksemburski »instruktor« udasię z kursantami na lunch lub kawę, zakupybądź spacer, rozwijając jednocześniew realnych sytuacjach znajomośćjęzyka luksemburskiego u uczestników(1–2 godziny tygodniowo). Nazywamyte zajęcia kursami coachingu i obecniereklamujemy je wśród zainteresowanychstron”.Fons podzielił się pewnymi zasadamiogólnymi, które próbuje także stosowaćw swojej pracy z LGD: „Zawsze należyszanować inne kultury i patrzeć na sprawyrównież z ich perspektywy. Nie rozpatrujwszystkiego tylko ze swojego punktuwidzenia – stań po przeciwnej stroniei spójrz na sprawę oczyma obcokrajowcaprzybywającego do innego kraju”.Bureau Leader Eschdorf53


T. HudsonNowe podejście doochrony przyrody –wytwarzanie dochoduprzy jednoczesnejochronie różnorodnościbiologicznej


Edit PopPrzegląd Obszarów Wiejskich UE nr 6Edit Pop jest koordynatorem ds. projektów w Światowym Funduszuna rzecz Przyrody (World Wildlife Fund, WWF) i mieszka w okręguMarmarosz w północnej Rumunii. Działania, którymi kieruje,stanowią część szerszej inicjatywy WWF „One Europe More Nature”(Jedna Europa – więcej przyrody). Inicjatywa ta ma na celu,dzięki stosowaniu nowego podejścia, dostarczenie praktycznychprzykładów mechanizmów gospodarczych w zakresie ochronyi odtwarzania przyrody oraz rozwoju obszarów wiejskich.To nowe podejście jest szczególnieważne w okręgu Marmaroszw północnych Karpatach, ponieważznajduje się tu największy –po delcie Dunaju – chroniony obszarkrajobrazowy w Rumunii. Obejmuje8 terenów chronionych należącychdo unijnej sieci Natura 2000, rezerwatbiosfery UNESCO, 17 pomników przyrodyoraz Park Narodowy Rodna.W regionie tym występuje również wielegatunków chronionych, w tym rzadkielub zagrożone ptaki drapieżne, takie jakorzeł przedni (Aquila chrysaetos), i dużedrapieżniki, takie jak niedźwiedzie i wilki.Marmarosz szczyci się także niezwykłymdziedzictwem kulturowym i przyrodniczym,które należy zachować.Jest to obszar wiejski dobrze już znany turystom,których przyciągają tu tradycyjnewioski z typową drewnianą zabudowąoraz nieskażony krajobraz (góry, murawysubalpejskie oraz lasy, głównie dębowei bukowe). Wyzwaniem dla Pop i jej małegozespołu złożonego z trzech lokalnychmieszkańców jest znalezienie sposobuchronienia tego dziedzictwa przy jednoczesnymgenerowaniu dochodu.Pop pracuje w tym regionie od2004 r. Zajmuje się opracowywaniemmechanizmów, które mogą działać narzecz przyrody (przez ochronę różnorodnościbiologicznej) oraz na rzecz ludzi(przez generowanie dochodu). Tę pracęopisuje jako „dającą dużo satysfakcjii ambitną”. Jak wyjaśnia, promowanietych działań nie było łatwe, szczególniena początku. „Był to bardzo nowatorskipomysł i sami poznawaliśmy pewnekwestie. Planowanie i przygotowywaniepomysłów teoretycznie jest bardzo przydatne,ale później trzeba je zastosowaćw praktyce i sprawić, by działały”.Jej praktyczne doświadczenie wykazało,że powodzenie działań w terenie zależyod wielu czynników, które różnią sięw zależności od społeczności, lokalnegoobszaru i lokalnych opinii: „Ludzie najpierwmuszą dowiedzieć się o koniecznościochrony, a później, poprzez procesudziału i konsultacji, mogą odpowiedniopostępować” – mówi.Najważniejsze wyzwanieZ powyższych względów pierwszymgłównym zadaniem było przekonanielokalnej ludności (która mieszka główniena oddalonych obszarach górskich),że dostępne są korzystne możliwościgenerowania dochodu przy jednoczesnejochronie krajobrazu. W tej kwestiinieoceniona była znajomość warunkówlokalnych. Pop poprzednio mieszkaław mieście Baia Mare, a na tym surowymgórskim obszarze pracuje od ponad 10 lat.Twierdzi, że jej wiedza o tym terenie wrazdobrymi kontaktami wśród społecznościlokalnej pomogły jej w zdobyciu zaufaniarolników i przekonania ich do tego nowegopodejścia.Zwiększenie możliwości wypasu zwierzątto jedna z najważniejszych kwestiirozwoju obszarów wiejskich – chodzio znalezienie sposobów na zwiększenieopłacalności wypasu bydła dla rolnikówprzy jednoczesnym zachowaniu otwartychobszarów trawiastych w górach.Ze względu na geograficzne cechy tegoregionu, tj. jego oddalenie (nie ma tu kolei,a drogi górskie są trudno dostępnepodczas mroźnych miesięcy zimowych),kolektywizacja za czasów komunizmunie powiodła się. W rezultacie w regionienie powstały żadne duże gospodarstwa,a przetrwały tradycyjne praktyki rolniczeo niskiej intensywności. Taka ekstensywnadziałalność rolnicza, prowadzonagłównie w siedliskach półnaturalnychpoddawanych wypasowi, sprzyja dużejróżnorodności biologicznej.55


Przegląd Obszarów Wiejskich UE nr 6Edit PopProgram pilotażowyOmawiany przykład dotyczy programupilotażowego wspieranego w ramachunijnych środków rolno-środowiskowychmającego na celu wprowadzeniecałorocznego wypasu bydła na płaskowyżuTătaru, na obszarze, gdzie w dużejmierze zaprzestano działalności rolniczej.Opierając się na koncepcji opracowanejw Danii, przekonuje się hodowców bydłamlecznego na małą skalę, aby przeszli nahodowlę lokalnej wytrzymałej rasy byłaopasowego (zwierzęta dostarczane sąw ramach projektu), którą można wypasaćprzez cały rok. Zamiast sprowadzać zwierzętaz pastwisk na zimę, zostawia się je nawyżynach w tradycyjnych schronieniachzbudowanych przez rolników z lokalnychsurowców.Koncepcja polega na tym, że po pięciulatach dany rolnik przekazuje innemurolnikowi taką samą liczbę sztuk bydła,jaką otrzymał, a program jest dalej realizowany,aby zaangażować innych rolników.Chociaż inicjatywa ta nadal jest na etapiepilotażowym, jej wyniki są zachęcające.”Trwają też starania o uzyskanie certyfikatówekologicznych w odniesieniu dowołowiny, co powinno przynieść rolnikomdodatkowy dochód.Pop twierdzi, że w ramach tego modeluprzekonano już pewne sąsiednie gospodarstwado zastąpienia produkcji mlekaprodukcją wołowiny i niewielka liczbasztuk bydła z tych gospodarstw takżejest wypasana na niegdyś porzuconychwyżynach. Jeśli chodzi o kwestię różnorodnościbiologicznej, to według Pop widaćjuż oznaki poprawy składu gatunkowegoroślin, chociaż jest to długoterminowastrategia ochrony, która będzie wymagałamonitorowania.W innych regionach Rumunii rolnictwoekologiczne wciąż jest na etapie rozwijania.W 2009 r. obszar gruntów użytkowanychekologicznie wynosił 240 000 ha.W sektorze tym panuje tendencja wzrostowa.Zdaniem Pop w okręgu Marmaroszstosunkowo łatwo jest uzyskać certyfikatprodukcji ekologicznej, ponieważ tradycyjnepraktyki rolnicze doskonale odpowiadająwymogom w zakresie rolnictwaekologicznego.Turystyka ekologicznaInne ważne inicjatywy na rzecz rozwojuobszarów wiejskich dotyczą głównieturystyki ekologicznej – sektora, któryrównież doskonale pasuje do dziedzictwakulturowego i przyrodniczego okręguMarmarosz. Godnym uwagi przykłademjest „Maramureş Greenways” – sieć ekologicznychszlaków łączących społecznościoraz obszary dziedzictwa przyrodniczegoi kulturowego, która promuje także zdroweśrodowisko i styl życia. Pierwszymz tych szlaków jest „Szlak dziedzictwaMarmarosz”, który utworzono w 2006 r.Łączy on siedem obszarów chronionychi kilka wsi posiadających zabudowę tradycyjną(drewniane kościoły wpisane nalistę dziedzictwa UNESCO, monumentalnerzeźbione bramy drewniane itp.).Nowatorskie rozwiązanie stanowią równieżpłatności z tytułu funkcji ekosystemu,polegające na tym, że właścicielei gospodarze gruntów otrzymują zapłatęPlanowanie i przygotowywanie pomysłówteoretycznie jest bardzo przydatne, ale późniejtrzeba je zastosować w praktyce i sprawić, by działały.Edit Pop, koordynator ds. projektów w WWF“56


za przyjęcie zrównoważonych praktykrolniczych. Działalność w tej dziedzinie –wspierana w ramach unijnej inicjatywy„Leader” – obejmuje sprzedaż tzw.zielonych produktów, w tym żywnościekologicznej (wołowiny, roślin leczniczych,owoców leśnych i grzybów) orazcertyfikowanych produktów drzewnychpochodzących z lasów o dużej wartościprzyrodniczej, jak również ekologiczneusługi takie jak turystyka ekologiczna.Lokalni producenci otrzymują wsparcie dlaswoich produktów i usług, co motywujeich do kontynuowania praktyk niezbędnychdo zachowania cennych krajobrazówtego obszaru.Podsumowując swoją pracę na rzeczrozwoju obszarów wiejskich w okręguMarmarosz, Pop mówi, że największą satysfakcjędaje jej oglądanie wyników tejpracy: „Gdy widzisz, że coś się zmienia lubpoprawia, motywuje cię to do dalszychdziałań”.Wybiegając w przyszłość, mówi, że trzebazadbać o osiągnięcie „dobrej równowagi”między ochroną przyrody a rozwojemgospodarczym: „Mamy tradycyjną społeczność,którą bardzo chcemy chronić,i musimy starać się, aby przyszły rozwójgospodarczy był dobrze zaplanowany”.Foresty CommissionPrzydatne linkiStrona internetowa WWF Rumunia (w języku rumuńskim):http://romania.panda.org/Maramureş Greenways:http://www.maramuresgreenways.ro/57


Badania naukowe nad obszarami wiejskimiBadania naukowe UEpomagają poprawićperspektywyzatrudnienia naobszarach wiejskich –projekt SCARLED


T. HudsonPrzegląd Obszarów Wiejskich UE nr 6Projekt SCARLED – Structural Changein Agriculture and Rural Livelihoods(Zmiany strukturalne w sektorze rolnymi na obszarach wiejskich), finansowanyw ramach szóstego programu ramowegoUnii Europejskiej i koordynowanyprzez Instytut Rozwoju Rolnegow Europie Środkowej i Wschodniejim. G. Leibniza (IAMO) ma na celuwzmocnienie obecnej działalnościbadawczej dotyczącej wyzwaństrukturalnych i zatrudnieniana obszarach wiejskich w nowychpaństwach członkowskich.Jednym z najważniejszych odkryćprojektu była znacząca rola, jakąprodukcja rolna całkowicie na własnepotrzeby i produkcja rolna częściowona własne potrzeby odgrywają we wspomaganiu,a także w ograniczaniu zmianźródeł dochodu na wsi. W konsekwencjiprojekt SCARLED umożliwia decydentomwykroczenie poza „typowe oceny rynkupracy” i lepsze zrozumienie „serc i umysłówludzi na wsi, którzy wybrali prowadzenieprodukcji rolnej na niewielką skalę,generującej ograniczony dochód”.Od upadku muru berlińskiego produkcjarolna częściowo na własne potrzeby stanowiładla UE i nowych państw członkowskichważną kwestię polityczną, co byłospowodowane utworzeniem milionówmałych gospodarstw wskutek postkomunistycznychreform rolnych. Chociażnie istnieje uzgodniona definicja gospodarstwarolnego niskotowarowego (ang.semi-subsistence farm, SSF), w większościprzypadków uważa się, że są to rodzinnegospodarstwa rolne, powiązane z produkcjążywności na własne potrzeby, przywykorzystaniu minimalnej powierzchnigruntów i minimalnej ilości zakupionychczynników produkcji, a także z niskimstopniem udziału w rynku.W wielu nowych państwach członkowskichSSF stanowią podstawową strukturęrolnictwa. Dane Eurostatu z 2007 r. 1 wskazują,że pod względem zakresu udziałuw rynku: w Słowacji SSF stanowią 93%całkowitej liczby gospodarstw rolnych;na Węgrzech 83%; w Rumunii 81%; naŁotwie 72%; w Bułgarii 70%, a w Słowenii61%. Podobne wnioski wynikają z danychEurostatu dotyczących gospodarczegorozmiaru przedsiębiorstw rolnych(gospodarstwa mniejsze niż 1 europejskajednostka wielkości klasyfikuje sięjako gospodarstwa rolne nietowarowe,a mniejsze niż 8 europejskich jednostekwielkości klasyfikuje się jako SSF). W 2007 r.w państwach UE-27 istniało 6,4 mln gospodarstwrolnych nietowarowych (ang.subsistence farm, SF) oraz 4,7 mln SSF, corazem stanowi 81,1% całkowitej liczby gospodarstw.Jednakże ich całkowity udziałw powierzchni użytków rolnych, chociażznaczący, stanowi znacznie mniejszy odsetekniż w przypadku dużych przedsiębiorstwrolnych.Sophia Davidova z Uniwersytetu Kentstwierdziła w swoich badaniach, że w całejUE wiele SSF często napotyka bariery przy1 http://epp.eurostat.ec.europa.eu/portal/page/portal/agriculture/data/databaseProjekt SCARLED:cele i działaniaZe względu na dysproporcje gospodarczei społeczne, jakie istniejąpomiędzy nowymi państwami członkowskimia państwami UE-15, głównecele projektu SCARLED obejmują:• analizę procesu restrukturyzacjisektora rolnictwa i społecznogospodarczejtransformacji obszarówwiejskich w nowych państwachczłonkowskich, ze szczególnymnaciskiem na pięć krajówstanowiących studia przypadku(Bułgarię, Węgry, Polskę, Rumunię,Słowenię);• analizę zespołu okolicznościtowarzyszących sukcesom naobszarach wiejskich w wybranychpaństwach UE-15 w okresie przedpoprzednimi rozszerzeniami(np. w Austrii, Irlandii, nowychniemieckich krajach związkowych,Hiszpanii i Szwecji), aby określićnajlepsze praktyki i opracowaćzalecenia dla nowych państwczłonkowskich.wejściu na rynek, a w rezultacie znacznaczęść ich produkcji rolnej nie jest sprzedawana.Główne tego przyczyny wynikająz kosztów prowadzenia działalności i niezdolnościspełnienia norm dotyczącychrolnictwa lub higieny żywności. Ponadto,jak już wspomniano, SSF produkują żywnośćrównież na swoje własne potrzebykonsumpcyjne, a nie posiadając zbyt wielegotówki, mają ograniczony dostęp do źródełświeżych produktów w odizolowanychspołecznościach wiejskich, jak również dlatego,że rolnicy z tych gospodarstw lubiąprowadzić styl życia powiązany z produkcjąwłasnej żywności.59


Przegląd Obszarów Wiejskich UE nr 6T. HudsonJednakże pomimo niskiego potencjałuzarobkowego SSF są uważane za buforchroniący przed ubóstwem bezwzględnym,szczególnie w nowych państwachczłonkowskich, które mają słabe siatkibezpieczeństwa socjalnego, mało rentownągospodarkę rolną i ograniczonemożliwości zatrudnienia poza sektoremrolniczym. W wyniku tego GertrudBuchenrieder i Judith Moellers (IAMO)twierdzą, że chociaż produkcja rolna częściowona własne potrzeby nie stanowirozwiązania w walce z ubóstwem, to możepomóc w złagodzeniu najpoważniejszychform deprywacji.Chociaż produkcja ta może pełnić rolębufora chroniącego przed skrajnym ubóstwemna obszarach wiejskich, jednocześniepostrzega się ją jak przeszkodęw szerszych zmianach strukturalnychi w rozwoju rolnictwa. Jednym z głównychproblemów w kilku nowych państwachczłonkowskich jest fakt, że obszarywiejskie są zdominowane przez SSF,które prowadzone są przez nisko wykwalifikowanychi starzejących sięrolników, a to często blokuje rozwójwiększych gospodarstw.Przyjmując, że produkcja rolna częściowona własne potrzeby nie zapewnia obszaromwiejskim dynamiki gospodarczej,dlaczego w ramach publicznych strategiipolitycznej jak dotąd nie udzielanowystarczającego wsparcia? Istniały przeszkodyw kierowaniu pomocy specjalniedo SSF, ponieważ często nie spełniają onekryteriów kwalifikowalności. Ponadtoosiąganie postępów nadal utrudniająinne zagadnienia administracyjnei podatkowe, np. w Rumunii w 2008 r.3 mln gospodarstw rolnych nietowarowychi niskotowarowych nie kwalifikowałosię do uzyskania dofinansowania.Bardziej konkurencyjny i opłacalny sektorrolnictwa byłby oczywiście pożądany, jednakBuchenrieder i Moellers podkreślają,że rozwiązanie również zależy od „dostępnegona wsi lokalnego zatrudnieniapoza sektorem rolnictwa”. Co napawaoptymizmem, w ramach badania stwierdzono,że praca na własny rachunek pozasektorem rolnictwa jest postrzegana jakopotencjalna opcja, przy czym wielu rolnikówdąży do działalności w sektoracho niskich barierach wejścia, takich jak prowadzeniesklepu, przetwarzanie żywnościi transport. Jednakże główna przyczynapodejmowania pracy na własny rachunekoparta jest raczej na „motywacji wywołanejproblemami” niż na „motywacjiwywołanej zapotrzebowaniem na miejscapracy poza rolnictwem”, co odzwierciedlabrak dynamiki gospodarczej w wielu z tychobszarów.Biorąc pod uwagę wyzwania, przedktórymi stoją nowe państwa członkowskie,w ramach projektu SCARLED oceniono„przykłady sukcesu na obszarachwiejskich” z krajów UE-15, które mogą


Przegląd Obszarów Wiejskich UE nr 6dostarczyć pewnej wiedzy przydatnejw kształtowaniu polityki rozwoju obszarówwiejskich. Ustalono, że wieleefektywnych rozwiązań politycznych,a także pozytywne czynniki wewnętrznei zewnętrzne to niektóre podstawoweelementy, jeśli chodzi o wywoływaniezmian na obszarach wiejskich. Chociażkombinacje tych elementów były odmiennew każdym studium przypadku,to pokazują one pewne ważne tendencjei doświadczenia, które mogą wspomóckonstruktywny rozwój w nowychpaństwach członkowskich. Na przykładirlandzki region Border, Midland andWestern oraz niemiecka Stara Marchia(północna część kraju związkowegoSaksonia-Anhalt) otrzymały wsparcie zestrony dużych instytucji, które pomogłyim w uzyskaniu i dystrybucji środkówunijnych. W Tyrolu w Austrii, w Nawarrzew Hiszpanii i w Starej Marchii w Niemczechz powodzeniem wdrożono terytorialnei zintegrowane rodzaje podejścia dorozwoju obszarów wiejskich, aby zaspokoićszersze potrzeby regionów wiejskich.Wszystkie te regiony otrzymały bodziecwynikający z powiększenia kapitału społecznego,wykorzystania podejścia oddolnegoi zaangażowania społecznościlokalnych.W konsekwencji w projekcie SCARLEDkładzie się nacisk na szereg rozwiązańpolitycznych mających na celu lepszedostosowanie polityki rozwoju obszarówwiejskich do kontekstu gospodarczegoi społecznego, w którym polityka tafunkcjonuje. Obejmuje to także uznanie,choć wnioski te nie mają wyczerpującegocharakteru, że nie istnieje jedenwyjątkowy model zarządzania rozwojemobszarów wiejskich, a polityka w tej dziedziniemusi być dostosowana do lokalnychpotrzeb, aby można było budowaćzdolności, zwiększać poziom uczestnictwai mobilizować zasoby. Oprócz tegokonieczna jest reforma WPR wychodzącanaprzeciw dynamice nowych państwachczłonkowskich, co obejmuje wsparciew zakresie dostarczania dóbr publicznychprzy jednoczesnym uwzględnieniupoprawy konkurencyjności i tego, żedziałania należy adresować w szczególnoścido SF i SSF. Dlatego też Davidovauważa, że „konieczne są kreatywnedecyzje polityczne”, które zapewniłybyprodukcji rolnej częściowo na własne potrzebywyraźną rolę w znacznie bardziejzintegrowanej wizji rozwoju obszarówwiejskich, tak aby można było wspieraćdziałalność turystyczną, zrównoważonepraktyki rolnicze i lokalną produkcjężywności.Więcej informacji można znaleźć na stronieinternetowej projektu SCARLED: http://www.scarled.eu


Usługi społecznew gospodarstwachwielofunkcyjnych –projekt SOFAR


T. HudsonPrzegląd Obszarów Wiejskich UE nr 6W całej Europie rolnictwo zaangażowane społecznie nadalprzyciąga uwagę stron zainteresowanych rozwojem obszarówwiejskich. Najnowszy projekt badawczy dostarczył pewnychprzydatnych rozwiązań w tej dziedzinie, prowadzących zarównodo włączenia społecznego, jak i do korzyści gospodarczychwynikających z istnienia gospodarstw wielofunkcyjnych.Projekt SOFAR – Social Services inmultifunctional farms (Usługi społecznew gospodarstwach wielofunkcyjnych)był realizowany w okresieod maja 2006 r. do 2009 r. Był to projektbadawczy finansowany w ramach szóstegoprogramu ramowego UE na rzeczbadań i rozwoju technologicznego. Jegocelem było sprecyzowanie wnioskówpolitycznych w odniesieniu do środkówpomocowych dla rolnictwa wielofunkcyjnegow dziedzinie włączenia społecznego.Rolnictwo zaangażowane społeczniejest przykładem innowacyjnej reakcji nazmieniające się struktury gospodarczei łączy zagadnienia ważne dla wszystkichspołeczeństw. Takie zmiany mają wpływna rolnictwo i takie sektory, jak zdrowie,opieka, edukacja i zatrudnienie.Pod względem praktycznym termin„rolnictwo zaangażowane społecznie”odnosi się zazwyczaj do tych praktyk,których celem jest promowanie działalnościedukacyjnej służącej rehabilitacjiosób w niekorzystnej sytuacji i opiecenad nimi. Osoby te to np. niepełnosprawniumysłowo i fizycznie, skazani, osoby uzależnioneod narkotyków, nieletni, migranciitd. Usługi te jednak obejmują także działaniana obszarach wiejskich dotyczącedzieci i osób starszych.„Wartością dodaną rolnictwa zaangażowanegospołecznie jest możliwość zintegrowaniaosób w niekorzystnej sytuacjize społecznością, w której ich osobistezdolności są cenione i rozwijane”– mówiFrancesco Di Iacovo, koordynator projektuSOFAR.Głównym celem projektu było wspieranietworzenia nowego środowiska instytucjonalnegodla rolnictwa zaangażowanegospołecznie lub opiekuńczego, a takżedostarczenie specjalistom i podmiotomdziałającym na obszarach wiejskich wynikówbadań oraz zebranie z obszaru Europyróżnych doświadczeń na potrzeby porównania,wymiany i koordynacji doświadczeńi starań. Celem projektu było także zebranienajważniejszych zainteresowanychstron i badaczy zajmujących się rozwojemobszarów wiejskich i utworzenie platformydla rolnictwa zaangażowanego społecznie,tak aby zaplanować i wesprzeć nowerozwiązania w ramach przyszłej politykina szczeblu europejskim i regionalnym.Projekt był promowany przez kilka organizacjieuropejskich. Udział w nim wzięłookoło 20 badaczy z Włoch, Holandii,Niemiec, Belgii, Francji, Słowenii i Irlandii.Podzielony był na cztery etapy: 1) zbieraniei analizowanie faktów, 2) rozwój krajowychlub regionalnych platform, 3) tworzenieplatform europejskich oraz 4) działaniazwiązane z komunikacją i rozpowszechnianiemwyników.W całej Europie można znaleźć przykładyzwiązku pomiędzy praktykami rolniczymia działaniami związanymi z włączeniemspołecznym. Takie inicjatywy w dziedziniewłączenia społecznego są zazwyczajprzeprowadzane odrębnie, czemu częstosprzyja wspólny interes, przeważnieniewidocznie. W rzeczywistości ta niewidzialnośćodzwierciedla brak zdefiniowanychram prawnych lub instytucjonalnychw odniesieniu do rolnictwa zaangażowanegospołecznie.Rolnictwo zaangażowane społecznierozwija się jednak nadal i zwiększa swojądynamikę poprzez przyciąganie większejuwagi różnych zainteresowanych stron.W niektórych krajach, np. w Holandii,rolnictwo zaangażowane społecznie stałosię prawnie uznaną i sformalizowanąformą działalności.Ostatnio pojawiło się nowe, rozpowszechnionewyobrażenie o rolnictwie i zasobachnaturalnych, przyczyniające się do wzrostuzainteresowania korzystnym wpływemprzestrzeni naturalnej i obszarów rolniczychna społeczny, fizyczny i psychologicznydobrostan ludzi. Co ciekawe,instytucje opieki zdrowotnej przyczyniająsię do rozwoju tego podejścia poprzezszukanie alternatywnych praktyk w odniesieniudo metod leczenia, osadzonychw kontekście społecznym.Z perspektywy rolników rolnictwo zaangażowanespołecznie stanowi możliwośćróżnicowania działalności i określeniawłasnej roli w kontekście społecznym.Połączenie praktyk rolniczych i usług społecznychmoże również pomóc rolnikom63


Przegląd Obszarów Wiejskich UE nr 6w uzyskaniu nowych źródeł dochodu, jakrównież stworzyć bardziej wyrazisty wizerunekrolnictwa i sprzyjać rozwijaniunowych relacji między mieszkańcami obszarówwiejskich i miejskich.Jednak nadal rolnictwo zaangażowanespołecznie jest niespójne w większościkrajów i na poziomie europejskim.Rozwija się ono w oparciu o wolontariatoraz działania oddolne i jest pozbawionewsparcia ze strony określonych dziedzinpolityki czy ram instytucjonalnych.Istnieje wyraźna potrzeba ulepszeniasposobu świadczenia usług społecznychprzez wielofunkcyjne gospodarstwai poprawienia ich jakości. Tworzenie lepiejzdefiniowanego i stabilniejszego„systemu” rolnictwa zaangażowanegospołecznie wydaje się być procesem długofalowym,ewolucyjnym i angażującymwiele podmiotów, który należy oprzećna doświadczeniu tych podmiotówwiejskich, które już mają doświadczeniew tym zakresie.Jednocześnie wizja procesu rozwoju i „normalizacji”rolnictwa zaangażowanegospołecznie powinna umożliwić uniknięcieutraty pierwotnego ducha i wartości,takich jak solidarność i odpowiedzialność,które stanowiły podstawę większościpionierskich doświadczeń. Oczywistejest zatem, że tworzenie nowego instytucjonalnegośrodowiska dla rolnictwazaangażowanego społecznie wymaganajwyższej uwagi, co oznacza koniecznośćzaangażowania różnych podmiotóww dialog i zapewnienia w szczególnościaktywnego udziału byłych i obecnychprotagonistów tego ruchu.Jeśli chodzi o rezultaty, to w ramach projektuSOFAR opracowano różne sprawozdania,biuletyny informacyjne i materiałyprasowe zawierające opis i analizę cechrolnictwa zaangażowanego społecznie.Ponadto projekt doprowadził do powstaniawykazu podmiotów wiejskich, tj. gospodarstwzaangażowanych społecznie,zainteresowanych stron trzecich, a takżekrajowych i regionalnych oraz europejskichstrategii na rzecz innowacji. Powstałytakże strona internetowa, książka i filmdokumentalny, przy czym książka i filmzawierają przykłady ze studiów przypadku.Na drugim etapie projektu SOFAR opracowanoproces tworzenia platformyuczestnictwa. Platforma ta oparta byłana platformach krajowych i regionalnychw każdym z uczestniczących państw orazna wspólnej sieci w Brukseli, składającejsię z przedstawicieli wszystkich krajów.Mechanizm ten umożliwił wymianę większejilości informacji i opracowanie polityki.Nadal jednak istnieje wiele przeszkód,które utrudniają rozpowszechnienie rolnictwazaangażowanego społecznie. Międzyinnymi temat ten nie wpasowuje się dobrzew jeden konkretny obszar polityki,a raczej dotyka kilku kwestii politycznych,np. planowania, rolnictwa, zagadnień społecznychi zdrowotnych. Z tego względugłówne zainteresowane strony nie chcąprzyjąć pełnej odpowiedzialności za rozwójrolnictwa zaangażowanego społeczniew ramach swojego programu. Ponadtorolnictwo zaangażowane społecznie jestkwestią mało propagowaną i istniejeduża potrzeba poszerzania wiedzy i rozpowszechnianiainformacji na jej temat.„Poszerzanie wiedzy i wspólne podejściedo kształtowaniu polityki zarówno na poziomiekrajowym, jak i UE są potrzebne,aby rolnictwo zaangażowane społecznieuzyskało lepszą pozycję” – mówi DeirdreO’Connor, była członkini zespołu ds. projektuSOFAR (Irlandia) i ekspertka ds. rolnictwazaangażowanego społecznie przyPunkcie Kontaktowym Europejskiej Siecina rzecz Rozwoju Obszarów Wiejskich.T. Hudson


Przegląd Obszarów Wiejskich UE nr 6Ogólna definicja rolnictwa zaangażowanegospołecznie nie została jeszczew Europie uzgodniona. Obecnie nadalistnieją różne sposoby określania tegozjawiska (rolnictwo dla zdrowia, opiekaekologiczna, rolnictwo zaangażowanespołecznie, terapia ogrodnictwemi ekologiczne programy opieki społeczneji zdrowotnej) i stosowania rolnictwalub ogrodnictwa do celów społecznychi zdrowotnych. Aby rozwinąć wyraźny,spójny i silny sektor na szczeblu europejskim,potrzebna jest wspólna europejskaperspektywa, oparta na doświadczeniu,zainteresowaniu i wiedzy uzyskanych odzainteresowanych stron z obszarów wiejskichróżnych państw członkowskich.Europejska Sieć na rzecz RozwojuObszarów Wiejskich gromadziła takie dowody,mając na celu propagowanie sposobu,w jaki rozwój obszarów wiejskichmoże wspomóc rolnictwo zaangażowanespołecznie za pośrednictwem sieci kontaktówna szczeblu zarówno krajowym,jak i międzynarodowym, przez porównywaniei rozpowszechnianie użytecznychprzykładów i doświadczeń.Wyniki tych inicjatyw i rezultaty badańprzeprowadzonych w ramach projektówtakich jak SOFAR mogą zapewnić zasadniczezrozumienie, wskazówki i wsparcie,które będą wspomagać zmiany naobszarach wiejskich. Ważny jest dostępdo praktycznych informacji i wiedzy, któremogą promować ściślejszy związekmiędzy rolnictwem a wyzwaniami społecznymi,wprowadzanie innowacji orazzrównoważone łączenie produkcji rolnejz usługami społecznymi, edukacyjnymii w zakresie włączenia społecznego.Przydatne linkiStrona internetowa projektu SOFAR: http://sofar.unipi.itRolnictwo dla zdrowia – międzynarodowa grupa badaczy i ekspertów w dziedzinieopieki ekologicznej, gospodarstw uzdrowiskowych i innych inicjatyw dotyczącychopieki specjalnej w ekologicznym środowisku: http://www.farmingforhealth.org/Książka o rolnictwie dla zdrowia pod redakcją badaczy z Centrum BadawczegoUniwersytetu Wageningen: http://library.wur.nl/frontis/farming_for_healthCOST – Ekologiczna opieka w rolnictwie: http://www.umb.no/greencare


Perspektywy rozwoju obszarów wiejskichRola technologiiinformacyjno--komunikacyjnychwe wspieraniuzatrudnieniai zmniejszaniuwykluczenia społecznego


T. HudsonPrzegląd Obszarów Wiejskich UE nr 6Wiele wiejskich regionów Europy nadal pozostaje w tyle pod względeminfrastruktury technologii informacyjno-komunikacyjnych (TIK),ale istnieją plany i strategie mające na celu zmianę tej sytuacji.T. HudsonHiuma (Hiiumaa) jest drugą co dowielkości wyspą Estonii. Położonajest na zachód od lądu stałegoi ma powierzchnię prawie 1000 km 2 , alezamieszkuje ją zaledwie 11 000 osób,przez co gęstość zaludnienia jest bardzoniska – 10,9 na km 2 . Jest to nizinna wyspa,na której znajdują się rozległe lasy, bagnaspowite mgłą i długie piaszczysteplaże. Uważana jest za piękne i zdrowemiejsce do życia.Ale Hiuma stoi też przed problemamidotyczącymi obszarów odizolowanych.Mieszkańcy wyspy tradycyjnie pracowalijako marynarze i rolnicy, ale w miaręprzystosowywania się do nowoczesnejgospodarki doszło do podziału ichdziałalności na produkcję na małą skalęi na turystykę. To oznacza koniecznośćprzezwyciężenia problemów logistycznychi marketingowych. Towary musząbyć transportowane z wyspy, a turyścimuszą mieć możliwość dotarcia na wyspę.W obu przypadkach zasadniczeznaczenie ma wymiana informacji o tym,co Hiuma może zaoferować.Zagadnienie włączenia społecznego równieżstanowi wyzwanie. Obszary wiejskiew całej Unii Europejskiej narażonesą na utratę możliwości, jakie zapewnianowoczesne społeczeństwo, ponieważdostarczanie usług, w tym niezwykleistotnych usług edukacyjnych, jest nanich trudniejsze niż na obszarach miejskich.Jak zauważyła Komisja Europejskaw dokumencie roboczym z marca 2009 r.na temat technologii informacyjno--komunikacyjnych na obszarach wiejskich,„znacząca większość ludnościzamieszkującej tereny wiejskie korzystaz bardziej kosztownych usług o niższejjakości”.Dlatego też na obszarach wiejskich takichjak Hiuma istnieje zapotrzebowaniena infrastrukturę TIK. Komisja Europejskauwzględniła to w swojej strategii rozwojuobszarów wiejskich na lata 2007–2013,której głównym celem jest zapewnienielepszego dostępu do TIK. W marcu 2009 r.opublikowano dokument roboczy wrazz komunikatem Komisji „Lepszy dostęp donajnowszych technologii informacyjno--komunikacyjnych na obszarach wiejskich”.Stwierdza się w nim, że lepszydostęp do TIK może połączyć obszarywiejskie z głównym nurtem gospodarkii przezwyciężyć problemy spowodowaneizolacją.TIK mogą zwiększyć konkurencyjnośćtradycyjnych sektorów wiejskich, takichjak rolnictwo i leśnictwo, np. przez zapewnienierolnikom stałego dostępudo najnowszych cen surowców rolnych,a przedsiębiorcom – większych możliwo​-67


Przegląd Obszarów Wiejskich UE nr 6ści założenia nowego przedsiębiorstwa(np. firmy świadczącej usługi interneto​we).Dzięki ułatwieniu dostępu obszarówwiejskich do usług edukacyjnychi innych TIK mogą także sprzyjać włączeniuspołecznemu.Wyzwanie w zakresiezapewnienia dostępuszerokopasmowegoTrudności związane z TIK na obszarachwiejskich obrazują dane statystycznez 2007 r., z których wynika, że na obszarachmiejskich 98% ludzi mogłoabonować szerokopasmowe łącze internetowe,ale na obszarach wiejskich odsetekten wynosił średnio 70%. Ta przepaśćpod względem TIK jest w Estonii ewidentna.Kristine Hindriks z departamentu ds.rozwoju obszarów wiejskich estońskiegoMinisterstwa Rolnictwa mówi, że w 2009 r.63% wszystkich estońskich gospodarstwdomowych miało dostęp do Internetu,ale na obszarach wiejskich odsetek tenwynosił tylko 56%.Ponadto Hindriks twierdzi, że „różnica jestwiększa, gdy porównamy prędkość i jakośćpołączenia z Internetem”. W latach 2006i 2007 Estonia utworzyła sieć obejmującąwiększość jej terytorium, ale, jak dodajeHindriks, „brakuje zdolności dotrzymaniakroku rozwojowi usług i potrzeb”. Obecnienacisk kładzie się na sieci dostępu szerokopasmowego,ale świadczenie takich usługna obszarach wiejskich nie jest opłacalne.Z tego względu rząd estoński rozpoczynaprogram przewidujący instalację do 2015 r.około 6000 km sieci światłowodowej,zapewniającej dostęp szerokopasmowy98% Estończyków.Po drugiej stronie Europy, w znaczniegęściej zaludnionej Wielkiej Brytanii, obszarywiejskie doświadczają podobnychtrudności. Chris Wynne-Davies, kierownikds. komunikacji angielskiej w Komisjids. Społeczności Wiejskich mówi, że„to bardzo ważna kwestia z różnych powodów.Tam, gdzie istnieje dobry dostępdo TIK, przedsiębiorstwo może byćulokowane gdziekolwiek”.Postępujące wyludnianie jest problememdla gospodarki wielu obszarów wiejskich.W przeszłości było ono wywoływaneprzez takie czynniki jak brak miejsc pracylub mieszkań. Obecnie jednak brak TIKstanowi powód opuszczania obszarówwiejskich przez ludzi, ponieważ, wedługWynne-Daviesa, „TIK są teraz aż takistotne”.W połowie 2009 r. Komisja ds. SpołecznościWiejskich opublikowała opracowanie,w którym stwierdzono, że „ludzie naobszarach wiejskich Anglii są zagrożenikoniecznością ciągłego nadrabiania cyfrowegozapóźnienia”. W opracowaniu tymokreślono not-spots – miejsca w Anglii,w których dostęp szerokopasmowy jestbardzo słaby. W publikacji tej stwierdzasię, że „ludzie, którzy najprawdopodobniejskorzystają z inwestycji związanychz następną generacją łączności szerokopasmowej,niemal wyłącznie mieszkająna obszarach wysoko zurbanizowanych”.Unia Europejska, 1995–201068


T. HudsonFundusz na rozwój łączyszerokopasmowychZa pośrednictwem europejskiego planunaprawy gospodarczej KomisjaEuropejska oferowała dodatkowe środkipaństwom członkowskim, które próbująprzezwyciężyć wspomniane trudnościzwiązane z TIK. Plan ten dał państwomczłonkowskim dostęp do 1,02 mld eurododatkowych środków na wsparcie rozwojułączy szerokopasmowych oraz,w zależności od decyzji danego państwaczłonkowskiego, na rozwiązywanienowych problemów, takich jak: zmianaklimatu, gospodarka wodna, różnorodnośćbiologiczna i produkcja ekologicznejenergii na obszarach wiejskich. Tendodatkowy budżet dodano do istniejącychprogramów rozwoju obszarówwiejskich, które odpowiednio zmodyfikowanow okresie od lipca 2009 r. dostycznia 2010 r. W trakcie wspomnianejzmiany programowania wykorzystanołącznie 360 mln euro na zapewnienieszerokopasmowego dostępu, przy czymnajwiększe kwoty otrzymały Włochy,Polska i Grecja. Pozostałe kraje ustaliłyinne priorytety.Na wyspie Hiuma korzyści płynące z nowoczesnychTIK są już wysoko doceniane.Dostęp szerokopasmowy umożliwia konsultantowids. środowiska i fotografowiToomasowi Kokovkinowi prowadzić z wyspyróżne rodzaje działalności. Kieruje onorganizacją Arhipelaag, która działa narzecz promowania zrównoważonego stylużycia na estońskich wybrzeżach i wyspach.Arhipelaag bierze udział w szereguprojektów dotyczących ochrony przyrodyi planowania.Kokovkin mówi, że na wyspie Hiumawcześnie uzmysłowiono sobie korzyściwynikające z TIK i rozpoczęto tworzeniepublicznych ośrodków internetowychjuż w latach 90. XX wieku. Komunikacjainternetowa umożliwiła organizacjiArhipelaag „opracowanie w latach 90.XX wieku cyfrowych map Afryki i AmerykiPołudniowej dla szwedzkiego przedsiębiorstwabez konieczności odbycia nawetjednego spotkania się z pracodawcą”.Na wyspie Hiuma infrastruktura TIK jestmniejszym problemem niż na innychobszarach wiejskich UE. Niemniej jednakKokovkin mówi, że młodzież opuszczawyspę, aby kontynuować edukację.Dlatego też dostęp szerokopasmowy jestsposobem zachęcania ich do powrotulub zachęcenia innych osób, aby przeprowadziłysię na wyspę. Twierdzi, że w niektórychprzypadkach musi się zmienićrównież nastawienie ludzi. Chociaż infrastrukturaTIK jest wprowadzana w corazwiększym stopniu, to niektórzy pracodawcy„chcą, żeby ich pracownicy siedzieliw pokoju obok, nie na odległej wyspie”.Jednak w miarę rozwoju TIK i przy wsparciuze strony UE, oraz gdy korzyści wynikającez łączności szerokopasmowejstaną się dla wszystkich oczywiste, możeto nastawienie ulegnie zmianie.69


Ocena programówrozwoju obszarówwiejskich –wpływ zatrudnieniai aspektów społecznych


T. HudsonPrzegląd Obszarów Wiejskich UE nr 6Europejska Sieć Oceny RozwojuObszarów Wiejskich, której zadaniemjest wspieranie państw członkowskichw dokonywaniu oceny programówrozwoju obszarów wiejskich w okresieprogramowania 2007–2013, opublikowałaostatnio dwa dokumenty robocze natemat sposobu oceniania wpływu. Są onezatytułowane: a) „Approaches for assessingthe impacts of the Rural DevelopmentProgrammes in the context of multiple interveningfactors” (Sposoby oceny wpływuprogramów rozwoju obszarów wiejskichw kontekście różnych czynników) orazb) „Capturing impacts of »Leader« andof measures to improve Quality of Life inrural areas” (Wpływ programu „Leader”i środków służących poprawie jakości życiana obszarach wiejskich). Stanowią oneuzupełnienie wytycznych zawartych wewspólnych ramach monitorowania i ocenyoraz poradnika opracowanego w odniesieniudo tych ram 1 ; wytyczne te stanowiąpodstawę oceny PROW. Stosowanie metodopisanych w tych dokumentach roboczychnie jest obowiązkowe. Mają one służyć pomocąosobom odpowiedzialnym za ocenęw państwach członkowskich. Poniżejpokrótce podsumowano główne kwestiezwiązane z oceną wpływu zatrudnienia.W państwach UE-27 większość ludnościmieszka na obszarach wiejskich, któregenerują 45% wartości dodanej bruttoi dają zatrudnienie 53% siły roboczej natych obszarach. W większości przypadkówtworzenie miejsc pracy i poziomy dochodupozostają jednak w tyle za obszarami miejskimi,co wiąże się z wyższym zagrożeniemubóstwem. Z tego względu opracowanoliczne krajowe i europejskie rozwiązaniapolityczne, które bezpośrednio lub pośredniomają wpływ na zatrudnienie i innespołeczne aspekty życia na wsi.W przeciwieństwie do innych rozwiązańpolitycznych, takich jak funduszestrukturalne, w rozporządzeniuw sprawie rozwoju obszarów wiejskichi w przewidzianych w nim PROW kwestie1 http://ec.europa.eu/agriculture/rurdev/eval/index_en.htmzatrudnienia uwzględnione są w ramachdwóch perspektyw: po pierwsze, przezrozpoczęcie od utworzenia bazy rolniczeji próbowanie różnicowania w kierunkudziałalności gospodarczej w sąsiednichsektorach na obszarach wiejskich, a podrugie – przez wspieranie zakładanianierolniczych mikroprzedsiębiorstw,w tym turystycznych. Aspekty społeczne,uwzględnione głównie w ramach środkówosi 3 i 4, obejmują utrzymanie jakości życiana obszarach wiejskich, a także działaniaszkoleniowe i informacyjne. Działaniaobjęte wsparciem to małe projekty, którew dużej mierze rozproszone są na całymobszarze wiejskim.Wpływ polityki rozwoju obszarów wiejskichna zatrudnienie należy mierzyć zapomocą wskaźnika wpływu „tworzeniemiejsc pracy” służącego do obliczaniaekwiwalentu pełnego czasu pracy nettow utworzonych miejscach pracy. W tensposób zatrudnienie uwzględniane jestw PROW jako zwiększenie przedsiębiorczościosób pracujących w sektorze rolnictwai poprawienie możliwości zakładania mikroprzedsiębiorstw,które mogą prosperowaćw warunkach wiejskich. Inne aspektyzatrudnienia ujęte w programie włączeniaspołecznego (takie jak niedyskryminacjai równouprawnienie płci) brane są poduwagę w PROW, ale nie stanowią głównegopunktu przy ocenianiu wdrożeniatych rozwiązań politycznych. Dlatego teżwspólne ramy monitorowania i oceny dotycząwpływu społeczno-ekonomicznegopod względem wzrostu gospodarczego,tworzenia miejsc pracy i wydajności pracy 2 .Wyzwania pod względemmetodyki oceny wpływuPROWPonieważ jedynie niektóre dostępne środkina rzecz rozwoju obszarów wiejskich2 Zob. definicja terminów w dokumencieroboczym sieci eksperckiej ds. oceny„Approaches for assessing the impacts of theRDPs in the context of multiple interveningfactors” (http://enrd.ec.europa.eu/app_templates/filedownload.cfm?id=EB43A527-C292-F36C-FC51-9EA5B47CEDAE).skupiają się konkretnie na tworzeniu miejscpracy (np. „różnicowanie w kierunku działalnościnierolniczej”, „wsparcie dla tworzeniai rozwoju działalności gospodarczej”,„zachęcanie do prowadzenia działalnościzwiązanej z turystyką” oraz „podstawoweusługi dla gospodarki i ludności wiejskiej”),monitorowanie wpływu na zatrudnieniestanowi pewną trudność. Środki te mogąmieć wpływ pozytywny, negatywny lubnie mieć żadnego wpływu na zatrudnienie.Należy je właściwie uwzględnić w celuoszacowania wpływu netto.Ocena środków politycznych stanowiwyzwanie zasadniczo ze względu na fakt,że wpływu interwencji nie można zaobserwowaćbezpośrednio. Nie wiemy, jakpodmioty, które wspiera dana polityka,poradziłyby sobie bez niej. Techniki pomiarowedążą do możliwie jak najbardziejprecyzyjnego mierzenia wpływu rzeczywistegoprzez zestawianie beneficjentówpolityki z podobnymi podmiotami, którenie otrzymały wsparcia, i porównywanieich rozwoju w perspektywie czasowej.Określenie takiej sytuacji „alternatywnej”uważa się za podstawowy element projektuilościowej oceny wpływu, co ma na celuzagwarantowanie, że oceny tendencyjneograniczone są do minimum. Wymagato także właściwego określenia poziomuodniesienia na początku realizacji danejinterwencji politycznej. W tym przypadkuna potrzeby oceny pojedynczych środkówdostępne są metody ekonometryczne(quasi-eksperymentalne). Wyzwania w zakresieilościowej oceny pewnych środkówna rzecz rozwoju obszarów wiejskich mogąpolegać np. na tym, że próba beneficjentówjest zbyt mała na przeprowadzenieanalizy ilościowej bądź że wykorzystaniedanego środka jest tak powszechne, żenie można znaleźć znaczącej próby odpowiednichpodmiotów niebędących jegobeneficjentami.Wyzwaniem jest również uwzględnieniewszystkich rodzajów wpływu zewnętrznegow celu oszacowania wpływu netto,który można przypisać konkretnej interwencji.Ten zewnętrzny wpływ może być71


Przegląd Obszarów Wiejskich UE nr 6T. Hudsonpozytywny lub negatywny, bezpośrednilub pośredni, w skali mikro lub makro,przy czym w celu ustalenia wpływu nettota ostatnia cecha wymaga zastosowaniauzupełniających metod oceny. Wpływzewnętrzny, który jest szczególnie istotnyw przypadku programów rozwojuobszarów wiejskich, może np. wynikać zinnych programów, takich jak funduszestrukturalne, lub zewnętrznych wstrząsówgospodarczych, które mogą mieć różnorodneskutki dla rozwoju beneficjentówi podmiotów niebędących beneficjentami.Aby zmierzyć wpływ netto, należy odwpływu brutto odjąć wartość zmian, którewystąpiłyby w przypadku braku interwencjipublicznej, bądź dodać tę wartość.Powyższe metody można zastosowaćw przypadku ustanowionych wcześniejdziałań, w odniesieniu do których dostępnesą wystarczające dane, a jeżeli takichdanych nie ma, można je również zebraćza pomocą szczegółowych badań sondażowych.Dochodzimy tu do pytania, kiedyi w jakiej sytuacji należy stosować metodyilościowe i jakościowe. Aby uzyskać na nieodpowiedź, przydatne może być rozważenieponiższych dwóch podstawowychpytań dotyczących oceny:a) pytanie „w jakim stopniu dana politykadziała?” wymaga zastosowania główniepodejścia ilościowego, ponieważprzedmiotem zainteresowania jestw tym przypadku wpływ całościowy 3i dzięki takiemu podejściu łatwiej jestuzyskać ocenę mniej tendencyjną.Jeżeli zatem dane są dostępne, należyje wykorzystać. Korzystne byłobyrównież zainwestowanie w bardziejzłożone monitorowanie danych dotyczącychśrodków na rzecz rozwojuobszarów wiejskich obejmującychduża liczbę beneficjentów (np. pomocw zakresie inwestycji w gospodarstwarolne, różnicowanie działalności, szczególniew celu określenia scenariuszykontrfaktycznych). Aby udostępnićpodmiotom odpowiedzialnym zaocenę zbiory danych i poprawić jakośćdanych już zgromadzonych, czasamiwystarczyłoby po prostu przeanalizowaćprzepisy w dziedzinie ochronydanych. Metody ilościowe mają3 Wpływ całościowy to wyniki i ogólneoddziaływanie środków.jednak również swoje wady – jako żemierzą jedynie wpływ ostateczny, niepokazują nam, jak działają interwencjei jak należy je realizować, aby osiągnąćpożądany skutek. W przeszłościw przypadku braku danych podmiotyodpowiedzialne za ocenę często próbowałyodpowiedzieć na to pytanieza pomocą metod jakościowych lubpółilościowych, lecz z większym lubmniejszym powodzeniem. Ze względuna obecne ograniczenia dotyczące danychpodmioty te powinny być w staniezastosować je do oceny pewnychśrodków w ramach osi 1 i 2.;b) pytanie „jak działa dana polityka?”wymaga zastosowania podejścia jakościowego,ponieważ jego zaletąjest uwydatnienie szczegółowychi „rozmytych” informacji, aby zagwarantowaćwyciąganie doświadczeńz danego procesu i uwzględnieniewpływu, który zostałby przeoczonyw przypadku podejścia czysto ilościowego.Dane jakościowe są niezbędne,jeśli chce się zrozumieć mechanizmyutrudniania lub ułatwiania tworzenialub utrzymywania miejsc pracyw ramach wsparcia na rzecz rozwojuobszarów wiejskich. W odniesieniudo środków osi 3 i 4 w dokumencieroboczym dotyczącym metodykipt. „Capturing impacts of »Leader«and of measures to improve Qualityof Life in rural areas”, opracowanymprzez Europejską Sieć Oceny RozwojuObszarów Wiejskich, sugerowanejest wspólne podejście, o bardzo jakościowymcharakterze, które służyuwzględnieniu rozproszonego wpływuoczekiwanego wskutek interwencjiopartych na złożonych pojęciachtakich jak jakość życia.Dostępność danychdotyczących wsparcia narzecz rozwoju obszarówwiejskich i konsekwencjewyboru metodCzęsto nie przeprowadza się ilościowychocen wpływu, ponieważ ich wartość jestkwestionowana. Wynika to z faktu, żewsparcie na rzecz rozwoju obszarów jestbardzo różnorodne, systemy monitorowaniadanych czasami nie zaspokajają72


potrzeb, a niektóre środki wsparcia narzecz rozwoju obszarów wiejskich sąna stosunkowo małą skalę. Ma to miejscew przypadku niektórych środkówosi 1 i 2, a szczególnie osi 3 i 4. Wniosekjest taki, że metody ilościowe należystosować, o ile dostępne są dodatkowedane pozwalające na przeprowadzenietakiej analizy (np. sieć danych rachunkowychgospodarstw rolnych – FarmAccountancy Data Network, FADN,która jest czasami uzupełniona danymiz innych krajowych baz danych) i możnaracjonalnie założyć, że wpływ jest wystarczającoduży, aby przedstawić goilościowo, ponieważ argumenty związanez kosztami badania będą wówczasmieć mniejsze znaczenie niż potencjalnekorzyści wynikające z mniejszej tendencyjnościoceny. FADN zapewnia danedotyczące beneficjentów i podmiotówniebędących beneficjentami PROW.Dane te umożliwiają dokonanie ocenywpływu wsparcia inwestycji w gospodarstwachrolnych (środek 121); programówprzeznaczonych dla obszarów o niekorzystnychwarunkach gospodarowania(środki 211, 212) oraz programów rolnośrodowiskowych(środki 214, 215).Poza sektorem rolnictwa dostępność dodatkowychdanych jest niewystarczająca.Istnieją różne statystyki krajowe dotyczącegospodarstw domowych (badania siłyroboczej) i przedsiębiorstw, ale ich dostępnośćznacznie się różni w zależności odpaństwa członkowskiego. W niektórychprzypadkach gromadzenie danych pierwotnychza pomocą badań ankietowychprowadzonych przez podmiot odpowiedzialnyza ocenę będzie jedynym źródłeminformacji do celów oceny działalności nierolniczejzwiązanej z rozwojem obszarówwiejskich. We wspomnianym wcześniejdokumencie roboczym dotyczącym metodykiprzedstawiono pewne wzorcowe systemymonitorowania, które warto zbadać.Dane pochodzące z analizy na poziomiemakro należy zebrać ze statystyk publicznych.NUTS 3 (w niektórych państwachczłonkowskich nawet poziom LAU 1) 4będzie najniższym możliwym poziomemmakro, na którym można ocenić wpływśrodków na rzecz rozwoju obszarów wiejskichna zatrudnienie. Jeżeli są dostępnedane na poziomie LAU 1, wówczas możnarozważyć, czy miałoby sens wdrożenie takżepodejścia ilościowego w odniesieniu dośrodków osi 3.4 Poziom LAU 1 (lokalna jednostkaadministracyjna) odpowiada poprzedniemupoziomowi NUTS 4, który jest jednymz poziomów hierarchii w systemie statystycznymEurostatu.WnioskiPodsumowując, doskonała metoda ocenywpływu nie istnieje, a wystarczająco szczegółowyobraz może dać tylko ostrożnebilansowanie danych jakościowych i ilościowych.Ogólny sposób formułowaniawzajemnych zależności między różnymimetodami i technikami w trakcie procesuoceny można opisać następująco:• Działania interwencyjne w zakresiewspólnych ram monitorowania i ocenyokreślają ramy oceny pojedynczychśrodków na poziomie mikro poprzezokreślenie łańcucha przyczynowoskutkowegood wkładu do wpływu.• Metody jakościowe są niezbędne doumieszczenia konstrukcji teoretycznejna solidnej podstawie poprzez wykorzystaniewiedzy ogólnej do opracowaniaprawidłowych modeli ilościowychi potencjalnych alternatywnych konceptualizacjii modyfikacji działaniainterwencyjnego.• Następnie metody ilościowe pomagająw ocenieniu i porównywaniu wielkościwpływu netto.• Ponownie należy zastosować metodyjakościowe, aby potwierdzić kierunekwyników ilościowych, uzyskać dogłębniejszezrozumienie, dlaczego pojawiłsię taki, a nie inny wpływ ilościowy,oraz zbadać rolę, jaką niejednorodnośćpod względem wdrożenia i kontekstu74


T. HudsonPrzegląd Obszarów Wiejskich UE nr 6odgrywa w decydowaniu o powodzeniuśrodków polityki.W odniesieniu do ilościowej oceny wpływuzasadnicze znaczenie ma dostępnośćdanych dotyczących podmiotów niebędącychbeneficjentami danego środka.Dlatego właśnie stosowanie metod ilościowychbędzie z różnych powodówograniczone do konkretnych środków.Zostały one szczegółowo opisanew jednym z dokumentów roboczychEuropejskiej Sieci Oceny. Szczególniebaza danych FADN powinna być w staniedostarczyć tych informacji, co w pewnymzakresie czyni, ale wciąż wymagaulepszenia.Wreszcie trzy wspólne wskaźniki wpływuspołeczno-ekonomicznego zalecanewe wspólnych ramach monitorowaniai oceny – wzrost gospodarczy, tworzeniemiejsc pracy i wydajność pracy – musząbyć interpretowane wspólnie. Na przykładwzrost łącznej produktywnościczynników produkcji (pracy, kapitału,gruntu) może wyjaśnić, dlatego doszłodo utraty miejsc pracy w sektorzerolnictwa.Dwa dokumenty robocze i inne informacjena temat oceny wpływu PROWdostępne są w sekcji „EvaluationMethodologies” na stronie internetowejsieci eksperckiej ds. oceny (http://enrd.ec.europa.eu/evaluation).Wywiad z Peterem Kaufmannemz Europejskiej Sieci Oceny RozwojuObszarów WiejskichPrzegląd obszarów wiejskich: Dlaczego przewodnikimetodologiczne są tak ważne i jaki jest ich ostateczny cel?Peter Kaufmann: Jakość poprzednich ocen była bardzozróżnicowana, głównie z powodu znacznych różnic w stosowaniumetod jakościowych i ilościowych. Właśnie z tegopowodu Komisja Europejska obecnie nalega na ustalenieodpowiednich punktów odniesienia i wsparcia metodycznegow zakresie monitorowania i oceny. Ostatecznym celemjest to, żeby przez normalizację podejścia w całej UE możliwebyło zsumowanie rodzajów wpływu w znacznie większymzakresie, niż jest to możliwe obecnie.Przegląd obszarów wiejskich: Pański artykuł odnosi siędo różnic w dostępności danych ilościowych służących dopomiaru wpływu osi 3 i osi 4 na zatrudnienie. Co należy zrobićw przyszłości, aby zniwelować te różnice?Peter Kaufmann: Dane ilościowe mogą i powinny byćudostępniane na potrzeby takich środków, jak różnicowaniew kierunku działalności nierolniczej. Jednakże różne metodyilościowe mogą również prowadzić do otrzymania niecoodmiennych wyników nawet przy zastosowaniu tych samychdanych. Jeżeli chcemy być w stanie zsumować oceny napoziomie wyższym niż krajowy, bardziej pożądane byłobystosowanie tych samych metod, co jest obecnie niemożliwez powodu różnej dostępności danych w państwach członkowskich.Oto dlaczego w przewodniku metodologicznymdotyczącym oceny wpływu programów rozwoju obszarówwiejskich zaleca się zbiór metod w odniesieniu do każdegowskaźnika wpływu, ale istnieją preferowane opcje, którenależy wykorzystać, jeżeli dane na to pozwalają.Peter Kaufmann jest niezależnym ekspertem zaangażowanymw opracowywanie dokumentu roboczegow sprawie oceny wpływu PROW na aspektyspołeczno-gospodarcze.75


Konferencja EuropejskiejSieci na rzecz RozwojuObszarów Wiejskichdotycząca produkcjirolnej częściowona własne potrzeby –najważniejsze kwestiei wyniki


J. MeskellPrzegląd Obszarów Wiejskich UE nr 6”Wwyniku dwóch ostatnich rozszerzeńw UE pojawiły sięmiliony małych gospodarstwrolnych niskotowarowych, dominującew sektorach rolnictwa w niektórychpaństwach członkowskich UE. Znaczenietego faktu podkreślono na ostatniejkonferencji Europejskiej Sieci na rzeczRozwoju Obszarów Wiejskich „Produkcjarolna częściowo na własne potrzeby w UE:stan obecny i przyszłe perspektywy”,która odbyła się w dniach 13–15 październikaw Sybinie w Rumunii. Celemtego seminarium było dokonanie ocenyobecnej sytuacji w odniesieniu dorozwiązań politycznych ukierunkowa​nych na gospodarstwa niskotowarowew UE-27 i określenie ich problemów, potrzebi perspektyw. Na obszarach najbardziejwrażliwych i cennych pod względemprzyrodniczym rolnicy z takich gospodarstwczęsto jako jedyni prowadzą tamdziałalność. Są „strażnikami” tradycyjnegomalowniczego krajobrazu, szczególniew regionach pagórkowatych i górskich.Biorąc pod uwagę fakt, że zakres WPRzmienia się w kierunku większego wsparciaroli ochrony środowiska, w oparciu o zasadęwydawania „środków publicznychna dobra publiczne”, ważną kwestią jestposzerzanie wiedzy o potrzebach gospodarstwniskotowarowych w zakresie omawianejpolityki.Państwa UE-27 stoją przed wyjątkowymiwyzwaniami dotyczącymi zarządzaniaprzekształceniami strukturalnymi tychniskotowarowych gospodarstw rolnych,np. rozszerzenia ich roli w zapewnianiuróżnorodności biologicznej, zachowywaniukrajobrazu i podtrzymywaniu wiejskichtradycji. Prawie 140 uczestników – czyliwszystkie podmioty zainteresowane rozwojemobszarów wiejskich – zebrało się,aby omówić te zagadnienia. Byli wśródnich rolnicy, organizacje pozarządowe orazprzedstawiciele lokalnych grup działania,Komisji Europejskiej i administracji lokalneji krajowej zaangażowani w politykę rozwojuobszarów wiejskich. Wydarzenie tostanowiło okazję do wymiany poglądów,spostrzeżeń, problemów i najlepszychpraktyk między uczestnikami z różnychpaństw członkowskich i regionów, jakrównież podstawę do zrozumienia wieluról, jakie rolnicy z niskotowarowych gospodarstwrolnych pełnią w odniesieniudo kwestii rolnośrodowiskowych i szerzejrozumianego społeczeństwa wiejskiego.W trakcie sesji otwierającej konferencjęSophia Davidova z Uniwersytetu Kentzaprezentowała dokument informacyjny,w którym podkreślono niektóre z podstawowychkwestii i definicji produkcjirolnej częściowo na własne potrzeby.Antonis Constantinou, dyrektor DyrekcjiGeneralnej ds. Rolnictwa i RozwojuObszarów Wiejskich, przedstawił unijnąpolitykę rozwoju obszarów wiejskichw odniesieniu do przedmiotowej produkcjirolnej. Po tej sesji odbyły się równoleglecztery warsztaty poświęcone niektórympodstawowym tematom debaty: koncepcjomi najważniejszym kwestiom produkcjirolnej częściowo na własne potrzeby;szerszym konsekwencjom tej produkcjidla społeczeństwa i środowiska; kierunkomrozwoju tej produkcji i jej włączeniu dołańcucha dostaw żywności; oraz sposobomdocierania do niskotowarowych gospodarstwrolnych i wspierania ich. KomisarzUE Dacian Cioloş zamknął konferencję,zapewniając, że na szczeblu UE zagadnienieto jest bardzo poważnie traktowane.Produkcja rolna częściowona własne potrzeby –zróżnicowane i złożonezagadnieniePrzyszłość małych gospodarstw zawszebyła w UE politycznie ważna, częściowoz powodu ich roli społecznej w ochroniespołeczności wiejskich. Produkcja rolnacałkowicie lub częściowo na własne potrzebyodgrywa ważniejszą rolę w Europieod czasu upadku muru berlińskiego, cojest spowodowane powstaniem milionówmałych gospodarstw wskutek postkomunistycznychreform rolnych w środkoweji wschodniej Europie. Brak miejsc pracypoza gospodarstwami, zaawansowanywiek rolników i niski poziom ich umiejętnościmożliwych do wykorzystania w innychdziedzinach często przeszkadzająw zmianie strukturalnej i stanowią powódutrzymywania się drobnej produkcji rolnejczęściowo na własne potrzeby.Inne ważne czynniki powodujące utrzymywaniesię tej produkcji to występowaniestref ubóstwa na obszarach wiejskich lubto, że rolnicy zdecydowanie wolą podtrzymywaćtradycje rolnictwa rodzinnegoi produkować własną żywność. Tak więcrolnicy mogą być zmuszani do produkcjirolnej częściowo na własne potrzeby z powoduniskich dochodów albo produkcja nawłasne potrzeby może być spowodowanawyborem takiego stylu życia. Rolnicyz gospodarstw niskotowarowych nie sąjednak homogeniczną grupą; istnieją przecieżliczne ścieżki rozwoju. Niektórzy mogąwycofać się z rolnictwa, natomiast innipróbują różnicować swoje źródła utrzymaniaw kierunku nierolniczej działalnościgospodarczej, stając się mniej zależni odrolnictwa. Inni mogą rozważać poważniejszezaangażowanie się w rolnictwo przywiększej zależności od rynków i sprzedaży.Wnioski z konferencjiWszystkie zainteresowane strony uczestniczącew konferencji zgodziły się codo głównych punktów, jakimi są popierwsze – wielość funkcji pełnionychprzez rolników z gospodarstw niskotowarowychw odniesieniu do środowiskai witalności społeczności wiejskich,W granicach Unii Europejskiej istnieją całe regiony, w których małe gospodarstwaodgrywają decydującą rolę, nie tylko w kategoriach gospodarczych,ale też z punktu widzenia społecznego i ekologicznego.Istnieją regiony, takie jak ten, w którym odbywa się dzisiejsze wydarzenie,gdzie drobni producenci stanowią fundament życia na obszarach wiejskichi są strażnikami tradycji i świadomości wiejskiej.Dacian Cioloş, komisarz UE ds. rolnictwa i rozwoju wsi“77


Przegląd Obszarów Wiejskich UE nr 6”Nie potrzebujemy muzeum. Potrzebujemy kwitnącej społeczności wiejskiejdostarczającej dobra publiczne – piękne krajobrazy i różnorodność biologiczną.Musimy utrzymać pewne tradycyjne elementy, w tym tradycyjne praktyki rolnicze,tradycyjne odmiany, rolnictwo ekstensywne, wiejskie domy z ogrodami – ale nieza cenę ubóstwa, umożliwiając jednocześnie rozwój modernizacji rolnictwa.Głos w dyskusji w trakcie drugich warsztatów „Szersze konsekwencje produkcji rolnej częściowo na własne potrzebydla społeczeństwa i środowiska”“po drugie – konieczność lepszegouwzględnienia tych gospodarstww polityce rozwoju obszarów wiejskich.Szczególnie ważna jest ich funkcja dlaśrodowiska i utrzymywania wiejskichtradycji. Kilkoro uczestników podkreśliło,że rolnicy z gospodarstw niskotowarowychdostarczają ważnych dóbrpublicznych, na które jest bardzo dużezapotrzebowanie. Jednakże nie są oniwynagradzani za te korzyści społecznei wielu z nich żyje poniżej granicyubóstwa.W trakcie seminarium zwrócono równieżuwagę, że gospodarstwa niskotowarowesą także postrzegane jako atut kulturowy,który może stanowić podstawęróżnicowania w kierunku produkcji spożywczychspecjałów i turystyki wiejskiej.W tym kontekście są one nierozerwalniezwiązane z lokalnym rozwojem obszarówwiejskich.Panowało zgodne przekonanie, że przyszłośćgospodarstw niskotowarowychjest kwestią polityczną – nie tylko dlaposzczególnych państw członkowskichi organów regionalnych, ale i dla całejUE. Jednocześnie podkreślono różnewyzwania. Bariery, jakie rolnicy z tychgospodarstw napotykają w dostępiedo dofinansowania w ramach politykirozwoju obszarów wiejskich, dotycząnie tylko wymogów formalnych, ale teżokreślonych cech produkcji rolnej częściowona własne potrzeby. Problemyte obejmują: trudność w indywidualnymkierowaniu działań do mniejszych producentów(ponieważ znaczna ich część niejest zarejestrowana); wysoki koszt dotarciado milionów rolników z gospodarstwniskonakładowych; trudności w dotarciudo nich z polityką wymagającą formalnejwspółpracy, z powodu niechęci samychrolników do nawiązywania formalnejwspółpracy; a także zaawansowany wieki niski poziom wykształcenia wielu rolnikówz gospodarstw niskonakładowych.Komisarz Dacian Cioloş wyraził nadzieję,że istnieje silna wola polityczna, ale jednocześniepodkreślił, że jednym z podstawowychpytań jest: jak pomóc tymrolnikom bez „blokowania ich naturalnegorozwoju”?Uczestnicy konferencji sformułowalikilka wniosków i zaleceń istotnych dlapolityki. Polityka rozwoju obszarówwiejskich w odniesieniu do niskotowarowychgospodarstw rolnych powinnabyć traktowana jak pakiet środków; nieistnieje żaden pojedynczy środek, którymógłby stanowić odpowiedź na potrzebytych gospodarstw w zakresie polityki.Podejście powinno mieć przede wszystkimcharakter lokalny i terytorialny, pozwalającyna dostrzeżenie ogromnejróżnorodności sytuacji i potrzeb rolnikówz gospodarstw niskotowarowychw zakresie przedmiotowej polityki.Potrzebne jest lepsze adresowaniei spójność pod względem celów polityki,tj. komercjalizacja i restrukturyzacjaw porównaniu z celami czysto środowiskowymi.Podejście „Leader” chwalonoza to, że stanowi ogromną szansę dla rolnikówz gospodarstw niskotowarowych,ponieważ umożliwia lokalne kierowaniei dostarczanie wsparcia, szczególnie jeślirolnicy są zorganizowani w stowarzyszeniach.Ustalono również, że usługi doradczestanowią jeden z najskuteczniejszychśrodków polityki pomagający rolnikomw integracji z lokalnymi rynkami.Podsumowując, na seminarium uwydatnionofakt, że polityka powinna koncentrowaćsię na poprawie środowiskagospodarczego i instytucjonalnego,w którym funkcjonują niskotowarowegospodarstwa rolne, aby dać im możliwościrozwoju, wniesienia wkładu w gospodarkęwiejską i poprawienia poziomużycia rolniczych rodzin.Konferencja okazała się potrzebnymwydarzeniem, które odbyło się w samąporę. Jednakże obecnie należy kontynuowaćdialog polityczny z uwzględnieniemtego, że stawką jest przyszłość11 mln gospodarstw w krajach UE-27.Społeczności lokalne z obszarów wiejskich, spółdzielnie producentów,społeczności podmiejskie i organy miejskie mogłyby połączyć siły,zorganizować rynki produktów tradycyjnych, na których lokalni rolnicymogliby być obecni w dużej liczbie, zapewniając różnorodność. Wejście na rynekstanowi dla producentów barierę psychologiczną ze względu na ponoszone”ryzyko, więc producentom można byłoby pomóc w pokonaniu tej bariery.Teodor Frolu, Grupa ds. Inicjatywy „Radu Anton Roman”“78


J. MESKELLStudium przypadku dotyczące Rumunii wykazało, że ulepszenie usługdoradztwa zapewni dużo lepsze wyniki w terenie pod względemwykorzystania tej możliwości przez rolników. Wykazano również,że innowacyjne połączenie wielu środków wsparcia oferowanych wramach krajowych PROW może być bardzo efektywne we wspieraniu”społeczności drobnej produkcji rolnej.Nathaniel Page, dyrektor fundacji ADEPT“Przydatne linkiKonferencja „Produkcja rolna częściowo na własne potrzebyw UE: stan obecny i przyszłe perspektywy”, przemówieniekomisarza Daciana Cioloşa:http://ec.europa.eu/commission_2010-2014/ciolos/headlines/speeches/2010/10/20101014_en.htmStrona konferencji na stronie internetowej Europejskiej Siecina rzecz Rozwoju Obszarów Wiejskich:http://enrd.ec.europa.eu/en-rd-events-and-meetings/enrd -seminars/semi -subsistence -seminar/en/semi-subsistence-seminar_home_en.cfmProjekt SCARLED:http://scarled.eu/publications/deliverables.html79


on-lineK3-AJ-10-006-PL-CK3-AJ-10-006-PL-NStrona internetowaEuropejskiej Sieci na rzecz Rozwoju Obszarów Wiejskichhttp://enrd.ec.europa.euISSN 1831-5313 1831-53729 7 7 1 8 3 1 5 3 71 0 0031

More magazines by this user
Similar magazines