MAŁOPOLSKIE OBSERWATORIUM POLITYKI ROZWOJU

politykarozwoju.obserwatoria.malopolska.pl

MAŁOPOLSKIE OBSERWATORIUM POLITYKI ROZWOJU

MAŁOPOLSKIEOBSERWATORIUMPOLITYKI ROZWOJUBADANIE MOŻLIWOŚCIROZWOJOWYCH SUBREGIONÓWFUNKCJONALNYCHWOJEWÓDZTWAMAŁOPOLSKIEGORAPORT KOŃCOWY Z BADANIARealizatorzy badania:publikacja_subregiony_press.indd 111/21/11 4:26:18 PM


SUBREGIONY FUNKCJONALNE WOJEWÓDZTWA MAŁOPOLSKIEGO6publikacja_subregiony_press.indd 611/21/11 4:26:19 PM


WprowadzenieNiniejszy raport stanowi podsumowanie Badaniamożliwości rozwojowych subregionów funkcjonalnychwojewództwa małopolskiego wraz z opracowaniemraportu metodologicznego oraz raportukońcowego realizowanego przez Instytut BadańStrukturalnych oraz Reytech Sp. z o.o. w okresiemaj-październik 2011 r. na zlecenie DepartamentuPolityki Regionalnej Urzędu Marszałkowskiego WojewództwaMałopolskiego.Głównym celem badania było przeprowadzeniekompleksowej diagnozy możliwości rozwojowychobszaru województwa małopolskiego w ujęciusubregionów funkcjonalnych określonych w StrategiiRozwoju Województwa Małopolskiego na lata2011-2020 poprzez:• zaproponowanie i uzasadnienie delimitacjipięciu subregionów oraz• określenie kierunków rozwojowych poszczególnychsubregionów w oparciu o istniejącemożliwości rozwojowe.Równoległym celem badania było wskazaniefunkcji realizowanych przez subregiony przez pryzmatich możliwości rozwojowych oraz znaczenia napoziomie lokalnym, regionalnym i ponadregionalnym,w tym zakresu oddziaływania miast, kierunkówdojazdów do pracy oraz dostępności i jakościusług publicznych.Opisane powyżej cele zostały zrealizowane poprzezinwentaryzację zasobów naturalnych, społecznychi gospodarczych województwa, przy uwzględnieniuwzajemnych powiązań pomiędzy tymi sferami,oraz określenie pól działalności pod względemich wykorzystania w procesie rozwojowym.***Raport końcowy składa się z 7 rozdziałów, którew sposób przejrzysty, spójny i logiczny odpowiadająna cele badania. W rozdziale pierwszym opisanometodologię badania. Kluczowymi elementamitego opisu są lista pól badawczych wykorzystanychw toku analiz wraz z uzasadnieniem i powiązaniemze Strategią Rozwoju Województwa Małopolskiego112011-2020 oraz wykaz metod badawczych, któreposłużyły do osiągnięcia celów badania.Rozdział drugi poświęcono analizie rozkładuprzestrzennego województwa według pól badawczych.Przeprowadzone analizy ilościowe pozwoliłyna osadzenie województwa na tle kraju oraz określenieskali i rozkładu zróżnicowania przestrzennegow poszczególnych obszarach tematycznych. W tejczęści oparto się zarówno na wynikach przeprowadzonychanaliz jednowymiarowych oraz przytoczonowyniki analiz zewnętrznych, uwzględniającychszerokie spektrum zagadnień, które mogą wpływaćna kwestie rozwoju społeczno-gospodarczego województwaw bliższym i dalszym horyzoncie czasowym.Rozdział trzeci służy opisowi procedury delimitacjisubregionów funkcjonalnych województwamałopolskiego na podstawie danych zawartych częściowow rozdziale drugim. W tej części wyjaśnionokryteria delimitacji oraz prześledzono algorytm analizyskupień. Jego finalną częścią są wyniki przeprowadzonejdelimitacji, które stanowią podstawę dodalszych analiz.W rozdziale czwartym zobrazowano analizy tematycznepod kątem stworzonych wcześniej subregionów,by w rozdziale piątym stworzyć charakterystykiposzczególnych subregionów funkcjonalnych,kładąc nacisk na te cechy, które obecnie stanowiąatuty/słabości oraz obszary rokujące rozwój, podwarunkiem uzyskania wsparcia ze strony województwalub współdziałania z innymi jednostkami administracyjnymi.Rozdział szósty stanowi zwieńczenie dotychczasowychanaliz. Diagnoza, prognozy rozwoju orazkonkluzje pochodzące z analiz w przekroju tematycznymi przestrzennym, po uwzględnieniu kontekstuprawno-administracyjnego oraz społeczno-gospodarczego,posłużyły do stworzenia rekomendacji dlawojewództwa jako całości oraz dla poszczególnychsubregionów funkcjonalnych województwa.W aneksie (rozdział siódmy) zawarto szczegółowąmetodologię badania, wykaz wskaźników zastosowanychw analizach wielowymiarowych orazkwestionariusze i scenariusze wykorzystanych narzędzibadawczych.SUBREGIONY FUNKCJONALNE WOJEWÓDZTWA MAŁOPOLSKIEGOpublikacja_subregiony_press.indd 1111/21/11 4:26:20 PM


publikacja_subregiony_press.indd 1211/21/11 4:26:20 PM


1. Metodologia badaniapublikacja_subregiony_press.indd 1311/21/11 4:26:20 PM


publikacja_subregiony_press.indd 1411/21/11 4:26:20 PM


Należy pamiętać, że pomiędzy analizowanymipolami badawczymi zachodzą interakcje o różnychkierunkach i intensywności. W szczególności, ujawniająsię one w przypadku atrakcyjności gospodarczejoraz zarządzania rozwojem. Dla przykładu,liczba i struktura wykształcenia ludności (Pole 3) determinujezasoby miejscowego rynku pracy, a przezto silnie wpływa na atrakcyjność gospodarczą z perspektywyinwestora (Pole 1), określa zakres niezbędnegowsparcia w ramach pomocy społecznej(Pole 4) oraz wymusza konkretne działania w obszarzezarządzania rozwojem (Pole 7). Zakres interakcjiprzybliża Tabela 1.Opisane pola badawcze podzielić można na bardziejhomogeniczne tematy szczegółowe. Tematyte obejmują grupy indeksów, wykorzystywanychw dwójnasób w toku dalszych badań. Częściowoposłużą one do budowy indeksów syntetycznych,częściowo – do analiz statystycznych i opisowychposzczególnych zjawisk.Należy mieć na uwadze, że delimitacja subregionówfunkcjonalnych jest narzędziem służącymregionalnej polityce rozwoju i, jako taka, powinnapozostawać spójna i kompatybilna z nadrzędnymidokumentami strategicznymi województwa,w szczególności – Strategią Rozwoju WojewództwaMałopolskiego 2011-2020. W Tabela 2 zaprezentowanopowiązania między poszczególnymi polamibadawczymi i tematami szczegółowymi a zakładanymzakresem interwencji w ramach SRWM.17SUBREGIONY FUNKCJONALNE WOJEWÓDZTWA MAŁOPOLSKIEGOpublikacja_subregiony_press.indd 1711/21/11 4:26:21 PM


gółowe „z lotu ptaka”, co nie jest możliwie przy wykorzystaniupojedynczych wskaźników.do uogólnienia wyników na wszystkie powiaty województwa.1.1.3Analiza skupieńMapa 1. CAWI – zwrot na poziomie powiatówObok tradycyjnego opracowania wskaźnikówsyntetycznych pierwszego i drugiego stopnia, przeprowadzonazostała również analiza skupień napoziomie powiatów (w wybranych przypadkach pomocniczo– gmin). Po znalezieniu optymalnej typologiiskupień, zastosowano ją do opisu statystycznegoi wstępnej delimitacji subregionów, którą poddanonastępnie weryfikacji eksperckiej i koniecznymkorektom. 21.1.4Ankieta JSTSUBREGIONY FUNKCJONALNE WOJEWÓDZTWA MAŁOPOLSKIEGOAnkieta JST była jedną z dwóch metod badawczych,wykorzystujących źródła pierwotne. Do starostwpowiatowych i urzędów miast powiatówgrodzkich województwa rozesłano pocztą elektronicznąankiety w formacie MS Word, natomiast dopozostałych urzędów gmin wysłano zaproszenie dowypełnienia kwestionariusza CAWI.W obu przypadkach poruszono następujące zagadnienia:• ocena sytuacji społeczno-gospodarczej jednostki– ogólna oraz w poszczególnych wymiarach– jak i zakres zmian, zaobserwowanychw ostatniej dekadzie,• wytypowanie obszarów, w których wsparciew najbliższym czasie uznaje się za priorytetowe,• promocję i reklamę jednostki oraz nawiązanąwspółpracę z obszarami partnerskimi,• specjalności turystyczne.Do kwestionariusza dla powiatów i miast włączonotakże pytania o aktualną strategię rozwoju. Ankietęzawiera Załącznik 3.Z 22 rozesłanych ankiet elektronicznych otrzymano18 (zwrot: 82%), co pozostaje wysokim wynikiem,jak na tę metodę badawczą. Rozkład przestrzennyzwrotów jest równomierny, co zasadniczo uprawnia2 Szczegółowy opis analizy skupień zawiera Załącznik 1.20Źródło: Opracowanie własne na podstawie ankietygmin (n=92).Objaśnienie: powiaty grodzkie nie były objęte badaniemCAWI.Spośród 179 rozesłanych zaproszeń do wypełnieniaankiety internetowej, 10 nie dotarło do adresatówz przyczyn technicznych, 92 otrzymano uzupełnione.Tym samym, efektywny zwrot z ankiety dlagmin wyniósł 55%, co stanowi wynik satysfakcjonującyna tle przeciętnych zwrotów ankiety internetowej(ok. 30%), daje jednak ograniczone możliwościinterpretacyjne wyników. Na poziomie poszczególnychpowiatów zwrot wahał się od 17 do 83% - z relatywniewiększym zainteresowaniem ankieta spotkałasię we wschodniej części województwa. Szczegółowewyniki prezentuje Mapa 1.Realizacja tej metody badawczej przyczyniła siędo istotnego podniesienia jakości wniosków płynącychz badania. Po pierwsze, uzupełniono brakiw dostępnych źródłach danych zastanych. Umożliwiłoto znaczne rozszerzenie zakresu tematycznegobadanych zagadnień, a tym samym – bardziej adekwatnądelimitację subregionów funkcjonalnych. Podrugie, uzyskano opinie przedstawicieli jednostekdotyczących diagnozy stanu obecnego, identyfikacjitrendów rozwojowych, a także oceny potencjałówpublikacja_subregiony_press.indd 2011/21/11 4:26:21 PM


i preferencji w zakresie wsparcia zewnętrznego.Dzięki tego typu pytaniom sformułowano rekomendacjedla polityki regionalnej w województwie, pozwalającena dostosowanie interwencji do indywidualnejspecyfiki poszczególnych obszarów.1.1.5Wywiady pogłębione z przedstawicielami JSTWywiady pogłębione z przedstawicielami JST, będącbadaniem stricte jakościowym, stanowią cenneuzupełnienie wcześniejszych analiz ilościowych. W ramachtej metody badawczej zaproszono do udziałuw wywiadach wszystkich starostów powiatów orazprezydentów miast-powiatów grodzkich województwa(lub wytypowane przez nich osoby kompetentnew zakresie kwestii rozwoju i programowania strategicznego).14 wywiadów przeprowadzono w sposóbtradycyjny, pozostałe 8 – telefonicznie. W żadnymprzypadku nie uzyskano odmowy uczestnictwa.Wywiady poprzedzono wysłaniem materiałupomocniczego, pozwalającego zapoznać się z badaniemoraz specyfiką metody badawczej. Przeprowadzanebyły według ramowego scenariusza, elastyczniedopasowującego się do wiedzy rozmówcy.W ramach trzech bloków tematycznych zapytanoo ocenę rozwoju społeczno-gospodarczego regionu(w tym – otoczenie powiatów), motory rozwoju i barieryrozwojowe (obecne i potencjalne) oraz pożądanąformę wsparcia w przyszłości, ze szczególnymuwzględnieniem środków unijnych.Przeprowadzenie wywiadów pozwoliło na precyzyjnąidentyfikację preferencji poszczególnychrespondentów w zakresie zewnętrznej pomocy rozwojowej,weryfikując tworzone przez rozmówcówprzesłanki otrzymania wsparcia.1.3 Publikacje wykorzystane w badaniuSzczegółowy wykaz publikacji wykorzystanychw badaniu, w podziale na kategorie, zawiera Tabela 3.21SUBREGIONY FUNKCJONALNE WOJEWÓDZTWA MAŁOPOLSKIEGOpublikacja_subregiony_press.indd 2111/21/11 4:26:21 PM


Tabela 3. Publikacje wykorzystane w badaniuSUBREGIONY FUNKCJONALNE WOJEWÓDZTWA MAŁOPOLSKIEGOŹródło: Opracowanie własne.22publikacja_subregiony_press.indd 2211/21/11 4:26:21 PM


2. Analizy tematycznepublikacja_subregiony_press.indd 2311/21/11 4:26:22 PM


publikacja_subregiony_press.indd 2411/21/11 4:26:22 PM


2.1 Pole badawcze 1:Atrakcyjność gospodarczaMapa 2. Produkt krajowy brutto na mieszkańcaw 2008 r. w województwach Polski.Małopolska na tle krajuPozycja gospodarcza województwa małopolskiegopozostaje niejednoznaczna. W świetle danych statystycznych,region charakteryzuje względnie niskiprodukt krajowy brutto na mieszkańca – w 2008 r. 3wynosił on 28,9 tys. złotych, 4 co oznacza 86,3%średniej dla kraju (9. lokata). Dla zobrazowania skalizjawiska, stanowiło to nieznacznie powyżej połowyPKB per capita województwa mazowieckiego orazjedynie 25% więcej od najuboższego regionu podkarpackiego(por. Mapa 2). Dynamika produktu namieszkańca wynosiła równowartość przeciętnej dlakraju – średnioroczny wzrost realnego PKB per capitaw latach 2000-2008 wyniósł w regionie 4,2% (por.Wykres 1). Innymi słowy, zbyt niskie tempo wzrostunie pozwoliło na wyraźną poprawę sytuacji województwaw ostatniej dekadzie.Obserwowany niski poziom produktu krajowegobrutto do pewnego stopnia przypisywać można niekorzystnejstrukturze zatrudnienia. Już na poziomiekraju ujawnia się relatywnie wysoki udział zatrudnionychw sektorze rolniczym, który jeszcze silniejdotyczy województwa – 14,4% wobec 12,1% w kraju,przy średniej UE-15 nie przekraczającej 5%. Poczęści wynika to z silnego rozdrobnienia rolnictwa– o ile na poziomie kraju odsetek gospodarstw o powierzchnido 1 ha wynosił w 2009 r. 31,4%, w regionie– 42,7%. Gospodarstwa do 5 ha stanowiły 69,2%wszystkich gospodarstw, natomiast w Małopolsce– 91,0%. Jak wynika z danych Powszechnego SpisuRolnego 2010, średnia powierzchnia użytków rolnychw gospodarstwach prowadzących działalnośćrolniczą byłą najniższa w kraju (2,8 ha przy średniejdla kraju na poziomie 7,9 ha). Te warunki utrudniająosiągnięcie wysokiego poziomu produktywnościw rolnictwie.3 Ostatnie dostępne dane BDL GUS o rachunkach regionalnychw chwili tworzenia raportu.4 w cenach bieżących25Źródło: Opracowanie własne na podstawie danychBDL GUS.Wykres 1. Tempo wzrostu realnego PKB per capitaw latach 2000-200810%8%6%4%2%0%-2%-4%2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008Polska woj.małopolska średnia 2000-2008: Polska, woj.małopolskieŹródło: Opracowanie własne na podstawie danychBDL GUS.Wykres 2. Struktura wielkości gospodarstw rolnychw 2010 r.Polskawoj.małopolskie31,4%42,7%15,0%22,8%22,2%15,5%26,1%do 1 ha 1-2 ha 2-5 ha 5-10 ha 10-20 ha powyżej 20 ha9,9% 5,4%7,0%1,5%0,5%Źródło: Opracowanie własne na podstawie danychPSR 2010.SUBREGIONY FUNKCJONALNE WOJEWÓDZTWA MAŁOPOLSKIEGOpublikacja_subregiony_press.indd 2511/21/11 4:26:22 PM


Mapa 3. Produktywność gospodarki w województwachPolski w 2008r.Wykres 3. Podmioty gospodarki narodowejw REGON w przeliczeniu na 10 tys. ludności w województwachPolski w 2010 r.600 800 1 000 1 200 1 400zachodniopomorskiemazowieckiepomorskiedolnośląskiewielkopolskielubuskiePolskamałopolskieśląskieopolskiełódzkiekujawsko-pomorskieświętokrzyskiewarmińsko-mazurskiepodlaskielubelskiepodkarpackieŹródło: Opracowanie własne na podstawie danychBDL GUS.Źródło: Opracowanie własne na podstawie danychBDL GUS.SUBREGIONY FUNKCJONALNE WOJEWÓDZTWA MAŁOPOLSKIEGOKonsekwencje relatywnie niekorzystnej strukturyzatrudnienia wzmacniane są przez niską produktywność.W 2008 r. województwo małopolskiewyprzedzało pod względem produktywności jedyniewojewództwa Polski Wschodniej. Niska produktywnośćgospodarki w największym stopniu wynikaze szczególnie niskiej produktywności w rolnictwie.W 2008 r. nie przekraczała ona połowy wartościśredniej dla kraju. W pozostałych sektorach produktywnośćodstawała zdecydowanie mniej, chociażw większości przypadków była niższa niż krajowa(90-96%), z wyłączeniem przetwórstwa przemysłowego(102%) – w tym przypadku obserwowano jednakw ostatnich latach tendencję spadkową.Niski odsetek zatrudnionych w sektorze usługrynkowych znajduje swoje potwierdzenie w poziomieprzedsiębiorczości. W 2010 r. na każde 10 tys.mieszkańców przypadało 1001 podmiotów gospodarczychwpisanych do rejestru REGON, wyraźnieponiżej wartości średniej dla Polski – 1024 podmioty(por. Wykres 3). Należy przyznać, że na przestrzeniostatnich trzech lat luka między regionem a krajemuległa istotnej redukcji – tym niemniej dystansw stosunku do liderów pozostaje wciąż duży (por.Wykres 4).26Wykres 4. Podmioty gospodarki narodowejw REGON w przeliczeniu na 10 tys. ludności w latach2002-2010podmioty w REGONna 10 tys. mieszkańców1 0501 0009509008508002002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010Polska woj.małopolskieŹródło: Opracowanie własne na podstawie danychBDL GUS.Dokonywane nakłady inwestycyjne w województwiedeterminowane były przez kondycję krajowejgospodarki – w latach 2002-2004 obserwowano relatywnieniską skłonność do inwestycji. W przeliczeniuna 1 mieszkańca ich wartość oscylowała wokółpoziomu 2,5 tys. złotych. 5 Wraz z chwilą akcesji doUE wzrósł optymizm inwestorów. W szczytowymokresie (2008r.) wartość inwestycji per capita sięgnęłaniemal 4 tys. złotych. Nadejście kryzysu finansowegozahamowało skłonność do inwestycji –w 2009 r. nakłady inwestycyjne per capita wyniosły5 Dane o nakładach inwestycyjnych podano w cenach stałychz 2000 r.publikacja_subregiony_press.indd 2611/21/11 4:26:23 PM


ok. 3,5 tys. złotych. Odrębną kwestią wartą analizypozostaje porównanie sytuacji w Małopolsce na tleinnych regionów. W żadnym z badanych lat nakładyw regionie nie osiągnęły wartości średniej dlakraju, co więcej – w latach 2006-2009 widoczny byłwyraźny tr end spadkowy, aż do poziomu 78% (por.Wykres 5). W innych regionach inwestowano zatemzdecydowanie więcej. To stwierdzenie w szczególnościobjęło województwa charakteryzujące sięobecnie najwyższym produktem per capita: mazowieckie,pomorskie, śląskie i dolnośląskie.Wykres 5. Nakłady inwestycyjne w przeliczeniu namieszkańca w województwie małopolskim w latach2002-2009PKB, Mazowsze – 0,40%), jednak tylko nieznaczniegorsze pozostawały relacje w województwach: podkarpackimoraz pomorskim (po 0,25%). Województwomałopolskie w 2009 r. dysponowało drugą poMazowszu liczbą personelu B+R 6 (7222), przy czym,w porównaniu do średniej dla kraju, charakteryzowałją zdecydowanie wyższy odsetek zatrudnionychw sektorze szkolnictwa wyższego (70% wobec 56%)oraz niższy w sektorze przedsiębiorstw (9% przy 19%przeciętnie).Wykres 6. Nakłady na badania i rozwój województwaw relacji do PKB w 2008 r.% PKB1,51,2w tys. zł4,03,53,0100%90%80%70%0,90,60,30,02,560%sektor przedsiębiorstwpozostałe2,050%2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009nakłady - zł (ceny stałe, 2000r.) nakłady - Polska = 100 (prawa oś)Źródło: Opracowanie własne na podstawie danychBDL GUS.Źródło: Opracowanie własne na podstawie danychGUS.Wykres 7. Ochrona własności przemysłowej w 2009 r.W skali kraju, Małopolska pozostaje jednym z lideróww zakresie innowacyjności, co niestety nieznajduje swojego przełożenia na wymiar europejski.Wyniki badania Regional Innovation Scoreboardwskazują, że województwo, jako jedno z pięciu ulokowanejest na poziomie średniej-niskiej innowacyjności(przedostatni poziom), podczas gdy pozostałelokują się na najniższym poziomie.Pozostaje to spójne z danymi prezentowanymiw raporcie GUS Nauka i technika 2009. Wydatkiogółem poniesione na badania i rozwój wyniosływ 2008 r. poniżej 1,0% regionalnego PKB (2. miejscew kraju, po Mazowszu – 1,2%) przy średniej dlakraju na poziomie ok. 0,6% (por. Wykres 6). Podwzględem wydatków sektora przedsiębiorstw dysproporcjena korzyść województwa malały. WprawdzieMałopolska wciąż zajmowała 2. lokatę (0,27%2728991536734258 141 98 45wynalazki zgłoszone udzielone patenty wzory użytkowezłożonewoj.małopolskiePolska431udzielone prawaochronneŹródło: Opracowanie własne na podstawie danychGUS.Jednocześnie, przy relatywnie dobrych parametrachnakładów, udział przedsiębiorstw wysokieji średnio-wysokiej techniki w ogólnej liczbie przed-6 Personel liczony w ekwiwalentach pełnego czasu pracy(EPC) wg FrascatiSUBREGIONY FUNKCJONALNE WOJEWÓDZTWA MAŁOPOLSKIEGOpublikacja_subregiony_press.indd 2711/21/11 4:26:23 PM


SUBREGIONY FUNKCJONALNE WOJEWÓDZTWA MAŁOPOLSKIEGOsiębiorstw przetwórstwa przemysłowego pozostawałniski – 15,9% w porównaniu do 16,6% przeciętniew kraju oraz udziałach ich przychodów w przychodachogółem nieznacznie przekraczających średniądla Polski (32,0% wobec 31,7%). Ostatecznie, województwopozostaje przeciętnie aktywne w ubieganiusię o prawną ochronę własności przemysłowej– w 2009 r. udzielono 141 patentów oraz 45 prawochronnych (por. Wykres 7). W porównaniu z rokiempoprzednim, odnotowano wyższą aktywność(zgłoszenia) niż przeciętnie w kraju oraz niższą efektywność(udzielona ochrona).Kolejnym czynnikiem istotnie wpływającym napostrzeganie atrakcyjności gospodarczej regionujest sytuacja na regionalnym rynku pracy. Podobniejak na poziomie kraju, w porównaniu do roku 2003odnotowano znaczący przyrost liczby pracujących(wg BAEL), przy czym liczebność tego zasobu ulegaławzględnie silnym wahaniom. W 2010r. ich liczba wynosiłaok 1,3 mln, co stanowiło połowę osób w wiekuprodukcyjnym (dla porównania: 2003 – nieznacznieponad 1,2 mln), podobnie jak na poziomie kraju.Zmiany na rynku pracy dosyć dobrze oddajewskaźnik zatrudnienia. 7 Mimo podobieństwa trendówna poziomie krajowym i regionalnym, w pierwszejpołowie dekady obserwowano wyraźną przewagęwojewództwa nad krajem, która w ostatnichlatach wyraźnie stopniała (Wykres 8). O ile w 2000 r.różnica wynosiła 3,8 pkt. proc., (58,8 wobec 55,0%),10 lat później już tylko 0,3 pkt. proc. (59,6 do 59,3%).Wśród osób młodych (15-24) wskaźnik pozostawałw 2010 r. nieznacznie niższy niż przeciętnie w Polsce(26,1%), natomiast wśród osób starszych (55-64) -wyższy. (36,1%). Wskaźnik zatrudnienia wśród osóbw wieku produkcyjnym lokował Małopolskę na 4.miejscu w kraju, jednak wciąż istotnie odbiegał odśredniej europejskiej – tym samym utrudniał osiągnięciedynamicznego tempa wzrostu regionu.7 Wskaźnik zatrudnienia – iloraz liczby zatrudnionych w danejgrupie wieku oraz liczby osób w danej grupie wieku.28Wykres 8. Wskaźnik zatrudnienia w grupie wieku15-64 wg BAEL w latach 2000-2010 r.%626058565452502000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010Polska woj.małopolskieŹródło: Opracowanie własne na podstawie danychBAEL.Wynagrodzenie za pracę na przestrzeni ostatnichlat systematycznie wzrastało, sięgając w 2009 r.niemal 3,1 tys. brutto, co stanowiło ok. 91-93% wynagrodzeniakrajowego (2009 – 92,2%) (Wykres 9).Warto być świadomym, że niskie wynagrodzeniadziałają obosiecznie – z jednej strony obniżają kosztypracy, czyniąc inwestowanie bardziej opłacalnym,z drugiej strony – mogą jednak zniechęcać wysokoproduktywnych pracowników do pozostania na regionalnymrynku pracy, ze szkodą dla rozwoju gospodarki.Wykres 9. Miesięczne wynagrodzenie brutto w województwiemałopolskim w latach 2002-20092500230021001900170015002002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009wynagrodzenia - zł (ceny stałe z 2000r.)wynagrodzenia - Polska = 100 (prawa oś)Źródło: Opracowanie własne na podstawie danychBDL GUS.93,593,092,592,091,591,0publikacja_subregiony_press.indd 2811/21/11 4:26:24 PM


Wykres 10. Stopa bezrobocia BAEL i rejestrowanegow grupie wieku 15-64 w latach 2000-2010%22201816141210862000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010Polska - BAELwoj.małopolskie - BAELPolska - rejestrowanewoj.małopolskie - rejestrowaneŹródło: Opracowanie własne na podstawie danychBAEL i BDL GUS.Podobnie jak w przypadku wskaźnika zatrudnienia,również stopę bezrobocia 8 charakteryzowaław ostatnich latach konwergencja do wartości średnichdla kraju (Wykres 10). Obserwowana na początkulat różnica w stopach bezrobocia ekonomicznego 9rzędu 4 pkt. proc. stopniała niemal do zera. Wartojednak zwrócić uwagę, że taka tendencja nie jest widocznaw przypadku bezrobocia rejestrowanego 10 –różnica między krajem a regionem nie uległa zatarciu.Zróżnicowanie to wskazuje, że pewien odsetekosób deklaruje pozostawanie bezrobotnym w urzędziepracy, wykonując pracę (np. w szarej strefie lubw gospodarstwie rolnym członka rodziny). Odsetekbezrobotnych rejestrowanych pozostaje istotnieniższy niż przeciętnie w kraju. W 2010 r. stopa BAELwyniosła w Małopolsce 9,4% wobec 9,8% przeciętniew Polsce. Według statystyk urzędów pracy, analogicznewartości wynosiły 10,4% oraz 12,3%.Wydaje się, że dane statystyczne niedoszacowująjednak atrakcyjności gospodarczej województwamałopolskiego. W świetle publikacji Atrakcyjnośćinwestycyjna województw i podregionów Polski8 Stopa bezrobocia – iloraz liczby osób bezrobotnych w danejgrupie wieku oraz liczby osób aktywnych zawodowo w danejgrupie wieku (pracujących i bezrobotnych łącznie).9 Bezrobocie ekonomiczne (wg BAEL) – brak pracy u osoby15+, przy gotowości do jej podjęcia i aktywnym jej poszukiwaniuw ostatnim miesiącu10 Bezrobocie rejestrowane – brak zatrudnienia i pracy zarobkoweju osoby 18-59/64, przy zdolności i gotowości do jejpodjęcia oraz rejestracji we właściwym dla miejsca zameldowaniapowiatowym urzędzie pracy (z wyłączeniem kilkuinnych kategorii osób)29(IBnGR, 2010) województwo małopolskie zajęło 2.miejsce w kategoriach: zasoby i koszty płacy oraz infrastrukturaspołeczna, natomiast 4. pod względemogólnej atrakcyjności inwestycyjnej. W większościkategorii województwo lokowało się na 4-5 miejscu,z wyłączeniem kategorii dostępności transportowej(7) oraz bezpieczeństwa publicznego (10).Wnioski te, w skali europejskiej, potwierdza raportEuropean Cities and Regions of the Future 2010/2011,którego autorzy ulokowali Małopolskę na 7 miejscuwśród regionów Europy Wschodniej – spośród polskichwojewództw lepiej wypadły jedynie Mazowsze(4. lokata) i Śląsk (6. lokata). Za dobry prognostyknależy uznać 2. miejsce Małopolski w kategorii najlepszychstrategii przyciągania inwestorów zagranicznych.Co warte podkreślenia, Kraków, ulokowany jakoszóste miasto w Europie Wschodniej, zostaje wyprzedzonyjedynie przez niektóre stolice regionu – w rankinguogólnym, najatrakcyjniejszych 25 miast kontynentu,nie został jednak sklasyfikowany.Rośnie atrakcyjność Krakowa i całego regionuw wybranych branżach. W rankingu Global 100 Cities,w którym analizowana jest branża BPO (outsourcingprocesów biznesowych), Kraków w skali globalnejzajął 11. miejsce (2. w Europie, po Dublinie),wyprzedzając Warszawę (38. lokata) i Wrocław (84.lokata). W podkategorii miast wschodzących zajął 1.miejsce, wyprzedzając m.in. Pekin. Wysoką pozycjęKraków zawdzięcza m.in. dobrym parametrom lokalnegorynku pracy, względnie niskim kosztom prowadzeniadziałalności oraz wysokim wskaźnikom jakościżycia. Szczególną uwagę zwrócono na wysokąjakość oferowanych usług doradczych i zarządczych).Nie bez znaczenia pozostaje marka dotychczas jużzaangażowanych firm – Google, IBM czy Capgemini.Warto podkreślić, że w związku z poprawiającą siędostępnością transportową regionu, współpracą zeszkołami wyższymi oraz rosnącej znajomości językówobcych, prognozowany jest napływ inwestycjiBPO w najbliższym czasie.Zróżnicowanie wewnątrzwojewódzkiePrzeciętne wyniki nie rozkładają się równomierniew regionie. Analizy jednowymiarowe wskazują,SUBREGIONY FUNKCJONALNE WOJEWÓDZTWA MAŁOPOLSKIEGOpublikacja_subregiony_press.indd 2911/21/11 4:26:24 PM


że regionalnym motorem wzrostu pozostaje bezapelacyjnieKraków wraz ze swoim obszarem metropolitalnym,niekiedy również inne obszary miejskiei najpopularniejsze ośrodki turystyczne. Warto przyjrzećsię zatem wybranym wskaźnikom atrakcyjnościgospodarczej na poziomie lokalnym.Mapa 4. Odsetek zatrudnionych w rolnictwie w powiatachwojewództwa małopolskiego w 2009r.Źródło: Opracowanie własne na podstawie danychBDL GUS.Objaśnienie: Do analiz wykorzystano kategorię pracującyz rolnictwem indywidualnym.Zatrudnienie w północno-wschodniej części województwazdominowane jest przez sektor rolniczy(Mapa 4). W powiecie proszowickim w 2009 r. udziałpracujących w tej gałęzi wyniósł 72,6%, w miechowskim– 66,2%, dąbrowskim – 60,0%, tarnowskim– 53,3%. Drugim zagłębiem rolniczym, chociaż nazdecydowanie mniejszą skalę, pozostają powiatynowosądecki, nowotarski oraz limanowski – odsetekrolników wahał się w przedziale 41,0-45,7%.Zatrudnienie w usługach rynkowych kumuluje sięw powiatach grodzkich – m. Krakowie, m. NowymSączu (po 33,7% w 2009 r.) i Tarnowie (26,7%) – orazw powiecie tatrzańskim (31,6%), co wynika z szerokiegozakresu usług dla turystyki (Mapa 5). Relatywniewysokie zatrudnienie w sektorze usług rynkowychodnotowują również powiaty w okolicachm. Krakowa, w szczególności – na północny zachód,w kierunku konurbacji śląskiej.Mapa 6. Podmioty gospodarki narodowej w REGONw przeliczeniu na 10 tys. ludności w powiatach województwamałopolskiego w 2010r.SUBREGIONY FUNKCJONALNE WOJEWÓDZTWA MAŁOPOLSKIEGOMapa 5. Odsetek zatrudnionych w usługach rynkowychw powiatach województwa małopolskiegow 2009r.Źródło: Opracowanie własne na podstawie danychBDL GUS.Objaśnienie: Do analiz wykorzystano kategorię pracującyz rolnictwem in30Źródło: Opracowanie własne na podstawie danychBDL GUS.Udział zatrudnienia w sektorze usług rynkowychwspółwystępował z liczbą zarejestrowanych w RE-GON podmiotów gospodarczych w przeliczeniu na10 tys. mieszkańców (Mapa 6). Wyraźnie wyższypoziom przedsiębiorczości wykazywany jest w powiecietatrzańskim (2010 r.: 1479 podmiotów) orazpowiatach grodzkich, przy czym warto zauważyć, żepublikacja_subregiony_press.indd 3011/21/11 4:26:25 PM


tylko w Krakowie wskaźnik był wyraźnie wyższy niżprzeciętnie w kraju (1530).W przypadku NowegoSącza (1108) i Tarnowa (965) poziomy te wyróżniałysię jedynie na tle otoczenia – w pozostałych powiatachoscylowała ona w przedziale 500-750 podmiotówna 10 tys. ludności.Na poziomie gmin liderem w zakresie przedsiębiorczościpozostaje Zakopane (2134 podmiotyna 10 tys. ludności), wyprzedzając Kraków (1530)(Mapa 7). Poza Krakowem i jego otoczeniem, gminypołożone przy zachodniej granicy województwa(obszary miejskie) oraz na obszarach górskich,w których przedsiębiorczość w znacznej większościma charakter turystyczny. Warto zwrócić uwagę, żepowiaty pozostają relatywnie homogeniczne podwzględem poziomu przedsiębiorczości. Innymi słowy– trudno wskazać wyraźnie mniej aktywną gminęw powiecie o wysokim poziomie przedsiębiorczościi ponadprzeciętnie aktywną w powiatach przy niskimnasyceniu podmiotami gospodarczymi w powiecie– z wyłączeniem dużych miast i ich najbliższegootoczenia. Miasta w sposób naturalny przyciągająprzedsiębiorczość. Na obszarach wiejskich przeciętnywynik jest o połowę niższy niż w miastach (1331wobec 682), jednak podobną tendencję obserwujesię również w kraju.Mapa 7. Podmioty gospodarki narodowej w REGONw przeliczeniu na 10 tys. ludności w gminach województwamałopolskiego w 2010r.Źródło: Opracowanie własne na podstawie danychBDL GUS.31Mapa 8. Nakłady inwestycyjne w przedsiębiorstwachna 1 mieszkańca w powiatach województwamałopolskiego w 2009r.Źródło: Opracowanie własne na podstawie danychBDL GUS.SUBREGIONY FUNKCJONALNE WOJEWÓDZTWA MAŁOPOLSKIEGOW regionie obserwowana jest duża polaryzacjapod względem dokonywanych nakładów inwestycyjnychper capita (Mapa 8). Najwyższe odnotowanow m. Krakowie (2009: 4,1 tys. zł), co stanowiłoo 70 proc. więcej niż w następnym powiecie wielickim(2,4 tys. zł), natomiast w 11 powiatach regionunie przekroczyły one 1,5 tys. złotych. Niskie inwestycjenie wróżą wysokich zysków i rozwoju przedsiębiorczościw przyszłości. Warto zwrócić uwagę,że na mapie regionu widoczne są obszary, którychdynamiczny rozwój może być utrudniony – ubogie,rolnicze, o niskiej skłonności do przedsiębiorczości.Jeżeli już jest ona wykazywana, nie wydaje się byćwielce zyskowna, a reinwestowane zyski są raczejniewielkie.Analiza stopy bezrobocia rejestrowanego na poziomiepowiatów wskazuje, że we wschodniej częściregionu bezrobocie stanowi poważny problem.W powiecie limanowskim odsetek bezrobotnychw zasobie aktywnych zawodowo sięgnął w 2010 r.19,5%, w dąbrowskim – 18,8%, w nowosądeckim –18,7% (Mapa 9). W pozostałych powiatach nie przekroczyłon poziomu 15%. Najniższe bezrobocie panujew m. Krakowie – bez pracy pozostaje 4,7%, cooznacza de facto, że nie pracują tylko ci bezrobotni,którzy pracy nie szukają. Poniżej progu 10 proc. zna-publikacja_subregiony_press.indd 3111/21/11 4:26:25 PM


SUBREGIONY FUNKCJONALNE WOJEWÓDZTWA MAŁOPOLSKIEGOlazły się także powiaty: bocheński (9,0%), miechowski(9,3%) oraz powiat m. Tarnów (9,4%).Mapa 9. Stopa bezrobocia rejestrowanego w powiatachwojewództwa małopolskiego w 2010r.Źródło: Opracowanie własne na podstawie danychBDL GUS.Wynagrodzenie za pracę niemal w całym województwiepozostawało poniżej poziomu średniegodla kraju – wyjątek stanowił powiat m. Kraków(103,3%) (Mapa 10). Wysokie w skali województwawynagrodzenia deklarowane są na północny zachódod Krakowa, gdzie pracownicy mają do wyboruatrakcyjny rynek pracy Krakowa oraz konurbacji śląskiej,a pracodawcy muszą zachęcić ich do pozostaniawzględnie wyższym poziomem płac. Z wyłączeniemtej części, nie widać systematycznego rozkładuwynagrodzeń – oscylują one w przedziale 74-85%.W świetle wyników badania ankietowego, poziomaktywności gospodarczej w powiatach ocenianyjest relatywnie dobrze – 61% respondentów oceniają dobrze lub bardzo dobrze, natomiast od dniawstąpienia Polski do UE w 89% powiatów odnotowanopoprawę stanu rzeczy (Wykres 11, Wykres12). Zarówno na poziomie powiatów, jak i gmin, subiektywnepostrzeganie przedsiębiorczości dobrzeodzwierciedla przestrzenne zróżnicowanie wskaźnikówmakroekonomicznych. Warto zauważyć, że aktywnai przedsiębiorcza społeczność traktowana jestjako jeden z atutów wybranych powiatów. W dalszejkolejności wspomina się o obecności instrumentów32ukierunkowanych na rozwój przedsiębiorczości orazzainteresowanie inwestorów lub gotowe tereny dozagospodarowania.Sytuacja na rynku pracy postrzegana jest zdecydowaniegorzej niż w przypadku aktywności gospodarczej.Żaden z powiatów nie zadeklarował, żepostrzega ją bardzo dobrze, natomiast w 39% przypadkówokreślono ją jako złą lub bardzo złą. Jednocześniejednak ankietowani przyznają, że w znacznejwiększości przypadków (78%) zaszła widoczna poprawana lokalnym rynku pracy. W przypadku gminwidoczne jest nieco większe zróżnicowanie w ocenach.Zdarzają się pojedyncze deklaracje o bardzodobrej sytuacji, jednak w wielu przypadkachwskazuje się na fatalną sytuację. Ankieta powiatówwyraźnie wskazała, że problemy rynku pracy mająkluczowy charakter dla rozwoju – w ponad połowieankiet wysokie bezrobocie (w tym strukturalnei utajone) pozostawało jedną z poważnych słabości.Warto zwrócić uwagę, że ostatnią dekadę charakteryzowałabardzo silna zmienność na rynku pracy– trudno zatem jednoznacznie oceniać deklaracjeo braku zmian lub wręcz pogorszeniu obserwowanegostanu rzeczy.Mapa 10. Przeciętne miesięczne wynagrodzeniebrutto (Polska=100) w powiatach województwamałopolskiego w 2010r.Źródło: Opracowanie własne na podstawie danychBDL GUS.Kwestiom rozwoju gospodarczego przypisujesię dużą wagę – gdy sprawy przebiegają pomyślnie,publikacja_subregiony_press.indd 3211/21/11 4:26:26 PM


kulturowa, czy biznesowa. Te dają możliwość przejściaod turystyki sezonowej do całorocznej i zaspokojeniedotychczas pomijanych niszowych potrzebzgłaszanych przez turystów. Z ekonomicznego punktuwidzenia, pozwala to na istotne zwiększenie dochodówz turystyki oraz ograniczenie chwiejnościich napływu.Mapa 11. Atrakcyjność turystyczna województwWykres 13. Udogodnienia dla osób niepełnosprawnychw 2009r.30%25%20%15%10%5%0%drzwi automatyczne(102)przystosowanepokoje/łazienki (253)przystosowane windy(160)pochylnie wjazdowe(213)Polska woj.małopolskieŹródło: Opracowanie własne na podstawie danychBDL GUS.To, co stanowi o przewadze województwa małopolskiegonad innymi województwami w zakresieturystyki, to relatywnie wysoka liczba gotowych produktówturystycznych, stworzonych na podstawiedosyć dokładniej analizy stanu zastanego, popytui posiadanych zasobów. Stanowią one niejednokrotnieefekt kooperacji wielu instytucji.SUBREGIONY FUNKCJONALNE WOJEWÓDZTWA MAŁOPOLSKIEGOŹródło: Opracowanie własne na podstawie badaniaankietowego PART/Instytut Turystyki (n=1000).Objaśnienie: Udział osób deklarujących dane województwoza pierwsze lub drugie najbardziej atrakcyjnewojewództwo kraju.Warto zwrócić uwagę, że Małopolska przystosowujeposiadaną bazę noclegową do potrzeb osóbniepełnosprawnych. W wartościach absolutnych,region dysponuje największą liczbą obiektów z poszczególnymirodzajami udogodnień (por. Wykres13). W relacji do liczby wszystkich obiektów noclegowych,w większości kategorii (drzwi automatyczne,zaadaptowane pokoje, łazienki lub windy), przewagaregionu maleje, ale wciąż pozostaje obecna.Nie można zapominać, że takie udogodnienia poprawiająpozycję województwa jako atrakcyjnegomiejsca pobytu.34Mapa 12. Liczba turystów w województwach Polskiw 2010r.Źródło: Opracowanie własne na podstawie danychBDL GUS.Strategiczne podejście znajduje swoje odzwierciedleniew liczbie turystów odwiedzających region. Jakwynika z analiz ruchu turystycznego (UMWM, 2010)w 2010 r. Małopolskę odwiedziło łączne 11,4 mln go-publikacja_subregiony_press.indd 3411/21/11 4:26:26 PM


ści, z czego 2,5 mln z zagranicy. Według metodologiiGUS, 2010 r. liczba turystów wyniosła niemal 2,9 mln(druga lokata w kraju), z czego 31,2 proc. stanowilituryści zagraniczni (por. Mapa 12, Mapa 13). Inaczejniż w przypadku pozostałych województw (z wyłączeniemmazowieckiego), czynnikiem kluczowym musiałabyć zatem atrakcyjna oferta turystyczna, wzmocnionaprzez wysoką dostępność komunikacyjną, cow szczególności dotyczy turystów zagranicznych.Mapa 13. Udział turystów zagranicznych w ogóleturystów w województwach Polski w 2010r.Wykres 14. Liczba noclegów na 1000 ludności w latach2002-2010liczba noclegów / 1000 ludności2 5002 0001 5001 00050002002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010Polska woj.małopolskieŹródło: Opracowanie własne na podstawie danychBDL GUS.Wykres 15. Liczba korzystających z noclegów na1000 ludności w latach 2002-20101 000Źródło: Opracowanie własne na podstawie danychBDL GUS.Dystans między województwem a krajem, zarównow liczbie noclegów, jak i korzystającychz noclegów relatywnie szybko wzrastał, natomiastpo roku 2007 pozostawał względnie stabilny (por.Wykres 14, Wykres 15). W 2010 r. liczba noclegóww przeliczeniu na 1000 ludności przekroczyła 2413,natomiast liczba korzystających – 869. Analogicznewartości dla kraju wynosiły 1461 oraz 536. Na przestrzeniostatnich 9 lat dynamika w regionie i przeciętniew Polsce była zbliżona (noclegi – ok. 25%,korzystający – ok. 44%). Warto zwrócić uwagę, żeliczba korzystających wzrastała dużo szybciej niżliczba noclegów, co może sugerować istotny wzrostudziału pobytów krótkoterminowych, najprawdopodobniejw wyniku rozszerzenia skali turystyki kulturowej,miejskiej i biznesowej.35korzystający z noclegów / 1000 ludności80060040020002002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010Polskawoj.małopolskieŹródło: Opracowanie własne na podstawie danychBDL GUS.Zróżnicowanie wewnątrzwojewódzkieDo wskaźników dosyć dobrze oddających stopieńgotowości do przyjęcia turystów należą: wskaźnikliczby miejsc noclegowych na 1 tys. ludności orazaktywność gospodarcza w zakresie zakwaterowaniai usług gastronomicznych – chociaż płynące z nichwnioski nie pokrywają się całkowicie.Najszerszą ofertę miejsc noclegowych ma powiattatrzański (188 miejsc na 1 tys. mieszkańców), trzykrotniewyższą niż następny w kolejności powiat nowosądecki(59 miejsc), dystansujący również powiatyo wysokiej atrakcyjności turystycznej: nowotarski(36) oraz m. Kraków (33) (Mapa 14). Znacznie słabszeprzygotowanie wykazują tereny wokół Krakowa,SUBREGIONY FUNKCJONALNE WOJEWÓDZTWA MAŁOPOLSKIEGOpublikacja_subregiony_press.indd 3511/21/11 4:26:26 PM


ównież te posiadające rozpoznawalne atrakcje turystyczne– m.in. powiat wielicki (8) czy oświęcimski(4) – oraz powiat krakowski (5). Najsłabiej przygotowanedo podjęcia turystów pozostają obszaryna północy województwa – zarówno te z obszarówrolniczych, położonych na wschodzie (tarnowski,dąbrowski, brzeski), jak i przemysłowych, leżącychna zachodzie województwa (chrzanowski, olkuski,miechowski)Mapa 14. Liczba miejsc noclegowych na 1 tys. ludnościw powiatach województwa w 2009r.wydzielić można bardziej przedsiębiorczy zachódwojewództwa (włączając w to powiaty: nowotarskii tatrzański oraz powiat nowosądecki z Nowym Sączem)oraz wschodni – zdecydowanie mniej aktywny.Zachodnia część województwa wykazuje dużypotencjał wzrostowy – obok ugruntowanych atrakcjipowstają nowe, co pobudza rozwój usług z sekcji zakwaterowaniai gastronomii. Tę tendencję przypisywaćnależy szansom wynikającym z turystyki tranzytowej(autostrada A4) oraz biznesowej, jak równieżwiększemu otwarciu na turystykę rekreacyjną.Mapa 15. Przedsiębiorczość w sekcji zakwaterowaniei usługi gastronomiczne w powiatach województwaw 2009r.SUBREGIONY FUNKCJONALNE WOJEWÓDZTWA MAŁOPOLSKIEGOŹródło: Opracowanie własne na podstawie danychBDL GUS.Nieco inny obraz wynika z analizy rozkładu przedsiębiorczościw sekcji zakwaterowania i usług gastronomicznych.Tu również wyraźna jest dominacjapowiatu tatrzańskiego (39,7 podmiotów na 10 tys.ludności, niemal dziesięciokrotnie wyższe nasycenieniż średnio w województwie) (por. Mapa 15). Drugiw kolejności powiat m. Kraków posiada ich 5,4, natomiasttrzeci nowotarski – 4,7. W przypadku podmiotówgospodarczych, widać jednak wyższe przygotowaniepowiatów postrzeganych jako atrakcyjneturystycznie: suskiego, wielickiego czy oświęcimskiego(3,2–3,4). Tym samym, zwłaszcza w przypadkudwóch ostatnich, przygotowanie do przyjęcia turystówkoncentruje się raczej w kategorii wyjazdówjednodniowych – wycieczek bez noclegów. Wartozauważyć, że podział między obszary według poziomuaktywności ma charakter wertykalny – wyraźnie36Źródło: Opracowanie własne na podstawie danychREGON.Dostępność infrastruktury turystycznej pozostajeważnym kryterium atrakcyjności turystycznej– obszary dobrze przygotowane do przyjęciaturystów zasadniczo zostają przez nich częściejodwiedzane. Jednocześnie, relacja ta ma charakterzwrotny – obecność turystów zachęca do podjęciadziałalności w branży. Największą liczbą turystóww przeliczeniu w relacji do mieszkańców charakteryzujesię powiat tatrzański – na 10 tys. mieszkańcówliczba turystów przekracza 9400, w drugimw kolejności powiecie nowotarskim – 2300 (por.Mapa 16). Powyżej 1000 turystów odnotowanojeszcze w powiecie nowosądeckim (1350) oraz m.Krakowie (1054). Skalę zróżnicowania pod względematrakcyjności turystycznej obrazuje stwier-publikacja_subregiony_press.indd 3611/21/11 4:26:27 PM


dzenie, wskazujące że obok powiatu tatrzańskiego,w 15 z 22 powiatów województwa liczba turystóww przeliczeniu na 10 tys. mieszkańców nie przekroczyła500, natomiast w 4 – 100 (chrzanowski,dąbrowski, miechowski i proszowicki). Wśród turystówzagranicznych największą popularnościącieszą się Kraków i powiat tatrzański oraz powiaty:wielicki (ze względu na kopalnię soli, wpisaną nalistę UNESCO) i oświęcimski (z dziedzictwem historycznymMiejsca Pamięci i Muzeum Auschwitz-Birkenau) (por. Mapa 17).zauważyć, że turystyka jest przez powiaty rzadkowskazywanym atutem (przynajmniej na pierwszychtrzech miejscach), a jednocześnie niska atrakcyjnośćnie jest postrzegana jako słabość czy istotna barierarozwoju. Tym samym jej rola pozostaje (z nielicznymiwyjątkami) umiarkowana, a dla lokalnej gospodarkima pozytywny charakter elementu dywersyfikującego.Mapa 17. Turyści zagraniczni na 10 tys. ludnościw powiatach województwa w 2009r.Mapa 16. Turyści na 10 tys. ludności w powiatachwojewództwa w 2009r.Źródło: Opracowanie własne na podstawie danychBDL GUS.Źródło: Opracowanie własne na podstawie danychBDL GUS.Ocena bieżącego stanu powiatów w zakresie turystykipozostaje wyraźnie zróżnicowana przestrzennie,w zależności od ich atrakcyjności turystycznej.Wbrew wynikom analiz ilościowych, ponad połowarespondentów (56%) ocenia stan rzeczy jako dobrylub bardzo dobry (Wykres 16). O złym wspomina jedynie11% powiatów. Wydaje się, że na postrzeganiebieżącej sytuacji duży wpływ ma punkt odniesienia– regiony przeciętnie atrakcyjne mogą się wydawaćw wyjątkowo złym położeniu w porównaniu dom. Krakowa czy powiatu tatrzańskiego, rokroczniegoszczących miliony turystów. Jednocześnie jednak,obserwowane zmiany były nieznacznie pozytywnelub żadne (Wykres 17). Jedynie w przypadku 11%powiatów odnotowano istotną poprawę. Warto37Wykres 16. Ocena bieżącej sytuacji powiatów – turystyka33%11%17%39%bardzo dobradobraprzeciętnazłabardzo złaŹródło: Opracowanie własne na podstawie ankietypowiatów (n=18).SUBREGIONY FUNKCJONALNE WOJEWÓDZTWA MAŁOPOLSKIEGOpublikacja_subregiony_press.indd 3711/21/11 4:26:27 PM


Wykres 17. Ocena zmiany sytuacji powiatów od2004r. – turystykaone na promocji lokalnego produktu turystycznegolub marki turystycznej.12%2.3 Pole badawcze 3: Kapitał ludzki44%44%istotna poprawaumiarkowana poprawabez zmianumiarkowane pogorszenieistotne pogorszenieŹródło: Opracowanie własne na podstawie ankietypowiatów (n=18).Wykres 18. Deklarowane specjalizacje turystyczneMałopolska na tle krajuKwestie kapitału ludzkiego odgrywają fundamentalnąrolę w kontekście dwóch globalnie zachodzącychzjawisk – starzenia się społeczeństwa i budowygospodarki opartej na wiedzy. Stopień zaawansowaniapierwszego z tych procesów obrazują wskaźnikidemograficzne, drugi zaś – wskaźniki określająceskłonność do kształcenia oraz jego dostępność.W obu kwestiach region Małopolski pozostaje na tlekraju w dobrym położeniu.kulturowarekreacyjnana terenach wiejskichpielgrzymkowaaktywna78%78%78%72%67%Mapa 18. Populacja Polski w 2030 r. wg prognozyGUS (2010 = 100)miejska50%biznesowazdrowotna39%33%przygranicznainna17%11%SUBREGIONY FUNKCJONALNE WOJEWÓDZTWA MAŁOPOLSKIEGOŹródło: Opracowanie własne na podstawie ankietypowiatów (n=18).Objaśnienie: Ankietowani mogli wskazać wiele odpowiedzi.Na poziomie powiatów rośnie świadomość w zakresieroli specjalizacji turystycznej, jednak wciążpozostaje wiele do zrobienia. Jak wynika z deklaracjirespondentów, w niemal 4 na 5 powiatów deklarujespecjalizację w zakresie turystyki kulturowej,rekreacyjnej i na terenach wiejskich (Wykres 18).Sześć z dziewięciu propozycji zaznaczyła ponad połowabadanych powiatów. Oznacza to de facto dużerozproszenie interwencji – w istocie, tylko nielicznepowiaty województwa mają rozpoznawane powszechniespecjalności (miasto Kraków, tatrzański).Jednocześnie, ponad połowa ankietowanych wskazywała,że podejmuje działania na rzecz stworzeniaspecjalizacji turystycznej – najczęściej skupiały się38Źródło: Opracowanie własne na podstawie prognozyGUS.W 2010 r. województwo małopolskie liczyło ponad3,3 mln mieszkańców (6,6% ludności Polski),zajmując 4. lokatę w kraju. W tej liczbie nieznacznieponad połowa zamieszkiwała obszary wiejskie(1,7 mln, 50,8%) – znacznie więcej niż przeciętniew kraju (38,7%). W świetle prognozy GUS, mimoprzewidywanego spadku liczby ludności w krajuna przestrzeni najbliższych 20 lat (o 4,0%), liczbamieszkańców Małopolski powinna nieznaczniewzrosnąć (o 1,5%) – wyższy przyrost objąć miałbyjedynie województwo mazowieckie (4,5%) i pomorskie(1,9%), natomiast znacznej większości regionówpublikacja_subregiony_press.indd 3811/21/11 4:26:27 PM


grozi zmniejszenie populacji (Mapa 18). Takie przewidywaniapodyktowane są z jednej strony znaczniemłodszą strukturą ludności, z drugiej – przewidywanymnapływem migrantów. Odmłodzoną strukturęwiekową ilustruje w sposób syntetyczny wskaźnikobciążenia demograficznego – w 2010 r. na 100 osóbw wieku produkcyjnym przypadło 30,9 osób w wiekuprzedprodukcyjnym, podczas gdy na poziomie kraju– 29,0 (Wykres 19). Sam proces starzenia zilustrowanyjest przez systematycznie spadający wskaźnikobciążenia osobami młodymi (w latach 2002-2010z 39,0 do 30,9), przy jednoczesnym wzroście obciążeniaosobami starszymi (z 24,7 do 26,1, doganiająctym samym przeciętną wartość dla kraju).Wykres 21. Współczynnik feminizacji w 2010r.łódzkiemazowieckielubelskiedolnośląskiekujawsko-pomorskiemałopolskiepodlaskieświętokrzyskiewielkopolskielubuskiezachodniopomorskieopolskiepomorskiewarmińsko-mazurskieśląskiepodkarpackie90 95 100 105 110 115 120obszary miejskieobszary wiejskieŹródło: Opracowanie własne na podstawie danychBDL GUS.Wykres 19. Wskaźnik obciążenia demograficznegoosobami młodymi oraz osobami starszymi w latach2002-201040353025202002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010osoby młode - Polskaosoby młode - woj.małopolskieosoby starsze - Polskaosoby starsze - woj.małopolskieŹródło: Opracowanie własne na podstawie danychBDL GUS.Wykres 20. Struktura wiekowa ludności na obszarachmiejskich i wiejskich w 2010r.miastowieśPolskawoj.małopolskiePolskawoj.małopolskie13,9%13,8%17,0%17,9%21,5%21,9%23,8%24,3%21,7%22,2%20,8%21,3%22,3%21,1%20,3%19,2%0-14 15-29 30-44 45-59 60-74 75 i więcej14,2% 6,4%14,2% 6,8%11,6% 6,5%11,1% 6,2%Źródło: Opracowanie własne na podstawie danychBDL GUS.39Potwierdzenie tej tezy znajduje się w danycho strukturze wieku ludności – odsetek osób młodychw regionie pozostaje nieznacznie wyższy niżprzeciętnie w kraju (39,0% wobec 37,9%), przy zdecydowanejprzewadze obszarów wiejskich nad miejskimi– odpowiednio 42,2% i 35,7% (Wykres 20).Względnie zbliżona do średniej dla kraju pozostajetakże struktura płciowa ludności – na 100 mężczyznprzypada 106 kobiet (Polska – 107), przy czym tutajrównież warto zwrócić uwagę na ich nierównomiernądystrybucję między obszarami miejskimi i wiejskimi– odpowiednio 111 i 102 kobiety na 100 mężczyzn(w kraju: 111 i 101) (Wykres 21).W kontekście kapitału ludzkiego odmłodzonastruktura demograficzna stanowi atut regionu przedewszystkim dlatego, że osoby młode wykazują przeciętniewyższą skłonność do kształcenia. W 2010 r.struktura wykształcenia na poziomie województwapozostawała bardzo zbliżona do krajowej. Co piątaosoba w wieku powyżej 24 roku życia legitymowałasię wykształceniem wyższym (por. Wykres 22). Wartozwrócić uwagę, że na poziomie regionu wyraźniewidoczna jest przewaga w osobach posiadającychwykształcenie zasadnicze zawodowe (30,1% wobec27,7%).SUBREGIONY FUNKCJONALNE WOJEWÓDZTWA MAŁOPOLSKIEGOpublikacja_subregiony_press.indd 3911/21/11 4:26:27 PM


SUBREGIONY FUNKCJONALNE WOJEWÓDZTWA MAŁOPOLSKIEGOWykres 22. Struktura wykształcenia osób w grupiepowyżej 24 rż. w 2010r.wyższe17,7%27,7%30,1%zasadnicze zawodowe19,1%20,4%20,5%32,8%31,6%średniepodstawowe i bez wykształceniaŹródło: Opracowanie własne na podstawie danychBAEL.Objaśnienie: Wewnętrzny krąg przedstawia dane dlaPolski, zewnętrzny – dane dla woj. małopolskiego.Wykres 23. Studenci na 10 tys. ludności w 2010r.0 250 500 750małopolskiemazowieckiedolnośląskiewielkopolskiepomorskiePolskalubelskiełódzkiepodlaskiezachodniopomorskiekujawsko-pomorskieśląskieopolskieświętokrzyskiewarmińsko-mazurskiepodkarpackielubuskieŹródło: Opracowanie własne na podstawie danychBDL GUS.W świetle najnowszych danych statystycznych,województwo małopolskie pozostaje liderem w zakresiekształcenia wyższego, wyprzedzając nawetMazowsze. W 2010 r. liczba studentów na 10 tys.ludności wynosiła 640 (woj. mazowieckie – 617),przy średniej dla kraju na poziomie 476 (por. Wykres23). Na przestrzeni lat 2002-2010 dystans międzyregionem a krajem systematycznie rósł (2002: Polska– 468, Małopolska – 509). Działo się tak nawetwówczas, gdy zainteresowanie studiami wyższymimalało. W kontekście rozwoju gospodarki opartejna wiedzy, warto zwrócić uwagę na ponadprzeciętnyodsetek studentów kształcących się na kierunkach40ścisłych i inżynieryjnych – o ile w Polsce ich udziałw 2010 r. wyniósł niespełna 13,5%, w województwieprzekraczał 15%. Jedynie nieliczni z tej grupypobierali nauki na uczelniach niepublicznych.Informacje te potwierdza Diagnoza stanu szkolnictwawyższego w Polsce. Nie bez znaczenia dla pozycjiwojewództwa pozostaje oferta edukacyjna regionalnychuczelni – w 2010 r. zarejestrowanych było 39uczelni wyższych (17 publicznych i 22 niepubliczne).Dwie z nich ulokowały się w pierwszej dziesiątce rankinguuczelni wyższych Perspektyw i Rzeczpospolitej2010 – Uniwersytet Jagielloński – na drugim miejscu,Akademia Górniczo-Hutnicza – na szóstym. Warto pamiętaćjednak, że kształcenie współcześnie odbywasię także po zakończeniu procesu edukacji formalnej.Pod tym względem mieszkańcy Małopolski pozostająprzeciętnie aktywni. Uczestnictwo w kształceniu ustawicznymdeklarowało w 2010 r. 4,8% osób w wieku25-64, podczas gdy przeciętnie w kraju ten odsetekwynosił 5,3%. Oznacza to istotny dystans wobecprzodującego w zakresie edukacji formalnej Mazowsza(7,7%). Jednocześnie warto podkreślić względniewysoką dostępność instytucji szkoleniowych – na koniec2010 r. zarejestrowanych było 543 organizacje(4. lokata w kraju). Znaczna większość z nich kształciław zakresie usług rynkowych, ogólnym oraz tematykispołecznej i zarządczej.Zróżnicowanie wewnątrzwojewódzkiePrognoza demograficzna dla Polski wskazuje, żewojewództwo małopolskie jako jedno z nielicznychdo 2030 r. zwiększy swoją liczbę ludności. Jednocześnie,proces ten nie zajdzie równomiernie przestrzennie.Najsilniej wzrośnie liczba ludności powiatuwielickiego (22,6% w stosunku do 2010 r.) (Mapa19). Istotny wzrost odnotują także powiaty: krakowski(8,7%), myślenicki (8,6%) i nowosądecki (7,9%).Populacja powiatu m. Krakowa wzrośnie jedynieo 1,7%, natomiast w m. Nowym Sączu i m. Tarnowieliczba ludności ulegnie silnym spadkom (odpowiednioo 6,1% i 17,5%). Zmiany te należy uzasadnić nasilającymisię współcześnie tendencjami suburbanizacyjnymi,głównie ze względu na relatywnie niższekoszty życia bez istotnego spadku jego jakości.publikacja_subregiony_press.indd 4011/21/11 4:26:28 PM


Proces starzenia się społeczeństwa zaobserwowaćmożna na przykładzie wskaźnika obciążeniademograficznego osobami starszymi, który określaproporcje osób w wieku poprodukcyjnym na 100osób w wieku produkcyjnym. Wyraźnie wyższy odpozostałych odczyt wskaźnika widoczny jest w powieciemiechowskim (33), w dalszej kolejności – powiatówgrodzkich: Krakowa i Tarnowa (kolejno: 30i 29) (Mapa 20). Warto zwrócić uwagę na środkowypas województwa, w którym procesy starzenia pozostająrelatywnie najmniej zaawansowane oraz systematycznenarastanie wartości wskaźnika w miaręzbliżania się do granic województwa.Analizując strukturę demograficzną województwa,warto zwrócić uwagę na stopień feminizacjiludności poszczególnych powiatów. W szczególnościobserwuje się tę dysproporcję w Krakowie (114 kobietna 100 mężczyzn przy średniej dla województwana poziomie 106), w mniejszym stopniu – Tarnowiei Nowym Sączu (kolejno: 111 i 109). Ponadprzeciętnieodczyty widoczne są również w powiatach sąsiadującychz województwem śląskim oraz w powiecietatrzańskim. To zjawisko można interpretować większąliczbą miejsc pracy w sektorach usługowych,które są atrakcyjniejsze dla kobiet – tym samymzwiększają szanse na stałe miejsce pracy i osiągnięciewzględnego poziomu dobrobytu.Mapa 19. Populacja powiatów województwaw 2030 r. wg prognozy GUS (2010 = 100)Źródło: Opracowanie własne na podstawie prognozyGUS.41Mapa 20. Wskaźnik obciążenia demograficznegoosobami starszymi w powiatach województwaw 2010r.Źródło: Opracowanie własne na podstawie danychBDL GUS.W świetle danych Narodowego Spisu Powszechnego2002 (NSP), między obszarami miejskimia wiejskimi pozostaje widoczna kolosalna różnicaw zakresie zdobytego wykształcenia. O ile w mieścieKrakowie co czwarta osoba powyżej 24 roku życia legitymowałasię wykształceniem wyższym, natomiastdwie na trzy – co najmniej średnim, w powiatachtypowo rolniczych, oddalonych od ośrodków akademickich,ten odsetek pozostawał zdecydowaniemniej korzystny (Mapa 21). Dla przykładu, w powiecienowosądeckim, odsetek dorosłych z wykształceniemwyższym nie przekraczał 4%, natomiast ze średnim– 22%, co pozostaje wynikiem słabym, zwłaszczaprzy relatywnie młodej strukturze demograficznejlokalnej społeczności. Podobnie w przypadku powiatów:proszowickiego, tarnowskiego i dąbrowskiego,którym analogiczne odsetki nie przekraczaływ 2002 r. 6% i 30%. Wykorzystane dane, chociaż relatywnieprzestarzałe, zasadniczo dobrze przybliżajązróżnicowanie przestrzenne wykształcenia – z wyłączeniemnowopowstałych ośrodków akademickichproporcje te nie powinny ulec istotnym zmianom.SUBREGIONY FUNKCJONALNE WOJEWÓDZTWA MAŁOPOLSKIEGOpublikacja_subregiony_press.indd 4111/21/11 4:26:28 PM


Mapa 21. Odsetek osób legitymujących się wykształceniem wyższym (lewy panel) oraz wyższym lubśrednim (prawy panel) w powiatach województwa w 2002r.Źródło: Opracowanie własne na podstawie danych NSP 2002.SUBREGIONY FUNKCJONALNE WOJEWÓDZTWA MAŁOPOLSKIEGO42Decyzja o kierunku i poziomie wykształceniaw rzeczywistości pozostaje w dużej mierze uzależnionaod dostępności ośrodków edukacyjnych. Studiapoza miejscem zamieszkania generują kosztydojazdów oraz noclegu – do tego stopnia, że niejednokrotnieinwestycja w edukację może wydawaćsię nieopłacalna. Skalę tego negatywnego zjawiskasystematycznie redukuje obecność filii uczelni wyższych(w szczególności publicznych) oraz rozkwituczelni niepublicznych – abstrahując od strukturykierunkowej i jakości ich oferty edukacyjnej. Najpopularniejszeuczelnie publiczne województwa posiadająrozbudowaną sieć zamiejscowych ośrodkówdydaktycznych: Uniwersytet Pedagogiczny – 5, UniwersytetEkonomiczny – 4, Akademia Górniczo-Hutnicza– 3, Uniwersytet Jagielloński – 1. Obok tego,uważnie analizując popyt na swoje usługi, powstająszkoły niepubliczne w miastach średniej wielkości– m.in. Suchej Beskidzkiej, Chrzanowie czy Brzesku(por. Mapa 22). Kształcą one przede wszystkim w zakresienauk ekonomicznych, społecznych oraz turystyki.Równolegle z kształceniem akademickim rozwijasię kształcenie zawodowe – w regionie znajdująsię 4 wyższe szkoły zawodowe (Tarnów, Nowy Sącz,Nowy Targ, Oświęcim), które edukują w całym spektrumkierunków, m.in. humanistycznych (filologie,pedagogika), ścisłych i inżynieryjnych (matematyka,elektronika, mechatronika, architektura, ochronaśrodowiska), ekonomicznych (ekonomia, zarządzanie)czy zdrowotnych (pielęgniarstwo, ratownictwomedyczne).Mapa 22. Obecność szkół wyższych i ich filii w powieciew 2010r.Źródło: Opracowanie własne na podstawie danychUMWM. Objaśnienie: uwzględniono także oddziałyzamiejscowe.publikacja_subregiony_press.indd 4211/21/11 4:26:28 PM


Wykres 24. Struktura kształcenia praktycznegow powiatach województwa w 2010r.Mapa 23. Instytucje szkoleniowe na 10 tys. mieszkańcóww powiatach województwa w 2011r.100%80%60%40%20%0%woj.małopolskiewielickikrakowskisuskilimanowskibrzeskitatrzańskigorlickinowosądeckidąbrowskinowotarskim.Tarnówm.Nowy Sączmiechowskichrzanowskim.Krakówtarnowskimyślenickiolkuskiwadowickibocheńskioświęcimskipracodawca CKP warsztatyŹródło: Opracowanie własne na podstawie danychUMWM. Objaśnienie: uwzględniono zasadniczeszkoły zawodowe, technika i szkoły policealne.W kwestii kształcenia ustawicznego, podobniejak w przypadku edukacji formalnej, istotnymczynnikiem pozostaje dostępność instytucji szkoleniowych.Chociaż nie oznacza to wprost, że wzrostw tej mierze musi przełożyć się na aktywność edukacyjnąmieszkańców, prawdopodobieństwo podjęciakształcenia znacząco wzrasta (Mapa 23). Ich dostępnośćzwiększa się w powiatach grodzkich (NowySącz – 5,3 instytucji na 10 tys. mieszkańców, Kraków– 3,7, Tarnów – 3,1), zaspokajając również potrzebyokalających powiatów ziemskich. W pozostałych powiatachnasycenie instytucjami szkoleniowymi pozostajejednak wyraźnie niższe – w czwartym powieciegorlickim wyniosło ono 1,7 instytucji na 10 tys.mieszkańców. Najniższy poziom aktywności w tejmierze odnotowano w północno-wschodniej częściwojewództwa – tarnowskim, brzeskim i bocheńskim,oraz powiatach krakowskim i miechowskim.Zasadniczo dominują instytucje kształcące w zakresieogólnym (86%), społecznym i zarządczym (63%)oraz usług rynkowych (61%). Zdecydowanie rzadszesą przypadki instytucji szkolących w zakresie naukścisłych i inżynieryjnych (33%) – prawdopodobniewynika to z obniżonego popytu na takie usługi, jakrównież wyższych kosztów prowadzenia wyspecjalizowanychkursów technicznych – oraz typowo humanistycznych(12%), trudnych w aplikacji w pracyzawodowej.43Źródło: Opracowanie własne na podstawie danychRIS.2.4 Pole badawcze 4: Jakość życiaMałopolska na tle krajuW niniejszym raporcie za jakość życia potraktowanozbiór dziedzin, których realizacja przekładasię na subiektywne poczucie komfortu życia. W tymujęciu jakość życia ma zatem charakter wielowymiarowy,uwzględniając zarówno potrzeby podstawowe(bezpieczeństwo, opieka zdrowotna, edukacja),jak i wyższe (kultura, rekreacja). Stopień ich realizacjizachęca lub zniechęca do osiedlania w danymmiejscu. Patrząc z tej perspektywy, wysoka jakośćżycia może być czynnikiem wspomagającym dotychczasowyrozwój społeczno-gospodarczy. Na tle krajuposzczególne wymiary jakości życia w regionie pozostająw różnym stopniu zaspokajane.Za syntetyczny wskaźnik poziomu zdrowia możnauznać przeciętną długość trwania życia. Małopolskapozostaje jednym z liderów w tym zakresie – w 2010 r.mężczyźni dożywali wieku 73,7 lat (pierwsza lokataw kraju, dzielona z woj. podkarpackim), kobiety natomiast– 81,4 (trzecia lokata), podczas gdy analogicznewartości dla kraju wynosiły odpowiednio 72,1 i 80,6lat (Wykres 25). Wydźwięk tych wyników ograniczająjednak szacunki PZH na podstawie NSP 2002, z którychwynika, że długiemu życiu towarzyszy względnieSUBREGIONY FUNKCJONALNE WOJEWÓDZTWA MAŁOPOLSKIEGOpublikacja_subregiony_press.indd 4311/21/11 4:26:28 PM


długi okres życia w chorobie, wynoszący ok. 10 lat.Można jednak przypuszczać, że wraz z postępem medycyny,okres ten powinien ulegać skróceniu. Głównąprzyczyną zgonów w 2009 r. pozostawały na poziomiekraju i regionu choroby układu krążenia (okołopołowy przypadków, głównie wywołanych chorobąniedokrwienną serca i miażdżycą) oraz nowotworyzłośliwe (co czwarty przypadek).Wykres 25. Przeciętne trwanie życia u mężczyzn (lewy panel) i kobiet (prawy panel) w 2010r.7574737271706984838281807978Źródło: Opracowanie własne na podstawie danych GUS.Objaśnienie: Koło/kwadrat – przeciętne trwanie życia w województwie. Linie obrazują zróżnicowanie międzyprzeciętnym trwaniem życia w mieście i na obszarach wiejskich. Koło – przewaga trwania życia w miastachnad obszarami wiejskimi, kwadrat – przewaga trwania życia na obszarach wiejskich nad miastami.SUBREGIONY FUNKCJONALNE WOJEWÓDZTWA MAŁOPOLSKIEGOWskaźniki dotyczące szkolnictwa powszechnegonie wykazują dużych odchyleń w porównaniu do kraju.Województwo cechuje relatywnie wysoki współczynnikskolaryzacji. W 2010 r. wynosił on 96,8% napoziomie szkoły podstawowej oraz 95,0% na poziomiegimnazjum, pozostając wyraźnie powyżej średniejdla kraju. W małopolskich szkołach dominujejęzyk angielski 11 (szkoły podstawowe – 95%, gimnazja– ponad 60%), w drugiej kolejności – niemiecki. Tendencjepozostają podobne, jak na szczeblu krajowym,przy czym w regionie nieznacznie popularniejszepozostają języki romańskie, aniżeli rosyjski. W ostatnichlatach dokonała się istotna poprawa w zakresiedostępności komputerów do użytku uczniów w szkołach.O ile w 2003 r. na 1 komputer przypadało ok. 40uczniów szkoły podstawowej oraz 26 gimnazjalistów,obecnie te wskaźniki wynoszą ok. 10-12, w zależnościod typu szkoły, oraz utrzymują się na poziomie zbliżonymdo średniej dla kraju. Warto zwrócić uwagę, że,ze względu na niższe zagęszczenie dzieci w szkołachna obszarach wiejskich, wyniki te pozostają nieco lepszeniż w miastach.11 jako obowiązkowy język obcy44W zakresie kultury Małopolska pozostaje miejscematrakcyjnym zarówno w skali kraju, jak i całejEuropy. W regionie znajduje się 8 z 13 zespołówobiektów chronionych jako światowe dziedzictwokulturowe i przyrodnicze UNESCO oraz 5 obiektówuznanych za Pomniki Historii. W 2010 r. w regioniedziała 115 muzeów (z niemal 4 mln muzealiów),które odwiedziło łącznie 6,5 mln osób, nadając tymsamym miano lidera. Co ciekawe, wysokie wskaźnikiodwiedzin małopolskich instytucji kultury zderzająsię z niską aktywnością samych Małopolan.Uczestnictwo w kulturze pozostaje zatem bardziejdomeną przyjezdnych aniżeli samych mieszkańców(IBS, 2011). Wizerunek Małopolski jako regionuświadomego dziedzictwa kulturowego wzmacniaobecność wielu festiwali o skali międzynarodowej –Opera Rara, Sacrum Profanum, czy Festiwal KulturyŻydowskiej. Jak jednak wskazują autorzy raportu,przedsięwzięcia te mają często charakter niszowy– ich grupą docelową są często osoby o wysokichkompetencjach kulturowych w danej dziedzinie –chociaż Małopolska gości również szereg imprezmasowych, takich jak Coke Live Festival Krakówpublikacja_subregiony_press.indd 4411/21/11 4:26:29 PM


czy Krakowski Festiwal Muzyki Filmowej, KrakowskiFestiwal Filmowy. Ponadto, skupienie działalnościw Krakowie generuje silną dysproporcję w relacjido reszty województwa. W takich okolicznościach,szanse na przebicie się innych miast pozostają niewielkie(IBS, 2011).W zakresie gospodarki mieszkaniowej sytuacjawojewództwa pozostaje bardzo nierównomierna.W świetle danych zawartych w raporcie Gospodarkamieszkaniowa w województwie małopolskim w latach2008-2009 (US Kraków, 2010), zasoby mieszkaniowe(ilościowo) pozostają nieproporcjonalnieniższe w stosunku do populacji województwa (8,6%ludności kraju, 8,1% mieszkań). Tym samym liczbaosób przypadających na mieszkanie na koniec2009 r. przekraczała średnią krajową (3,1 w województwieprzy 2,9 na poziomie kraju – 14. lokata).Jednocześnie jednak, powierzchnia mieszkaniaprzypadająca na osobę pozostaje relatywnie wysoka– na obszarach miejskich: 24,1 m 2 (4. lokata w kraju),wiejskich: 24,9 m 2 (8. lokata) – a ich standardmierzony wyposażeniem w podstawowe instalacjetechniczno-sanitarne (ustęp, łazienka, gaz z sieci,centralne ogrzewanie) był systematycznie wyższyniż przeciętnie w kraju, zarówno na terenach miejskich,jak i wiejskich (Mapa 24).Mapa 24. Przeciętna powierzchnia mieszkania na osobę na obszarach miejskich (lewy panel) i wiejskich(prawy panel) w województwach Polski w 2009r.Źródło: Opracowanie własne na podstawie danych US Kraków.45Problemy społeczne w regionie pozostają ściślezwiązane z sytuacją ekonomiczną – zła sytuacja narynku pracy, długotrwałe bezrobocie i brak szans natrwałe zatrudnienie pozostaje przyczyną ubóstwai uzależnienia od wsparcia zewnętrznego. W pesymistycznymscenariuszu może być związany z różnymidysfunkcjami lub przenosić się na kolejne pokolenia.Z tego też powodu, duże dysproporcje w społeczeństwiewpływają jednoznacznie negatywnie na poczuciejakości życia. Jak wynika z danych BDL GUS, Małopolaniesą stosunkowo rzadko zagrożeni ubóstwem– zarówno ubóstwem relatywnym, jak i skrajnej jegopostaci – minimum ubóstwa. W 2009 r. odsetek zagrożonychubóstwem relatywnym w regionie wynosił15,6%, podczas gdy średnio w kraju – 17,1%,a w przypadku woj. lubelskiego sięgał niemal 28%(najwyższa wartość w kraju) (Wykres 26). Analizaminimum ubóstwa potwierdza hipotezę o nieznacznielepszych wartościach w województwie niż w kraju.O ile przeciętnie do minimum ubóstwa zaliczałosię 5,7% społeczeństwa, w przypadku Małopolski –4,7%. Pozostaje to wynik ponad dwukrotnie niższyniż najsilniej obarczonego problemem ubóstwa województwaświętokrzyskiego (10,6%) (Wykres 27).Można zatem stwierdzić, że kwestia ta nie stanowiw skali regionu palącego problemu, chociaż lokalniemoże być konieczna większa interwencja.SUBREGIONY FUNKCJONALNE WOJEWÓDZTWA MAŁOPOLSKIEGOpublikacja_subregiony_press.indd 4511/21/11 4:26:30 PM


Wykres 26. Wskaźnik zagrożenia ubóstwem relatywnymw 2009r.%302520151050Polska - średniaŹródło: Opracowanie własne na podstawie danychBDL GUS. Objaśnienie: uwzględniono wcześniejtransfery społeczne.Wykres 27. Odsetek osób znajdujących się poniżejminimum ubóstwa w 2009r.Dostępność usług medycznych, przybliżona liczbąlekarzy na 10 tys. mieszkańców pozostaje wyraźniewyższa w przypadku powiatów grodzkich (Tarnów– 103,2, Kraków – 98,3, Nowy Sącz – 76,8), którejednocześnie zagospodarowują zapotrzebowanieotaczających obszarów grodzkich (por. Mapa 25).Poza tymi obszarami podaż usług opieki zdrowotnejpodlega umiarkowanemu zróżnicowaniu – waha sięw przedziale 18,6-34,9 lekarzy na 10 tys. mieszkańców.Warto jednak zwrócić uwagę, że dobre odczytyna obszarach o wysokiej atrakcyjności turystycznej(powiat tatrzański, nowotarski, w mniejszym stopniu– suski) mogą być niewystarczające, zwłaszczaw przypadku wzmożonego ruchu turystycznego.W ramach analizy dostępności edukacji, w pierwszejkolejności warto zwrócić uwagę na dostępnośćopieki instytucjonalnej małych dzieci. Dostępnośćpublicznej opieki dla najmłodszych dzieci (żłobków,oddziałów żłobkowych) jest nierównomierna. Tylkow 8 z 22 powiatów województwa działają takie instytucje,z czego 3 w powiatach grodzkich i 3 powiatachziemskich okalających Kraków (Mapa 26). Trudnozatem uznać, by ich oferta mogła pokrywać zapotrzebowaniew skali województwa. Co ciekawe, ichrozmieszczenie nie pokrywa się z miejscami, w którychdzietność obecnie jest relatywnie wysoka.Mapa 25. Liczba lekarzy na 10 tys. ludności w powiatachwojewództwa w 2009r.%121086420Polska - średniaSUBREGIONY FUNKCJONALNE WOJEWÓDZTWA MAŁOPOLSKIEGOŹródło: Opracowanie własne na podstawie danychBDL GUS.Zróżnicowanie wewnątrzwojewódzkie46Źródło: Opracowanie własne na podstawie danychBDL GUS.W przypadku publicznego wychowania przedszkolnegosytuacja wygląda nieco lepiej, jednak odsetekdzieci objętych preedukacją wykazuje bardzosilne zróżnicowanie przestrzennie na terenie województwa(Mapa 27). Wyraźnie wyższy niż przeciętniepozostaje udział dzieci w powiatach grodzkich(Tarnów – 915, Kraków – 842, Nowy Sącz – 664 na1000 dzieci w wieku 3-5 lat) oraz w zachodnich powiatachwojewództwa (oświęcimski – 753, chrzanowski– 632, olkuski - 622). Jednocześnie jednak,powiaty południowej Małopolski (nowosądecki,limanowski, nowotarski) wykazują wyraźny niedo-publikacja_subregiony_press.indd 4611/21/11 4:26:30 PM


statek infrastruktury preedukacyjnej: odsetek dzieciwaha się w przedziale 28-34%, poważnie odbiegającod standardów europejskich. Warto pamiętać, żedostępność wychowania przedszkolnego pozostajeistotna z dwóch powodów: pozwala na wczesne wyrównywanieszans edukacyjnych dzieci oraz umożliwiawzrost aktywności zawodowej rodziców małychdzieci, wpływając pozytywnie na cele związanez rynkiem pracy.Mapa 26. Obecność instytucji o charakterze żłobkaw powiatach województwa w 2010r.Źródło: Opracowanie własne na podstawie danychBDL GUS.Na poziomie edukacji powszechnej, niż demograficznypozostaje wyraźnie widoczny. W szkołachpodstawowych zagęszczenie w klasach waha sięw przedziale 9,2-16,8 osób na klasę, z czego wyraźniewyższe pozostaje w powiatach grodzkich (14,9-16,8) oraz powiatach położonych na zachodzie regionu(chrzanowski, oświęcimski, wadowicki). Najniższeodczyty wskaźnika, poniżej 10 osób, odnotowanow powiatach proszowickim i dąbrowskim. Zagęszczeniemłodzieży w gimnazjach charakteryzujesię nieco mniejszym zróżnicowaniem – zawiera sięw przedziale 13,6-19,9 uczniów w klasie – i wykazujeinny rozkład przestrzenny, bez wyraźnego wzorca.Najwyższe zagęszczenie w 2010 r. obserwowanow powiatach: wielickim (19,9) oraz tatrzańskim i m.Tarnowie (po 19,8).Warto zwrócić uwagę, że przeciętnezagęszczenie pozostaje wyraźnie wyższe napoziomie gimnazjów niż szkół podstawowych (średnio17,1 wobec 12,3), co wynika zarówno z większejliczby szkół podstawowych niż gimnazjów, jak równieżpogłębiającego się niżu demograficznego wśródkolejnych roczników dzisiejszych uczniów.Mapa 28. Mieszkania na 1 tys. ludności w powiatachwojewództwa w 2009r.Mapa 27. Dzieci w wieku 3-5 objęte wychowaniemprzedszkolnym w powiatach województwaw 2010r.Źródło: Opracowanie własne na podstawie danychBDL GUS.47Źródło: Opracowanie własne na podstawie danychUS Kraków.W wymiarze gospodarki mieszkaniowej, kluczowymidla jakości życia wymiarami pozostają zagęszczenieludności oraz warunki zamieszkania, przybliżonedostępnością podstawowego wyposażenia.W przypadku zaludnienia, trudno wskazać na ogólneSUBREGIONY FUNKCJONALNE WOJEWÓDZTWA MAŁOPOLSKIEGOpublikacja_subregiony_press.indd 4711/21/11 4:26:31 PM


prawidłowości w zakresie jego rozkładu przestrzennego.Najwyższy poziom zagęszczenia widoczny jestwe wschodniej części województwa, na terenachsłabo rozwiniętych ekonomicznie (powiaty tarnowski,brzeski, limanowski) i tatrzańskim – w tych miejscachwskaźnik nie przekracza 315 mieszkań na 1000ludności (por. Mapa 28). Najwyższą dostępnośćmieszkań w 2009 r. odnotowano w mieście Krakowieoraz powiatach: suskim, nowotarskim i nowosądeckim.Zasadniczo, powiaty grodzkie wyróżniaprzeciętnie lepsza dostępność mieszkań w relacji dopowiatów ziemskich, ale siła tej przewagi pozostajeróżna.Mapa 29. Wyposażenie mieszkań w podstawowe instalacje (% ogółu mieszkań) w powiatach województwaw 2009r.SUBREGIONY FUNKCJONALNE WOJEWÓDZTWA MAŁOPOLSKIEGOŹródło: Opracowanie własne na podstawie danych US Kraków.Wyposażenie mieszkań w podstawowe instalacjepozostaje silnie zróżnicowane i posiada swoje wyraźnewzorce dostępności. Najwyższe odsetki mieszkańposiadających instalacje poszczególnych typówlokują się w Krakowie oraz jego otoczeniu, pozostałychpowiatach grodzkich oraz w zachodniej częściwojewództwa (Mapa 29). Warto zwrócić uwagę, że48dostęp do instalacji wodociągowych pozostaje istotnieniższy w północno-wschodniej części województwa,natomiast gazu sieciowego – w południowo-zachodniej.Wyposażenie w ustępy, łazienki i centralneogrzewanie wykazuje również jeden wzorzec: jestwyższe w północno-zachodniej części województwa,powiatach nowosądeckim oraz nowotarskim.publikacja_subregiony_press.indd 4811/21/11 4:26:31 PM


Mapa 30. Odsetek bezrobotnych długotrwalew bezrobotnych ogółem w powiatach województwaw 2010r.Wykres 28. Ocena sytuacji powiatów – problemyspołeczne17%11%bardzo dobradobraprzeciętnazłabardzo zła72%Źródło: Opracowanie własne na podstawie danychBAEL.Przyglądając się problemom społecznym, bezrobociedługotrwałe w poszczególnych powiatachwojewództwa pozostaje istotnie zróżnicowane– w 2010 r. wahało się w przedziale 19-43% zasobubezrobotnych (Mapa 30). Najwyższy odsetekbezrobotnych powyżej roku odnotowano w powiatach:limanowskim (43%), dąbrowskim (40%) orazkrakowskim i proszowickim (po 37%), natomiastnajniższe – w powiecie suskim (19%) oraz bocheńskim,miechowskim i w Nowym Sączu (po 21%). Jakwynika z analiz, obecność wysokiego prawdopodobieństwabezrobocia długotrwałego w największymstopniu przekłada się na sytuację osób młodych narynku pracy. Najwyższe udziały bezrobotnych długotrwaleobserwowane są w powiatach krakowskim,limanowskim i proszowickim, w których odczyty teprzekraczają 40%. Jednocześnie, dobra sytuacja nalokalnych rynkach pracy przykłada się również naniskie bezrobocie długotrwałe w najmłodszej kategoriiwiekowej. Dla tej grupy względnie więcej pracyoferują powiaty grodzkie – tam analizowane odsetkipozostają zasadniczo niższe niż w powiatach ziemskich.49Źródło: Opracowanie własne na podstawie ankietypowiatów (n=18).Warto zwrócić uwagę na subiektywną ocenę sytuacjipowiatów w zakresie problemów społecznych– w żadnym z badanych przypadków nie została onaokreślona jako gorsza niż przeciętna, chociaż wskazaniana dobrą lub bardzo dobrą pozostawały jednostkowe(odpowiednio 11 i 17% deklaracji) (Wykres28). W opinii respondentów, skala zmian od2004 r. była najczęściej umiarkowanie pozytywna(50%) lub niezauważalna (39%).2.5 Pole badawcze 5:Infrastruktura komunikacyjnaMałopolska na tle krajuRolę infrastruktury komunikacyjnej dla rozwojugospodarczego trudno przecenić. Dostępnośćkomunikacyjna przyczynia się do realizacji szeregubardzo istotnych celów. W pierwszej kolejności, stanowifundamentalne kryterium rozróżniania atrakcyjnościmiejsc, uwzględniając zasadniczą większośćsfer życia. W kontekście polityki rozwoju rolę odgrywadostępność Krakowa (stolicy regionu) i miastsubregionalnych, jednak wzrost jakości życia mieszkańcówmoże odbywać się tylko przez poprawępołączeń z małymi miastami i obszarami wiejskimi.Ostatecznie, wpływa to na realizację celu spójnościterytorialnej (MOPR/UJ, 2011). Dzięki połączeniuKrakowa z innymi metropoliami, możliwa jest natomiastwymiana między aglomeracjami europejskim,SUBREGIONY FUNKCJONALNE WOJEWÓDZTWA MAŁOPOLSKIEGOpublikacja_subregiony_press.indd 4911/21/11 4:26:31 PM


SUBREGIONY FUNKCJONALNE WOJEWÓDZTWA MAŁOPOLSKIEGOuznawana współcześnie za jedno z bardzo ważnychźródeł dynamiki rozwoju (ZDS, 2009).Wykres 29. Zagęszczenie dróg (km) na 100 km 2 powierzchniw województwach Polski w 2010r.200150100500Polska - średniaŹródło: Opracowanie własne na podstawie danychBDL GUS.Wykres 30. Zagęszczenie dróg (km) na 10 tys. ludnościw województwach Polski w 2010r.120100806040200Polska - średniaŹródło: Opracowanie własne na podstawie danychBDL GUS.Niedostatki w infrastrukturze transportowej stanowiąjednak wyzwanie w całej Polsce – począwszyod szczebla krajowego, na którym zapadają decyzjeo inwestycjach w autostrady czy lotniska, aż do dróggminnych. W świetle danych BDL GUS, zagęszczeniedróg w przeliczeniu na 100 km 2 powierzchni wynosiłow 2010 r. niemal 156 km, co stanowiło drugi wynikw kraju, przy średniej niespełna 88 km (Wykres 29).Jednocześnie, gdy dostosować zagęszczenie drógdo liczby ludności, wynik ten przestaje być równieimponujący i wynosi 71,5 km na 10 tys. mieszkańców,zrównując się ze średnią dla Polski (Wykres 30).50Jeżeli zatem patrzeć na dostępność polskich drógz perspektywy szybkości i komfortu jazdy, w szczególnościw kontekście rosnącej liczby pojazdów, siećdrogowa w Małopolsce pozostaje daleko niewystarczająca,chociaż należy przyznać, że dotyczy torównież innych dynamicznie rozwijających się województw– mazowieckiego, dolnośląskiego, śląskiegoczy pomorskiego.Powyższe wyniki pozostają niepokojące przedewszystkim ze względu na potrzeby komunikacyjnemieszkańców województwa. Tymczasem, dostępnośćtransportowa stanowi fundamentalny czynnikrozwoju gospodarczego – dostępność w wymiarzeprzestrzennym w jeszcze większym stopniu wypieradostępność czasowa. Miejsca trudno dostępne mająograniczone możliwości utrzymywania kontaktów zeświatem handlu czy innowacji, co istotnie utrudniaim się wybić. W świetle prognozy Politechniki Warszawskiej(2008), Kraków wraz z Katowicami będziedo 2025 r. jednym z głównych kierunków podróżyo motywacji biznesowej (Mapa 31). Temu kierunkowisprzyjać będzie obecność autostrady A4, stanowiącejfragment europejskiego korytarza TEN-T,ale w ślad za tą formą muszą pójść również alternatywnedrogi transportu. W szczególności dotyczy topoprawy dostępności czasowej drogą powietrzną.W skali kraju, województwo charakteryzuje relatywniewysoka dostępność (wyższą mają tylko Warszawai Katowice), tym niemniej, ponad sześciogodzinnapodróż w skali kontynentu pozostaje dosyćpoważną barierą dla nawiązywania kontaktów gospodarczych(Mapa 32).Obok dostępności drogowej problematycznepozostaje obciążenie ruchem drogowym. W świetleanaliz GDDKiA, w województwie odnotowanośrednie dobowe natężenie ruchu przekraczająceo ponad 30% średnią krajową (niemal 13 tys. wobecniespełna 10 tys. pojazdów). W konsekwencją ograniczonychinwestycji restytucyjnych, odnotowujesię systematyczny spadek jakości nawierzchni dróg,który jeszcze silniej ogranicza dostępność czasowąobszarów województwa.publikacja_subregiony_press.indd 5011/21/11 4:26:32 PM


Mapa 31. Ruch samochodów osobowych – podróżeo motywacji biznesowej (prognoza do 2025r.)Wykres 31. Zagęszczenie linii kolejowych (km) na100 km 2 powierzchni w województwach Polskiw 2010r.20151050Polska - średniaŹródło: Politechnika Warszawska (2008) za: ZDS(2009).Mapa 32. Dostępność czasowa drogą powietrznąna obszarze Europy w 2007r.Źródło: Opracowanie własne na podstawie danychBDL GUS.Wykres 32. Zagęszczenie linii kolejowych (km) na10 tys. ludności w województwach Polski w 2010r.121086420Źródło: MKmetric, Carlsruhe (2008) za: ZDS (2009).Wskaźniki dla transportu kolejowego równieżwskazywały na obecność niekorzystnych tendencji.Na 100 km 2 powierzchni przypadało 7,4 km linii kolejowych,co wprawdzie plasowało województwona 4. miejscu, natomiast nie tylko nieznacznie odbiegałood przeciętnej dla kraju (6,5 km) (Mapa 32).Ze względu na duże zagęszczenie ludności w regionie,po sprowadzeniu znormalizowaniu wskaźnikawzględem liczby ludności, jego wartość drastyczniemalała do poziomu 3,4 km na każde 10 tys. ludności,przy średniej rzędu 5,3 km, co lokowało Małopolskę51Polska - średniaŹródło: Opracowanie własne na podstawie danychBDL GUS.na przedostatnim miejscu, wyprzedzając jedynieMazowsze (Mapa 33). Tym samym, dostępność kolejowąwojewództwa trudno nazwać dostosowanądo potrzeb lokalnej społeczności.Zróżnicowanie wewnątrzwojewódzkieWojewództwo, ze względu na swoje charakterystycznepołożenie, cechuje zróżnicowana dostępnośćdrogowa. Autostrada A4 pozwala na względnieszybkie przemieszczenie na linii zachód-wschódSUBREGIONY FUNKCJONALNE WOJEWÓDZTWA MAŁOPOLSKIEGOpublikacja_subregiony_press.indd 5111/21/11 4:26:33 PM


województwa, łącząc konurbację śląską, Kraków,Tarnów i (docelowo) Rzeszów. Połączenie północpołudniepozostaje dobrze skomunikowane do wysokościLubnia, natomiast dostępność czasowa południazdecydowanie się obniża. Warto zauważyć,że komunikacja w zachodniej części województwapozostaje zdecydowanie łatwiejsza, wyraźnie gorzejjest na (południowym) wschodzie.Mapa 33. Zagęszczenie dróg powiatowych i gminnychw powiatach województwa w 2010r.znacznie wyprzedzają one powiaty ziemskie (2,8-3,6km/1 km 2 powierzchni w powiatach grodzkich wobec0,8-2,0 km w powiatach grodzkich). Wyraźnie słabiejrozwinięta infrastruktura pozostaje problememobszarów położonych na peryferyjnie – obszarówgórskich (powiat tatrzański, nowotarski, suski) orazpowiatu gorlickiego, położonego na południowymwschodzie województwa (zagęszczenie nie przekraczające1 km dróg/1 km 2 powierzchni). Zdecydowanielepiej pozostaje skomunikowany północny zachódwojewództwa i obszary wokół Krakowa.Wykres 33. Dostępność drogowa ogółem w izochroniedo 120 minut w 2011 i 2020r.10,09,0liczba mieszkańców (tys.)8,07,06,05,04,03,0SUBREGIONY FUNKCJONALNE WOJEWÓDZTWA MAŁOPOLSKIEGOŹródło: Opracowanie własne na podstawie danychBDL GUS.Mapa 34. Trasy komunikacyjne autobusowe na10 tys. mieszkańców w powiatach województwaw 2010r.Źródło: Opracowanie własne na podstawie danychBDL GUS.Uwzględniając wyłącznie drogi powiatowe i gminne,zdecydowanie największe ich zagęszczenie znajdujesię w powiatach grodzkich – w obu kategoriach522,0Trzebinia Chrzanów Oświecim Kraków Tarnów N. Targ N. Sącz2011 2020Źródło: MOPR/UJ, 2011.Wykres 34. Dostępność drogowa z województwaw izochronie do 120 minut w 2011 i 2020r.liczba mieszkańców (tys.)3,43,23,02,82,62,42,22,0Trzebinia Chrzanów N. Targ N. Sącz Tarnów Kraków OświęcimŹródło: MOPR/UJ, 2011.2011 2020Gęstość tras komunikacyjnych pozostaje w ścisłymzwiązku z procesami urbanizacyjnymi na poziomiepowiatu. Z zapewnieniem dostatecznej dostępnościtras komunikacyjnych nie mają powiatypublikacja_subregiony_press.indd 5211/21/11 4:26:34 PM


grodzkie (120-180 km/10 tys. ludności), relatywniedobrze działa również komunikacja na granicy z woj.śląskim. W większości województwa po prostu zapewnionominimum tras komunikacyjnych, w 6 powiatach– żadnej. Trudno jednak dopatrzeć się dokładniejszychprawidłowości nimi rządzących.Zdecydowanie trudniej jest określić jednoznaczniedostępność czasową wybranych miejsc, chociażto ona pozostaje kluczowa dla opłacalności podejmowaniaaktywności zawodowej i edukacji. W świetleanaliz MOPR/UJ (2011), 4 miasta województwaw 2011 r. są dostępne w izochronie do 120 minut dlaponad 7 mln mieszkańców – położone na zachodzieregionu Trzebinia, Chrzanów, Oświęcim oraz Kraków(Wykres 33). Wyraźnie niższa pozostaje dostępnośćmiast zlokalizowanych w południowej i wschodniejczęści województwa – żadne z nich nie przekroczyłoprogu 4 mln mieszkańców. Co więcej, zgodniez prognozą, tylko Tarnów ma szansę stać się istotnielepiej skomunikowany (dokonując pomiaru w sposóbabsolutny). W przypadku dostępności drogowejz województwa, pozostawała ona znacznie mniejzróżnicowana – dla poszczególnych miast wahałasię w przedziale 2,2-2,7 mln osób (Wykres 34). Naprzestrzeni niespełna dekady ma ona wzrosnąć dopoziomu 2,5-3,2 mln, przy czym Kraków będzie cechowaćnajniższa dostępność spośród 7 analizowanychmiast.Wykres 35. Dostępność kolejowa ogółem w izochroniedo 120 minut w 2011 i 2020r.liczba mieszkańców (tys.)8,07,06,05,04,03,02,01,00,0Kraków Oświęcim Chrzanów Trzebinia N. Targ N. Sącz Tarnów2011 2020Źródło: MOPR/UJ, 2011.Jak wynika z szacunków i prognoz dla transportukolejowego, w ciągu najbliższych 9 lat bardzo53istotnej poprawie ma ulec dostępność komunikacyjnaKrakowa – o ile obecnie nieznacznie przekraczaona poziom 2 mln mieszkańców w izochronie 120minut, na koniec badanego okresu ma wynieść ponad7,5 mln (Wykres 35). Relatywnie duży przyrostosiągnąć ma także Trzebinia, Tarnów oraz Chrzanów.Niezmiennie niska dostępność kolejowa będzie dotyczyćdojazdów do Nowego Sącza oraz NowegoTargu. Jeśli chodzi o dostępność z województwa,niemal wszystkie miasta, poza wspomnianymi dwoma,uzyskają widoczny przyrost dostępności – o ok.200-450 tys. potencjalnych pasażerów (Wykres 36).Wykres 36. Dostępność kolejowa z województwaw izochronie do 120 minut w 2011 i 2020r.liczba mieszkańców (tys.)2,01,81,61,41,21,00,80,60,40,20,0Kraków Oświęcim Chrzanów Trzebinia N. Targ N. Sącz Tarnów2011 2020Źródło: MOPR/UJ, 2011.Mapa 35. Dostępność Internetu w powiatach województwaw 2009r.Źródło: Opracowanie własne na podstawie danychUMWM/UKIE.SUBREGIONY FUNKCJONALNE WOJEWÓDZTWA MAŁOPOLSKIEGOAnaliza stanu infrastruktury komunikacyjnej pozwalawskazać, że mimo relatywnie dużego zróżni-publikacja_subregiony_press.indd 5311/21/11 4:26:35 PM


SUBREGIONY FUNKCJONALNE WOJEWÓDZTWA MAŁOPOLSKIEGO54cowania na poziomie powiatów, dostępność Internetuwydaje się dobra. Jedynie w dwóch powiatachwojewództwa (suski, miechowski) nie osiąga onapoziomu 60% (por. Mapa 35). Najwyższą dostępnościącharakteryzują się powiaty grodzkie: NowySącz – 78%, Tarnów – 87%, Kraków – 100%, jednakpodobny poziom odnotowuje się w zachodnich powiatachwojewództwa: oświęcimskim, chrzanowskim,olkuskim (74-76%) oraz powiecie tatrzańskim(76%). Analizując zakres dokonywanych obecnieinwestycji w zakresie e-usług i infrastruktury telekomunikacyjnej,wydaje się, że można przewidywaćsystematyczną poprawę w tej mierze. Warto o tozadbać również w kontekście możliwości, jakie dajetelepraca i edukacja na odległość – w szczególnościna terenach peryferyjnych.Stan infrastruktury drogowej pozostaje najczęściejwymienianym problemem, z którym borykająsię powiaty. Ankietowani wskazywali na słabewykształcenie sieci drogowej w województwie –w szczególności stwierdzenie dotyczy to dróg dojazdowych(także do głównych ciągów krajowych)czy obwodnic. Skutkuje to niską dostępnością powiatów,nawet powiatów grodzkich, które powinnyodgrywać rolę regionalnych i lokalnych ośrodkówrozwoju. Negatywnie oceniany jest również stantechniczny istniejących dróg. W opinii respondentów,poprawa w tym obszarze stanowiłaby istotnąszansą rozwojową większości powiatów, a jej brakmoże stać się hamulcem w krótkim i długim horyzoncieczasowym.Zastrzeżenia te pozostają w sprzeczności z częściązamkniętą ankiety – 56% badanych ocenia sytuacjęw zakresie infrastruktury drogowej i transportupublicznego jako dobrą, jedynie 12% jednoznacznieokreśla ją jako złą lub bardzo złą (Wykres 37). Byćmoże duży wpływ na ocenę stanu zastanego miaławyraźna poprawa w badanym obszarze, jaką deklarująrespondenci. 89% z nich uznało, że zaszła widocznepoprawa sytuacji (połowa respondentówokreśliła zmianę jako istotną) w relacji z 2004 r.(Wykres 38). Zestawienie informacji wskazuje, żedotychczasowe inwestycje w poprawę dostępnościdrogowej były w opinii badanych niezbędne, ale jednocześniewciąż niewystarczające względem deklarowanychpotrzeb. Dalsza interwencja w tym zakresiepozostaje niezwykle pożądana.Wykres 37. Ocena bieżącej sytuacji powiatów – infrastrukturadrogowa i transport publiczny33%6%6%56%bardzo dobradobraprzeciętnazłabardzo złaŹródło: Opracowanie własne na podstawie ankietypowiatów (n=18).Wykres 38. Ocena zmiany sytuacji powiatów od2004r. – infrastruktura drogowa i transport publiczny38%6%6%50%istotna poprawaumiarkowana poprawabez zmianumiarkowane pogorszenieistotne pogorszenieŹródło: Opracowanie własne na podstawie ankietypowiatów (n=18).2.6 Pole badawcze 6:Zasoby naturalneMałopolska na tle krajuMałopolska to region o ogromnym bogactwieprzyrodniczym. Dzięki swojemu położeniu, obszarysą bardzo zróżnicowane pod względem rzeźby terenu,budowy geologicznej, a tym samym – warunkówprzyrodniczych i klimatycznych. Podnosi to atrakcyjnośćturystyczną województwa, jednakże możepublikacja_subregiony_press.indd 5411/21/11 4:26:35 PM


stanowić barierę dynamicznego rozwoju gospodarczego– ze względu na ograniczenia w dostępnościprzestrzennej oraz bariery instytucjonalne zagospodarowaniaprzestrzeni.Mapa 36. Udział obszarów chronionych w powierzchniogółem w 2010r.i krajobrazowych oraz obszarach chronionego krajobrazuoraz rezerwatach. Na terenie województwaznajduje się 6 parków narodowych, co wyróżnia jena tle kraju (1. lokata), 9 parków krajobrazowychi 85 rezerwatów. Zasoby naturalne uznawane są zaunikatowe nie tylko w skali kraju – na terenie województwaznajduje się 47 obszarów Natura 2000,natomiast parki narodowe: Tatrzański i Babiogórskizostały włączone do grupy rezerwatów biosferyUNESCO, Poziom zalesienia pozostawał w 2010 r.nieznacznie niższy od średniej – 28,6% wobec 29,2%przeciętnie w kraju (por. Wykres 39).Wykres 39. Lesistość jako odsetek powierzchniw 2010r.0 10 20 30 40 50Źródło: Opracowanie własne na podstawie danychBDL GUS.Takie dziedzictwo przyrodnicze pozostaje utrzymywanepod prawną ochroną – odsetek powierzchnichronionej w powierzchni ogółem wynosił 52%,co pozostawało drugą wartością w kraju, po województwieświętokrzyskim, przy średniej dla krajuna poziomie 32% (por. Mapa 36). Ochrona przyrodyskupia się przede wszystkim w parkach narodowych55lubuskiepodkarpackiepomorskiezachodniopomorskieśląskiewarmińsko-mazurskiepodlaskiedolnośląskiePolskamałopolskieświętokrzyskieopolskiewielkopolskiekujawsko-pomorskielubelskiemazowieckiełódzkieŹródło: Opracowanie własne na podstawie danychBDL GUS.Wykres 40. Odsetek ludności korzystającej z sieci kanalizacyjnej na obszarach miejskich (lewy panel)i wiejskich (prawy panel) w 2009r.75 80 85 90 95pomorskiewarmińsko-mazurskiezachodniopomorskiepodlaskiekujawsko-pomorskieopolskielubuskiewielkopolskiePolskalubelskiedolnośląskiemazowieckiepodkarpackiemałopolskieświętokrzyskiełódzkieśląskieŹródło: Opracowanie własne na podstawie danych BDL GUS.0 10 20 30 40zachodniopomorskiepomorskiepodkarpackiewielkopolskieopolskiekujawsko-pomorskiedolnośląskiewarmińsko-mazurskieśląskiePolskalubuskiemałopolskiemazowieckiepodlaskieświętokrzyskiełódzkielubelskieSUBREGIONY FUNKCJONALNE WOJEWÓDZTWA MAŁOPOLSKIEGOpublikacja_subregiony_press.indd 5511/21/11 4:26:36 PM


Dziedzictwo naturalne regionu współwystępujez relatywnie poważnymi zagrożeniami dla środowiskanaturalnego. Do najpoważniejszych problemównależą m.in. zanieczyszczenia powietrza, słaba siećkanalizacyjna oraz niskie wykorzystanie odnawialnychźródeł energii (Program ochrony środowiskawojewództwa małopolskiego 2007-2014). Zanieczyszczeniapowietrza, podobnie jak hałas, koncentrująsię w miastach i ich otoczeniu, i stanowią efektuboczny rozwoju komunikacji drogowej oraz uprzemysłowienia.Poprawie jakości powietrza nie sprzyjająwarunki meteorologiczne oraz ukształtowaniepowierzchni regionu.Poza obszarami miejskimi poważnym zagrożeniemdla środowiska pozostaje słabo rozwinięta siećkanalizacyjna – w 2009 r. odsetek osób korzystającychz sieci wyniósł 20,5%, istotnie poniżej średniejdla kraju (23,5%) (por. Wykres 40). Na obszarachmiejskich – chociaż sytuacja pozostaje zdecydowanielepsza, relatywna dostępność w porównaniu doinnych województw również pozostaje niska (84,3%wobec 85,8%). Taki stan rzeczy przekłada się na spadekpoziomu życia, ale jednocześnie, ze względu narosnące zapotrzebowanie na wodę, tworzy zagrożeniedla środowiska naturalnego. Podobne wnioskiwypływają z danych o niskim odsetku ludności korzystającychz oczyszczalni ścieków.W kontekście dalszego rozwoju społeczno-gospodarczegoalarmujący jest także niski udział energiipochodzącej ze źródeł odnawialnych, wynikającyczęsto z położenia regionu – kluczowy dla energiigeotermalnej, wiatrowej czy słonecznej. Niektóreformy pozyskania energii mogłyby jednak być intensywniejwykorzystywane – w szczególności dotyczyto energii wodnej.Zróżnicowanie wewnątrzwojewódzkieZe względu na charakter terenów, jakie obejmujewojewództwo, część z nich podlega prawnejochronie – w powiatach tatrzańskim i nowotarskimich udział przekracza 90%. Wyraźnie wyższy udziałobserwowany jest w powiecie miechowskim (82%).Zasadniczo, najniższe odsetki obserwowane są naterenach przemysłowych, nieco wyższe na terenachrolniczych, nieznaczne w miastach.Mapa 38. Zanieczyszczenia pyłowe powietrza w powiatachwojewództwa w 2010r.SUBREGIONY FUNKCJONALNE WOJEWÓDZTWA MAŁOPOLSKIEGOMapa 37. Odsetek powierzchni chronionej prawniew powiatach województwa w 2010r.Źródło: Opracowanie własne na podstawie danychBDL GUS.56Źródło: Opracowanie własne na podstawie danychBDL GUS.Zanieczyszczenia pyłowe środowiska koncentrująsię w następstwie dynamicznego rozwoju gospodarczego,w szczególności w obszarze przemysłu,jak również rozwoju infrastruktury drogowej. Z tegowzględu najsilniejszemu zapyleniu ulegają obszarymiejskie – Krakowa i Tarnowa (ponad 5,6 t/km 2 )oraz Nowego Sącza (3,3) (Mapa 38). Nieco niższe,publikacja_subregiony_press.indd 5611/21/11 4:26:36 PM


choć wciąż wysokie, pozostaje zapylenie zachodniejczęści województwa, prowadzącej w kierunkuwojewództwa śląskiego, oraz uprzemysłowionegopowiatu gorlickiego. Obszary o bogatym dziedzictwieprzyrodniczym, ze względu na swoją prawnąochronę, pozostają zasadniczo nie dotknięte przezzanieczyszczenia pyłowe. Zanieczyszczenia gazowepozostają problemem właściwie wyłącznie w dużychmiastach oraz w zachodnich powiatach województwa,co wynika w dużej mierze ze zwiększonegoruchu kołowego (Mapa 39).Ocena bieżącego stanu zasobów przyrodniczychuznana jest przez respondentów raczej pozytywnie– po 44% z nich uznało ją za dobrą lub bardzo dobrą.Pozostali określili ją jako przeciętną, co wziąwszy poduwagę regiony silnie uprzemysłowione na tereniewojewództwa, należy uznać za pozytywny objaw.W większości przypadków (56%) w ostatnich 7 latachnie odnotowano zasadniczych zmian w otaczającymśrodowisku. Co trzeci ankietowany zaobserwowałumiarkowaną poprawę. Walory przyrodnicze(ukształtowanie terenu, korzystny klimat, zalesienie,wody, czyste środowisko) pozostawały często wskazywanymatutem, wielokrotnie – przypisując muwysoki priorytet. Jednocześnie, wykorzystanie zasobówdo odnawialnych źródeł energii czy wód geotermalnychwydają się być w opinii ankietowanychracjonalnym sposobem godzenia potrzeby dalszegorozwoju oraz dziedzictwa naturalnego. W jednymprzypadku wskazano degradację środowiska naturalnegojako zagrożenie dalszego rozwoju. Tym samym,w powiatach nie wskazano jednoznacznie, żedalszy rozwój mógłby stać w sprzeczności z ochronązasobów naturalnych.Mapa 39. Zanieczyszczenia gazowe powietrzaw powiatach województwa w 2010r.Wykres 41. Ocena bieżącej sytuacji powiatów – zasobyprzyrodnicze11%44%44%bardzo dobradobraprzeciętnazłabardzo złaŹródło: Opracowanie własne na podstawie ankietypowiatów (n=18).Źródło: Opracowanie własne na podstawie danychBDL GUS.57Wykres 42. Ocena zmiany sytuacji powiatów od2004r. – zasoby przyrodnicze55%6%6%33%istotna poprawaumiarkowana poprawabez zmianumiarkowane pogorszenieistotne pogorszenieŹródło: Opracowanie własne na podstawie ankietypowiatów (n=18).SUBREGIONY FUNKCJONALNE WOJEWÓDZTWA MAŁOPOLSKIEGOpublikacja_subregiony_press.indd 5711/21/11 4:26:36 PM


2.7 Pole badawcze 7:Zarządzanie rozwojemMałopolska na tle krajuKategoria zarządzania rozwojem, podobnie jakopisywana wcześniej jakość życia, pozostaje zagadnieniemwielowymiarowym. Warto mieć na uwadze,że uwzględnia zarówno czynniki zadane zewnętrznie(m.in. zagęszczenie obszarów), jak również czynnikiokreślane wewnętrznie – przy czym na część z nichwładze mogą oddziaływać bezpośrednio (strategierozwoju, inwestycje), na inne zaś – pośrednio (aktywnośćobywatelska ludności, będąca reakcją nadziałania władz). Skuteczność zarządzania rozwojemdeterminuje szereg trudno mierzalnych czynników –poprawna charakterystyka warunków, w jakich sięzarządza, aktywność i efektywność podejmowanychdziałań oraz zestaw wykorzystywanych w tym celunarzędzi. Warto zatem spojrzeć na ten kontekst jakona opis warunków, w których zarządzanie rozwojemjest przeprowadzane w skali województwa i kraju.Różnice te wymuszają modyfikacje w prowadzonejprzez władze regionalne i lokalne polityce.Do jednej z cech wyraźnie wpływających na sposóbprowadzenia polityki należy zagęszczenie ludności.Wykazuje ono w kraju duże zróżnicowanie naobszarach miejskich i wiejskich. O ile na obszarachmiejskich gęstość zaludnienia w 2010 r. wynosiłaprzeciętnie ok. 1082 osoby/km 2 (wahając się w przedziale700-1600), obszary wiejskie charakteryzuje wyraźnieniższe zaludnienie, przeciętnie – 51 osób/km 2(24-124) (Mapa 40). Na tym tle województwo małopolskiecechuje przeciętne zaludnienie na obszarachmiejskich (988) i najwyższe na obszarach wiejskich(124).Wysokie zagęszczenie na wsiach samo w sobienie jest zjawiskiem niekorzystnym. Należy jednakpamiętać, że to miasta, ze względu na pełnione cechy,dają lepszy dostęp do atrakcyjnego rynku pracy,edukacji, kultury i rozrywki. W takich okolicznościach,mając na uwadze dodatkowo duże rozdrobnienie gospodarstwrolnych w regionie, nowego wymiaru nabierapolityka rozwoju obszarów wiejskich.Wykres 43. Zagęszczenie ludności na obszarach miejskich (lewy panel) i obszarach wiejskich (prawy panel)w 2010r.SUBREGIONY FUNKCJONALNE WOJEWÓDZTWA MAŁOPOLSKIEGOŹródło: Opracowanie własne na podstawie danych BDL GUS.58Dla zobrazowania poziomu aktywności społecznejwarto przytoczyć statystyki organizacji społecznych.W sierpniu 2011 r. województwo małopolskie uplasowałosię na 5. miejscu w skali kraju w zakresie liczbyzarejestrowanych organizacji pożytku publicznego(OPP), z liczbą 631 (Wykres 43, Wykres 44). Było tonieznacznie poniżej czwartego województwa pomorskiego(673), ale jednocześnie mniej niż połowa organizacjipierwszego w rankingu woj. mazowieckiego(1329). Gdy jednak dostosować liczbę organizacji doliczby ludności, wyniki Małopolski (1,7 OPP na 10 tys.mieszkańców) pozostają wyraźnie poniżej średniejdla kraju (2,2), stawiając pod znakiem zapytania rzeczywistypoziom zaangażowania obywatelskiego.publikacja_subregiony_press.indd 5811/21/11 4:26:36 PM


Wykres 44. Organizacje pożytku publicznegow 2011r.mazowieckiedolnośląskieśląskiepomorskiemałopolskiewielkopolskiepodkarpackiełódzkielubelskieopolskiewarmińsko-mazurskiezachodniopomorskiekujawsko-pomorskielubuskiepodlaskieświętokrzyskie0 200 400 600 800 1000 1200 14003,01,91,62,51,61,93,82,11,61,32,52,01,3Źródło: Opracowanie własne na podstawie danychngo.pl i BDL GUS.Objaśnienie: Słupek prezentuje liczbę OPP łącznie,liczba obok – liczbę OPP w przeliczeniu na 10 tys.mieszkańców.Wykres 45. Frekwencja wyborcza w województwachPolski1,73,62,5Analiza kluczowych zagadnieńKwestie bieżącego zarządzania, chociaż bardzoistotne, wymagają stworzenia ram średnio- i długookresowych– taką rolę odgrywają strategie rozwoju.Dobrą praktyką jest, by plany opierały się na aktualnejdiagnozie stanu zastanego oraz dostępnychśrodków do realizacji postawionych celów – wówczasich obecność ma sens. Wydaje się, że weryfikacjinależałoby poddać strategie powstałe przed 2004rokiem – opisane w nich warunki gospodarowaniapozostają diametralnie różne niż obecnie. Spośródmałopolskich powiatów tylko dwa nie posiadająstrategii aktualizowanej po 2003 r. (limanowski,miechowski), w kilku powiatach strategie pochodząz lat 2004-2007 (pozostają zatem nie w pełniaktualne). W przypadku obydwu powiatów pewnenadzieje wiązane są z aktualizacją Strategii RozwojuWojewództwa Małopolskiego, co pozwoli na weryfikacjędotychczasowej wizji rozwoju powiatów jakointegralnej części województwa.%70656062,8%60,5%61,2% 61,6%Wykres 46. Ocena bieżącej sytuacji powiatów – administracjapubliczna555052,1%53,6%4545,5%46,6% 46,7%22%4041,0%2003 2007 2010 2010 2010referendumakcesyjnewyboryparlamentarnePolskawybory lokalne wybory wyboryprezydenckie (I) prezydenckie (II)woj.małopolskieŹródło: Opracowanie własne na podstawie danychPKW.Objaśnienie: Wybory parlamentarne – wybory doSejmu. Wybory lokalne – wybory na prezydenta,burmistrza lub wójta.Zainteresowanie kwestiami politycznymi w ostatnichlatach pozostawało jednak systematyczniewyższe niż w kraju, czego odzwierciedlenie stanowifrekwencja w wyborach i referendach. Najniższypoziom uczestnictwa miał miejsce w wyborachlokalnych – przeciętnie w regionie wyniósł 48,6%,w pozostałych analizowanych – od 56 do 60% (por.Wykres 45).5939%39%bardzo dobradobraprzeciętnazłabardzo złaŹródło: Opracowanie własne na podstawie ankietypowiatów (n=18).Administracja publiczna w swojej ocenie działaz reguły dobrze lub bardzo dobrze (po 39%), notującod 2004 r. dosyć wyraźną poprawę (po 44% międzyodpowiedzi na istotną i umiarkowaną poprawę)(Wykres 46, Wykres 47). Wydaje się, że wzrostskomplikowania procedur nie wpłynął ujemnie naaktywność administracji publicznej – wręcz przeciwnie.Jednocześnie jednak, nadmierna biurokracjaSUBREGIONY FUNKCJONALNE WOJEWÓDZTWA MAŁOPOLSKIEGOpublikacja_subregiony_press.indd 5911/21/11 4:26:37 PM


przewijała się wielokrotnie w ankietach jako czynnik,który może hamować aktywność na różnychpolach. Duże nadzieje respondenci wiążą z dalszymnapływem funduszy unijnych. Postrzegane są onejako istotna szansa dla zwiększenia dynamiki rozwoju,pozwalając na wzrost dobrobytu i poziomu życiamieszkańców regionu.aktualny plan zagospodarowania postrzegany jestprzez potencjalnych inwestorów jako czynnik zwiększającypewność realizowanych inwestycji – równieżw dłuższym horyzoncie czasowym, natomiast administracjipublicznej pomaga w lepszym dopasowaniuinterwencji publicznej do możliwości absorpcyjnychlokalnych społeczności.Wykres 47. Ocena zmiany sytuacji powiatów od2004r. – administracja publicznaMapa 40. Zagęszczenie ludności gmin województwaw 2010r.6%6%44%44%istotna poprawaumiarkowana poprawabez zmianumiarkowane pogorszenieistotne pogorszenieŹródło: Opracowanie własne na podstawie ankietypowiatów (n=18).SUBREGIONY FUNKCJONALNE WOJEWÓDZTWA MAŁOPOLSKIEGOZagęszczenie ludności w regionie zachowuje sięzgodnie z pewnymi powszechnie obserwowanymiwzorcami. W pierwszej kolejności, wyraźnie widocznejest zróżnicowanie w zaludnieniu obszarów miejskichi wiejskich. Należy przy tym zwrócić uwagę, żezdecydowanie silniej zaludniona jest część zachodniawojewództwa, co wynika z poziomu jej urbanizacji(Mapa 40). Wschodnia część regionu znacznieczęściej ma charakter wiejski, co znajduje swojeprzełożenie w zaludnieniu. Ich rozlokowanie znajdujeprzełożenie m.in. na aktywność gospodarcząmieszkańców.Obok zagęszczenia ludności, które determinująrealizowane przez te obszary funkcje, istotną cechądla zarządzania jest zagospodarowanie przestrzennepowierzchni. Deklaracja w tym zakresie ma charakterobosieczny – określenie planowanego przeznaczeniaprzestrzeni zachęca do tworzenia trwałychplanów, jest jednak swoistą deklaracją, którątrudno zmodyfikować. Warto mieć na uwadze, że60Źródło: Opracowanie własne na podstawie danychUMWM.Na poziomie gmin widoczne jest duże zróżnicowaniew zakresie powierzchni objętych planami zagospodarowaniaprzestrzennego. Wyraźnie niższyodsetek obserwowany jest w północno-wschodniejczęści województwa oraz nieco słabiej zagospodarowanysą obszary górskie. Pozostałe tereny charakteryzujemozaikowe ułożenie, relatywnie całkowiciezagospodarowanych. Na poziomie powiatów całkowiciezagospodarowany jest powiat suski, wysokiepokrycie charakteryzuje powiaty: bocheński (97%),wielicki (96%) i wadowicki (93%) (Mapa 41). Wartozauważyć, że wyróżniają się dwie grupy powiatów:te, w których zagospodarowanie jest wysokie (powyżej72%) oraz te o niskim poziomie zagospodarowania(23-42% oraz 1% - powiat dąbrowski).publikacja_subregiony_press.indd 6011/21/11 4:26:37 PM


Mapa 41. Zagospodarowanie przestrzenne gminwojewództwa w 2010r.proc.). Należy pamiętać, że chociaż fundusze unijnenie stanowią remedium na wszystkie kłopoty, mająfundamentalne znaczenie dla dynamizacji procesówrozwojowych. Powiaty charakteryzujące się wysokąaktywnością i efektywnością z dużym prawdopodobieństwembędą wykazywać wyższy wzrost gospodarczy,a z racji poczynionych inwestycji przełoży sięto na jakość życia jego mieszkańców.Mapa 42. Aktywność powiatów w pozyskiwaniufunduszy UEŹródło: Opracowanie własne na podstawie danychUMWM.O dynamice rozwoju w najbliższym czasie świadczyćbędzie również umiejętność korzystania z pomocyzewnętrznej – do takiej należą m.in. funduszeUE. W przypadku środków Małopolskiego RegionalnegoProgramu Operacyjnego (MRPO), największąaktywnością w pozyskiwaniu funduszy cieszą siępowiaty grodzkie – od 2964 do 3306 zł na osobę,chociaż przynajmniej w części pozostaje to kwestiąobecności indywidualnych projektów kluczowych(Mapa 42). Następny w kolejności powiat nowotarskiwnioskował o środki w wysokości 1944 zł namieszkańca.Warto jednak zwrócić uwagę na ogromną dyspersjęmiędzy poziomem aktywności poszczególnychpowiatów ziemskich. W relacji do powiatu nowotarskiego,najmniej aktywny powiat tarnowski ubiegałsię o niespełna połowę tych środków (899 złotych) .Jednocześnie, pozostaje on jednym z najmniej efektywnychregionów w pozyskiwaniu funduszy – jedynie2 na 3 wnioski przechodziły pomyślną ocenę.Gorsze wyniki wykazywały jedynie powiaty: wadowicki,krakowski (po 64%) oraz wielicki (66%) (Mapa43). Jednocześnie, istnieją powiaty, które radziłysobie w tej mierze dużo lepiej. Najlepszym przykładempozostają powiaty: chrzanowski (90%), suski(87%), m. Kraków (86%) oraz oświęcimski (85%).Dyspersja pozostaje jednak bardzo istotna (26,5 pkt.61Źródło: Opracowanie własne na podstawie danychUMWM.Mapa 43. Efektywność powiatów w pozyskiwaniufunduszy UEŹródło: Opracowanie własne na podstawie danychUMWM.SUBREGIONY FUNKCJONALNE WOJEWÓDZTWA MAŁOPOLSKIEGOWyraźnie wyższym poziomem zaangażowaniaw kwestie społeczne charakteryzują się mieszkańcypowiatów grodzkich – Nowego Sącza (3,8 OPP na 10tys. ludności), Krakowa (3,0) i Tarnowa (2,9) (Mapa44). W przypadku powiatów ziemskich wyróżnia siępozytywnie powiat tatrzański (3,1). W relacji do ko-publikacja_subregiony_press.indd 6111/21/11 4:26:37 PM


lejnego powiatu limanowskiego (2,2) i następnychróżnica pozostaje już dość znaczna. W powiatachokalających miasta zainteresowanie jest wyraźnieniższe (0,9-1,0), jako że większość z nich zarejestrowanajest w powiatach grodzkich, jednak częśćpowiatów pozostaje po prostu bierna społecznie:proszowicki (ani jednej instytucji), miechowski (0,4),dąbrowski (0,9).Mapa 44. Organizacje pożytku publicznego na 10tys. mieszkańców w powiatach województwaw 2011r.nieco inaczej – 6% określiło go jako bardzo dobry,67% - jako dobry, 11% - zły. Warto zwrócić uwagę,że w skali województwa istnieje tylko jeden powiat,w subiektywnej ocenie, w wyraźnie lepszej kondycjiniż pozostałe, co zasadniczo pozostaje spójnez wynikami analiz ilościowych. Rozwój powiatówjest obserwowany i wysoko oceniany – w przedzialeostatnich 6 i 10 lat (odpowiednio – od chwili akcesjii powstania województwa) zmiany były jednoznaczniepozytywne: 56% respondentów określiło je jakosilne, 44% - jako umiarkowane. W ostatnich dwóchlatach dwóch na trzech ankietowanych wskazało naistotną poprawę, 17% - jako umiarkowaną. Chociażpolską i małopolską gospodarkę spotykały zróżnicowanewarunki gospodarowania, rozwój jaki zaszedłjest niezaprzeczalny – chociaż jego owoce w różnymstopniu zostały rozdystrybuowane wewnątrz regionu.Wykres 48. Ocena ogólnej sytuacji powiatów województwa67%Źródło: Opracowanie własne na podstawie danychngo.pl i BDL GUS.50%44%SUBREGIONY FUNKCJONALNE WOJEWÓDZTWA MAŁOPOLSKIEGOReasumując, w świetle wyników przeprowadzonejankiety, wydaje się, że ogólna sytuacja powiatówwojewództwa pozostaje zadowalająca. 50%respondentów oceniło ją jako dobrą, 6% - bardzodobrą, pozostałe 44% - jako przeciętną (Wykres48). Jednocześnie, w odniesieniu do przeciętnegorozwoju województwa, wyniki rozkładają się626%6%17%11%0% 0% 0%bardzo dobra dobra przeciętna zła bardzo złabieżąca sytuacja ogólna bieżąca sytuacja na tle województwaŹródło: Opracowanie własne na podstawie ankietypowiatów (n=18).publikacja_subregiony_press.indd 6211/21/11 4:26:38 PM


3. Delimitacja subregionówpublikacja_subregiony_press.indd 6311/21/11 4:26:38 PM


publikacja_subregiony_press.indd 6411/21/11 4:26:38 PM


3.1 Istota delimitacjiAnalizy tematyczne, w podziale na powiaty i gminywojewództwa stanowiły podstawę do przeprowadzeniai uzasadnienia delimitacji (wytyczenia granic)pięciu subregionów funkcjonalnych województwamałopolskiego.Sama procedura delimitacji miała charakter pięcioetapowy.W pierwszej kolejności należało jasnoi precyzyjnie określić kryteria delimitacji, tzn. wskazaćzasady, które pozostają nadrzędne wobec stworzonychgrup powiatów. Drugi etap polegał na stworzeniubazy wyników analiz tematycznych, którąw trzecim etapie wykorzystano do analizy skupień.Ze względu na mankamenty metod ilościowychw kontekście analiz funkcjonalnych, powstały podziałzostał poddany weryfikacji i korekcie eksperckiej(etap 4), tak by powstałe subregiony były rzeczywiściepodmiotami regionalnej polityki rozwoju.Produkt ostatecznej delimitacji posłużył do stworzeniacharakterystyk subregionów oraz zestawu rekomendacjidla wykorzystania ich potencjałów, zawartychw dalszej części raportu.Szczegółowe opisy etapów zawierają kolejnepodrozdziały.Schemat 3. Opis procedury delimitacjiŹródło: Opracowanie własne.1.1.1Kryteria delimitacjiDla osiągnięcia wysokiej jakości merytorycznejbadania, kluczową kwestią było jasne i precyzyjnewskazanie kryteriów, jakimi delimitacja się rządzi.Określenie kryteriów bardzo istotnie wpływana przebieg analizy i – tym samym – jej wyniki.W szczególności, inny wymiar ma wytyczanie granicw przypadku subregionów funkcjonalnych, inny –statystycznych. Ostatecznie, ze względu na charakterbadania, należy pamiętać, by stworzony podziałmógł zostać zastosowany w praktyce – w przeciwnymrazie, jest pozbawiony sensu.Aby podział ten spełniał wszystkie opisane powyżejwarunki, a jednocześnie był podziałem efektywnym,wprowadzono trzy kryteria o charakterzewarunków koniecznych:65•••funkcjonalność podziału,kompleksowość pełnionych funkcji,racjonalna lokalizacja.SUBREGIONY FUNKCJONALNE WOJEWÓDZTWA MAŁOPOLSKIEGOKryterium funkcjonalności podziału odnosi sięwprost do nadrzędnego celu badania. Podział powiatówmiędzy subregiony ma mieć charakter funkcjonalny,co w dużym stopniu zostaje odzwierciedlonewe wskaźnikach makroekonomicznych. Jeżelijednak istnieje odstępstwo od reguły, zasada funkcjonalnościma prymat nad pozostałymi. Funkcjonalnośćodnosi się przy tym do funkcji pełnionychwspółcześnie (zasoby) i w przyszłości (potencjały).Takie ujęcie gwarantuje orientację na rozwój społeczno-gospodarczysubregionów.Kryterium kompleksowości pełnionych funkcjizwiązane jest z nadrzędnymi zasadami przyświecają-publikacja_subregiony_press.indd 6511/21/11 4:26:38 PM


cymi polityce spójności. Dla zdynamizowania temparozwoju województwa, a jednocześnie nie dopuszczającdo nadmiernego zróżnicowania przestrzennegoregionu, optymalnym rozwiązaniem pozostajełączenie w ramach subregionów obszarów o różnychcharakterystykach. W świetle SRWM, już w tej chwilidyspersja pozostaje duża, a jej pogłębianie się stanowipoważne wyzwanie na przyszłość. Wychodzącnaprzeciw tym problemom, subregiony tworzonow taki sposób, by łączyć powiaty ziemskie i grodzkie,a w ich ramach – duże, średnie i małe miasta orazobszary wiejskie. W ten sposób możliwe jest maksymalnewykorzystanie atutów poszczególnych obszarów,dążąc do minimalizacji mankamentów z nimizwiązanych. Dla przykładu, subregiony posiadająobszary silnie rozwiniętych funkcji usługowych czyedukacyjnych dużych miast, podstawowych usługpublicznych o wysokiej dostępności w miastachśrednich i małych, oraz obszarów wiejskich stanowiącychnaturalne środowisko dla rolnictwa i wypoczynku.Ostatecznie, rozwinięta infrastrukturakomunikacyjna powinna niwelować słabości każdejz tych lokalizacji, umożliwiając aktywność edukacyjnączy dostęp do usług publicznych wyższego rzęduzamieszkujących małe miasta czy wsie, oraz kontaktz naturą mieszkańców miast.Pomocniczy charakter ma kryterium racjonalnejlokalizacji subregionów. Zgodnie z wymogami badania,subregiony miały mieć postać ciągłą, składać sięz jednego fragmentu, pozbawionego „wysp”. Pozostajeto dosyć intuicyjnym warunkiem w kontekścieprowadzenia polityki rozwoju – subregiony miałymieć taką formę, która umożliwia prowadzenieskutecznej polityki wobec danego obszaru – z tegowzględu powiaty powinny być położone w możliwieniewielkiej odległości, w podobnych warunkach naturalnych,co zasadniczo przekłada się na aktywnośćgospodarczą.Schemat 4. Kryteria delimitacjiSUBREGIONY FUNKCJONALNE WOJEWÓDZTWA MAŁOPOLSKIEGOŹródło: Opracowanie własne.1.1.2Analiza skupień66Metodą badawczą ukierunkowaną bezpośredniona delimitację subregionów funkcjonalnychbyła analiza skupień. Dokonano jej w oparciu o zestawwszystkich indeksów (na poziomie pól badawczych)oraz odległości od stolicy województwa(dwukrotność) i stolic poszczególnych subregionówjako zmienne kontrolne, przy wykorzystaniu pakietustatystycznego. Dzięki skupieniom na poziomieindeksów, uwzględniono rolę poszczególnych kwestii(subindeksów) dla procesów rozwojowych województwa.Uwzględnienie odległości od Krakowai stolic pozostałych subregionów pozwoliło na stworzeniegrup powiatów, zgodnie z ich rolą jako subregionalnychmotorów rozwoju.Wyniki analizy skupień prezentuje poniższaMapa.publikacja_subregiony_press.indd 6611/21/11 4:26:38 PM


Mapa 45. Wyniki analizy skupieńMapa 46. Subregiony funkcjonalne województwamałopolskiegoŹródło: Opracowanie własne.1.1.3Weryfikacja i korekta eksperckaWyniki analizy skupień wskazywały na obecnośćwyraźnych 5 subregionów funkcjonalnych, przyczym w przypadkach dwóch powiatów ich pogrupowaniepozostawało niekompatybilne w zakresiedominujących funkcji pełnionych przez powiat i całysubregion; dodatkowo naruszały one kryteriumoptymalnej lokalizacji. W tych przypadkach dokonanokorekty eksperckiej.Pierwszym z nich jest przesunięcie powiatu gorlickiegoz subregionu tarnowskiego do subregionusądeckiego. Jak wynika z analiz ilościowych i jakościowych,powiat gorlicki istotnie różni się od charakterystykpowiatów województwa małopolskiego– to może do pewnego stopnia uzasadniać odbiegająceod intuicji przyporządkowanie powiatu. Zewzględu na zdecydowanie silniejsze bardziej rozwiniętefunkcje przemysłowe aniżeli rolnicze, powiatprzyłączono do subregionu sądeckiego.67subregionpowiatyKOMm. Kraków, krakowski, bocheński, miechowski, myślenicki,proszowicki, wielickitarnowskim. Tarnów, tarnowski, brzeski, dąbrowskisądeckim. Nowy Sącz, nowosądecki, gorlicki, limanowskipodhalańskinowotarski, suski, tatrzańskiMałopolska Zach.chrzanowski, olkuski, oświęcimski, wadowickiŹródło: Opracowanie własne.SUBREGIONY FUNKCJONALNE WOJEWÓDZTWA MAŁOPOLSKIEGOpublikacja_subregiony_press.indd 6711/21/11 4:26:38 PM


Drugi przypadek wydaje się nieco bardziej skomplikowany.O ile niekontrowersyjna wydaje się decyzjao wyłączeniu powiatu suskiego z KrakowskiegoObszaru Metropolitalnego (KOM), nie było do końcajasne, czy w lepiej wpisuje się on w charakterystykisubregionu podhalańskiego, czy Małopolski Zachodniej.W rzeczywistości, odległość i połączenie komunikacyjnepowiatu zdecydowanie ogranicza szansena wykorzystanie potencjałów płynących z obecnościw strefie oddziaływania KOM. Z jednej strony, relatywnieduża powierzchnia powiatu suskiego pełnifunkcje turystyczne, z drugiej ujawnia się naturalnabliskość Małopolski Zachodniej. Wydaje się jednak,że w kontekście silnego potencjału endogenicznego,jakim jest turystyka, warto przyłączyć powiat suskido subregionu podhalańskiego, umożliwiając muczerpanie większych korzyści z turystyki.1.1.4Delimitacja 5 subregionów funkcjonalnychOstateczny podział województwa małopolskiegona 5 subregionów funkcjonalnych zawiera poniższaMapa. Delimitacja ta stanowi podstawę przeprowadzanychw dalszej części raportu analiz oraz jestprzedmiotem opisów.SUBREGIONY FUNKCJONALNE WOJEWÓDZTWA MAŁOPOLSKIEGO68publikacja_subregiony_press.indd 6811/21/11 4:26:38 PM


4. Analiza wielowymiarowasubregionówpublikacja_subregiony_press.indd 6911/21/11 4:26:39 PM


publikacja_subregiony_press.indd 7011/21/11 4:26:39 PM


4.1 Pole badawcze 1:Atrakcyjność gospodarczaKonstrukcja indeksówTematykę atrakcyjności gospodarczej przedstawionow postaci 4 subindeksów, obejmujących zagadnienia:struktury gospodarczej, przedsiębiorczości,innowacyjności oraz rynku pracy. Pierwszej i ostatniejkategorii nadano wagi 0,33, drugiej i trzeciej – 0,17(suma wag równa 1). Nadane wagi odzwierciedlająrolę, jaką odgrywa dany wymiar dla rozwoju gospodarczegow relatywnie krótkim horyzoncie czasowym.Dla przykładu – wysoki odsetek zatrudnionychw rolnictwie nie wróży osiągnięcia wysokiej dynamikiwzrostu (jako że jest to dziedzina o niskiej wartościdodanej), podobnie jak niska aktywność zawodowa(z ekonomicznego punktu widzenia, mało osób dogenerowania produktu).Na poziomie subindeksów wskaźniki dobieranoi ważono tak, by w najlepszy sposób odzwierciedlałymożliwie całe spektrum zjawisk w ramach danegosubindeksu (suma wag równa 1). W szczególnymprzypadku rynku pracy oznacza to, że poza najbardziejpopularną kwestią bezrobocia, odwołano siętakże do wskaźników opisujących zasób pracujących,ich wynagrodzenie, strumień ofert pracy oraz mobilnośćzawodową. Podobnie jak w analizie indeksów,poszczególne zjawiska miały przypisane różne wagi,w zależności od ich roli dla postrzegania danego wymiaru.W ramach analiz atrakcyjności gospodarczej posłużonosię szerokim spektrum źródeł: BDL GUS, USKraków, RIO Kraków, BAEL oraz UMWM. Dane tecechują się wysoką rzetelnością, aktualnością i posiadajączytelne interpretacje. Wraz z poprawnąkonstrukcją wskaźników tworzą zatem kompletnyindeks, dobrze odzwierciedlający priorytety rozwojowew regionie oraz dobrze różnicujący subregiony.Pełną listę wskaźników obejmujących indeks atrakcyjnościgospodarczej zawiera Załącznik 2, skróconąwersję – poniższa tabela.Tabela 4. Konstrukcja indeksu atrakcyjności gospodarczejindeks atrakcyjności gospodarczejlp. subindeks zakres tematyczny waga• produkt1 struktury gospodarczej• struktura zatrudnienia0,33dochody JST• podmioty gospodarki narodowej2 przedsiębiorczości• majątek przedsiębiorstw0,17instytucje otoczenia biznesu• podmioty gospodarki narodowej w sekcji działalnościprofesjonalnej, naukowej i technicznej3 innowacyjności• studenci kierunków ścisłych i inżynieryjnych0,17• nakłady na innowacyjnośćinstytucje otoczenia biznesu• pracujący i ich wynagrodzenia• bezrobocie4 rynku pracy0,33• oferty pracy• mobilność zawodowaŹródło: Opracowanie własne.71SUBREGIONY FUNKCJONALNE WOJEWÓDZTWA MAŁOPOLSKIEGOpublikacja_subregiony_press.indd 7111/21/11 4:26:39 PM


Struktura gospodarczaStruktura gospodarcza województwa cechujewysoka polaryzacja. Subregion KOM wyraźnie wyprzedzapozostałe pod względem nowoczesnościstruktury gospodarczej. Innymi słowy, średni poziomrozwoju województwa (pochodzący z takiejstruktury), ma swoje źródło głównie w korzystnejstrukturze subregionu KOM. Jak wynika z wykresów,wartość indeksu dla tego subregionu pozostaje ponadpołowę wyższa niż przeciętna dla całego regionu.Pozostałe subregiony wykazują wyraźnie niższądynamikę niż średnio w województwie – odchylenieto sięga od 20 do ponad 50%.Wykres 49. Subindeks struktury gospodarczej 11,5KOM22,01,81,611,4Małopolska Zach.0,50tarnowski1,21,00,80,60,40,2podhalańskisądecki0,0KOMMałopolskaZach.tarnowski sądecki podhalańskiŹródło: Opracowanie własne.SUBREGIONY FUNKCJONALNE WOJEWÓDZTWA MAŁOPOLSKIEGONie zaskakuje fakt, że kluczowym dla rozwojusubregionu KOM pozostaje nieporównywalna z resztąwojewództwa dynamika m. Krakowa. Pozostałesubregiony nie charakteryzują już tak korzystne parametry,w najlepszym stanie pozostaje okalającyKraków powiat krakowski ziemski oraz wielicki. Zdecydowaniegorzej na tym tle wypadają powiaty proszowickii miechowski – lokują się one na dole skalidla całego województwa. Ze względu na swoje położenie,ich sytuacja może ulec w nieodległej przyszłościpoprawie, pod warunkiem wzmocnienia więzówgospodarczych z Krakowem. Spośród pozostałychsubregionów, najmniejszą luką w stosunku do średniej(25%) charakteryzuje się subregion MałopolskiZachodniej – wykazuje się ponadprzeciętnym poziomemprzedsiębiorczości, natomiast w pozostałychwymiarach odchylenia in minus są niewielkie. Wartozwrócić uwagę, że zróżnicowanie między powiatamisubregionu jest małe – wszystkie trzy powiaty wykazująsię zbliżonym poziomem rozwoju strukturygospodarczej.72Wyraźnie niekorzystna pozostaje struktura gospodarczasubregionów tarnowskiego i sądeckiego,w których dystans do średniej sięga nawet 40%.W przypadku tego pierwszego, lokalnym motoremwzrostu pozostaje m. Tarnów, które jednak (nawetuwzględniając jego miejską charakterystykę) niepozwala na osiągnięcie poważnych efektów skali.Powiat ziemski również nie osiąga premii z faktupozostawania w sąsiedztwie powiatu grodzkiego.Korzystniejszą strukturę wykazuje powiat brzeski,którego korzyści najprawdopodobniej wynikająz bliższych kontaktów z Krakowem, aniżeli Tarnowem.Analogicznego schematu można dopatrzećsię w subregionie sądeckim. Ostatni w kolejnościsubregion podhalański osiąga około połowy wartościśredniej pod względem nowoczesności strukturygospodarczej, a ten wynik i tak w dużej mierze poprawiapowiat tatrzański.1 wykres radarowy (lewy panel) oraz słupkowy (prawy panel)są sobie równoważne. Wysokość słupka równa 1 wskazuje,że subregion w danym obszarze pozostaje na poziomieśredniej ważonej dla całego województwa (5 subregionów),waga liczba ludności w powiecie (2010).publikacja_subregiony_press.indd 7211/21/11 4:26:39 PM


PrzedsiębiorczośćPodobnie jak w przypadku indeksu strukturygospodarczej, jednoznacznym liderem w skali województwapozostaje subregion KOM, w którymszacowany poziom przedsiębiorczości jest ok. 35%wyższy niż przeciętnie w regionie. Drugi w kolejnościsubregion Małopolski Zachodniej charakteryzujeznacznie niższa premia (przewaga rzędu 15%). Pozostałesubregiony plasują się znacznie poniżej – różnicain minus waha się od 25 do 40%, co wydaje siędość zaskakującym wynikiem, wziąwszy pod uwagęcharakterystykę ukierunkowanego na turystówsubregionu podhalańskiego. Wschodnie subregionywojewództwa: tarnowski i sądecki posiadają wyraźneproblemy z redukcją luki w zakresie przedsiębiorczości.Wykres 50. Subindeks przedsiębiorczościKOM22,01,8Małopolska Zach.1,510,5tarnowski1,61,41,21,000,80,60,40,2podhalańskisądecki0,0KOMMałopolskaZach.podhalański sądecki tarnowskiŹródło: Opracowanie własne.Głębsza analiza potwierdza hipotezę o bezwarunkowejdominacji Krakowa, przy czym premia sąsiedztwapozostaje znacznie wyższa niż w przypadkuanalizy struktury gospodarczej. Wynika to z faktu, żeistotna zmiana struktury gospodarczej regionu pozostajezdecydowanie bardziej żmudnym zajęciem,aniżeli pobudzenie lokalnej przedsiębiorczości.W przypadku subregionu Małopolski Zachodniej,podobnie jak wcześniej, potencjalne stolice wykazująsię wysokim poziomem przedsiębiorczości, co maswoje głębokie osadzenie w wykorzystaniu obecnościrynków dwóch dużych ośrodków miejskich – Krakowai konurbacji śląskiej, powiat wadowicki pozostajejednak znacznie słabszy.Wyraźnie poniżej średniej znajduje się subregionpodhalański – rozmiary swojej luki ogranicza aktywnośćw zakresie obsługi turystów mieszkańców powiatutatrzańskiego – powiat suski, a w jeszcze większymstopniu nowotarski, mają znacznie większeproblemy z pobudzeniem przedsiębiorczości, aniżeliten pierwszy. Podobnie jak w przypadku struktury73gospodarczej, subregiony sądecki i tarnowski lokująsię na ostatnich miejscach w tej mierze. Nawetobecność powiatów grodzkich nie pobudza otoczeniaw sposób istotny. Jednocześnie, o ile Nowy Sączcechuje wysoka przedsiębiorczość, Tarnów (powiatgrodzki – z racji swoich funkcji przeciętnie bardziejprzedsiębiorczy) wykazuje się mniejszą aktywnościągospodarczą niż powiaty subregionu Małopolski Zachodniejczy powiat tatrzański.InnowacyjnośćJak wskazują wyniki analiz ilościowych, innowacjew województwie małopolskim koncentrują sięgłównie w subregionie KOM. Wykazuje on kolosalnąprzewagę nad kolejnymi obszarami – w relacji dośredniej sięga ona 50%, podczas gdy odchylenie naniekorzyść pozostałych oscyluje wokół 25% (subregiony:Małopolski Zachodniej i tarnowski) lub 50-60% (sądecki, podhalański). Wydaje się jednak, żeo ile jego dominacja wydaje się oczywista, o tyleSUBREGIONY FUNKCJONALNE WOJEWÓDZTWA MAŁOPOLSKIEGOpublikacja_subregiony_press.indd 7311/21/11 4:26:39 PM


zróżnicowanie między dwiema grupami słabszychpowiatów wciąż pozostaje warte dyskusji w kontekścieredukcji zróżnicowania wewnątrzwojewódzkiegooraz tworzenia endogenicznych źródeł lokalnegowzrostu.Wykres 51. Subindeks innowacyjności2,01,5KOM21,81,61,4Małopolska Zach.10,5tarnowski1,21,000,80,60,40,2podhalańskisądecki0,0KOMMałopolskaZach.tarnowski sądecki podhalańskiŹródło: Opracowanie własne.SUBREGIONY FUNKCJONALNE WOJEWÓDZTWA MAŁOPOLSKIEGORezultaty subregionu KOM pozostają zasługąwyników Krakowa. Pewne korzyści osiągają równieżpowiaty: krakowski ziemski oraz wielicki, ale już niepozostałe – te zaliczają się do grupy najmniej innowacyjnychpowiatów województwa. De facto, pozapowiatami grodzkimi wyniki innowacyjności pozostająsystematycznie bardzo niskie, bez względu napołożenie. Zalążki nowoczesnej techniki w NowymSączu też nie ulegają dyfuzji na resztę subregionu.Warto zwrócić uwagę na wskaźniki składowesubindeksu – uwzględniają one nie tylko stan zastany,ale również potencjał rozwojowy, m.in. z racji dostępudo kształcenia w zakresie ścisłym i inżynieryjnym,jak również nakładów na innowacje. Wskazaneproporcje pozwalają zauważyć, że w niedługim horyzoncieczasowym brakuje perspektyw w zakresiewzrostu innowacji. Tym samym, przy dynamicznymrozwoju Krakowa jako miasta innowacyjnego na skalęeuropejską, zróżnicowanie będzie w najbliższymczasie narastało.Rynek pracyAnaliza wielowymiarowa małopolskiego rynkupracy także pozwala na odróżnienie subregionu74KOM od pozostałych, co więcej – różnica międzykolejnymi subregionami pozostaje bardzo znacząca.Drugi w kolejności subregion Małopolski Zachodniejwykazuje ok. 30% straty do średniej, najsłabszysubregion sądecki – ponad 60%. Premia z obecnościw otoczeniu Krakowa pozostaje zatem bardzo wysoka,przy jednoczesnej słabości lokalnych rynkówpracy – istotnej i prawdopodobnie dosyć trudnej doopanowania w krótkim horyzoncie czasowym.Na poziomie powiatów Kraków dystansuje wyraźnienawet pozostałe powiaty grodzkie województwa,nie wspominając o powiatach ziemskich.Analizy ilościowe pozwalają jednak stwierdzić, żeatrakcyjność Krakowa nie przekłada się na modernizacjęczy poprawę sytuacji powiatowych rynkówpracy w jego otoczeniu – zdecydowanie bardziej stanowicel mobilności zawodowej mieszkańców znajdującychsię w obszarze akceptowalnego dystansudojazdu. Paradoksalnie, na dobry wynik subregionuKOM składają się wyniki pracujących w rolnictwiepowiatów miechowskiego i proszowickiego. Jak pokazująjednak odczyty subindeksu struktury gospodarczej,ten wkład do produktu ma raczej charakterilościowy niż jakościowy – pozostaje w dużej mierzeskutkiem efektu statystycznego.publikacja_subregiony_press.indd 7411/21/11 4:26:39 PM


Wykres 52. Subindeks rynku pracy2,0KOM21,81,61,51,411,2Małopolska Zach.0,50tarnowski1,00,80,60,40,2podhalańskisądecki0,0KOMMałopolskaZach.tarnowski podhalański sądeckiŹródło: Opracowanie własne.Problematyczne wydaje się, że pozostałe powiatygrodzkie nie generują pozytywnych efektówzewnętrznych, nawet o niższej intensywności. Migracjedo Tarnowa czy Nowemu Sącz pozostają zdecydowanierzadszym zjawiskiem, natomiast gdy niema wyraźnej stolicy, jak w przypadku Małopolski Zachodniejoraz subregionu podhalańskiego, rezultatyrozkładają się bardziej równomiernie.Atrakcyjność gospodarcza MałopolskiOstatecznie, łączna analiza czterech powyższychwymiarów atrakcyjności gospodarczej regionu jednoznaczniewskazuje na obecność bezapelacyjnegoWykres 53. Indeks atrakcyjności gospodarczejMałopolska Zach.podhalański1,50,5KOM2Źródło: Opracowanie własne.10sądeckitarnowski2,01,81,61,41,21,00,80,60,40,20,075lidera – KOM – stanowiącego typowy motor rozwojuregionu. Wynika to z połączenia wszystkich pozytywnychcech, jakie wynikają z obecności dużego miasta– rozwiniętych funkcji usługowych (wpływającychna poziom lokalnej przedsiębiorczości), obecnościośrodka akademickiego (innowacyjność), działalnościw zakresie różnorodnych branż (które pozwalająna dywersyfikację struktury gospodarczej, cowpływa na jej nowoczesność oraz relatywnie niskiezagrożenie poważnymi problemami rynku pracy).W relacji do pozostałych subregionów obserwowanajest bardzo duża luka – zasadniczo wyłącznie subregionKOM wpływa in plus na wysokość średniej dlawojewództwa.KOMMałopolskaZach.tarnowski podhalański sądeckiSUBREGIONY FUNKCJONALNE WOJEWÓDZTWA MAŁOPOLSKIEGOpublikacja_subregiony_press.indd 7511/21/11 4:26:39 PM


Następny w kolejności subregion: MałopolskaZachodnia redukuje do pewnego stopnia tę lukę poprzezwysoką aktywność gospodarczą swoich mieszkańców.Wydaje się jednak, że zmiana struktury lokalnejgospodarki, a wraz z nią, rynku pracy, zachodzidużo wolniej. Perspektywa poprawy innowacyjnościwydaje się dość odległa, chociażby ze względu naniską dostępność infrastruktury naukowej. Sytuacjaw subregionie tarnowskim, a w jeszcze większymstopniu – podhalańskim i sądeckim – pozostaje zatemtrudna. Struktury gospodarki pozostają silniemonokulturowe lub przestarzałe, co znajduje swojeprzełożenie na rynek pracy. W takim przypadkuperspektywy innowacyjności są silnie uzależnionezewnętrznych impulsów, natomiast jedynym czynnikiem,na który można wpłynąć w krótkim okresie,jest przedsiębiorczość.4.2 Pole badawcze 2:Atrakcyjność turystycznaTematykę atrakcyjności turystycznej zaprezentowanoz dwóch perspektyw – potencjału turystycznego(dostępnej infrastrukturze turystycznej) oraz popytuzrealizowanego (skłonności turystów do odwiedzaniaregionu). Obu wymiarom nadano jednakowewagi (po 0,50), podkreślając ich współzależność. Regionyatrakcyjne posiadają zazwyczaj szeroką ofertędla turystów, jednocześnie spektrum świadczonychusług turystycznych w dużej mierze wpływa na popularnośćdanego miejsca jako kurortu.Na poziomie subindeksów wskaźniki dobieranoi ważono tak, by w najlepszy sposób odzwierciedlałymożliwie całe spektrum zjawisk w ramach danegosubindeksu (suma wag równa 1). Uwzględniano zarównodostępność obiektów, zainteresowanie turystów,jak również dochody z turystyki. Podobnie jakw analizie indeksów, poszczególne zjawiska miałyprzypisane różne wagi, w zależności od ich roli dlapostrzegania danego wymiaru.W ramach analiz atrakcyjności gospodarczejposłużono się źródłami statystyki publicznej – BDLGUS, US Kraków oraz RIO Kraków. Dane te w najlepszymożliwy sposób opisują różnorodne zagadnieniazwiązane z popytem na usługi turystyczne i ich podażą.Indeks w sposób jasny i zrozumiały prezentujemożliwości związane z ruchem turystycznym w najbliższejprzyszłości. Pełną listę wskaźników obejmującychindeks atrakcyjności turystycznej zawiera Załącznik2, skróconą wersję – poniższa tabela.SUBREGIONY FUNKCJONALNE WOJEWÓDZTWA MAŁOPOLSKIEGOTabela 5. Konstrukcja indeksu atrakcyjności turystycznejindeks atrakcyjności turystycznejlp. subindeks zakres tematyczny waga• miejsca noclegowe• podmioty gospodarki narodowej w sekcji1 potencjał turystycznyzakwaterowania i usług gastronomicznych• obiekty ukierunkowane na różne rodzaje turystyki0,50(sportowo-rekreacyjne, biznesowe, osóbniepełnosprawnych)• dochody z turystyki2 popyt zrealizowany• turyści (zagraniczni)0,50• noclegi (turystów zagranicznych)Źródło: Opracowanie własne.Potencjał turystyczny76Pod względem potencjału turystycznego, zdecydowaniedominuje nad pozostałymi subregion podhalański– jego przewaga przekracza 50% powyżejśredniej dla województwa. Drugi w kolejności subregionKOM wykazuje jedynie 20% przewagi, podczasgdy w przypadku subregionu sądeckiego różnica jestjuż znikoma. Jednocześnie, obserwowana jest bardzowyraźna luka w stosunku do słabiej przygotowanychdo przyjęcia ruchu turystycznego obszarówMałopolski Zachodniej i subregionu tarnowskiego.publikacja_subregiony_press.indd 7611/21/11 4:26:40 PM


Wykres 54. Subindeks potencjału turystycznegoKOM22,0Małopolska Zach.1,510,5tarnowski1,81,61,41,201,00,80,60,4podhalańskisądecki0,20,0podhalański KOM sądecki MałopolskaZach.tarnowskiŹródło: Opracowanie własneWykres 55. Subindeks popytu zrealizowanegoMałopolska Zach.podhalański1,50,5KOM2Źródło: Opracowanie własne10sądeckitarnowski2,01,81,61,41,21,00,80,60,40,20,077Z wyjątkiem subregionu podhalańskiego, wysokipotencjał turystyczny ma charakter raczej punktowy– nie jest rozłożony równomiernie, wyraźna jest dominacjajednego z powiatów. W subregionie KOM jest toKraków, sądeckim – powiat nowosądecki, w MałopolsceZachodniej – wadowicki. W przypadku subregionutarnowskiego zasadniczo trudno wyróżnić obszarwyraźnie lepiej przygotowany na przyjęcie turystów.Warto jednak zwrócić uwagę, że powiaty otaczająceKraków pozostają gotowe do obsługi turystów. Pozostajeto jednak daleko mniej zaawansowanym procesemaniżeli w powiatach subregionu podhalańskiego– nawet powiat suski, najsłabiej nasycony infrastrukturą,wyraźnie przekracza wartości dla pozostałych obszarówpoza Krakowem i powiatem nowosądeckim.Ze względu na konstrukcję indeksu, trudno jednoznaczniewskazać, do jakiego stopnia niskie nasycenieinfrastrukturą turystyczną wynika ze specjalizacji,innymi słowy – czy rozkład miejsc noclegowychmoże mieć związek z zagospodarowaniem pewnejniszy, świadomie rezygnując z innych. Dane w tymzakresie pozostają ubogie. Posiłkując się jednak wynikamiankiety dla powiatów, wydaje się to raczejmało prawdopodobny scenariusz.Popyt zrealizowanyW kwestii popytu zrealizowanego, wyniki wykazująte same tendencje, co w przypadku subindeksupotencjału turystycznego, jednak z różną intensywnością– subregion podhalański wykazuje w ostatnichlatach niemal dwukrotnie większe zainteresowanieniż województwo przeciętnie.podhalański sądecki KOM MałopolskaZach.tarnowskiSUBREGIONY FUNKCJONALNE WOJEWÓDZTWA MAŁOPOLSKIEGOpublikacja_subregiony_press.indd 7711/21/11 4:26:40 PM


Subregion sądecki przyciągał turystów ok. 40%bardziej niż cały region średnio, natomiast przewagasubregionu KOM, chociaż wciąż nieznacznie powyżejprzeciętnej, jest znacznie niższa niż w przypadkusubindeksu potencjału turystycznego.Bardzo dobry wynik subregionu podhalańskiegonie jest zaskoczeniem – rokrocznie przyciąga on rzeszeturystów, w tym – zagranicznych, unikatowymikrajobrazami, co w największym stopniu dotyczy powiatutatrzańskiego, nieco rzadziej – nowotarskiego.Z tego dziedzictwa korzysta również powiat nowosądecki,przyciągający średnio zdecydowanie więcejturystów niż powiat nowotarski. Przewaga Krakowazdecydowanie topnieje – chociaż atrakcyjny, stanowiraczej cel krótkich wycieczek, aniżeli dłuższychpobytów. Podobnie jest w przypadku powiatów:wielickiego, bocheńskiego, oświęcimskiego czy wadowickiego–korzyści z ruchu turystycznego pozostająniewielkie, zwłaszcza że gros ruchu ma związekz turystami zagranicznymi. W przypadku odstającychna niekorzyść Małopolski Zachodniej i subregionówtarnowskiego, ruch turystyczny ma charakter zdecydowaniemniej masowy.Atrakcyjność turystyczna MałopolskiW świetle analiz ilościowych, województwopozostaje wyraźnie zróżnicowanie pod względemobszarów atrakcyjności turystycznej oraz ich wykorzystania.Największe sukcesy na tym polu odnosisubregion podhalański, ok. 70% ponad średnią dlawojewództwa. Atrakcyjność subregionu KOM i sądeckiegooscylują nieznacznie powyżej średniej(15-20%). Znacznie gorsza pozostaje sytuacja MałopolskiZachodniej (50%) i subregionu tarnowskiego(30% średniej) – są one słabo kojarzone z obszaramiturystycznymi, bądź jedynie na skalę lokalną.Wykres 56. Indeks atrakcyjności turystycznejSUBREGIONY FUNKCJONALNE WOJEWÓDZTWA MAŁOPOLSKIEGOMałopolska Zach.podhalański1,510,5KOM2Źródło: Opracowanie własne0sądeckitarnowskiBardzo dobry wynik subregionu podhalańskiegozawdzięcza on dosyć równomiernej wysokiejatrakcyjności turystycznej wszystkich powiatówskładowych, inaczej niż w przypadku kolejnych subregionów:KOM i sądeckiego. W pierwszych z nichwyraźnie dominuje Kraków, w drugim – powiat nowosądecki.Powiaty grodzkie, z wyjątkiem Krakowa,zasadniczo nie wyróżniają się ponadprzeciętnąatrakcyjnością turystyczną – ani w wymiarze potencjałuinfrastrukturalnego, ani dotychczas zagospodarowanegoruchu turystycznego.782,01,81,61,41,21,00,80,60,40,20,0podhalański KOM sądecki MałopolskaZach.tarnowskiGodnym uwagi jest fakt, że poszczególne powiatyi subregiony charakteryzują się bardzo zróżnicowanągotowością do przyjęcia ruchu turystycznegow relacji do dotychczasowego zainteresowania. Dlaprzykładu, powiaty KOM (z wyłączeniem Krakowa),wykazują potencjał znacznie wyższy niż deklarowanezainteresowanie. Tym samym, nie wykorzystująw pełni posiadanych możliwości, ale również przyznacznym wzroście ruchu turystycznego są w stanieszybko zaabsorbować ten przyrost. Podobnezjawisko można zaobserwować w subregionie pod-publikacja_subregiony_press.indd 7811/21/11 4:26:40 PM


halańskim (wyłączywszy powiat tatrzański), chociażte dysproporcje są wyraźnie mniejsze. MałopolskaZachodnia i subregion tarnowski właściwie nie inwestująw infrastrukturę turystyczną, ale równieżnie czerpią z niej zysków (z wyłączeniem powiatów:wadowickiego oraz oświęcimskiego). Tym samymnie wpisują się w branżę turystyczną.4.3 Pole badawcze 3: Kapitał ludzkiKapitał ludzki, zgodnie z wcześniej opisaną koncepcją,zaprezentowano w formie dwóch subindeksów– potencjału demograficznego (wymiar ilościowy)oraz potencjału intelektualnego (wymiar jakościowy).Tabela 6. Konstrukcja indeksu kapitału ludzkiegoindeks kapitału ludzkiegolp. subindeks zakres tematyczny waga• liczba ludności obecna i prognozowana• proces starzenia się społeczeństwa1 potencjał demograficzny0,50• małżeńskość• migracje• wykształcenie• poziom skolaryzacji2 potencjał intelektualny• wyniki egzaminów państwowych0,50• dostępność uczelni wyższych• dostępność instytucji szkoleniowychŹródło: Opracowanie własne.Obu subindeksom przypisano jednakowe wagi,ze względu na brak podstaw do ich wyraźnego zróżnicowania.Wynika to z konieczności uwzględnieniadwóch powszechnie zachodzących procesów, któresilnie oddziałują na sferę ekonomiczną i społecznążycia: starzenia się społeczeństwa oraz przechodzeniado modelu gospodarki opartej na wiedzy.W analizach kapitału ludzkiego posłużono siębardzo szerokim zbiorem danych: BDL GUS, OKEKraków, RIS i UMWM oraz prognozami demograficznymiGUS. Dane te charakteryzuje wysoka rzetelnośći jakość merytoryczna, co ma szczególne znaczeniew przypadku modelowania przyszłości. Dziękiwspółpracy z dysponentami danych, możliwa byławstępna selekcja wskaźników, wybierając te, którew sposób trafny odzwierciedlają przebieg procesówedukacyjnych. Pełną listę wskaźników obejmującychindeks kapitału ludzkiego zawiera Załącznik 2, skróconąwersję – powyższa tabela.Wskaźniki dotyczące wymiaru ilościowego uwzględniajązarówno stan zastany, jak i prognozy demograficzne,uwzględniające procesy dzietności, małżeńskościi migracji. Skonstruowane są w taki sposób, by mócjednoznacznie wskazywać o ich pozytywnym lub negatywnymoddziaływaniu w innych sferach. Wskaźniki79obejmujące kapitał intelektualny obejmują zarównoinfrastrukturę edukacji (z wyłączeniem infrastrukturyedukacji powszechnej), ale także wyniki dotychczasowychinwestycji w edukację, tj. rezultaty egzaminówna różnych poziomach kształcenia. Ważną kwestią pozostajeuwzględnienie instytucji kształcenia ustawicznego,w szczególności w kontekście propagowanegopublicznie kształcenia przez całe życie.Potencjał demograficznyWyraźną przewagę na tle województwa podwzględem sytuacji demograficznej wykazuje subregionsądecki, nieco mniejszą – podhalański. Obszaryte są w najmniejszym stopniu zagrożone skutkamistarzenia się społeczeństwa w najbliższym czasie.Zasadniczo to właśnie dla nich prognozy demograficznepozostają dobre – bardziej ze względu nawysoką dzietność, aniżeli procesy imigracyjne. Jednocześniejednak, odchylenie od średniej pozostałychsubregionów nie jest duże – sięga maksymalnie20%, co oznacza że wiele niekorzystnych zjawiskma w większym stopniu charakter globalny, aniżelilokalny. Pozostaje to spójne ze wskazaniami analizjednowymiarowych z zakresu demografii.SUBREGIONY FUNKCJONALNE WOJEWÓDZTWA MAŁOPOLSKIEGOpublikacja_subregiony_press.indd 7911/21/11 4:26:41 PM


Wykres 57. Subindeks potencjału demograficznegoKOM22,01,81,51,6Małopolska Zach.10,50tarnowski1,41,21,00,80,60,40,2podhalańskisądecki0,0sądecki podhalański tarnowski KOM MałopolskaZach.Źródło: Opracowanie własneSUBREGIONY FUNKCJONALNE WOJEWÓDZTWA MAŁOPOLSKIEGOWykres 58. Subindeks potencjału intelektualnegoMałopolska Zach.podhalański1,50,5KOM2Źródło: Opracowanie własne10sądeckitarnowski80Wyniki subregionu sądeckiego w dużej mierzegenerowane są przez powiat limanowski oraz nowosądecki,dla których wszystkie prognozy ludnościowepozostają bardzo optymistyczne. Inaczej niżdla pozostałych powiatów grodzkich, wyniki NowegoSącza oscylują wokół średniej (nie zaś w najmniejkorzystnych rejestrach skali). W subregionie podhalańskimsytuacja w poszczególnych powiatach rozkładasię relatywnie równomiernie. Obserwacja dlasubregionu tarnowskiego zaniżona jest przez odczytydla miasta Tarnowa – to w świetle analiz ilościowychpowiat o złej kondycji demograficznej, którydodatkowo podlega silnym procesom suburbanizacyjnym.Proces ten dotyka również Krakowa. Wyraźnielepsze odczyty mają okalające powiaty: krakowskii wielicki, oraz nieco bardziej odległe: bocheńskiczy myślenicki. W przypadku Małopolski Zachodniejpozytywnie odznacza się powiat wadowicki, pozostałemają jednoznacznie słaby potencjał demograficznyw najbliższym horyzoncie.Potencjał intelektualnyW świetle analizy potencjału intelektualnego obserwowanajest wyraźna przewaga w zakresie ofertyedukacyjnej na obszarze KOM w porównaniu dopozostałych subregionów. Przewaga ta sięga 40%,jednak pozostaje znacznie mniejsza niż w przypadkuzagadnień gospodarczych. Wynika to z faktu, żewidoczną lukę (przynajmniej w Małopolsce Zachodnieji subregionie podhalańskim) redukują do pewnegostopnia instytucje niepubliczne. Te w znaczniemniejszym stopniu dostępne są we wschodniej częściwojewództwa – subregionie sądeckim i tarnowskim– co wyraźnie pogłębia lukę oraz ograniczaszanse na jej redukcję w najbliższej przyszłości.2,01,81,61,41,21,00,80,60,40,20,0KOMMałopolskaZach.podhalański sądecki tarnowskipublikacja_subregiony_press.indd 8011/21/11 4:26:41 PM


Patrząc nieco bardziej szczegółowo, powiat m.Kraków wyraźnie dystansuje pozostałe powiaty województwa.Następne w kolejności Nowy Sącz i Tarnów,mimo zaplecza kształcenia zawodowego, nie sąw stanie tej luki istotnie zredukować. Na tle województwa,powiaty grodzkie zagospodarowują większośćoferty edukacyjnej. Niejednokrotnie przekładasię to na dobre wyniki egzaminów państwowych,chociaż zasadniczo trudno czynić z tego regułę.Kapitał ludzki w MałopolsceJak wskazują analizy cząstkowe, istnieje swoistawymiana między ilościowym a jakościowym wymiaremkapitału ludzkiego. W istocie, subregionydysponujące bogatą bazą naukową i edukacyjną zasadniczowykazują strukturę demograficzną sprzyjającąszybkiemu starzeniu się w najbliższym czasie.Skłonność do zawierania małżeństw, mimo konserwatyzmuw sferze obyczajowej, pozostaje względnieniska, a napływ młodych jest skutkiem migracji.W takich okolicznościach zmienność atrakcyjnościośrodków akademickich może być istotnym czynnikiemprzesądzającym o kondycji demograficznejsubregionu (województwa). Omówienie łącznegowyniku indeksu, przy jednakowych wagach dla obuwymiarów kapitału ludzkiego, może być mylące.Wykres 59. Indeks kapitału ludzkiegoMałopolska Zach.podhalański1,510,5KOM2Źródło: Opracowanie własne0sądecki4.4 Pole badawcze 4: Jakość życiatarnowskiWielowymiarowość jakości życia znajduje swojeodzwierciedlenie w konstrukcji indeksu, składającegosię z 7 subindeksów o zróżnicowanych wagach(suma wag wynosi 1). Wyższe wagi nadawano czynnikomwpływającym na realizację potrzeb pierwotnych,niższe – potrzeb wyższego rzędu. Z tego powodu,kwestie zdrowia, edukacji oraz problemówspołecznych, a w nieco mniejszym stopniu równieżgospodarki mieszkaniowej, mają znacznie silniejszywpływ na końcową postać indeksu, aniżeli kwestiekultury i kultury fizycznej. Sama kategoria bezpieczeństwapublicznego ma słabe odzwierciedleniew danych statystycznych, co uprawnia do zaniżeniajej wagi.812,01,81,61,41,21,00,80,60,40,20,0sądecki KOM podhalański MałopolskaZach.tarnowskiNa poziomie subindeksów wskaźniki dobieranotak, by uwzględniać dane zjawiska w sposób możliwiekompletny, jednak mając na uwadze ograniczeniawynikające z dostępności i adekwatności wskaźnikówpochodzących ze statystyki publicznej dlacelów niniejszego badania. W istocie, zagęszczenieklas, ani deklarowana dostępność komputerów dlauczniów nie stanowią o jakości kształcenia. Podobnie,wykrywalność przestępstw uzależniona jest odstruktury popełnianych przestępstw (przestępstwadrogowe cechuje w statystykach wykrywalność nieznacznieponiżej 100%). Trudno o takich wskaźnikachstwierdzić, by doskonale oddawały stan rzeczywisty,są jednak ich najlepszym z dostępnych przybliżeń.SUBREGIONY FUNKCJONALNE WOJEWÓDZTWA MAŁOPOLSKIEGOpublikacja_subregiony_press.indd 8111/21/11 4:26:41 PM


Tabela 7. Konstrukcja indeksu jakości życiaindeks jakości życialp. subindeks zakres tematyczny waga• umieralność niemowląt• dostępność lekarzy1 zdrowia0,20• dostępność instytucji ochrony zdrowia• dostępność aptek• dostępność preedukacji (żłobki, przedszkola)2 edukacji• zagęszczenie klas0,20• dostępność komputerów z Internetem w szkołach3 kultury • dostępność różnych instytucji kultury0,104 kultury fizycznej • dostępność różnych obiektów sportowych0,05• powierzchnia użytkowa mieszkań5 gospodarki mieszkaniowej • zagęszczenie mieszkań0,15• odsetek użytkowników instalacji sieciowych• bezrobocie długotrwałe• bezrobocie wśród młodych• zaległości w opłatach za mieszkania6 problemów społecznych0,20• wychowankowie placówek opiekuńczych i opiekispołecznej• świadczenia pomocy społecznej• przestępczość7 bezpieczeństwa publicznego0,10• wykrywalność przestępstwŹródło: Opracowanie własne.SUBREGIONY FUNKCJONALNE WOJEWÓDZTWA MAŁOPOLSKIEGOWskaźniki indeksu jakości życia pochodzą z danychBDL GUS, US Kraków oraz UMWM. Zbiór ten,z powyższymi zastrzeżeniami, pozwala opisać zagadnieniakomfortu życia w dużej mierze przez pryzmatdostępności do infrastruktury i intensywności zachodzącychzjawisk. Można zatem uznać je za wiarygodnei rzetelne źródło opisu poszczególnych wymiarówjakości życia. Te czynniki, wraz z aktualnością danychi racjonalnością ich wykorzystania, pozwalają nastworzenie popartego analizami ilościowymi wyobrażeniao rozkładzie przestrzennym jakości życiaw województwie. Pełną listę wskaźników obejmującychindeks kapitału ludzkiego zawiera Załącznik 2,skróconą wersję – poniższa tabela.Zdrowie82W świetle wyników analiz ilościowych, dostępnośćszeroko rozumianej ochrony zdrowia charakteryzujesię dosyć równomiernym rozłożeniem naterenie województwa. Nieznacznie ponad przeciętnąznajdują się KOM i subregion podhalański, najsilniejszeubytki odnotował subregion sądecki. Napoziomie powiatów najwyższą dostępność charakteryzująpowiaty grodzkie – te udostępniają równieżswoje usługi w przyległych powiatach grodzkich –dzieje się tak w przypadku powiatów krakowskiegoi wielickiego, nowosądeckiego oraz tarnowskiego.Ich statystyczny niedostatek wynika z rozmieszczeniaprzestrzennego placówek ochrony zdrowia.Spośród powiatów ziemskich wyraźnie odstaje inplus powiat tatrzański. Należy jednak podkreślić,że wartości subindeksu odnoszą się do dostępnościusług medycznych dla mieszkańców. W rzeczywistości,przy dużym ruchu turystycznym istnieje ryzyko,że podaż usług może być istotnie niedopasowanaw stosunku do zapotrzebowania.publikacja_subregiony_press.indd 8211/21/11 4:26:41 PM


Wykres 60. Subindeks zdrowiaKOM22,01,81,51,6Małopolska Zach.10,5tarnowski1,41,21,000,80,60,40,2podhalańskisądecki0,0KOM podhalański tarnowski MałopolskaZach.sądeckiŹródło: Opracowanie własne.EdukacjaDostępność usług edukacji powszechnej pozostajedosyć znacznie zróżnicowana między poszczególnymisubregionami. Wyraźnie wyższymi parametramicechuje się KOM, nieznacznie poniżej średniejznajdują się subregiony: Małopolska Zachodniai tarnowski, natomiast wyraźne ubytki w stosunkudo przeciętnej wartości dla województwa charakteryzująsubregiony: sądecki i podhalański.Wykres 61. Subindeks edukacjiMałopolska Zach.podhalański1,510,5KOM2Źródło: Opracowanie własne0sądeckitarnowski832,01,81,61,41,21,00,80,60,40,20,0KOMMałopolskaZach.tarnowski sądecki podhalańskiPodobnie jak w przypadku usług zdrowotnych, powiatygrodzkie po części zagospodarowują część usługdla powiatów ziemskich, natomiast te drugie nie wykazująbardzo istotnej różnicy w dostępności usług szkolnictwapowszechnego. Co ciekawe, cecha wykazujedosyć równomierne rozłożenie wewnątrz subregionów– powiaty subregionu KOM wykazują się zasadniczoszerszą ofertą i lepszymi wynikami egzaminów(z dokładnością do wybranych powiatów), podczas gdyw subregionie podhalańskim pozostają one systematycznieniskie. Sam Kraków wykazuje wyraźnie ponadprzeciętnerezultaty w rozkładzie, co można przypisywaćkorzyściom cechującym duże miasta.KulturaDostępność obiektów kultury wykazuje się bardzodużą równomiernością w skali województwa –odchylenia od średniej dla województwa nie przekraczają20%. Jedynym subregionem, w którym instytucjete pozostają nieznacznie słabiej dostępnejest subregion tarnowski.SUBREGIONY FUNKCJONALNE WOJEWÓDZTWA MAŁOPOLSKIEGOpublikacja_subregiony_press.indd 8311/21/11 4:26:42 PM


Dezagregując do poziomu powiatów już ta równomiernośćnie obowiązuje – zasadniczo we wszystkichsubregionach występują powiaty wyraźniemniej i bardziej nasycone instytucjami kultury, cowynika z faktu, że, z wyłączeniem domów kulturyi świetlic, instytucje kultury pozostają zlokalizowanena obszarach miejskich. Tym samym, wyższy poziomurbanizacji sprzyja ich dostępności w rozumieniuabsolutnym, natomiast niekoniecznie odnosząc jądo liczby mieszkańców. Względnie szerszą ofertąkulturalną cechują się obszary turystyki masowej,które starają się rozszerzyć spektrum oferowanychatrakcji.Wykres 62. Subindeks kulturyMałopolska Zach.1,510,5KOM2tarnowski2,01,81,61,41,21,000,80,60,40,2podhalańskisądecki0,0podhalańskiMałopolskaZach.sądecki KOM tarnowskiŹródło: Opracowanie własne.SUBREGIONY FUNKCJONALNE WOJEWÓDZTWA MAŁOPOLSKIEGOGospodarka mieszkaniowaWykres 63. Subindeks gospodarki mieszkaniowejMałopolska Zach.podhalański1,510,5KOM2Źródło: Opracowanie własne.0sądeckitarnowski84Analiza wskaźnikowa gospodarki mieszkaniowejwskazuje na duże rozpiętości między subregionami.O ile KOM (a w mniejszym stopniu – MałopolskaZachodnia) właściwie nie mają poważnych problemówz dostępnością mieszkań (zagęszczeniem lokatorów,wyposażeniem w infrastrukturę sieciową),zdecydowanie gorszy standard cechuje przeciętniemieszkania w subregionie sądeckim, podhalańskimi tarnowskim.2,01,81,61,41,21,00,80,60,40,20,0KOMMałopolskaZach.tarnowski podhalański sądeckipublikacja_subregiony_press.indd 8411/21/11 4:26:42 PM


Wyraźnie lepiej w tych statystykach wypadająpowiaty o wysokim stopniu urbanizacji – tam powierzchniana osobę może pozostawać niższa, jednakzdecydowanie częściej nie ma problemu z dostępnościąmediów. Pod tym względem liderempozostaje Kraków, natomiast ani Tarnów, ani NowySącz nie odbiegają od niego istotnie. Obszary wokółtych miast nie charakteryzują się już tak korzystnymiparametrami – im większe oddalenie, tym trudniejo osiągnięcie wysokiego standardu zamieszkania.Inaczej jest natomiast w Małopolsce Zachodniej– jako obszar wysoko zurbanizowany, cechuje sięwzględnie wyrównanym standardem we wszystkichpowiatach.Problemy społeczneJak wynika z powyższych wykresów, zakres problemówspołecznych między subregionami różni sięw sposób znaczący – w najmniejszym stopniu dotyczyMałopolski Zachodniej, w największym – subregionusądeckiego. Pewne trudności obserwowanesą także w subregionie tarnowskim, w pozostałychzaś wydają się zbliżone do średniej wojewódzkiej.Wykres 64. Subindeks problemów społecznychKOM22,01,81,51,611,4Małopolska Zach.0,50tarnowski1,21,00,80,60,40,2podhalańskisądecki0,0MałopolskaZach.podhalański KOM tarnowski sądeckiŹródło: Opracowanie własne.W rzeczywistości, kwestia problemów społecznychw dużej mierze pozostaje jednak indywidualnąsprawą powiatów – jest wypadkową bieżącegostanu rynku pracy, dostępności wsparcia dla pozostającychw trudnej sytuacji życiowej oraz szans nainkluzję społeczną. Trudno zatem dopatrywać sięprawidłowości na poziomie subregionów – mająone raczej charakter statystyczny.Bezpieczeństwo publiczneInaczej niż w przypadku wielu wskaźników, subregionKOM odstaje na niekorzyść w stosunku do85reszty województwa w zakresie bezpieczeństwa publicznego.Poza subregionem tarnowskim, pozostałetrzy subregiony wykazują wyraźnie wyższy poziompoczucia bezpieczeństwa.Za niską wartość wskaźnika dla KOM odpowiadająwyniki miasta Krakowa – ze względu na zagrożeniaczyhające w dużym mieście, wyróżnia się onznacznie od pozostałych powiatów województwa.Za wyjątkiem powiatów tatrzańskiego (atrakcyjnośćturystyczna) i tarnowskiego, pozostałe powiaty charakteryzujeznacznie wyższy poziom bezpieczeństwapublicznego.SUBREGIONY FUNKCJONALNE WOJEWÓDZTWA MAŁOPOLSKIEGOpublikacja_subregiony_press.indd 8511/21/11 4:26:42 PM


Wykres 65. Subindeks bezpieczeństwa publicznego1,5KOM22,01,81,611,4Małopolska Zach.0,50tarnowski1,21,00,80,60,40,2podhalańskisądecki0,0sądecki podhalański MałopolskaZach.tarnowskiKOMŹródło: Opracowanie własne.Jakość życia w MałopolsceWypłaszczona linia na wykresie radarowym nieoddaje zakresu zróżnicowania poszczególnych wymiarówjakości życia. Przeprowadzone powyżej analizycząstkowe pozwalają wskazać, że w zależnościod charakterystyk obszarów, różne cechy pozostajądominujące. Warto zwrócić uwagę, że obecnośćdużego miasta (w ograniczonym stopniu równieżśrednich) naturalnie wzmacnia dostępność i jakośćusług edukacji powszechnej. Pozostaje to w ścisłymzwiązku z tworzeniem bazy dla szkolnictwa wyższego.Obok tego, wysoki stopień urbanizacji sprzyjawysokiemu standardowi życia w zakresie gospodarkimieszkaniowej – ma to swoje podłoże przedewszystkim w dostępności infrastruktury sieciowej.Jednocześnie, anonimowość w miastach ograniczapoczucie bezpieczeństwa. W przypadku średnichi małych miast wysoka korzyść płynie z dostępnościusług ochrony zdrowia, czy kultury. Potwierdza sięzatem hipoteza o wysokim zróżnicowaniu dziedzinwchodzących w skład wysoce subiektywnej kategoriijakości życia, czyniąc jej łączny opis mylącym.Wykres 66. Indeks jakości życiaSUBREGIONY FUNKCJONALNE WOJEWÓDZTWA MAŁOPOLSKIEGOMałopolska Zach.podhalański1,510,5KOM2Źródło: Opracowanie własne.0sądeckitarnowski2,01,81,61,41,21,00,80,60,40,20,086KOMMałopolskaZach.podhalański tarnowski sądeckipublikacja_subregiony_press.indd 8611/21/11 4:26:43 PM


4.5 Pole badawcze 5: Infrastruktura komunikacyjnaProblematykę dostępności infrastruktury komunikacyjnejzaprezentowano w formie 4 subindeksów:infrastruktury drogowej, transportu publicznego,infrastruktury kolejowej oraz infrastrukturytelekomunikacyjnej. W powszechnym odczuciu jestto zestaw tych typów infrastruktury, które w najsilniejszysposób będzie wpływał na procesy rozwojowew najbliższej dekadzie. Naturalnie, indeksy niesą sobie równoważne. Infrastrukturze drogowejprzypisano najwyższą – 0,40, swoiste jej uzupełnieniestanowi transport publiczny z wagą 0,10. Infrastrukturzekolejowej nadano wagę 0,25, podobniejak telekomunikacyjnej – 0,25 (suma wag równa 1).Warto pamiętać, że rola infrastruktury komunikacyjnejbędzie z biegiem czasu rosła, a wraz z nią – wagasubindeksu.Na poziomie subindeksów weryfikowano dostępnośćinfrastruktury oraz (gdzie to możliwe)zestawiano ją z rzeczywistym ich wykorzystaniem.Niewątpliwą wartością dodaną dla pomiaru infrastrukturykomunikacyjnej jest wymiaru czasowegodostępności komunikacyjnej (uwzględniając wynikiobecne i prognozowane), posługując się danymi pochodzącymiz ekspertyzy MOPR. Przyjęto założenie,że dane obecne są istotniejsze dla odczytów indeksów,ze względu na ich pewność i stabilność. W kontekściewysokich kosztów inwestycji w infrastrukturę,prognozy pozostają jedynie swoistym przybliżeniem,przy założeniu status quo.W analizach ilościowych wykorzystano dane BDLGUS, UKIE oraz ekspertyzy MOPR. Były to najnowszedostępne dane w chwili tworzenia opracowania.Wysoka jakość i precyzja metodologiczna udostępnionychźródeł pozwoliła na rzetelny i trafny opisdostępności komunikacyjnej powiatów regionu,uwzględniając wszystkie jego wymiary. Pełną listęwskaźników obejmujących indeks atrakcyjności gospodarczejzawiera Załącznik 2, skróconą wersję –poniższa tabela.Tabela 8. Konstrukcja indeksu infrastruktury komunikacyjnejindeks infrastruktury komunikacyjnejlp. subindeks zakres tematyczny waga• dostępność drogowa (obecna i prognozowana)1 infrastruktury drogowej• zagęszczenie dróg0,40• liczba pojazdów2 transportu publicznego • trasy komunikacyjne0,103 infrastruktury kolejowej • dostępność kolejowa (obecna i prognozowana)0,254infrastrukturytelekomunikacyjnejŹródło: Opracowanie własne.Infrastruktura drogowaW świetle wyników analizy wielowymiarowej,dostępność infrastruktury drogowej nie wykazujesię bardzo dużym zróżnicowaniem, chociaż jestono istotne. Najlepiej skomunikowany wewnętrzniepozostaje KOM, nieznacznie gorzej – subregion tarnowski.W okolicach średniej oscyluje wynik MałopolskiZachodniej. Dużo większe ubytki w stosunkudo przeciętnej dla województwa wykazują subregiony:sądecki (rzędu 20%) oraz podhalański (40%).• dostępność Internetu w gospodarstwach domowych 0,2587Dobre wyniki obszarów krakowskiego i tarnowskiegoto w dużej mierze zasługa dobrej komunikacjipowiatów grodzkich oraz powiatów ziemskich jeokalających: krakowskiego i wielickiego w przypadkuKrakowa oraz tarnowskiego w przypadku Tarnowa.Jednocześnie jednak nieco dalej położone obszarywykazują pewne deficyty infrastrukturalne –w szczególności widać to w powiatach myślenickim,miechowskim i bocheńskim. Z tego powodu obserwowanewyniki nie są wyraźnie zróżnicowane.SUBREGIONY FUNKCJONALNE WOJEWÓDZTWA MAŁOPOLSKIEGOpublikacja_subregiony_press.indd 8711/21/11 4:26:43 PM


Wykres 67. Subindeks infrastruktury drogowejKOM22,01,81,51,6Małopolska Zach.10,5tarnowski1,41,21,000,80,60,40,2podhalańskisądecki0,0KOM tarnowski MałopolskaZach.sądeckipodhalańskiŹródło: Opracowanie własne.Dostępność Małopolski Zachodniej pozostajew tym kontekście niejednoznaczna. Obecność i korzyścipłynące z obecności autostrady są niepodważalne,jednocześnie nie bez znaczenia jest gęstośćdróg dojazdowych (powiatowych i gminnych), bezktórych rzeczywisty dostęp do autostrady pozostajeograniczony. Inną kwestią pozostaje, że to one stanowiąkanał codziennej mobilności. Z tego względu,wyłączenie z analiz autostrady A4 wskazuje na obecnośćproblemu niedoboru infrastruktury drogowejna szczeblu regionalnym i lokalnym. Z drugiej jednakstrony, należy pamiętać, że istnieją także zewnętrzneograniczenia dla budowy dróg, wynikające z koniecznościochrony dziedzictwa przyrodniczego, cow dużej mierze odzwierciedla przykład subregionupodhalańskiego.Transport publicznyWyróżnienie transportu publicznego wskazujejak ogromne zróżnicowanie napotykają w tymwzględzie mieszkańcy województwa. O ile w powiatachMałopolski Zachodniej zasadniczo nie maproblemów z dostępnością tej formy usług, o tylew przypadku subregionu podhalańskiego de factonie istnieje.SUBREGIONY FUNKCJONALNE WOJEWÓDZTWA MAŁOPOLSKIEGOWykres 68. Subindeks transportu publicznegoMałopolska Zach.podhalański1,510,5KOM2Źródło: Opracowanie własne.0sądeckitarnowski882,01,81,61,41,21,00,80,60,40,20,0MałopolskaZach.KOM tarnowski sądecki podhalańskiAnaliza na poziomie powiatów ujawnia jednaknieco głębsze podłoże tego zjawiska. Powiaty grodzkieudostępniają swoim mieszkańcom transport publicznyw sposób zadowalający. W przypadku powiatówziemskich ich dostępność jest jednak znacznieniższa. W 6 z 19 powiatów ziemskich województwapublikacja_subregiony_press.indd 8811/21/11 4:26:43 PM


nie ma tras komunikacyjnych (publiczne), natomiastw kolejnych 4 istnieją w bardzo ubogiej postaci.W szczególnym przypadku subregionu podhalańskiego,dwa z trzech powiatów nie posiadają transportupublicznego, trzeci – tylko szczątkowo. W rzeczywistościnie oznacza to, że usługi transportowe nie sąwykonywane – wręcz przeciwnie, prywatni przewoźnicyznajdują nisze i je zagospodarowują. Kryteriumdoboru tras jest jednak ich opłacalność, bez związkuze społecznym optimum. Tymczasem, transportpubliczny pozostaje ważny, ponieważ umożliwiamobilność edukacyjną i zawodową. Z tego względu,poprawa w południowej i wschodniej części województwapowinna przynieść daleko idące pozytywneefekty zewnętrzne dla całego regionu.Infrastruktura kolejowaDostępność kolejowa subregionów charakteryzujesię przeciętnym zróżnicowaniem w skali województwa,odchylenia sięgają do 25% względemśredniej, z wyłączeniem Małopolski Zachodniej (źleskomunikowanego w rozumieniu dostępności czasowejbardziej niż przestrzennej). Najlepiej skomunikowanypozostaje KOM, relatywnie dobre połączeniama również subregion tarnowski. Pozostałesubregiony cechuje niekorzystne odchylenie w relacjido przeciętnej wartości dla województwa.Wykres 69. Subindeks infrastruktury kolejowej2,0Małopolska Zach.podhalański1,510,5KOM2Źródło: Opracowanie własne.0sądeckitarnowskiDostępność powiatów wykazuje się daleko większymzróżnicowaniem. Atrakcyjne połączenia kolejowemają powiaty grodzkie. W przypadku powiatówziemskich, oprócz odległości przestrzennej, rolęodgrywa także oddalenie od węzłów kolejowychi efektywność stworzonych połączeń. Z tego względutrudno jednoznacznie interpretować wartości indeksusyntetycznego.1,81,61,41,21,00,80,60,40,20,089KOM tarnowski sądecki podhalański MałopolskaZach.Infrastruktura telekomunikacyjnaW zakresie infrastruktury telekomunikacyjnej,mierzonej udziałem gospodarstw domowych posiadającychdostęp do Internetu, zróżnicowanie w skaliregionu pozostaje nieznaczne. Pewną przewagą nadpozostałą częścią województwa dysponuje KOM(ok. 25% ponad średnią). Zróżnicowanie in minuspozostałych jest jednak niewielkie w porównaniu doinnych form infrastruktury. Znikomy ubytek wykazująsubregiony: Małopolska Zachodnia i sądecki (do10%), nieco większą – podhalański. W przypadkuostatniego w kolejności powiatu tarnowskiego jestto ok. 25%.SUBREGIONY FUNKCJONALNE WOJEWÓDZTWA MAŁOPOLSKIEGOpublikacja_subregiony_press.indd 8911/21/11 4:26:44 PM


Wykres 70. Subindeks infrastruktury telekomunikacyjnejKOM22,01,81,51,6Małopolska Zach.10,5tarnowski1,41,21,000,80,60,40,2podhalańskisądecki0,0KOMMałopolskaZach.sądecki podhalański tarnowskiŹródło: Opracowanie własne.SUBREGIONY FUNKCJONALNE WOJEWÓDZTWA MAŁOPOLSKIEGONa poziomie powiatów wyraźnie dominuje Krakówz pełną dostępnością do Internetu, kolejny jestTarnów, natomiast wynik Nowego Sącza już nie odbiegaistotnie od powiatów ziemskich. Nie jest obserwowanatakże równomierność dostępu. Subregionyskładają się z powiatów dobrze połączonych z siecią,jak również takich, w których odsetek podłączonychjest znikomy. Dla przykładu: powiat wielicki i myślenicki,należące do KOM, czy tatrzański i nowotarskiw subregionie podhalańskim. Szereg możliwości,jakie otwiera dostęp do Internetu (praca na odległość,alternatywne formy kształcenia, transakcjebezgotówkowe) powodują, że jego dostępność dajemożliwości bardziej dynamicznego niż dotąd rozwojugospodarki, jak również stwarza nowe szanse obszaromdotychczas słabo rozwiniętym. Z tego względu,poszerzanie obszarów dostępu do Internetu powinnoWykres 71. Indeks infrastruktury komunikacyjnejMałopolska Zach.podhalański1,510,5KOM2Źródło: Opracowanie własne.0sądeckitarnowski90stać się istotnym działaniem na rzecz rozwoju społeczno-gospodarczegowojewództwa.2,01,81,61,41,21,00,80,60,40,20,0Infrastruktura komunikacyjna MałopolskiMierzona łącznie infrastruktura komunikacyjnaMałopolski wskazuje, że różnica w jej dostępnościpozostaje umiarkowana, ale widoczna. Najwyższądostępnością charakteryzuje się KOM, dosyć systematycznieoscylując na poziomie 20-30% powyżejśredniej dla województwa. Wynik na poziomie średniejdla województwa charakteryzował subregiontarnowski, przy czym zróżnicowanie w dostępnościposzczególnych form infrastruktury pozostawałowzględnie duże – ponadprzeciętne dla infrastrukturydrogowej i kolejowej oraz słabe w przypadku usługtransportu publicznego oraz dostępności Internetu.KOM tarnowski MałopolskaZach.sądeckipodhalańskipublikacja_subregiony_press.indd 9011/21/11 4:26:44 PM


Podobnie w przypadku trzeciego Małopolski Zachodniej(luka rzędu 15%), którego wyraźnym atutemjest komunikacja miejska. W najgorszej sytuacjipozostaje subregion podhalański, o trudnym komunikacyjniepołożeniu i zasadniczo odcięty od transportupublicznego.4.6 Pole badawcze 6: Zasoby naturalneZagadnienie analizy zasobów naturalnych omówionoprzez pryzmat dwóch subindeksów – krajobrazuprzyrodniczego oraz zagrożeń naturalnych.Pozwala to jednoznacznie stwierdzić o skali bogactwaprzyrodniczego w regionie oraz określić stopień,w którym jest ono zagrożone wskutek działalnościczłowieka. Ze względu na rolę obu kwestii, przypisanoim równe wagi (po 0,50).Indeks krajobrazu przyrodniczego skupia się naokreśleniu odsetka powierzchni o szczególnych walorachprzyrodniczych, przy czym nie tylko tych, którepozostają chronione z mocy prawa. Pozwala to naujęcie w analizach obszarów przyrodniczych zgodniez powszechną intuicją. W ramach zagrożeń naturalnychpoświęcono uwagę zarówno na ich obecność(negatywną konsekwencję aktywności gospodarczej),ale także na neutralizację (kładąc nacisk napatrzenie perspektywiczne).Analizy oparto na danych BDL GUS, obszernieopisujących zagadnienia przyrodnicze. Wydaje się,że poniższy zestaw wskaźników pozwala na rzetelnyopis zasobów naturalnych w powiatach województwa,w skali adekwatnej do zakresu przedmiotowegobadania. Pełną listę wskaźników obejmującychindeks atrakcyjności gospodarczej zawiera Załącznik2, skróconą wersję – poniższa tabela.Tabela 9. Konstrukcja indeksu zasobów naturalnychindeks zasobów naturalnychlp. subindeks zakres tematyczny waga• tereny zielone• tereny prawnie chronione1 krajobrazu przyrodniczego0,50• lesistość• pomniki przyrody• zanieczyszczenia powietrza2 zagrożeń naturalnych• odpady0,50• neutralizacja zanieczyszczeń, ścieków, odpadówŹródło: Opracowanie własne.91SUBREGIONY FUNKCJONALNE WOJEWÓDZTWA MAŁOPOLSKIEGOpublikacja_subregiony_press.indd 9111/21/11 4:26:44 PM


Krajobraz przyrodniczyAnaliza indeksu krajobrazu przyrodniczego wskazujena bardzo wyraźną polaryzację subregionóww zakresie posiadanego dziedzictwa naturalnego.Do obszarów bardzo atrakcyjnych w tym wymiarzenależą subregion podhalański oraz sądecki (różnicarzędu 100 oraz 45% powyżej średniej), wokół wartościprzeciętnej oscylują KOM oraz tarnowski, natomiastrelatywną rzadkość zasobów naturalnych natle pozostałych charakteryzuje Małopolskę Zachodnią(poniżej połowy średniej wojewódzkiej).Wykres 72. Subindeks krajobrazu przyrodniczegoKOM22,01,81,51,6Małopolska Zach.10,5tarnowski1,41,21,000,80,60,40,2podhalańskisądecki0,0podhalański sądecki KOM tarnowski MałopolskaZach.Źródło: Opracowanie własne.SUBREGIONY FUNKCJONALNE WOJEWÓDZTWA MAŁOPOLSKIEGOWyniki te pozostają zbieżne z powszechną intuicją.Powiaty na obszarach górskich, charakteryzującesię wysokim odsetkiem powierzchni chronionej,zalesione, pozostają uznawane za rejony posiadającenajwiększe dziedzictwo przyrodnicze. Do takichnależą m.in. powiat nowotarski, tatrzański (subregionpodhalański) czy nowosądecki i limanowski(subregion sądecki). W KOM i subregionie tarnowskimpowiaty o wyższym zagęszczeniu obszarówbogatych przyrodniczo mieszają się z pozostałymi,natomiast subregion Małopolski Zachodniej niemalnie posiada terenów o wyjątkowym bogactwie natury,co więcej – wiele terenów boryka się z problememsilnej degradacji.Zagrożenia przyrodniczeZagrożenia przyrodnicze pozostają silnie związanez aktywnością gospodarczą człowieka. Jak wynikaz analizy źródeł zagrożeń przyrodniczych, wysokiej92aktywności w przemyśle, tak jak w przypadku: MałopolskiZachodniej oraz subregionu sądeckiego czytarnowskiego, towarzyszy relatywnie wyższa dbałośćminimalizowanie negatywnych skutków z niejpłynących. Ujawnia się to w neutralizowaniu ścieków,przetwarzaniu odpadów czy nakładaniu filtrówna kominy fabryk, nawet gdy ich łączna wielkośćzanieczyszczeń pozostaje wyższa. Należy jednak pamiętać,że wskaźniki ilościowe w ograniczonym zakresiemogą nie uwzględniać obszarów już zdegradowanychprzyrodniczo.Naturalnym wyjątkiem w zakresie stopnia zanieczyszczeniapozostają powiaty grodzkie, w którychzanieczyszczenie generowane jest przez ruch kołowybez względu na aktywność przemysłową. Jednocześniejednak – obszary je okalające wykazują się jużznacznie niższym zanieczyszczeniem, co prawdopodobnie(obok kosztów życia) stanowi jeden z powodówobserwowanych procesów suburbanizacji.publikacja_subregiony_press.indd 9211/21/11 4:26:44 PM


Wykres 73. Subindeks zagrożeń przyrodniczychKOM22,01,51,8Małopolska Zach.10,5tarnowski1,61,41,201,00,80,60,40,2podhalańskisądecki0,0MałopolskaZach.sądecki tarnowski podhalański KOMŹródło: Opracowanie własne.Zasoby naturalne MałopolskiZagregowany indeks zasobów naturalnych wskazuje,że na terenie województwa występuje względniedużo obszarów charakteryzujących się bogatymdziedzictwem naturalnym, natomiast te bardziejuprzemysłowione stawiają na minimalizowaniekonsekwencji swojej aktywności. Ponadprzeciętniedobrym stanem środowiska cieszą się subregionysądecki i podhalański (40-50% powyżej regionalnejśredniej). Szkodliwość swojej działalności przemysłowejminimalizują także subregiony: tarnowskii Małopolska Zachodnia. Nieznacznie poniżej wartościprzeciętnej znajduje się obszar KOM, natomiastw większym stopniu niż z powodów aktywnościw nieekologicznych przemysłach, wynika to z miejskiegoruchu drogowego. Jest to tendencja obserwowanarównież w pozostałych powiatach grodzkich.Wzrost zaangażowania w ochronę środowiska pozostajejednak procesem żmudnym i wymagającympoważnych inwestycji w transport miejski, któregostan jest obecnie nadal daleko niewystarczający.Wykres 74. Indeks zasobów naturalnychMałopolska Zach.podhalański1,510,5KOM2Źródło: Opracowanie własne.0sądeckitarnowski932,01,81,61,41,21,00,80,60,40,20,0sądecki podhalański tarnowski MałopolskaZach.KOMSUBREGIONY FUNKCJONALNE WOJEWÓDZTWA MAŁOPOLSKIEGOpublikacja_subregiony_press.indd 9311/21/11 4:26:45 PM


4.7 Pole badawcze 7:Zarządzanie rozwojemAnalizy zagadnienia zarządzania rozwojem dokonanopoprzez dekompozycję wskaźnika na 3 subindeksy:zarządzania publicznego, działań prorozwojowychoraz kapitału społecznego. Za najistotniejszydla rozwoju w horyzoncie najbliższej dekady uznanodziałania prorozwojowe, nadając im najwyższą wagę(0,50). Jednocześnie jednak, pamiętając, że zarządzanierozwojem odbywa się w pewnych zadanychzewnętrznie warunkach, oraz że jakość administracjipublicznej ma wpływ na podejmowane decyzje – zarównona szczeblu operacyjnym, jak i strategicznym,temu indeksowi nadano wagę 0,30. Ostatecznie, procesrozwoju współcześnie uzależniony jest od jakościwspółpracy między administracją i miejscową ludnością.Aktywni obywatele nadają procesom rozwojowymkształt najbardziej adekwatny do potrzeb, dynamizującgo. Temu czynnikowi przypisano wagę 0,20.Poza subindeksem działań prorozwojowych, ściśleukierunkowanym na zakres dokonanych inwestycji,pozostałe subindeksy mają dosyć eklektycznycharakter. Trudno jednak jednoznacznie wskazać,który z czynników pozostaje znacznie istotniejszyod pozostałych. Wydaje się nawet, że w wybranychprzypadkach obserwowane są wręcz efekty synergii.Tym samym stworzony zestaw wskaźników, w miarędostępności danych, pozwala na dobre przybliżeniebieżącej sytuacji oraz wyciąganie wnioskóww zakresie procesów rozwojowych co do najbliższejprzyszłości.W ramach analiz zarządzania rozwojem posłużonosię szerokim zakresem źródeł: BDL GUS, RIOKraków, danych Instytucji Zarządzających MRPO,bazą ngo.pl, PKW, UMWM oraz analizami własnymi.Odwołanie się do dysponentów danych pozwala nauzyskanie najbardziej adekwatnej i aktualnej informacjiz badanego zakresu. Posiada również dodatkowązaletę – pozwala uzyskać eksperckie informacjeo charakterystykach wskaźników, zwiększającąwiedzę o ich mocnych stronach i słabościach, co niepozostaje bez znaczenia w przypadku konstrukcjiwskaźników. Pełną listę wskaźników obejmującychindeks atrakcyjności gospodarczej zawiera Załącznik2, jego skróconą wersję – poniższa tabela.SUBREGIONY FUNKCJONALNE WOJEWÓDZTWA MAŁOPOLSKIEGOTabela 10. Konstrukcja indeksu zarządzania rozwojemindeks zarządzania rozwojemlp. subindeks zakres tematyczny waga• zagęszczenie ludności• zagospodarowanie przestrzenne1 zarządzania publicznego0,30• wykształcenie radnych• strategia rozwoju• wydatki inwestycyjne JST• aktywność i efektywność w ubieganiu się o środki2 działań prorozwojowych0,50unijne• wskaźniki efektów rzeczowych projektów MRPO• organizacje pożytku publicznego3 kapitału społecznego• frekwencja wyborcza0,20• 1% podatku dochodowegoŹródło: Opracowanie własne.Zarządzanie publiczne94W świetle wyników analiz zarządzania publicznego,odchylenia na poziomie subregionów pozostająnieznaczne – rzędu 25% od średniej. Nieznacznielepiej niż przeciętnie w województwie przedstawiasię sytuacja Małopolski Zachodniej i KOM, podhalańskiegozrównuje się ze średnią, sądeckiego – nieznacznieponiżej średniej. Największe odchylenie inminus odnotował subregion tarnowski.W przypadku tego wskaźnika nie jest widocznezauważalne zróżnicowanie pomiędzy powiatamigrodzkimi i ziemskimi. Relatywnie niewielkie odchyleniana poziomie subregionów pozostają w dużejpublikacja_subregiony_press.indd 9411/21/11 4:26:45 PM


mierze efektem słabej zależności pomiędzy położeniempowiatu, a wartością wskaźnika – w każdymsubregionie występują zarówno jednostki o ponadprzeciętniewysokich i niskich wartościach miernika.Często powiaty o skrajnych wartościach miernikasąsiadują ze sobą, utrudniając ich agregację. Dlaprzykładu, w skład KOM wchodzą zarówno powiatmiechowski, charakteryzujący się najniższym poziomemindeksu, jak też powiat wielicki, plasujący sięna przeciwległym krańcu listy, czy powiat m. NowySącz i powiat nowosądecki w subregionie sądeckim.Wykres 75. Subindeks zarządzania publicznego1,5KOM22,01,81,611,4Małopolska Zach.0,50tarnowski1,21,00,80,60,40,2podhalańskisądecki0,0MałopolskaZach.KOM podhalański sądecki tarnowskiŹródło: Opracowanie własne.Działania prorozwojoweWartości wskaźnika działań prorozwojowych sąumiarkowanie zróżnicowane pomiędzy subregionami.Zdecydowanie najwyższą wartością charakteryzujesię subregion podhalański, co wynika z równych,względnie wysokich poziomów we wszystkichpowiatach. Najniższe poziomy indeksu charakteryzująsubregiony tarnowski i Małopolskę Zachodnią.Wykres 76. Subindeks działań prorozwojowychMałopolska Zach.podhalański1,50,5KOM2Źródło: Opracowanie własne.10sądeckitarnowski95W tym przypadku, różnica wartości wskaźnikaw powiatach miejskich i wiejskich nie jest systematyczna.O ile wysoka wartość miernika w subregioniepodhalańskim jest równomiernie rozłożona popowiatach wchodzących w jego skład, o tyle niskiejego poziomy w subregionie tarnowskim i MałopolsceZachodniej są efektem złej sytuacji w tym obszarzew relatywnie ludnych powiatach tarnowskimi wadowickim.2,01,81,61,41,21,00,80,60,40,20,0podhalański KOM sądecki tarnowski MałopolskaZach.SUBREGIONY FUNKCJONALNE WOJEWÓDZTWA MAŁOPOLSKIEGOpublikacja_subregiony_press.indd 9511/21/11 4:26:45 PM


Wartości indeksu w subregionie sądeckim niesą zróżnicowane, natomiast w skład KOM wchodzązarówno powiat m. Kraków, charakteryzujący sięnajwiększym nasileniem działań prorozwojowychw całym województwie, jak również zdecydowaniemniej aktywne powiaty, np. wielicki.Kapitał społecznyKapitał społeczny jest bardzo równomiernie rozłożonyna powierzchni województwa i w zasadzienie można wyróżnić obszarów charakteryzującychsię ponadprzeciętnie wysokimi lub niskimi wartościamimiernika. Może to wynikać w dużej mierze zespecyfiki tego zasobu i powiązań przestrzennych –ludność mieszkająca w określonym obszarze kierujesię w życiu podobnymi zasadami i wyznaje te samewartości, determinujące kapitał społeczny, takie jakposzanowanie prawa czy znaczenie więzów rodzinnych.Różnice na poziomach subregionów są niemalpomijalne, natomiast jedyną prawidłowością obserwowalnąna poziomie powiatów pozostaje wyraźniewyższy poziom subindeksu w powiatach grodzkich.Wykres 77. Subindeks kapitału społecznego1,5KOM22,01,81,611,4Małopolska Zach.0,50tarnowski1,21,00,80,60,40,2podhalańskisądecki0,0KOM sądecki podhalański MałopolskaZach.tarnowskiŹródło: Opracowanie własne.SUBREGIONY FUNKCJONALNE WOJEWÓDZTWA MAŁOPOLSKIEGOZarządzanie rozwojem w MałopolsceSumaryczny indeks zarządzania rozwojem w Małopolscejest stosunkowo mało zróżnicowany napoziomie subregionów, przy czym odchylenia skrajnychregionów od wartości średniej przekraczają20%. Mając na uwadze to zastrzeżenie, subregionpodhalański charakteryzuje się zdecydowanie wyższymniż przeciętnie poziomem zarządzania rozwojem,zaś subregion tarnowski relatywnie najgorzejradzi z tym zadaniem.Wysoka wartość miernika w subregionie podhalańskimjest imponująca z dwóch powodów. Popierwsze, wysoka jakość zarządzania rozwojem jestcechą charakterystyczną każdego z trzech powiatów96wchodzących w jego skład. Po drugie, nie ma w nimdużych miast, które z natury posiadają wyższy kapitałspołeczny, podnoszący wartości syntetycznegoindykatora. Z kolei KOM należy uznać za najbardziejzróżnicowany – znajdują się w nim powiaty, cechującesię ponadprzeciętnymi wartościami indeksóww każdym z trzech badanych wymiarów. Z kolei niskawartość syntetycznego miernika zarządzania rozwojemw subregionie tarnowskim wynika z poziomówwskaźników w powiatach ziemskich – powiat m. Tarnówodznacza się relatywnie wysoką jakością zarządzaniarozwojem. Ponadto, choć powiaty grodzkiecharakteryzują się zazwyczaj wyższymi od średniejwartościami poszczególnych składowych, to różnicapomiędzy miastem a wsią jest nieznaczna.publikacja_subregiony_press.indd 9611/21/11 4:26:46 PM


Wykres 78. Indeks zarządzania rozwojemKOM22,01,81,51,6Małopolska Zach.10,5tarnowski1,41,21,000,80,60,40,2podhalańskisądecki0,0podhalański KOM sądecki MałopolskaZach.tarnowskiŹródło: Opracowanie własne.97SUBREGIONY FUNKCJONALNE WOJEWÓDZTWA MAŁOPOLSKIEGOpublikacja_subregiony_press.indd 9711/21/11 4:26:46 PM


publikacja_subregiony_press.indd 9811/21/11 4:26:46 PM


5. Subregiony funkcjonalnepublikacja_subregiony_press.indd 9911/21/11 4:26:46 PM


publikacja_subregiony_press.indd 10011/21/11 4:26:46 PM


5.1 Subregion Krakowskiego ObszaruMetropolitalnegoMapa 47. KOM - położenieCharakterystyka subregionuSubregion Krakowskiego Obszaru Metropolitalnegoobejmuje powiat m. Kraków oraz 6 powiatówgrodzkich leżących w jego bliskim otoczeniu: bocheński,krakowski, miechowski, myślenicki, proszowickii wielicki. W 2010 r. na jego terenie mieszkałoponad 1 400 tys. osób, z czego ponad połowa (756tys.) – w Krakowie. Pozostaje zatem największympowierzchniowo i najludniejszym subregionem województwa.powiat m. Krakówpowiat bocheńskipowiat krakowskipowiat miechowskipowiat myślenickipowiat proszowickipowiat wielickipowierzchnia (km 2 ): 4 382liczba ludności (os.): 1 441 482Źródło: Opracowanie własne.KOM jest motorem rozwoju województwa małopolskiego– pozostaje najsilniej rozwiniętym gospodarczoobszarem regionu, co zawdzięcza obecnościstolicy województwa oraz pełnionych przez nią funkcjitypowych dla dużego miasta, aspirującego do mianaeuropejskiej metropolii – przede wszystkim o charakterzeadministracyjnym i usługowym. Na relatywniedobrą kondycję gospodarczą subregionu wpływarównież obecność specjalnej strefy ekonomicznej,przyciągającej inwestorów z całego świata.Należy jednak zwrócić uwagę, że tylko niewielkifragment tych właściwości ulega procesom dyfuzjina powiaty ziemskie – dotyczy on przede wszystkimprzedsiębiorczości. Pozostałe, takie jak innowacyjność,koncentrują się na obszarze powiatu grodzkiegoi w dużej mierze stanowią wynik obecności prężnegoośrodka akademickiego, prestiżowego w krajui w Europie. Kluczowy dla rozwoju gospodarki opartejna wiedzy pozostaje zakres jego działalności –101skupia się on w dużej mierze na zagadnieniach ścisłychi inżynieryjnych, zaawansowanych technicznie,które w przyszłości będą stanowić o trwałej przewadzekonkurencyjnej nad innymi obszarami. Obecniejednak odnosi się to wyłącznie do Krakowa i jegonajbliższego otoczenia. Sama struktura gospodarczapozostaje zdywersyfikowana, głównie ze względu nawspomniany charakter metropolitalny subregionu.Nie bez znaczenia pozostaje wykorzystanie silnegopotencjału turystycznego Krakowa, posiadającegowyraźne specjalności (turystyka miejska, kulturalna),przy dobrze rozwiniętej infrastrukturze turystycznej(posiadającej potencjał do przyjęcia wzmożonegoruchu turystycznego w krótkim horyzoncie).Jednocześnie jednak, pobyty te nie przekraczają kilkudni, co oznacza, że istnieje wciąż duży potencjałrozwoju. Ruch turystyczny w pozostałych powiatachma charakter lokalny i krótkotrwały – dobrym jegozobrazowaniem jest powiat wielicki.SUBREGIONY FUNKCJONALNE WOJEWÓDZTWA MAŁOPOLSKIEGOpublikacja_subregiony_press.indd 10111/21/11 4:26:46 PM


Wykres 79. Subregion KOM – wyniki analizy wskaźnikowej 23,02,52,01,51,00,50,0struktura gosp.przedsiębiorczośćinnowacyjnośćrynek pracypotencjał turystycznypopyt zrealizowanypotencjał demogr.potencjał intelekt.zdrowieedukacjakulturasport i rekreacjagosp. mieszkaniowaproblemy społecznebezpieczeństwo publ.infr. drogowatransport publ.infr. kolejowainfr. telekomunikacyjnakrajobraz przyrodniczyzagr. przyrodniczezarządzanie publ.działania prorozw.kapitał społecznyŹródło: Opracowanie własne.1 2 3 4 5 6 7SUBREGIONY FUNKCJONALNE WOJEWÓDZTWA MAŁOPOLSKIEGO102Ze względu na obecność stolicy, mieszkańcy subregionuposiadają relatywnie dobry dostęp do usługpublicznych – w szczególności w sferze edukacji powszechneji opieki zdrowotnej. Bogata oferta kulturalnaskupia się w Krakowie. Co więcej, w większymstopniu skierowana jest do wyrobionego widza, aniżeliprzeciętnego mieszkańca subregionu. Wysokadostępność do infrastruktury sieciowej pozostajeatutem w kontekście jakości życia w subregionie. Jejpewnym ograniczeniem może być poczucie niższegopoziomu bezpieczeństwa publicznego, co jednaknajsilniej dotyczy powiatu grodzkiego.Warto zwrócić uwagę na relatywnie dobrą i rosnącądostępność zewnętrzną Krakowa, co umożliwianawiązywanie współpracy gospodarczej i naukowejmiędzy metropoliami, przyczyniając się do zwiększeniatempa rozwoju w najbliższej dekadzie. Jednocześniejednak widoczne są braki w zakresie skomunikowaniawewnętrznego, w szczególności z bardziej oddalonymipowiatami, które w większym stopniu niż dotychczaspozwalałby na dyfuzję owoców rozwoju Krakowa.Wydaje się, że przez długi czas Kraków pozostawałośrodkiem absorbującym zasoby subregionu –dla poprawy tempa rozwoju z korzyścią byłaby realizacjaw większym stopniu aglomeracyjnej funkcjiKrakowa. Wymaga to z jednej strony wzmacnianiaroli Krakowa na skalę miasta europejskiego – gotowegopodejmować współpracę między metropoliami– jednocześnie jednak umożliwiającego dyfuzjęowoców wzrostu, m.in. poprzez rozwój sektora usługdla aglomeracji, czy lokalnej przedsiębiorczości.Warto zwrócić uwagę, że innowacyjność nadal będzieskupiać się w Krakowie. Wskutek tego, w krótkimhoryzoncie czasowym możliwe jest zwiększeniezróżnicowania przestrzennego subregionu, jednakw długim – powinno być obserwowalna istotna poprawaw skali całego subregionu.Rekomendacje dla polityki rozwoju1. Stworzenie odrębnej polityki rozwoju miastaKrakowa jako miasta europejskiego, ukierunkowanejna osiągnięcie wysokiego poziomu innowacyjności,optymalizację procesów zarządzania orazwspółpracę między największymi ośrodkami miejskimikraju i Europy.2. Rozszerzenie i pogłębianie transferu wiedzyi współpracy między sektorem nauki a sektoremprzedsiębiorstw (węzeł wiedzy i innowacji). Ukierunkowaniena dziedziny perspektywiczne (B+R).Zwiększenie zaangażowania w partnerstwa i wspólneprogramy krakowskich uczelni wyższych.3. Nacisk na kształcenie zgodnie z branżamiuznanymi za ukierunkowane na budowę gospodarkiopartej na wiedzy. Inwestycje w subregioniew kształcenie akademickie w zdecydowanie większymstopniu niż kształcenie wyższe zawodowe.publikacja_subregiony_press.indd 10211/21/11 4:26:46 PM


Schemat 5. Kierunki rozwoju subregionu Krakowskiego Obszaru MetropolitalnegoŹródło: Opracowanie własne.4. Zróżnicowanie wsparcia na akademickieprojekty wysoce innowacyjne i pozostałe, by nietworzyć pola do rywalizacji między uczelniami akademickimii (wyższymi) szkołami zawodowymi.5. Zwiększenie aktywności przy pozyskiwaniuinwestycji zagranicznych i krajowych.6. Poprawa dostępności komunikacyjnej m.Krakowa i powiatów okalających m. Kraków dlazwiększenia obszaru dyfuzji rozwoju gospodarczego,np. poprzez stworzenie zintegrowanego systemu komunikacjimetropolitalne oraz system premetra lubkolei podmiejskiej/metropolitalnej.7. Stworzenie z powiatów okalających m. Krakównaturalnego zaplecza usługowego dla Krakowa(usługi wspierające dla aglomeracji).8. Rozszerzenie specjalnej strefy ekonomicznejw powiatach subregionu, wraz z niezbędnymidziałaniami infrastrukturalnymi (m.in. uzbrojenieterenu).1039. Poprawa jakości linii kolejowej CMK – Kraków.10. Budowa północnej części obwodnicy wokółKrakowa.11. Stworzenie i wykreowanie markowych produktówturystycznych Krakowa.5.2 Subregion tarnowskiCharakterystyka subregionuSubregion tarnowski położony jest w północnowschodniejczęści województwa, obejmując powiatm. Tarnów oraz trzy powiaty ziemskie: brzeski,dąbrowski i tarnowski. Jego łączna liczba ludnościw 2010 r. nie przekraczała 462 tys., przy czym Tarnówzamieszkiwało niespełna 115 tys. osób. Powiattarnowski okala powiat grodzki, pozostałe powiatypozostają w niewielkiej odległości od nich.SUBREGIONY FUNKCJONALNE WOJEWÓDZTWA MAŁOPOLSKIEGOpublikacja_subregiony_press.indd 10311/21/11 4:26:47 PM


Mapa 48. Subregion tarnowski – położeniepowiat m. Tarnówpowiat brzeskipowiat dąbrowskipowiat tarnowskipowierzchnia (km 2 ): 2 605liczba ludności (os.): 461 719Źródło: Opracowanie własne.SUBREGIONY FUNKCJONALNE WOJEWÓDZTWA MAŁOPOLSKIEGO104dernizację struktury gospodarczej przy wykorzystaniulokalnych zasobów pracy, co powinno przynieśćobopólne korzyści. Obok tego, istotnym czynnikiemsą wciąż rosnące aspiracje edukacyjne, objawiającesię w próbach stworzenia na bazie PWSZ uczelnio charakterze akademickim.Warto jednak zwrócić uwagę na wciąż nie wykorzystanąw pełni niszę, wynikającą z obecności autostradyA4. Jej obecność pozwala rozwinąć ofertęusług logistycznych, pod warunkiem przekształceniaterenów w jej najbliższym otoczeniu w tereny atrakcyjneinwestycyjnie, w szczególności w przypadkutransportu w kierunku wschodnim.Subregion tarnowski charakteryzuje się przeciętnądostępnością do usług publicznych – odchyleniawzględem pozostałych subregionów pozostają niewielkiei trudno mówić o wyraźnych przewagach czydeficytach. Warto jednak zwrócić uwagę na niskądostępność niektórych form infrastruktury sieciowejczy zagęszczenie mieszkań. Z uwagi na realizacjęcelów rozwojowych – takich jak zwiększeniemobilności edukacyjnej czy zawodowej – pożądanabyłaby poprawa w zakresie dostępności transportupublicznego.Subregion tarnowski pozostaje regionem o niskimpoziomie i dynamice rozwoju, co w dużej mierzewynika z niekorzystnej struktury lokalnej gospodarki.Ma ona charakter rolniczy, przy czym stopieńzaawansowania tych procesów wskazuje na zagrożeniemonokulturowością. Rolnictwo to ma charaktermałorolny i niskotowarowy – można przypuszczać,że przynajmniej w części stanowi zasłonę dlabezrobocia ukrytego. Ze względu na niski poziomprzedsiębiorczości w tej branży nie wytworzonorównież żadnej specjalizacji, w szczególności rolnictwaekologicznego czy turystyki obszarów wiejskich,która umożliwiłaby rozwój w ramach swoistej niszy.Obszary przemysłowe subregionu koncentrują sięna gałęzi nieekologicznej (chemia), chociaż, w pewnychokolicznościach, rokującej rozwój oraz średnioinnowacyjnejgałęzi mechanicznej. Opis dopełnianiski poziom lokalnej przedsiębiorczości (co dotyczynawet powiatu grodzkiego) oraz aktywności społecznej.Pewny potencjał wzrostu może wynikać ze strukturykształcenia na poziomie wyższym zawodowym– PWSZ w Tarnowie kształci na wielu kierunkach,w tym – technicznych i nauk o zdrowiu. Umożliwiato zwiększanie aktywności mieszkańców oraz mo-publikacja_subregiony_press.indd 10411/21/11 4:26:47 PM


Wykres 80. Subregion tarnowski – wyniki analizy wskaźnikowej3,02,52,01,51,00,50,0struktura gosp.przedsiębiorczośćinnowacyjnośćrynek pracypotencjał turystycznypopyt zrealizowanypotencjał demogr.potencjał intelekt.zdrowieedukacjakulturasport i rekreacjagosp. mieszkaniowaproblemy społecznebezpieczeństwo publ.infr. drogowatransport publ.infr. kolejowainfr. telekomunikacyjnakrajobraz przyrodniczyzagr. przyrodniczezarządzanie publ.działania prorozw.kapitał społecznyŹródło: Opracowanie własne.1 2 3 4 5 6 7Tarnów, stolica subregionu, jest miastem średniejwielkości, dostarczającej usług publicznych na przeciętnympoziomie, jednak nie kreujący na tyle atrakcyjnychmiejsc pracy, by się tam osiedlić (w szczególnościw branżach wiedzochłonnych). Obecnie boryka się z intensywnymiprocesami suburbanizacyjnymi. Prognozydemograficzne wskazują na kurczenie się liczby ludności,aniżeli dynamiczny rozwój. Potwierdzają to badaniaMOPR/UJ (2010), w świetle których Tarnów nie jestobecnie w stanie być lokalnym motorem rozwoju dlasubregionu. W szczególności więc, nie jest w stanie zdynamizowaćprocesów gospodarczych w swoim otoczeniui nie ma dostatecznej mocy jako lider subregionu.Schemat 6. Kierunki rozwoju subregionu tarnowskiegoŹródło: Opracowanie własne.105W chwili obecnej trudno jednoznacznie wskazaćbranżę, która przyczyniałaby się do dynamicznegorozwoju subregionu – rolnictwo nie ma charakterutowarowego, a obszary wiejskie cechuje niski poziomprzedsiębiorczości. Lokalny przemysł oddziałujena sytuację na rynku pracy, aniżeli na kieruneki tempo rozwoju subregionu. Dla istotnego przyspieszeniarozwoju subregionu potrzeba wskazaniabranży, w ramach której miałoby nastąpić zwiększeniezaangażowania edukacyjnego, preferencjewobec inwestorów zewnętrznych etc. Umożliwi tokoncentrację zasobów dla stworzenia endogenicznychźródeł wzrostu subregionu.SUBREGIONY FUNKCJONALNE WOJEWÓDZTWA MAŁOPOLSKIEGOpublikacja_subregiony_press.indd 10511/21/11 4:26:47 PM


Rekomendacje dla polityki rozwoju1. Stworzenie polityki rozwoju obszarów wiejskich,umożliwiającej odejście od monokultury rolniczej– nacisk położony na podniesienie poziomulokalnej przedsiębiorczości.2. Utowarowienie rolnictwa, wykorzystanieew. niszy związanej z rolnictwem ekologicznym(w ograniczonym zakresie).3. Podjęcie kompleksowych działań na rzeczuruchomienia przedsiębiorczości w zakresie usługlogistycznych, ukierunkowanych na wymianę gospodarcząze wschodnimi sąsiadami. Rozwijanie przedsiębiorczościw niszy turystyki tranzytowej.4. Wzmocnienie Tarnowa jako ośrodka szkolnictwazawodowego oraz zwiększenie jego perspektyww zakresie szkolnictwa akademickiego. Szczególnąrolę powinny odgrywać obecnie wykładanekierunki politechniczne (zwłaszcza - chemiczny)i usług zdrowotnych (ukierunkowanych na podniesieniejakości życia).5. Zwiększenie dostępności komunikacyjnejz Krakowem oraz Kielcami i miastami województwapodkarpackiego obniżające koszty kształcenia i pracyw obszarach poza rolnictwem (przynajmniej dopókinie wykształcą się potencjały endogeniczne).6. Polityka miejska wobec Tarnowa ukierunkowanana wzmocnienie jego potencjałów jako przyszłychmotorów wzrostu subregionu.5.3 Subregion sądeckiCharakterystyka subregionuSubregion sądecki zlokalizowany jest w południowo-wschodniejczęści regionu i składa się z powiatum. Nowego Sącza oraz trzech powiatów ziemskich:gorlickiego, limanowskiego i nowosądeckiego. Jegołączna liczba ludności w 2010 r. wynosiła prawie 521tys., z czego powiat grodzki zamieszkiwało ok. 84,5tys. osób. Powiat m. Nowy Sącz położony jest wewnątrzpowiatu ziemskiego, pozostałe powiaty leżąodpowiednio na zachód i na wschód od nich, obejmującpowierzchnię ponad 3,5 tys. km 2 .Mapa 49. Subregion sądecki – położenieSUBREGIONY FUNKCJONALNE WOJEWÓDZTWA MAŁOPOLSKIEGOŹródło: Opracowanie własne.Subregion sądecki cechuje niski poziom i dynamikarozwoju. Lokalnie rozwój odnotowuje branża turystyczna,co wynika z obecności obszarów o bogatymdziedzictwie przyrodniczym. Brakuje jednak branżyprzemysłowej lub usługowej o dużym potencjale106powiat m. Nowy Sączpowiat gorlickipowiat limanowskipowiat nowosądeckipowierzchnia (km 2 ): 3 524liczba ludności (os.): 520 885wzrostowym. Produkcja okien ma charakter punktowy,natomiast przetwórstwo ropy naftowej należy doprzemysłów nieekologicznych i niskoinnowacyjnych –nie mogą zatem stanowić endogenicznego potencjałurozwojowego w najbliższej przyszłości.publikacja_subregiony_press.indd 10611/21/11 4:26:48 PM


Co więcej, ograniczona rola usług rynkowychpogarsza niekorzystną sytuację na rynku pracy,ponieważ zmniejsza szanse znalezienia stałego zatrudnieniakobiet czy osób młodych. Jej poprawienie sprzyjają również bariery w zakresie mobilnościzawodowej i edukacyjnej – szeroko rozumiana infrastrukturakomunikacyjna pozostawia wiele do życzenia– dostępność drogowa, kolejowa oraz (w skali lokalnej)transport publiczny jest bardzo utrudniony.Ten deficyt w dużym stopniu przekłada się równieżna atrakcyjność inwestycyjną terenów.Niedostatki natury gospodarczej znajdują swojebezpośrednie przełożenie na komfort życia – dostępnośćusług publicznych nie wydaje się satysfakcjonująca– w szczególności problematycznym obszarempozostaje gospodarka mieszkaniowa – ze względu nawysokie zagęszczenie mieszkań i przeciętną dostępnośćdo infrastruktury sieciowej (zwłaszcza w powiecielimanowskim i gorlickim). Trudności na rynku pracyznajdują swoje przełożenie w ubóstwie i problemachz inkluzją społeczną. Ograniczona mobilność edukacyjnai zawodowa utrudnia przełamanie impasu.Wykres 81. Subregion sądecki – wyniki analizy wskaźnikowej3,02,52,01,51,00,50,0struktura gosp.przedsiębiorczośćinnowacyjnośćrynek pracypotencjał turystycznypopyt zrealizowanypotencjał demogr.potencjał intelekt.zdrowieedukacjakulturasport i rekreacjagosp. mieszkaniowaproblemy społecznebezpieczeństwo publ.infr. drogowatransport publ.infr. kolejowainfr. telekomunikacyjnakrajobraz przyrodniczyzagr. przyrodniczezarządzanie publ.działania prorozw.kapitał społecznyŹródło: Opracowanie własne1 2 3 4 5 6 7Stolica subregionu pozostaje w wyraźnie lepszejsytuacji niż inne powiaty, jednak zróżnicowanie jestefektem punktu odniesienia. Nowy Sącz dopierowykształca się na lokalny ośrodek nauki (o charakterzeakademickim) na skalę niezbędną do zdynamizowaniarozwoju. Tym samym, zainteresowanikształceniem zmuszeni są do wyboru między Krakowema Rzeszowem, redukując szansę powrotu po107zakończeniu edukacji i wspierania rozwoju lokalnejgospodarki. Widoczne są pewne zalążki innowacyjności(miasteczko multimedialne). Wydaje się, żerozwój miasta i całego subregionu będzie zasadniczoopierał się na mniej innowacyjnych branżach (wrazz adekwatnym programem edukacji zawodowej).Jego obecność należy jednak ocenić jednoznaczniepozytywnie.SUBREGIONY FUNKCJONALNE WOJEWÓDZTWA MAŁOPOLSKIEGOpublikacja_subregiony_press.indd 10711/21/11 4:26:48 PM


Schemat 7. Kierunki rozwoju subregionu sądeckiegoŹródło: Opracowanie własne.SUBREGIONY FUNKCJONALNE WOJEWÓDZTWA MAŁOPOLSKIEGORekomendacje dla polityki rozwoju1. Dalszy rozwój sądeckiego potencjału turystycznego.Zwiększenie roli turystyki zdrowotnej.2. Rozwój szkolnictwa wyższego zawodowego,zgodnie z obecnymi i prognozowanymi trendamiw zakresie przemysłów średnio-innowacyjnychi proekologicznych.3. Dalsze wspieranie przemysłów średnio-innowacyjnychi proekologicznych.4. Dalszy rozwój miasteczka multimedialnegow Nowym Sączu oraz zwiększanie zakresu jego oddziaływania.5. Zwiększenie roli transportu publicznego, dlazwiększenia szans edukacyjnych i perspektyw zawodowychmieszkańców.6. Polityka miejska wobec Nowego Sącza ukierunkowanana wzmocnienie jego potencjałów jakoprzyszłych motorów wzrostu subregionu.5.4 Subregion podhalański108Charakterystyka subregionuSubregion podhalański położony jest w południowejczęści województwa. W jego skład wchodzątrzy powiaty ziemskie: nowotarski, suski i tatrzański.W 2010 r. zamieszkiwało go niemal 335 tys. mieszkańcówna łącznej powierzchni 2 632 km 2 . Najbardziejwysunięta na południe część subregionu leżyna terenach o niskiej dostępności terytorialnej, wielokrotnie– na terenach prawnie chronionych, co mapoważne konsekwencje dla modelu rozwoju tegosubregionu.Subregion podhalański wykształcił, w oparciuo posiadane dziedzictwo przyrodnicze, wyraźną specjalnośćturystyczną, która podlega systematycznemurozwojowi. Wraz ze wzrostem zainteresowaniaturystyką, rozwijała się systematycznie lokalna infrastrukturaturystyczna. W ostatnim czasie rozszerzonorównież spektrum specjalizacji turystycznych,m.in. o turystykę biznesową, wskutek czego sezonturystyczny w subregionie trwa właściwie cały rok.Na tym endogenicznym potencjale w dużej mierzebazuje lokalna przedsiębiorczość, stabilizując lokalnyrynek pracy. Ze względu na ugruntowanie specjalności,kształcenie zawodowe w regionie podporządkowanejest potrzebom lokalnego rynku pracy(hotelarstwo, gastronomia, budownictwo). Zaangażowaniew branżę turystyczną nie pozostaje jednakbez wpływu na dostępność usług publicznych –wyraźnie wyższą dostępnością wykazują się usługi,które obejmują również turystów. Dostępność usługdedykowanych miejscowej ludności jest znacznieniższa i odbiega od średniej dla województwa. Dlaprzykładu, wysoka dostępność usług ochrony zdrowiaw dużej mierze podyktowana jest koniecznościązabezpieczenia turystów; niekorzystna pozostajenatomiast sytuacja w zakresie gospodarki mieszkaniowej.publikacja_subregiony_press.indd 10811/21/11 4:26:48 PM


Mapa 50. Subregion podhalański – położeniepowiat nowotarskipowiat suskipowiat tatrzańskipowierzchnia (km 2 ): 2 632liczba ludności (os.): 334 465Źródło: Opracowanie własne.Rozwój gospodarczy utrudnia peryferyjne położeniegeograficzne - sieć drogowa nie jest w staniepokryć zgłaszanego zapotrzebowania. Tylko w ograniczonymstopniu łagodzi ten stan rosnąca dostępnośćInternetu. Powinna być ona traktowana jako szansana poprawę sytuacji edukacyjnej i rynku pracy terenówperyferyjnych, pozwalając na ich rozwój niezależnieod warunków zewnętrznych. Za problematycznyuznać należy faktyczny brak transportu publicznego.Jego prywatny substytut nie jest zobowiązanydo realizacji celów społecznych (poprawy mobilnościedukacyjnej i zawodowej mieszkańców).Wykres 82. Subregion podhalański – wyniki analizy wskaźnikowej3,02,52,01,51,00,50,0Źródło: Opracowanie własne.struktura gosp.przedsiębiorczośćinnowacyjnośćrynek pracypotencjał turystycznypopyt zrealizowanypotencjał demogr.potencjał intelekt.zdrowieedukacjakulturasport i rekreacjagosp. mieszkaniowaproblemy społecznebezpieczeństwo publ.infr. drogowatransport publ.infr. kolejowainfr. telekomunikacyjnakrajobraz przyrodniczyzagr. przyrodniczezarządzanie publ.działania prorozw.kapitał społecznyMiastem, które wydaje się naturalnym kandydatemdo roli stolicy subregionu, jest Nowy Targ. W świetleprzeprowadzonych analiz (MOPR/UJ, 2010), nieposiada on w tej chwili potencjału, by pełnić rolę biegunawzrostu subregionalnego (jak Tarnów czy Nowy1 2 3 4 5 6 7109Sącz), może i powinien jednak być silnym ponadlokalnymośrodkiem usługowym. Ze względu na optymistyczneprognozy demograficzne, wspieranie rozwojuusług publicznych (zarówno w wymiarze ilościowym,jak i jakościowym) byłoby niezwykle pożądane.SUBREGIONY FUNKCJONALNE WOJEWÓDZTWA MAŁOPOLSKIEGOpublikacja_subregiony_press.indd 10911/21/11 4:26:48 PM


W kontekście zrównoważonego rozwoju subregionu,kwestią do przemyślenia w dłuższej perspektywieczasowej pozostają kierunki potencjalnej dywersyfikacjigospodarki.Schemat 8. Kierunki rozwoju subregionu podhalańskiegoŹródło: Opracowanie własne.SUBREGIONY FUNKCJONALNE WOJEWÓDZTWA MAŁOPOLSKIEGORekomendacje dla polityki rozwoju1. Dalsze pobudzanie turystyki, ze szczególnymuwzględnieniem rekreacyjnej (letnia, zimowa),zdrowotnej, biznesowej; pobudzanie ośrodków innychniż Zakopane.2. Stworzenie komplementarnych projektów,umożliwiających współpracę w zakresie turystyki zeSłowacją.3. Pobudzanie rozwoju miejscowości innychniż Zakopane w celu podniesienia poziomu lokalnejprzedsiębiorczości.4. Zwiększenie roli transportu publicznego, dlazwiększenia szans edukacyjnych i perspektyw zawodowychmieszkańców.5. Stworzenie polityki rozwoju obszarów wiejskich,przyczyniającej się do wyrównywania szansludności zamieszkałej na obszarach miejskich i wiejskich.6. Podniesienie poziomu usług publicznych,ukierunkowanych na podniesienie jakości życiamieszkańców (nie zaś na potrzeby rozwoju turystyki).7. Dalszy rozwój kształcenia zawodowegow branżach zgodnych z zapotrzebowaniem zgłaszanymna lokalnym rynku pracy.1108. Wspieranie rozwoju projektu MałopolskiejSieci Szerokopasmowej dla zwiększenia roli telepracyna obszarach peryferyjnych.5.5 Małopolska ZachodniaCharakterystyka subregionuMałopolska Zachodnia, położona w północnozachodniejczęści województwa, składa się z czterechwysoko zurbanizowanych powiatów ziemskich:chrzanowskiego, olkuskiego, oświęcimskiego i wadowickiego.W 2010 r. zamieszkiwało go ponad 551tys. mieszkańców na łącznej powierzchni 2 040 km 2 .Subregion graniczy z województwem śląskim, pozostającw niewielkiej odległości od konurbacji śląskieji Bielsko-Białej.Specyficzne położenie między KrakowskimObszarem Metropolitalnym a konurbacją śląską(w mniejszym stopniu także Bielsko-Białą) pozwalana rozwój regionu w oparciu o wykorzystaniepotencjałów dwóch (trzech) rynków zbytu. Ma toniebagatelne znaczenie dla rozwoju lokalnej przedsiębiorczościw przypadku relatywnie tradycyjnego(często – nieekologicznego) przemysłu oraz niskiejpublikacja_subregiony_press.indd 11011/21/11 4:26:49 PM


atrakcyjności turystycznej. Wydaje się, zatem żedalszy rozwój funkcji usługowych subregionu (m.in.usług logistycznych) pozostaje adekwatnym rozwiązaniem.Oznacza to jednak wciąż brak silnego endogenicznegoźródła wzrostu.Mapa 51. Małopolska Zachodnia – położeniepowiat chrzanowskipowiat olkuskipowiat oświęcimskipowiat wadowickipowierzchnia (km 2 ): 2 040liczba ludności (os.): 551 543Źródło: Opracowanie własne.Atrakcyjność turystyczna subregionu ma obecniecharakter punktowy (przede wszystkim Oświęcim,Wadowice, czy Kalwarię Zebrzydowską – ze względuna ich symboliczne funkcje), w dużym stopniu skutkiemwysokiej intensywności przemysłowego wykorzystaniatych obszarów. Wiele z nich uległo silnejdegradacji i wymaga rekultywacji. Jednocześnie,wciąż widoczna jest presja na środowisko naturalne,będąca konsekwencją względnie rozbudowanejinfrastruktury drogowej.Wykres 83. Małopolska Zachodnia – wyniki analizy wskaźnikowej3,02,52,01,51,00,50,0struktura gosp.przedsiębiorczośćinnowacyjnośćrynek pracypotencjał turystycznypopyt zrealizowanypotencjał demogr.potencjał intelekt.zdrowieedukacjakulturasport i rekreacjagosp. mieszkaniowaproblemy społecznebezpieczeństwo publ.infr. drogowatransport publ.infr. kolejowainfr. telekomunikacyjnakrajobraz przyrodniczyzagr. przyrodniczezarządzanie publ.działania prorozw.kapitał społeczny1 2 3 4 5 6 7Źródło: Opracowanie własne.111SUBREGIONY FUNKCJONALNE WOJEWÓDZTWA MAŁOPOLSKIEGOpublikacja_subregiony_press.indd 11111/21/11 4:26:49 PM


Zadowalający poziom usług publicznych wskazuje,że subregion może być atrakcyjnym miejscem do życia.Obszary subregionu w dużym stopniu mają charaktermiejski, co poprawia sytuację w wymiarze gospodarkimieszkaniowej (w szczególności, dostępności infrastrukturysieciowej), w naturalny sposób związane jestz obecnością transportu publicznego oraz dostępu doInternetu. Chociaż subregion cechuje wysoka dostępnośćprzestrzenna, tylko w ograniczonym zakresie znajdujeona przełożenie na dostępność czasową.Inaczej niż w przypadku pozostałych subregionów,nie widać wyraźnego kandydata do roli stolicy.Wydaje się, że obecnie wszystkie powiaty z wyjątkiemwadowickiego do tej roli w równym stopniupredystynowane. W istocie, ich sytuacja społecznogospodarczajest względnie zbliżona. W kontekściekreowania polityki rozwoju problematyczną kwestiąpozostaje brak jednego ośrodka, podczas gdy pozostawieniestatus quo może grozić rozproszeniem interwencji.Z drugiej strony, sztuczne wyznaczanie lideraczęsto staje się działaniem przeciwskutecznym– ich współpraca byłaby niezwykle pożądana.Schemat 9. Kierunki rozwoju Małopolski ZachodniejSUBREGIONY FUNKCJONALNE WOJEWÓDZTWA MAŁOPOLSKIEGOŹródło: Opracowanie własne.112Rekomendacje dla polityki rozwoju1. Podjęcie kompleksowych działań na rzeczuruchomienia przedsiębiorczości w zakresie usługlogistycznych, ukierunkowanych na wymianę gospodarcząze wschodnimi sąsiadami. Rozwijanie przedsiębiorczościw niszy turystyki tranzytowej.2. Systematyczna modernizacja lokalnychprzemysłów i usług, z wyprzedzającym dostosowaniemw zakresie edukacji.3. Wykorzystanie potencjałów wynikającychz sąsiedztwa rynków krakowskiego, konurbacji śląskiejoraz (w mniejszym stopniu) Bielsko-Białej(zwłaszcza w przypadku powiatu oświęcimskiegoi wadowickiego).4. Rozwój miast subregionu ukierunkowany nadalsze pobudzanie lokalnej przedsiębiorczości.5. Włączenie najbardziej zdegradowanych obszarówsubregionu do programu rekultywacji terenówzdegradowanych. Ukierunkowanie ich dalszegorozwoju na dziedziny mniej szkodliwe dla środowiskanaturalnego.publikacja_subregiony_press.indd 11211/21/11 4:26:49 PM


6. Rekomendacjedla polityki rozwojupublikacja_subregiony_press.indd 11311/21/11 4:26:49 PM


publikacja_subregiony_press.indd 11411/21/11 4:26:50 PM


Kierunki rozwoju nakreślone w Rozdziale 5 wskazująna konieczność uruchomienia kilku mechanizmów,które zasadniczo powinny w istotny sposób przyczynićsię do zwiększenia tempa wzrostu województwa.również w ujęciu poszczególnych subregionów.W pierwszej kolejności warto poruszyć zagadnieniedostępności komunikacyjnej. Jak wskazanowcześniej, niedobory w poszczególnych jego rodzajachmają zróżnicowane konsekwencje dla rozwojuspołeczno-gospodarczego. Dostępność zewnętrznaKrakowa umożliwia jego rozwój jako miast europejskiego,wewnętrzna – dostępność m.in. specjalistycznychusług zdrowotnych czy edukacji wyższej,natomiast dostępność stolic subregionów – dostępdo usług publicznych, w szczególności – opieki zdrowotnej,edukacji i kultury. Wydaje się, że także połączeniakolejowe pozostają niedostateczne w stosunkudo zapotrzebowania wynikającego z ruchu mieszkańcówczy aktywności gospodarczej, W przypadkuposzczególnych szans rozwojowych, uruchamia siękonieczność inwestycji w wybrane gałęzie transportu– dla przykładu, lotniczy w przypadku turystyki(zwłaszcza zaś biznesowej) czy wodny w przypadkurozwoju usług transportowych.Zamieszczone poniżej rekomendacje mają charaktergłosu w dyskusji – nakreślają pewien kierunekzmian, pożądany z perspektywy rozwoju społecznoekonomicznego.Każdorazowo wymagają jednak dokładnejanalizy z technicznego punktu widzenia.1. Wzrost dostępności zewnętrznej Krakowa.2. Wzrost dostępności komunikacyjnej z lokalnymimotorami rozwoju (szczególnie duży deficytwykazują Nowy Sącz i Nowy Targ).3. Wzrost dostępności komunikacyjnej obszarówatrakcyjnych turystycznie, przy świadomościograniczeń wynikających z konieczności ochronyśrodowiska naturalnego.4. Stworzenie dobrego połączenia drogowegoze Słowacją, dla umożliwienia realizacji projektówkomplementarnych w zakresie turystyki.5. Zniwelowanie barier dostępności na obszarachperyferyjnych (powiaty: gorlicki, limanowski,nowosądecki, suski, tatrzański; (KSRR)) poprzez poprawępołączenia ze stolicami subregionów oraz infrastrukturylokalnej.1156. Optymalizacja zarządzania ruchem tranzytowympoprzez budowę obwodnic, w szczególności:północną obwodnicę Krakowa.7. Poprawa połączenia zachodnich powiatówwojewództwa (oświęcimski, suski, wadowicki)z Bielsko-Białą.8. Poprawa połączenia kolejowego CentralnejMagistrali Kolejowej z Krakowem.9. Zwiększenie możliwości obsługi lotniskaKraków-Balice.10. Rozwój lądowiska nowotarskiego w celuzwiększenia atrakcyjności biznesowej i turystycznejobszaru.11. Przygotowanie pod inwestycje terenówwzdłuż autostrady A4 w celu stworzenia warunkówdo rozwoju usług logistycznych.12. Zwiększenie dostępności i optymalizacjaw zakresie transportu publicznego.***Pozostałe rekomendacje, chociaż dotyczą zasadniczowszystkich subregionów, w niektórych przypadkachszczególnego znaczenia. W pierwszej kolejnościwarto skupić uwagę na adekwatności strukturykształcenia do bieżącego i prognozowanegozapotrzebowania na pracowników. Spełnienie tegowarunku przynosi obopólne korzyści – pracownicynie mają trudności ze znalezieniem zatrudnienia,natomiast pracodawcy dysponują kadrą gotową dopracy. Spostrzeżenie to dotyczy zarówno kształceniana poziomie zawodowym, wyższym zawodowym,jak i akademickim. W szczególności, warto byłobyzadbać o zbilansowanie struktury edukacji zawodowej:wyższej, zasadniczej i centrów kształceniaustawicznego, by na poziomie województwa zagospodarowywaławszystkie kluczowe gałęzie, a jednocześnie,aby widoczna była specjalizacja.Kwestią wartą poddania pod analizy pozostajerównież zróżnicowanie kształcenia akademickiegow stosunku do zawodowego, by nie rywalizowałyo jedne środki w ramach interwencji publicznej.W myśl tej zasady, uczelnie akademickie powinnybyć częścią węzła wiedzy i innowacyjności – inaczejniż uczelnie zawodowe, kształcące specjalistów narynek pracy. Jednocześnie jednak, po ogromnychinwestycjach poczynionych w infrastrukturę uczelniSUBREGIONY FUNKCJONALNE WOJEWÓDZTWA MAŁOPOLSKIEGOpublikacja_subregiony_press.indd 11511/21/11 4:26:50 PM


wyższych, należy większe środki skoncentrować nabadaniach i przepływie wiedzy.***Ostatnia uwaga tyczy się kwestii rolnictwa. Odgrywaono istotną rolę w gospodarce województwa.W świetle wskaźników makroekonomicznychogromnym problemem pozostaje jego niska produktywność(niska wartość dodana w przeliczeniuna pracującego), wynikająca w dużej mierze z rozdrobnieniagospodarstw rolnych i ich nietowarowości.Zmiana (modernizacja) struktury gospodarkipozostaje jednak długotrwałą. W długim okresierola rolnictwa będzie spadać, jednak krótkookresowonależy stworzyć warunki dla rozwoju rolnictwatowarowego (komercyjnego, ukierunkowanego nazysk) oraz korzystać z obecności nisz: rolnictwa ekologicznegoczy turystyki obszarów wiejskich. Oboktego, pożądana byłaby polityka rozwoju obszarówwiejskich, tak by wyrównywać szanse rozwojowebez względu na miejsce zamieszkania.Lista rekomendacji znajduje się w poniższej Tabeli.SUBREGIONY FUNKCJONALNE WOJEWÓDZTWA MAŁOPOLSKIEGO116publikacja_subregiony_press.indd 11611/21/11 4:26:50 PM


kontekst treść rekomendacji celobszartematycznylp.województwo małopolskieWzmocnienie związku międzydziałalnością uczelni wyższycha programowaniem rozwoju społecznogospodarczegoregionu.Uwzględnienie potrzeb rozwojowych regionuw polityce uczelni wyższych, zwłaszcza UJ, AGH i PK,m.in. w zakresie uruchamianych kierunków studiów.1 edukacja wyższaSpecjalizacja szkolnictwa wyższego.Różnicowanie wsparcia między akademickie projektywysoce innowacyjne i pozostałe, między uczelniamiakademickimi i (wyższymi) szkołami zawodowymiPo dokonanych inwestycjach w infrastrukturę uczelniwyższych, potrzeba maksymalnego jej wykorzystaniadla celów umożliwiających dynamiczny rozwójspołeczno-gospodarczy regionu.2 edukacja wyższaOptymalizacja procesów edukacyjnychna poziomie regionalnym.Zbilansowanie struktury edukacji zawodowej:wyższej, zasadniczej i centrów kształceniaustawicznego, by na poziomie województwazagospodarowywała wszystkie kluczowe gałęzie,a jednocześnie, aby widoczna była specjalizacja.edukacja wyższa,edukacja3Zwiększenie atrakcyjności inwestycyjnejwszystkich subregionów województwa.Profilowanie branżowe w zakresie przyciąganiainwestorów, obejmujące dostosowanie formpromocji i oferty, wynikające z wizji rozwojuposzczególnych subregionów województwa(konieczność odrębnej analizy prognozowanychkierunków rozwoju przemysłu i usług).Atrakcyjność inwestycyjna poszczególnychsubregionów województwa pozostaje bardzozróżnicowana. Znajduje ona przełożenie na silnądyspersję w poziomie dobrobytu mieszkańców.4 inwestycje117Krakowski Obszar MetropolitalnyZwiększenie aplikacyjności badańkrakowskich uczelni akademickich.Osiągnięcie efektów synergii dziękiwspółpracy między uczelniami.Rozszerzenie i pogłębianie transferu wiedzyi współpracy między sektorem nauki a sektoremprzedsiębiorstw (węzeł wiedzy i innowacji).Ukierunkowanie na dziedziny perspektywiczne (B+R).Zwiększenie zaangażowania w partnerstwa i wspólneprogramy (także zagraniczne) krakowskich uczelniwyższych.1 edukacja wyższa Po dokonanych inwestycjach w infrastrukturę uczelniwyższych, potrzeba maksymalnego jej wykorzystaniadla celów umożliwiających dynamiczny rozwójspołeczno-gospodarczy regionu.Modernizacja struktury gospodarczejregionu. Specjalizacja terytorialnaszkolnictwa wyższego.Nacisk na kształcenie zgodnie z branżami uznanymiza ukierunkowane na budowę gospodarki opartej nawiedzy.edukacja wyższa,strukturagospodarcza2Dyfuzja rozwoju od motorów wzrostudo pozostałych obszarów subregionu.Zwiększenie dostępności komunikacyjnej powiatówokalających m. Kraków dla zwiększenia obszarudyfuzji rozwoju gospodarczego – np. poprzezstworzenie zintegrowanego systemu komunikacjimetropolitalne oraz system premetra lub koleipodmiejskiej/metropolitalnej itp.W świetle nowego paradygmatu rozwoju regionalnego,owoce rozwoju generowane przez obszary miejskiepowinny być rozprzestrzeniane na ich otoczenie.Warunkiem koniecznym dla skuteczności przebiegutych procesów jest zwiększenie dostępnościkomunikacyjnych przyległych obszarów. Umożliwia todyfuzję pozytywnych zjawisk (np. przedsiębiorczości).infrastrukturakomunikacyjna3SUBREGIONY FUNKCJONALNE WOJEWÓDZTWA MAŁOPOLSKIEGOpublikacja_subregiony_press.indd 11711/21/11 4:26:50 PM


SUBREGIONY FUNKCJONALNE WOJEWÓDZTWA MAŁOPOLSKIEGORozszerzenie Krakowskiej Specjalnej StrefyEkonomicznej o kolejne gminy subregionu, m.in.w powiecie krakowskim, co wymaga podjęciaszeregu działań, ukierunkowanych na uzbrojeniei kompleksowe przygotowanie terenów podinwestycje (m.in. dostępność szerokopasmowegoInternetu, dostępność drogowa).Wzrost atrakcyjności inwestycyjnejsubregionu.Jednym ze skutecznych narzędzi zwiększaniaatrakcyjności gospodarczej obszaru subregionu sąspecjalne strefy ekonomiczne. Przyciągają one przedewszystkim inwestorów zagranicznych, pozwalając nadyfuzję wiedzy i innowacji, a także tworzenie trwałychmiejsc pracy.4 inwestycjeWspieranie konkretnych form przedsiębiorczościw powiatach okalających m. Kraków, by stworzyćz niego naturalne zaplecza usługowego dla Krakowa(usługi wspierające dla aglomeracji).Dyfuzja rozwoju od motorów wzrostudo pozostałych obszarów.Dynamiczny rozwój aglomeracji wymaga wspieraniafunkcji realizowanych przez ośrodek miejski przez jegootoczenie – jednocześnie, zgłaszane zapotrzebowanieumożliwia zwiększenie aktywności gospodarczej(i rozwój) otoczenia.strukturagospodarcza5Dalsze wspieranie rozwoju przemysłów średnioinnowacyjnychi proekologicznych (koniecznośćodrębnej analizy prognozowanych kierunkówrozwoju przemysłu i usług).Modernizacja struktury gospodarczej.Modernizacja struktury gospodarczej znajdujeswoje odzwierciedlenie również w przejściuod przemysłów ciężkich i nieekologicznych doprzemysłów proekologicznych i o wyższym poziomieinnowacyjności.strukturagospodarcza6Zwiększenie dynamiki rozwoju Krakowajako subregionalnego i regionalnegomotoru wzrostu. Podniesienie jakościżycia w Krakowie.Stworzenie odrębnej polityki rozwoju miastaKrakowa jako miasta europejskiego, ukierunkowanąna osiągnięcie wysokiego poziomu innowacyjności,optymalizację procesów zarządzania oraz współpracęmiędzy największymi ośrodkami miejskimi krajui Europy.Współcześnie tempo wzrostu gospodarczegokoncentruje się na obszarach miejskich,charakteryzując się przy tym wyraźną koncentracją.Ich dynamiczny rozwój wynika po części ze współpracyi wymiany doświadczeń między ośrodkami,uwzględniający m.in. kwestie innowacyjnościi wprowadzenie nowoczesnych rozwiązań w zakresiezarządzania. Dotyczy to nawet w większym stopniuszczebla europejskiego, niż krajowego.Zwiększenie atrakcyjności ofertyturystycznej.7 obszary miejskie118Stworzenie i wykreowanie markowych produktówturystycznych Krakowa. Ich obecność powinnawydłużyć pobyty w celach turystyki miejskieji kulturowej.Kraków pozostaje atrakcyjnym kierunkiemturystycznym o dobrze wykreowanej marce – brakujejednak markowych produktów turystycznych, które bygo jednoznacznie wyróżniały.8 turystykasubregion tarnowskiWzrost spójności edukacji i rynku pracy.Zwiększenie dynamiki rozwoju Tarnowajako przyszłego subregionalnegomotoru wzrostu.Wzmocnienie Tarnowa jako ośrodka szkolnictwazawodowego oraz poprawa jego perspektyww zakresie szkolnictwa akademickiego. Szczególnąrolę powinny odgrywać obecnie wykładane kierunkipolitechniczne (zwłaszcza chemiczny) i usługzdrowotnych (ukierunkowanych na podniesieniejakości życia).Rozwojowi społeczno-gospodarczemu sprzyjaobecność szkolnictwa odpowiadającemu na potrzebylokalnego rynku pracy. W takim przypadku absolwenciszybko znajdują pracę, a pracodawcy są w stanieznaleźć pracowników z aktualnymi, adekwatnymiumiejętnościami.edukacja wyższa,rynek pracy,obszary miejskie1publikacja_subregiony_press.indd 11811/21/11 4:26:50 PM


Dla rozwoju subregionu jako jednostki funkcjonalnejbardzo pożądane jest posiadanie obszary miejskiegopełniącego rolę motoru rozwoju – miasto takie pełniwiele funkcji usługowych, w tym usług publicznych,takich jak zdrowotne, edukacyjne czy kulturalne. Niewszystkie obszary są teraz w stanie pełnić tę rolę.2 obszary miejskiePolityka miejska wobec Tarnowa ukierunkowanana wzmocnienie jego potencjałów jako przyszłychmotorów wzrostu subregionu, oparta na pobudzaniujego funkcji usługowych.Zwiększenie dynamiki rozwoju Tarnowajako przyszłego subregionalnegomotoru wzrostu.Relatywnie wielu mieszkańców subregionu zajmujesię zawodowo rolnictwem. Przynajmniej częściowo ichzatrudnienie wynika z braku alternatywy w branżachcharakteryzujących się wyższą produktywnością,przyczyniających się do silniejszego wzrostu poziomudobrobytu.3 obszary wiejskieStworzenie kompleksowej polityki rozwoju obszarówwiejskich, umożliwiającej odejście od monokulturyrolniczej, z naciskiem położonym na podniesieniepoziomu lokalnej przedsiębiorczości małychprzedsiębiorstw usługowych, które będą mogłyskierować swoją ofertę do średnich i dużych miastw otoczeniu.Zwiększenie dynamiki rozwojuobszarów wiejskich. Zwiększeniespójności przestrzennej subregionu.Modernizacja struktury gospodarczej subregionupozostaje długotrwałym procesem. W krótkimhoryzoncie czasowym, sektor rolniczy powiniensystematycznie podnosić swoją produktywność.4 rolnictwoPodjęcie działań zmierzające do utowarowieniarolnictwa.Wzrost produktywności rolnictwa.Obecność ważnej sieci komunikacyjnej daje szanserozwojowych w branżom związanym z logistyką.Wymaga to jednak przygotowania terenów podplanowane inwestycje.119strukturagospodarczaPodjęcie kompleksowych działań na rzeczuruchomienia przedsiębiorczości w zakresie usługlogistycznych, ukierunkowanych na wymianęgospodarczą ze wschodnimi sąsiadami. Działania temiałyby obejmować m.in. uzbrojenie i przygotowanieterenów inwestycyjnych wzdłuż autostrady, by byłyone gotowe na przyjęcie inwestorów. Dodatkowekorzyści powinno przynieść rozwijanieprzedsiębiorczości w niszy turystyki tranzytowej.Dywersyfikacja struktury gospodarczej.5Obszary subregionu sądeckiego charakteryzują sięrelatywnie niską dostępnością infrastruktury sieciowej.infrastrukturasieciowaZwiększenie dostępności infrastruktury sieciowej(wodociągi, kanalizacja) w subregionie.subregion sądeckiWzrost jakości życia w subregionie.Wzrost atrakcyjności inwestycyjnejsubregionu. Zwiększeniebezpieczeństwa ekologicznego obszaru.6Rozwojowi społeczno-gospodarczemu sprzyjaobecność szkolnictwa odpowiadającemu na potrzebylokalnego rynku pracy. W takim przypadku absolwenciszybko znajdują pracę, pracodawcy są w stanieznaleźć pracowników z aktualnymi, adekwatnymiumiejętnościami.edukacja wyższa,rynek pracy,obszary miejskieWzmocnienie Nowego Sącza jako ośrodkaszkolnictwa zawodowego oraz wspieraniedotychczasowego rozwoju w zakresie szkolnictwaakademickiego. Rozwój szkolnictwa wyższegozawodowego powinien odbywać się zgodniez prognozowanymi trendami w zakresie przemysłówśrednio-innowacyjnych i proekologicznych(konieczność odrębnej analizy prognozowanychkierunków rozwoju przemysłu i usług).Wzrost spójności edukacji i rynku pracy.Zwiększenie dynamiki rozwoju NowegoSącza jako przyszłego subregionalnegomotoru wzrostu.1SUBREGIONY FUNKCJONALNE WOJEWÓDZTWA MAŁOPOLSKIEGOpublikacja_subregiony_press.indd 11911/21/11 4:26:50 PM


SUBREGIONY FUNKCJONALNE WOJEWÓDZTWA MAŁOPOLSKIEGOPolityka miejska wobec Nowego Sączaukierunkowana na wzmocnienie jego potencjałówjako przyszłych motorów wzrostu subregionu, opartana pobudzaniu jego funkcji usługowych.Zwiększenie dynamiki rozwoju NowegoSącza jako przyszłego subregionalnegomotoru wzrostu.Dla rozwoju subregionu jako jednostki funkcjonalnejbardzo pożądane jest posiadanie obszary miejskiegopełniącego rolę motoru rozwoju – miasto takie pełniwiele funkcji usługowych, w tym usług publicznych,takich jak zdrowotne, edukacyjne czy kulturalne. Niewszystkie obszary są teraz w stanie pełnić tę rolę.2 obszary miejskieDalszy rozwój miasteczka multimedialnego w NowymSączu oraz zwiększanie zakresu jego oddziaływania.Rozwój innowacyjności w subregionie.Obecność dynamicznie rozwijającego się miasteczkamultimedialnego jest oznaką poszukiwania niszyrównież wśród najbardziej innowacyjnych technologii.3 innowacyjnośćDalszy rozwój sądeckiego potencjału turystycznego,m.in. Krynicy-Zdroju, Muszyny, Piwnicznej-Zdroju,Rytra, Żegiestowa-Zdroju, Jaworzyny Krynickiej.Zwiększenie roli turystyki zdrowotnej.Subregion dysponuje wieloma obszarami atrakcyjnymiturystycznie, chociaż nie rozpropagowanymi takdobrze, jak np. tereny Podhala. Wypromowanieich powinno przyczynić się do zwiększeniaZwiększenie atrakcyjności ofertyturystycznej.4 turystykarozpoznawalności marki Sądecczyzny oraz poprawypoziomu życia jego mieszkańców, m.in. w związku zewzrostem ich przedsiębiorczości.Zwiększenie dostępności transportu publicznego,dla zwiększenia szans edukacyjnych i perspektywzawodowych mieszkańców – uwzględnienielokalizacji defaworyzowanych regionów z deficytamidostępności transportowej.Kluczową rolę dla wzrostu mobilności edukacyjneji zawodowej na poziomie subregionu odgrywatransport publiczny. Połączenia te powinny miećograniczony charakter komercyjny, a w większymstopniu być ukierunkowane na realizację celówspołecznych.Wzrost mobilności edukacyjneji zawodowej.transportpubliczny5120Zwiększenie dostępności infrastruktury sieciowej(kanalizacja, gaz z sieci) w subregionie.Wzrost jakości życia w subregionie.Wzrost atrakcyjności inwestycyjnejsubregionu. Zwiększeniebezpieczeństwa ekologicznego obszaru.Obszary subregionu sądeckiego charakteryzują sięrelatywnie niską dostępnością infrastruktury sieciowej.infrastrukturasieciowa6subregion podhalańskiDalszy rozwój kształcenia zawodowego w branżachzgodnych z zapotrzebowaniem zgłaszanym nalokalnym rynku pracy – szeroko rozumianej obsługiruchu turystycznego, budownictwa. W związkuz rozwojem potencjału turystycznego, należymonitorować stopień zaspokojenia popytu napracowników i związanej z nim struktury edukacyjnej.Wzrost spójności edukacji i rynku pracy.Dotychczasowa struktura kierunkowa kształcenia(w szczególności – zawodowego) dosyć dobrzewpisywała się w zapotrzebowanie wynikającez charakterystyki lokalnej gospodarki.edukacja, rynekpracy1Pobudzanie rozwoju miejscowości innych niżZakopane w celu podniesienia poziomu lokalnejprzedsiębiorczości, m.in. Bukowiny Tatrzańskiej,Poronina, Czarnego Dunajca, Kościeliska.Zwiększenie dynamiki rozwojuw oparciu o branżę turystyczną.Turystyka w regionie podhalańskim bardzo silniepobudza przedsiębiorczość mieszkańców. Wydajesię, że zwiększenie zakresu usług ukierunkowanychna obsługę ruchu turystycznego (i innych) powinnomieć silny dodatni wpływ na rozwój gospodarczysubregionu.strukturagospodarcza,przedsiębiorczość2publikacja_subregiony_press.indd 12011/21/11 4:26:50 PM


Dalsze pobudzanie rozwoju turystyki, ze szczególnymuwzględnieniem specjalizacji rekreacyjnej (letnia,zimowa), zdrowotnej i biznesowej. Koncentracja napromowaniu ośrodków innych niż Zakopane, którejuż wypracowało swoją markę.Subregion dysponuje wieloma obszaramiatrakcyjnymi turystycznie, chociaż o zróżnicowanejrozpoznawalności.strukturagospodarcza,turystykaZwiększenie atrakcyjności ofertyturystycznej.3Stworzenie wzajemnie uzupełniających sięprojektów-produktów turystycznych, opartychna współpracy ze Słowacją – np. wyjazd w Tatrywykorzystujący atrakcje po obu stronach granicy.Potencjał wzrostowy w branży turystycznej w dużejmierze wynika z kreowania atrakcyjnych produktówturystycznych.Zwiększenie atrakcyjności ofertyturystycznej.4 turystykaZwiększenie dostępności transportu publicznego,dla zwiększenia szans edukacyjnych i perspektywzawodowych mieszkańców - uwzględnienielokalizacji defaworyzowanych regionów z deficytamidostępności transportowej.Kluczową rolę dla wzrostu mobilności edukacyjneji zawodowej na poziomie subregionu odgrywatransport publiczny. Połączenia te powinny miećograniczony charakter komercyjny, a w większymstopniu być ukierunkowane na realizację celówspołecznych.transportpublicznyWzrost mobilności edukacyjneji zawodowej.5Podniesienie poziomu usług publicznych,ukierunkowanych na podniesienie jakości życiamieszkańców (nie zaś na potrzeby rozwoju turystyki),m.in. edukacji, gospodarki mieszkaniowej.O ile usługi publiczne związane z ruchem turystycznymcharakteryzują się wysokim poziomem dostępności,usługi, których beneficjentami jest głównielokalna społeczność, wykazują się znacznie niższądostępnością.Wzrost jakości życia mieszkańcówsubregionu.6 usługi publiczneMałopolska Zachodnia121Dalsze pobudzanie funkcji usługowych miastsubregionu. Wykorzystanie potencjałówwynikających z sąsiedztwa rynków krakowskiego,konurbacji śląskiej oraz Bielsko-Białej (zwłaszczaw przypadku powiatu oświęcimskiegoi wadowickiego) - z naciskiem położonym napodniesienie poziomu lokalnej przedsiębiorczościmałych przedsiębiorstw usługowych, które będąmogły skierować swoją ofertę do średnich i dużychmiast w otoczeniu.Obszary miejskie naturalnie charakteryzujezdecydowanie wyższy poziom przedsiębiorczości niżobszary wiejskie. Bliskość wielu rynków zbytu pobudzaprzedsiębiorczość. Wykorzystanie ich potencjałupowinno bezpośrednio przełożyć się na poziomdobrobytu mieszkańców.Wzrost poziomu lokalnejprzedsiębiorczości. Zwiększeniedynamiki rozwoju miast subregionuw oparciu o obecność rynków zbytu.obszary miejskie,przedsiębiorczość1Podjęcie kompleksowych działań na rzeczuruchomienia przedsiębiorczości w zakresie usługlogistycznych, ukierunkowanych na wymianęgospodarczą z zachodnimi sąsiadami. Działania temiałyby obejmować m.in. uzbrojenie i przygotowanieterenów inwestycyjnych wzdłuż autostrady, by byłyone gotowe na przyjęcie inwestorów. Dodatkowekorzyści powinno przynieść rozwijanieprzedsiębiorczości w niszy turystyki tranzytowej.Obecność ważnej sieci komunikacyjnej daje szanserozwojowych w branżom związanym z logistyką.Wymaga to jednak przygotowania terenów podplanowane inwestycje.Dywersyfikacja struktury gospodarczej.strukturagospodarcza2SUBREGIONY FUNKCJONALNE WOJEWÓDZTWA MAŁOPOLSKIEGOpublikacja_subregiony_press.indd 12111/21/11 4:26:50 PM


SUBREGIONY FUNKCJONALNE WOJEWÓDZTWA MAŁOPOLSKIEGOModernizacja struktury gospodarczej znajdujeswoje odzwierciedlenie m.in. w przejściu odprzemysłów ciężkich i nieekologicznych doprzemysłów proekologicznych i o wyższym poziomieinnowacyjności. Edukacja musi pozostawaćkompatybilna z potrzebami zgłaszanymi przez lokalnychpracodawców. W przeciwnym razie, pracownicybędą zmuszeni do poszukiwania pracy na rynkach:krakowskim i śląskim.strukturagospodarcza,rynek pracySystematyczna modernizacja lokalnych przemysłów,przy wyprzedzającym dostosowaniu w zakresieedukacji. Rozwój szkolnictwa (wyższego)zawodowego powinien odbywać się zgodniez prognozowanymi trendami w zakresie przemysłówśrednio-innowacyjnych i proekologicznych(konieczność odrębnej analizy prognozowanychkierunków rozwoju przemysłu i usług).Wzrost spójności edukacji i rynku pracy.Modernizacja struktury gospodarczejsubregionu.3Dotychczasowa eksploatacja wybranych terenówsubregionu w celach gospodarczych przyczyniła się dopoważnych uszczerbków w środowisku naturalnych.Ograniczenie zakresu degradacji tych obszaróworaz przywrócenie ich naturalnych funkcji powinnoodgrywać istotną rolę z perspektywy atrakcyjnościgospodarczej i jakości życia w długim horyzoncie czasu.środowiskonaturalneSystematyczna rekultywacja terenówzdegradowanych, ukierunkowana na przywracanieich funkcji przyrodniczych oraz społecznogospodarczych.Wzrost jakości życia mieszkańcówsubregionu.4122publikacja_subregiony_press.indd 12211/21/11 4:26:50 PM


7. Anekspublikacja_subregiony_press.indd 12311/21/11 4:26:50 PM


publikacja_subregiony_press.indd 12411/21/11 4:26:50 PM


7.1 Metodologia badania – rozszerzenie7.1.1 Ramowa procedura budowy wskaźników syntetycznych 1Ramową procedurę budowy wskaźników syntetycznych pierwszego i drugiego rzędu prezentuje poniższyschemat.Schemat 10. Ramowa procedura budowy wskaźników syntetycznych pierwszego i drugiego rzęduŹródło: Opracowanie własne na podstawie IBS i MRR (2009).7.1.2 Normalizacja min-max2Normalizacja min-max jest najczęściej stosowaną techniką podczas opracowywania wskaźników syntetycznych.Jej procedura jest następująca:w przypadku stymulant (a więc zjawisk, dla którychwyższe odczyty wskaźnika interpretowane są jakobardziej korzystne – np. wskaźnik zatrudnienia),znormalizowane wartości wskaźnika oblicza sięwedług wzoru:w przypadku destymulant (a więc zjawisk, dlaktórych niższe odczyty wskaźnika interpretowanesą jako bardziej korzystne – np. stopa bezrobocia),znormalizowane wartości wskaźnika obliczymywedług wzoru:gdzie oznacza wartość wskaźnika podstawowego dla badanej gminy/powiatu, – wartośćnormalizowaną, – najwyższą wartość zaobserwowaną w próbie, a - wartośćnajniższą.Interpretując ostateczne wyniki, należy jednak pamiętać, że jest ona bardzo wrażliwa na tzw. obserwacjeodstające – odczyty wskaźnika dla danej jednostki znacznie odbiegające od wszystkich pozostałych.1 Opracowanie własne na podstawie IBS i MRR (2009).2 Opracowanie własne na podstawie Godlewska-Majkowska (2009), OECD (2007).125SUBREGIONY FUNKCJONALNE WOJEWÓDZTWA MAŁOPOLSKIEGOpublikacja_subregiony_press.indd 12511/21/11 4:26:50 PM


7.1.3 Addytywna agregacja danych 3Po uprzednim zastosowaniu normalizacji minmax,agregację danych przeprowadzono najprostsząz dostępnych technik, tj. sposobem addytywnym,wyrażonym następującym wzorem:gdzie oznacza wartość j-tego wskaźnikasyntetycznego dla i-tego powiatu (i-tej gminy),, oznacza znormalizowaną wartość n-tegowskaźnika podstawowego, a – wagę tegowskaźnika. Aby umożliwić porównania pomiędzyposzczególnymi indeksami syntetycznymi należy ponownieprzeprowadzić normalizację min-max.7.1.4 Analiza skupień 4Analiza skupień to statystyczna metoda taksonomiczna.Polega ona na klasyfikowaniu jednostek(w przypadku niniejszego badania – gmin i powiatówwojewództwa małopolskiego) do możliwie homogenicznychwewnętrznych grup (klas) względemwykorzystanych w analizie zmiennych (w przypadkuniniejszego badania – zbioru wskaźników syntetycznychpierwszego i drugiego rzędu), podczas gdy różnicepomiędzy poszczególnymi grupami są maksymalizowane.Sposób wyodrębnienia poszczególnychgrup dobrze zwizualizować jest przy pomocy tzw.dendrogramu. Ramową procedurę analizy skupieńzawiera poniższy Schemat.Schemat 11. Analiza skupień – ramowa proceduraSUBREGIONY FUNKCJONALNE WOJEWÓDZTWA MAŁOPOLSKIEGOŹródło: Opracowanie własne3 Opracowanie własne na podstawie OECD (2007).1264 Opracowanie własne na podstawie IBS/MRR (2009), Larose(2009).publikacja_subregiony_press.indd 12611/21/11 4:26:51 PM


7.2 Wykaz wskaźników wykorzystanych do budowy indeksówlp. wskaźnik źródło rok min max waga1a. subindeks struktury gospodarczej1 szacunkowy PKB per capitaRIO Kraków, BDL 2010,GUS200810600 52022 0,402 zatrudnienie w usługach rynkowych / zatrudnienie ogółem BDL GUS 2010 0,08 0,34 0,303 wpływy z CIT / szacunkowa liczba podatników CITRIO Kraków, BDLGUS2010 41 611 0,204 dochody własne budżetów / dochody ogółem RIO Kraków 2010 0,11 0,63 0,101b. subindeks przedsiębiorczości1liczba podmiotów gospodarki narodowej zarejestrowanychw REGON / 10 tys. mieszkańcówBDL GUS 2010 500 1530 0,252liczba podmiotów gospodarki narodowej zarejestrowanychw REGON w sektorze usług rynkowych / liczba podmiotówUS Kraków 2010 0,41 0,69 0,25gospodarki narodowej zarejestrowanych w REGON ogółem3 wartość brutto środków trwałych / 1 mieszkańca BDL GUS 2010 4091 57002 0,204 nakłady inwestycyjne przedsiębiorstw / 1 mieszkańca BDL GUS 2010 436 4109 0,205obecność instytucji otoczenia biznesu ukierunkowanych nawsparcie przedsiębiorczości (zm. binarna)raport UMWM 2010 0 1 0,101c. subindeks innowacyjnościliczba podmiotów gospodarki narodowej zarejestrowanych1 w REGON działających w sekcji działalność profesjonalna,US Kraków 2010 2,11 19,56 0,25naukowa i techniczna / 1 tys. mieszkańcówkształcący się na kierunkach ścisłych i inżynieryjnych uczelni2UMWM, własne 2010 0,00 0,25 0,25wyższych / studenci ogółemwielkość środków zewnętrznych na innowacyjność / środki3RIO Kraków 2010 0 6056 0,25ogółemobecność instytucji otoczenia biznesu ukierunkowanych na4raport UMWM 2010 0 1 0,25wsparcie innowacyjności (zm. binarna)1d. subindeks rynku pracy1 liczba pracujących / liczba osób w wieku produkcyjnym BDL GUS 2010 0,28 0,55 0,252 stopa bezrobocia rejestrowanego BDL GUS 2010 0,05 0,20 0,253przeciętne miesięczne wynagrodzenie brutto za pracę w relacji dośredniej krajowejBDL GUS 2010 0,74 1,03 0,254 liczba ofert pracy / liczba bezrobotnych rejestrowanych BDL GUS 2010 0,17 1,03 0,155 przyjeżdżający do pracy / 1 wyjeżdżający do pracy BDL GUS 2010 0,31 6,99 0,102a. subindeks potencjału turystycznego1 liczba miejsc noclegowych / 1 tys. mieszkańców BDL GUS 2010 0,80 187,88 0,302liczba podmiotów gospodarki narodowej zarejestrowanychw REGON w sekcji zakwaterowanie i usługi gastronomiczne / 10 US Kraków 2010 0,68 39,68 0,253tys. mieszkańcówprzeciętna liczba obiektów zawierających urządzenia sportoworekreacyjne/ liczba obiektów ogółemBDL GUS 2009 0,00 0,27 0,204 liczba obiektów konferencyjnych / 10 tys. mieszkańców BDL GUS 2009 0,00 10,87 0,155przeciętna liczba obiektów zaadaptowanych do potrzeb osóbniepełnosprawnych / liczba obiektów ogółemBDL GUS 2009 0,00 0,40 0,102b. subindeks popytu zrealizowanego1 dochody z turystyki RIO Kraków 2010 0 3970768 0,402 liczba turystów ogółem / 1 tys. mieszkańców BDL GUS 2009 13 9409 0,203 liczba noclegów ogółem / 1 tys. mieszkańców BDL GUS 2009 26 33394 0,204 liczba turystów zagranicznych / 1 tys. mieszkańców BDL GUS 2009 2 1003 0,105 liczba noclegów zagranicznych / 1 tys. mieszkańców BDL GUS 2009 6 3048 0,103a. subindeks potencjału demograficznego1 ludność 2035 / ludność 2010 GUS, BDL GUS 2010 0,82 1,23 0,202 wskaźnik obciążenia demograficznego osobami młodymi BDL GUS 2010 23,74 42,26 0,203 wskaźnik obciążenia demograficznego osobami starszymi BDL GUS 2010 21,34 33,08 0,204 przyrost naturalny 2010 BDL GUS 2010 -2,40 6,50 0,15127SUBREGIONY FUNKCJONALNE WOJEWÓDZTWA MAŁOPOLSKIEGOpublikacja_subregiony_press.indd 12711/21/11 4:26:52 PM


5 małżeństwa zawarte / 10 tys. mieszkańców BDL GUS 2010 5,50 7,30 0,106 rozwody przeprowadzone / 10 tys. mieszkańców BDL GUS 2010 0,40 2,00 0,107 saldo migracji wewnątrzpowiatowych / 1 tys. mieszkańców BDL GUS 2010 -4,14 12,29 0,053b. subindeks potencjału intelektualnegoSUBREGIONY FUNKCJONALNE WOJEWÓDZTWA MAŁOPOLSKIEGO1 odsetek osób z wykształceniem wyższym / ludność 25+ NSP 2002 0,04 0,25 0,152odsetek osób z wykształceniem średnim, policealnym lubwyższym / ludność 25+NSP 2002 0,21 0,63 0,103 przeciętne wyniki egzaminu po VI klasie OKE Kraków 2010 0,44 0,58 0,10przeciętne wyniki egzaminu gimnazjalnego, część matematycznoprzyrodnicza4OKE Kraków 2010 0,43 0,56 0,10przeciętne wyniki egzaminu maturalnego – język obcy, poziom5OKE Kraków 2010 0,46 0,73 0,10podstawowyprzeciętne wyniki egzaminu maturalnego - matematyka, poziom6OKE Kraków 2010 0,43 0,63 0,10podstawowy7 przeciętne wyniki najpopularniejszych egzaminów zawodowego OKE Kraków 2010 0,61 0,93 0,108 obecność uczelni wyższych publicznych (zm. binarna) UMWM 2010 0 1 0,109 obecność uczelni wyższych niepublicznych (zm. binarna) UMWM 2010 0 1 0,0510wskaźnik skolaryzacji netto w szkołach podstawowychi gimnazjachBDL GUS 2010 89,55 102,46 0,0511 liczba instytucji szkoleniowych / 10 tys. mieszkańców RIS, BDL GUS 2010 0,20 5,32 0,054a. subindeks zdrowia1 średnia umieralność niemowląt 2002-2010 BDL GUS2002-20104,2 7,3 0,252 liczba lekarzy / 10 tys. mieszkańców BDL GUS 2009 13,2 103,2 0,203 liczba łóżek w szpitalach ogólnych / 10 tys. mieszkańców BDL GUS 2009 0,9 110,0 0,204 liczba przychodni i ośrodków zdrowia / 10 tys. mieszkańców BDL GUS 2010 0,1 2,2 0,205 liczba lekarzy dentystów / 10 tys. mieszkańców BDL GUS 2009 1,7 11,7 0,106 ludność / 1 aptekę ogólnodostępną BDL GUS 2010 1911 5046 0,054b. subindeks edukacji1 obecność dzieci 0-2 przebywających w żłobkach (zm. binarna) BDL GUS 2010 0 1 0,252liczba dzieci 3-5 przebywających w przedszkolach / 1 tys. dzieci3-5BDL GUS 2010 280 915 0,253 przeciętne zagęszczenie klas w szkołach podstawowych BDL GUS 2010 9,2 16,8 0,204 przeciętne zagęszczenie klas w gimnazjach BDL GUS 2010 13,6 19,9 0,205przeciętna liczba uczniów przypadających na 1 komputerpodłączony do InternetuBDL GUS 2010 8,5 15,4 0,104c. subindeks kultury1 liczba kin / 10 tys. mieszkańców BDL GUS 2010 0,0 0,26 0,252 liczba placówek bibliotecznych / 10 tys. mieszkańców BDL GUS 2010 0,94 3,73 0,253 liczba domów kultury, klubów, świetlic / 10 tys. mieszkańców BDL GUS 2009 0,61 4,99 0,154 liczba muzeów / 10 tys. mieszkańców BDL GUS 2010 0,00 0,63 0,105 liczba teatrów / 10 tys. mieszkańców BDL GUS 2010 0,00 0,15 0,106 liczba instytucji muzycznych / 10 tys. mieszkańców BDL GUS 2010 0,00 0,04 0,107liczba obiektów działalności wystawienniczej / 10 tys.mieszkańcówBDL GUS 2010 0,00 0,63 0,054d. subindeks kultury fizycznej1 liczba obiektów kubaturowych / 10 tys. mieszkańców UMWM 2010 2,0 6,7 0,502 liczba boisk / 10 tys. mieszkańców UMWM 2010 4,8 17,2 0,504e. subindeks gospodarki mieszkaniowej1przeciętna powierzchnia użytkowa mieszkania w przeliczeniu namieszkańcaBDL GUS 2010 20,3 30,0 0,202 przeciętna liczba osób / 1 mieszkanie US Kraków 2009 2,4 4,2 0,203 korzystający z sieci kanalizacji / ludność ogółem BDL GUS 2010 0,22 0,90 0,154 korzystający z sieci wodociągów / ludność ogółem BDL GUS 2010 0,34 1,00 0,15128publikacja_subregiony_press.indd 12811/21/11 4:26:52 PM


5 korzystający z sieci gazowej / ludność ogółem BDL GUS 2010 0,03 0,94 0,156 korzystający z sieci elektrycznej / 10 tys. mieszkańców BDL GUS 2010 2837 4534 0,154f. subindeks problemów społecznych1 bezrobotni długotrwale / bezrobotni ogółem BAEL 2010 0,19 0,43 0,302bezrobotni długotrwale poniżej 25 rż / bezrobotni poniżej 25 rż.ogółemBAEL 2010 0,22 0,51 0,103zalegający z opłatami za mieszkanie powyżej 3 miesięcy /zalegający z opłatami ogółemUS Kraków 2009 0,03 0,12 0,20przeciętna wysokość zaległości za opłaty za mieszkanie4US Kraków 2009 440 4336 0,05u zalegających powyżej 3 miesięcyliczba wychowanków placówek opiekuńczych / liczba5BDL GUS 2010 0,0 57,5 0,15niepełnoletnichliczba mieszkańców placówek opieki społecznej / 10 tys.6US Kraków 2010 8,0 72,0 0,15mieszkańcówwysokość udzielonych świadczeń pomocy społecznej / 17US Kraków 2010 0 459 0,05mieszkańca4g. subindeks bezpieczeństwa publicznego1 liczba przestępstw / 10 tys. mieszkańców US Kraków 2010 0 459 0,402 wykrywalność przestępstw US Kraków 2010 0,0 85,8 0,403przestępstwa ciężkie (rozboje, kradzieże rozbójnicze,wymuszenia) / przestępstwa ogółemUS Kraków 2010 0,0 0,12 0,205a. subindeks infrastruktury drogowejdostępność drogowa mieszkańców subregionów do stolicy1MOPR/UJ 2011 0 59 0,35subregionów 2010dostępność drogowa mieszkańców subregionów do stolicy2MOPR/UJ 2011 0 58 0,15subregionów 20203 drogi gminne utwardzone / 1km 2 BDL GUS 2010 0,50 2,90 0,204 drogi powiatowe utwardzone / 1km 2 BDL GUS 2010 0,13 0,84 0,205 liczba pojazdów osobowych, ciężarowych / 10 tys. mieszkańców BDL GUS 2010 190 341 0,105b. subindeks transportu publicznego1 trasy komunikacyjne autobusowe /10 tys. mieszkańców BDL GUS 2010 0 179 1,005c. subindeks infrastruktury kolejowejdostępność kolejowa mieszkańców subregionów do stolicy1MOPR/UJ 2011 0 120 0,70subregionów 2010dostępność kolejowa mieszkańców subregionów do stolicy2MOPR/UJ 2011 0 120 0,30subregionów 20205d. subindeks infrastruktury telekomunikacyjnej1 dostępność Internetu w gospodarstwach domowych raport UKIE 2009 0,42 1,00 1,006a. subindeks krajobrazu przyrodniczego1 powierzchnia terenów zieleni / 100km 2 BDL GUS 2010 0,0 4,6 0,302 powierzchnia objęta prawną ochroną / powierzchnia ogółem BDL GUS 2010 0,0 0,9 0,303 powierzchnia obszarów leśnych / powierzchnia ogółem BDL GUS 2010 0,6 27,8 0,304 obecność pomników przyrody (zm. binarna) BDL GUS 2010 1 1 0,106b. subindeks zagrożeń przyrodniczych1 zanieczyszczenia zneutralizowane / zanieczyszczenia wytworzone BDL GUS 2010 0,0 98,4 0,202 ścieki oczyszczane / ścieki odprowadzone BDL GUS 2010 0,00 1,00 0,203 odpady poddane odzyskowi / odpady wytworzone BDL GUS 2010 0,00 0,99 0,204 emisja zanieczyszczeń pyłowych / 1km 2 BDL GUS 2010 0,0 5,7 0,155 emisja zanieczyszczeń gazowych / 1km 2 BDL GUS 2010 0 18165 0,156 odpady / 1km 2 BDL GUS 2010 0,0 28,3 0,107a. subindeks zarządzania publicznego1powierzchnia objęta planami zagospodarowania przestrzennego /powierzchnia ogółemUMWM 2010 0,00 1,00 0,252 zagęszczenie mieszkańców BDL GUS 2010 74 2312 0,253 radni powiatu z wykształceniem wyższym / radni ogółem BDL GUS 2010 0,64 0,95 0,254obecność aktualnej strategii rozwoju (aktualizowanej nie późniejniż w 2004 roku) (zm. binarna)129własne 2011 0 1 0,25SUBREGIONY FUNKCJONALNE WOJEWÓDZTWA MAŁOPOLSKIEGOpublikacja_subregiony_press.indd 12911/21/11 4:26:52 PM


7b. subindeks działań prorozwojowych1 aktywność w pozyskiwaniu środków MRPO dane IZ 2007-2011 899 3306 0,302 efektywność w pozyskiwaniu środków MRPO dane IZ 2007-2011 0,64 0,90 0,303 wydatki inwestycyjne JST / wydatki ogółem RIO Kraków 2010 0,12 0,33 0,204liczba kilometrów powstałych dróg w ramach MRPO / 1 tys.mieszkańcówdane IZ 2007-2011 0 69,6 0,20(wybrany wskaźnik efektów rzeczowych projektów)7c. subindeks kapitału społecznego1liczba zarejestrowanych organizacji pożytku publicznego / 10 tys. ngo.pl,mieszkańcówBDL GUS2010 0,0 3,8 0,252 frekwencja w wyborach prezydenckich 2010 - I i II tura PKW 2010 0,45 0,63 0,153 frekwencja w wyborach parlamentarnych 2007 - sejm PKW 2007 0,41 0,67 0,154frekwencja w wyborach lokalnych 2010 - wójt/burmistrz/prezydentPKW 2010 0,43 0,55 0,155 frekwencja w referendum akcesyjnym 2003 PKW 2003 0,43 0,47 0,156kwota przeznaczona na 1% odpisu od podatku dochodowego /1000 podatników PITMF, BDL GUS 2009 0 49371 0,15SUBREGIONY FUNKCJONALNE WOJEWÓDZTWA MAŁOPOLSKIEGO130publikacja_subregiony_press.indd 13011/21/11 4:26:52 PM


7.3 Kwestionariusz ankiety JST oraz CAWI 55 Uwaga: Kwestionariusz ankiety CAWI był uboższą wersją zamieszczonego poniżej kwestionariusza ankiety JST.131SUBREGIONY FUNKCJONALNE WOJEWÓDZTWA MAŁOPOLSKIEGOpublikacja_subregiony_press.indd 13111/21/11 4:26:52 PM


SUBREGIONY FUNKCJONALNE WOJEWÓDZTWA MAŁOPOLSKIEGO132publikacja_subregiony_press.indd 13211/21/11 4:26:54 PM


133SUBREGIONY FUNKCJONALNE WOJEWÓDZTWA MAŁOPOLSKIEGOpublikacja_subregiony_press.indd 13311/21/11 4:26:55 PM


SUBREGIONY FUNKCJONALNE WOJEWÓDZTWA MAŁOPOLSKIEGO134publikacja_subregiony_press.indd 13411/21/11 4:26:56 PM


7.4 Scenariusz wywiadów IDI oraz TDI135SUBREGIONY FUNKCJONALNE WOJEWÓDZTWA MAŁOPOLSKIEGOpublikacja_subregiony_press.indd 13511/21/11 4:26:57 PM


SUBREGIONY FUNKCJONALNE WOJEWÓDZTWA MAŁOPOLSKIEGO136publikacja_subregiony_press.indd 13611/21/11 4:26:59 PM


NOTATKI137SUBREGIONY FUNKCJONALNE WOJEWÓDZTWA MAŁOPOLSKIEGOpublikacja_subregiony_press.indd 13711/21/11 4:27:00 PM


NOTATKISUBREGIONY FUNKCJONALNE WOJEWÓDZTWA MAŁOPOLSKIEGO138publikacja_subregiony_press.indd 13811/21/11 4:27:00 PM


NOTATKI139SUBREGIONY FUNKCJONALNE WOJEWÓDZTWA MAŁOPOLSKIEGOpublikacja_subregiony_press.indd 13911/21/11 4:27:00 PM


NOTATKISUBREGIONY FUNKCJONALNE WOJEWÓDZTWA MAŁOPOLSKIEGO140publikacja_subregiony_press.indd 14011/21/11 4:27:00 PM


NOTATKI141SUBREGIONY FUNKCJONALNE WOJEWÓDZTWA MAŁOPOLSKIEGOpublikacja_subregiony_press.indd 14111/21/11 4:27:00 PM


NOTATKISUBREGIONY FUNKCJONALNE WOJEWÓDZTWA MAŁOPOLSKIEGO142publikacja_subregiony_press.indd 14211/21/11 4:27:01 PM


publikacja_subregiony_press.indd 14311/21/11 4:27:01 PM


publikacja_subregiony_press.indd 14411/21/11 4:27:01 PM

More magazines by this user
Similar magazines