zbornik - Forumbosnjaka.com

forumbosnjaka.com

zbornik - Forumbosnjaka.com

Glasilo oduhovnom,kulturološkom,nacionalnomidentitetui položajuBošnjaka/Muslimanau Crnoj GoriSpecijalno izdanje, Decembar 2009.Z B O R N I Kizlaganja sa Okruglog stola o crnogorsko - turskom kulturološkom iukupno civilizacijskom prožimanju (Podgorica, 16. maja 2009. godine)BÜLTENİKaradağ – Türkiye Külturel ve Medeniyet Toplam Geçirgenliği ÜzerindeYuvarlak Masanın Sunumları (Podgorica, 16 Mayıs 2009 yılında)


Stari IstanbulDvorac EmirganIstanbul - DersaadetDetalj iz Aja SofijeDetalj Plave džamije


REVIJA FORUMZ B O R N I Kizlaganja sa Okruglog stola o crnogorsko - turskomkulturološkom i ukupno civilizacijskom prožimanju(Podgorica, 16. maja 2009. godine)BÜLTENİKaradağ – Türkiye Külturel ve Medeniyet Toplam GeçirgenliğiÜzerinde Yuvarlak Masanın Sunumları(Podgorica, 16 Mayıs 2009 yılında)Podgorica, Decembra 2009. godinePodgorica, Aralık 2009 yılında


IZDAVAČForum Bošnjaka/Muslimana Crne GoreAdresa: Podgorica, Ul. Avnoja-32;www.forumbosnjaka.comE – mail: info@forumbosnjaka.con* * *Predsjednik Savjeta:Husein - Ceno TuzovićPredsjednik Upravnog odbora:Mirsad RastoderUrednici:Melita Rastoder i Adnan Prekić* * *Grafička priprema:Adil TuzovićErvin TuzovićŠtampa: 3M MAKARIJE, Podgorica, Nikšićki put bb


Crnogorsko - tursko kulturološko prožimanjeForumRiječ priređivačaBaşyazarinin sözüPovodom obnove diplomatskih odnosa Crne Gorei Turske, a polazeći od činjenice da je tek dobromeđusobno poznavanje ljudi, kao i naroda i državapretpostavka i za uspostavljanje njihovih dobrih ukupnihodnosa, Forum Bošnjaka/Musli ma na Crne Gore je, ucilju doprinosa uspostavljanju što boljih i sadržajnijihcrnogorsko-turskih diplomatskih i ukupnih odnosa, dana16. maja 2009. godine, organizovao naučnu raspravuna temu. Kulturološko i ukupno civilizacijsko prožimanjeCrne Gore i Turske.Više je razloga zbog kojih je ovaj dijalog neophodan.U Crnoj Gori, kao i u svim ostalim balkanskim državama,gotovo da nema oblasti života u kojoj nije vidljiv i pečatraznovrsnog međucivilizacijskog prožimanja. Crna Gora,čak, iako najmanja balkanska država, baštini najdužiperiod međudržavnih odnosa sa Turskom, odnosnovelikim Otomanskim carstvom.Ovi odnosi, praktično, datiraju još od kraja 15. vijeka,odnosno još iz perioda uspostavljanja veoma specifičnihodnosa otomanske administracije sa ondašnjomcrnogorskom dinastičkom porodicom Crnojevića, očenu možda i najilustrativnije govori činjenica da uTurskoj i dan danas počivaju dva sina jednog od izvornihrodonačelnika savremene Crne Gore, Ivana Crnojevića.Naime, Ivan - beg je, nakon iskazivanja lojalnostiotmanskoj vlasti(1481), najmlađeg sina Stanišu sa jošnekoliko odabranih crnogorskih mladića poslao(1485)na školovanje u Carigrad(Istambul). Ovaj je tokomškolovanja prešao u islam, tom prilikom promijenio imeu Skenderbeg Crnojević( po ujaku(daidži) SkenderbeguKastrioti) i potom bio na raznim visokim dužnostimau vojsci i vlasti Osmanlija, dok je najstariji Đurađ,naslijedio oca Ivana nakon njegove smrti( 1490), da biveć 1496. godine abdicirao i prešao u Tursku, gdje jeprema, istina, nepotvrđenim podacima zasnovao novuporodicu i ima potomke. Nakon njegove abdikacije, CrnaGora je pripojena Skadarskom sandžakatu, da bi 1514bila organizovana, kao posebni sandžakat a za prvogÜlkelerin arasında iyi ilişkiler kurmak için insanların veülkelerin birbirlerini iyi tanıması ön şarttir. Karadağ veTürkiye arasında yenilenen diplomatik ilişkileriyle KaradağBoşnakları/Müslumanları Forumu, daha iyi Karadağ– Türkiye diplomat topluluk ilişkileri kurulması için katkıdabulunmak anlamında, gün 16 mayıs 2009 yılında,bilimsel müzakareyi ’’Karadağ – Türkiye Külturel ve MedeniyetToplam Geçirgenliği’’ konusunun üstüne organizeetmiştir.Bu diyalog gerekli olduğundan pek çok sebep var.Karadağ’da, Balkan ülkelerindeki gibi, hayatın alanlarındaher yerde değişik uyugarlık bağlarının iz biraktığı görülür.Karadağ her ne kadar küçük Balkan devleti olsa daTürkiye, demek istenilen büyük Osmanlı İmperatorluğu ileilgili uzun süren ikili ilişkilerin bağlantıları.Bu ilişkiler 15. asırın sona ermesinden bu yana devamettiği söylenebilir. Yani o ilişkiler Osmanlı Yönetimi ve öncekiKaradağ’ın Crnojeviçler hanedeni arasında özel ilişkilerinkurulma döneminde başlamış. Modern Karadağ’ınilk kurucusu, İvan Crnojeviç’in oğullarının mezarlarıTürkiye’de bulunduğu belki de en açıklayıcı maliyetidir.Şoyle ki, İvan bey, Osmanlı Hükumet’e sadakat gösterdiktensonra birkaç seçilmiş Karadağlı gençlerle birlikte enküçük oğlunu Stanişa’yı eğitim için İstanbula göndermiş.Stanişa, eğitim görürken, İslamiyete geçti ve ismini Skenderbey Crnojeviç olarak değiştirmiş (Dayısı Skender-beyKastrioti vesilesiyle aynı ismi almış). Daha sonra StanişaOsmanlı askerlerdeki yüksek mevkilerde çalışmış, onunbüyük ağabeyi Djuradj ise, babası İvan’ın ölümündensonra onun tahtına geçmiş (1490). Yıl 1496’da tahttanferagat ettikten sonra Türkiye’ye geçmiş. Bazı daha doğurulanmamışbilgilere göre, yeni aile kurmuş ve onunsoyundan gelenler varmış. Onun feragatından sonra,Karadağ İşkodra Sancağı’nın topraklarına katılmış ve1514 yılında özel sancak olarak organize edilmiş. TıpkıSkender-bey Crnojeviç ilk sancak bey görevine alındı veorada tam 16 yıl görev yapmış.Temmuz 1878 yılında Karadağ bağımsızlığı tanınmış3


ForumCrnogorsko - tursko kulturološko prožimanjesandžak-bega imenovan je upravo Skenderbeg Crnojević,koji je na toj dužnosti ostao punih 16 godina.Zvanično, diplomatski odnosi između Otomanskogcarstva i Crne Gore prvi put su uspostavljeni oktobra1879, odnosno već naredne godine, nakon Berlinskogkongresa ondašnjih velikih sila( jul 1878.godine) nakojem je Crnoj Gori priznata nezavisnost.Sa početkom tzv Balkanskih ratova(1912) i povlačenjuTurske sa Balkana, ovi odnosi su prekinuti. U slijedu ispletu niza tadašnjih događaja nestala je i sama CrnaGora - prisajedinjena je Srbiji(1918), da bi se tek 16.maja2006. godine, sa obnovom državne nezavisnosti CrneGore, ponovo stekli uslovi i za obnovu diplomatskihodnosa dviju savremenih država Turske i Crne Gore.Turska je među prvima priznala nezavisnost Crne Gore,12. juna 2006. godine. Vlada Crne Gore je, 24. jula2008. godine donijela odluku o otvaranju AmbasadeCrne Gore u Republici Turskoj.Prolazili su, naravno, ovi odnosi kroz razne faze usponai padova, sukoba ali i međusobnog visokog uvažavanja.Posebno su u tom smislu ilustrativni crnogorsko –turski odnosi iz perioda Sultana Abdul Hamida II iKnjaza(Kralja) Nikole Petrovića.Uprkos svemu i u Crnoj Gori je još veoma vitalnasvijest kojoj su još u svježijem pamćenju kojekakvesrednjevjekovne bitke sa Turcima nego nedavni neslavnipohodi na Dubrovnik, Trebinje, Foču, Goražde, Vukovar,Sarajevo, Srebrenicu...Cijenimo, stoga, da je na svima kojima je stalo doeliminisanja ovih predrasuda i uspostavljanja što boljihcrnogorsko-turskih odnosa, obaveza da učinimo ono štomožemo u tom cilju. A rasprava na naznačenu temu jesterealni i sasvim mogući doprinos.Ovim skupom i Zbornikom izlaganja tom prilikom, ForumBošnjaka/Muslimana čini svoj prilog.Forum Bošnjaka/Muslimana Crne Gore je nevladinaorganizacija koja okuplja najširi krug stvaralaca ijavnih ličnosti iz svih oblasti rada i stvaralaštva, kaoi organizacija i udruženja koja se bave položajem,nacionalnim i ukupno kulturološkim identitetombošnjačkog naroda u Crnoj Gori i, nadasve, njihovomzbližavanju sa ostalim narodima Crne Gore i okruženja.Nemjerljiv doprios ovom značajnom poduhvatu svakakoje i doprinos inicijatora i predsjedavajućeg skupa, RifataRastodera, potpredsjednika Skupštine Crne Gore, kaoolduğu Berlin Kongresi’nden bir yıl sonra Osmanlı İmperatorluğuve Karadağ arasında resmi olarak diplomatikilişkileri Ekim 1879 yılında kurulmuştur.Balkan Savaşları başlamasıyla (1912) ve TürkiyeBalkanlar’dan çekilmesiyle bu ilişkiler sona ermiş. Ozamanki olaylar sırasında Karadağ da sona ermiş –Sırbistan’ın topraklarına katılmış (1918). Ancak 16 Mayıs2006 yılında, Karadağ bağımsızlığı yenilenmesiyle ikimodern ülkeler, Türkiye ve Karadağ arasında diplomatikilişkilerin yenilenmesi için şartlar tekrar elde edilmiştir.12 Haziran 2006 yılında Karadağ bağımsızlığını tanıyanilk ülkelerden biri Türkiye olmuştur. Karadağ Hükümeti24. Temmuz 2008 yılında Türkiye’de Karadağ Büyükelçiliğiaçılmasına karar vermiştir.Tabi, bu ilişkilerin farklı iniş-çıkışlarının dönemleri varmış.İhtilaf dönemleri olduğuna rağmen kendi aralarında yükseksaygı göstermesi de varmış. Özelikle bu konuda açıklayıcıörnek olarak Sultan Abdulhamit II ve Prens NikolaPetroviç döneminden Karadağ-Türkiye ilişkileri denir.Her şeye rağmen, Karadağ’in vicdanında yakında yer alanDubrovniğ’e, Trebinje’ye, Foça’ya, Gorajde’ye, Vukovar’a,Saray Bosna’ya, Srebrenica’ya utanç verici hücumlardanhala daha çok Türkiye’ye karşı ortaçağ muhareveler yaşıyor.İnaniyoruz ki, bu nedenle, önayargıları ortadan kaldırmakve daha iyi Karadağ – Türkiye ilişkileri kurmak için istekliolan herkesin yapabilecek şartları mecburiyettir. Belirlenmişkonudaki müzakare gerçek ve tamamen potensiyelkatkıdır.Bu toplantı ve Sunumlar Bülteni’yle Boşnak/MüslumanForumu katkıya katılıyor.Aksi takdirde, Boşnak/Müsluman Forumu en geniş yaratıcılargrubu ve bütün çalışma alanlarından egementemsilcileri ve sonra Karadağ Boşnaklarının statüs, uyrukve külturel kimliği ile ilgili çalışan örgütler ve dernekleritoplayan sivil toplum örgütüdür.Bu önemli taahüte veren ölçülemez destek aşağıdaverilen kişilerin desteğidir: toplantıya öncülük edenler,toplantıda başkanlık yapan, Karadağ Meclisi’nin başkanınınyardımcısı, Rifat Rastoder ve katılanlar: KaradağMeclisi’nin başkanı - Ranko Krivokapiç, Karadağ’daTürk Büyükelçisi - Mehmed Murat Oğuz, Türkiye’deBosna-Hersek Fahri Konsolosu - Kemal Baysak, Boşnak/Müsluman Forumu’nun Konsey başkanı – Husein-CenoTuzoviç, B/M Forumu’nun Yönetim Kurulu’nun başkanı4


Crnogorsko - tursko kulturološko prožimanjeForumi učesnika: Ranka Krivokapića, predsjednika SkupštineCrne Gore; Mehmeda Murata Ouza, ambasadoru Turskeu Crnoj Gori; Kemalu BAYSAKU, biznismenu iz Izmira,inače počasnom konzulu BiH u Turskoj Huseina-CenaTuzovića, predsjednika Savjeta, kao i Mirsadu Rastoderu,predsjedniku Upravnog odbora Foruma Bošnjaka/Muslimana Crne Gore; Prof. dr Sonje Tomović-Šundić,savjetnice u Kabinetu Predsjednika Crne Gore; DraganaĐurovića, pomoćnika Ministra inostranih poslova zakonzularna pitanja i Dijasporu Crne Gore; Dr ĐorđaSuhiha, predsjednika Skupštine Glavnog grada Crne Gore- Podgorice; Zorana Šoškića, sekretara Sekretarijata zakulturu i sport Podgorice; Rada Adžića, potpredsjednikaPrijestolnice Cetinja, te Željka Stamatovića, direktoraKonzularnog odjeljenja MIP-a Crne Gore.Posebno poštovanje i zahvalnost pripada, svakako,učesnicima rasprave na temu: Kulturološko i ukupnocivilizacijsko prožimanje Crne Gore i Turske: Dr OgurOZCAN: Tursko-crnogorski odnosi u vrijeme SultanaAbdulhamida II i Knjaza Nikole; Dr Šerbo RASTODER:Kratak pregled iseljavanja muslimana iz CrneGore u Tursku; Mr Jasmina ĐORĐEVIĆ: Turcizmi ujužnoslovenskim jezicima; Dr Marko CAMAJ: Turcizmiu albanskom jeziku; Dr Dragana KUJOVIĆ: Školskaliteratura u Crnoj Gori na orjentalnim jezicima; DrZvezdan FOLIĆ: Islamska zajednica u spoljnopolitičkimprojekcijama jugoslovenske Vlade u periodu 1949-1964; Dr Novak KILIBARDA: Moralni elitizam usmenepoezije Crnogoraca i Srba; Dr Čedomir BOGIĆEVIĆ: Oneuništivosti kultura i civilizacija; Dr Asim DIZDAREVIĆ:Primjeri humanosti; Dr Hatice ORUC: Nahija LimskiNikšići u popisnim knjigama Bosanskog sandžaka; MrAdnan Pepić: Arhivski spisi o staroj Podgorici; Dr HilmiIBAR: O Trakijskom univerzitetu .Konačno, oanj ko je presudno doprinio da ideja oovm skupu zaista postane i stvarnost, jeste Turskaagencija za razvoj i međunarodnu saradnju(TIKA), načelu sa gospodinom Đokćenom KALKANOM, te im iovom prilikom, u ime organizatora, iskazujemo visokuzahvalnost.– Mirsad Rastoder; Karadağ Cumhuriyeti Kabineti’nindanışmanı – Prof. dr Sonja Tomoviç – Şundiç, DışişleriBakan Yardımcısı - Dragan Djuroviç, Podgorica BaşkentinMeclis Başkanı – dr. Djordje Suhih; Podgorica kültür vespor Sekretarlığı Sekreter – Zoran Şoşkiç, Cetinje EskiBaşkentı Başkanı’nın Yardımcısı - Rade Adziç, DışişleriBakanlığı’nın Konsolosu’nun Bölüm Müdürü – Zeljko Stamatoviç.Özel saygı ve şukrana ait olan ’’Karadağ – Türkiye Külturelve Medeniyet Toplam Geçirgenliği’’ konusu üzerindetartışanlar: Dr Uğur Özcan ’’Sultan Abdulhamid II vePrens Nikola Döneminde Türk – Karadağ İlişkileri’’, DrŞerbo Rastoder: Karadağ’dan Türkiye’ye Müslumanlar’ınGöçmesi hakkında Genel Açıklama; Türk Sözleri GüneySlav Dillerinde; Dr Marko Camaj: Türk SözleriArnavutça’da; Dr Dragana Kujoviç: Karadağ’ın Okul LiteratürüDoğu Dillerde; Dr Zvezdan Foliç: İslam Cemaatı1949-1964 Dönemindeki Yugoslavya Hükümeti’nin DışPolitik Projelerinde; Dr Novak Kilibarda: Karadağlılarve Sırplar’ın Halk Şiirlerinde Ahlak Seçkincilik; Dr AsimDizdareviç: Merhamet Örnekleri; Dr Hatice Oruç: LimskiNikşiçi Nahiyesi Kayıt Defterlerinde Bosna Sancağında;Mr Adnan Pepiç: Eski Podgorica hakkında Arşiv Evrakları;Dr Hilmi Ibar: Trakya Üniversitesi Hakkında.Sonuçta, bu toplantı için fikir gerçek olabileceğine enönemli katkıda bulunan mutlaka Türk İşbirliği ve Kalkınmaİdaresi Başkanlığı (TİKA) ve TİKA’nın başında olan Dr.Gökçen Kalkan’dır. Bu vesileyle, organizatörlerin adına,büyük şükran dileklerimizi söylüyörüz.5


U pauzi rasprave: R. Krivokapić sa K.Canović, K.Baysakom,Ervinom Spahićem, Đoksenom Kalkanom, M. Kutlarac...Rifat Rastoder sa nj. ex. Muratom Oguzom,Hilmijem Ibrom i Cengiz DaneomJ.Đorđević, R. Rastoder, D.KujovićM.Kotlarac, K. BaysakA. Pepić, Murat Oguz, H. Oruc, O. Ozcan, Š. Rastoder, M.RastoderB.Agović, E. Spahić, Kalkan


Crnogorsko - tursko kulturološko prožimanjeForumSADRŽAJPozdravne riječi:- Rifat RASTODER,potpredsjednik Skupštine Crne Gore i Predsjedavajući skupa............ 9- Ranko KRIVOKAPIĆ,predsjednik Skupštine Crne Gore........................................................11- Murat OGUZ,ambasador Turske u Crnoj Gori...........................................................12- Husein - Ceno TUZOVIĆpredsjednik Savjeta Foruma Bošnjaka/Muslimana...........................13Izlaganja:Dr Ogur OZCAN:Tursko-crnogorski odnosi u vrijeme Sultana Abdulhamida IIi Knjaza Nikole........................................................................................15Dr Šerbo RASTODER:Kratak pregled iseljavanja muslimana iz Crne Gore u Tursku.............27Mr Jasmina ĐORĐEVIĆ:Turcizmi u južnoslovenskim jezicima ....................................................33Dr Marko CAMAJ:Turcizmi u albanskom jeziku.................................................................. 37Dr Dragana KUJOVIĆ:Školska literatura u Crnoj Gori na orjentalnim jezicima....................... 41Dr Zvezdan FOLIĆ:Islamska zajednica u spoljnopolitičkimprojekcijama jugoslovenske Vlade (1949-1964).................................45Dr Novak KILIBARDA:Moralni elitizam usmene poezije Crnogoraca i Srba............................49Dr Čedomir BOGIĆEVIĆ:O neuništivosti kultura i civilizacija........................................................53Dr Asim DIZDAREVIĆ:Primjeri humanosti ................................................................................57Dr Hatice ORUC:Nahija Limski Nikšići u popisnim knjigama Bosanskog sandžaka.....59Dr Hilmi IbarTrakijski univerzitet - Edrene..................................................................75Odluka o osnivanju Društva crnogorsko - turskog prijateljstva...........777


ForumCrnogorsko - tursko kulturološko prožimanje8


Crnogorsko - tursko kulturološko prožimanjeForumRifat Rastoder,potpredsjednik Skupštine Crne Gore i predsjedavajući skupaAfirmacija zajedničkog nasljeđaDame i gospodo,Izuzetna mi je čast što sam u prilici da Vas u svojei ime organizatora skupa, prvi sve pozdravim i zahvalimVam što ste se odazvali našem pozivu.Pozdravljam posebno gospodu:- Ranka Krivokapića, predsjednika Skupštine CrneGore;- Mehmeda Murata Ouza, ambasadoru Turske uCrnoj Gori,- Prof. dr Sonju Tomović-Šundić, savjetnicu u KabinetuPredsjednika Crne Gore;- Dragana Đurovića, pomoćnik Ministra inostranihposlova za konzularna pitanja i Dijasporu Crne Gore;- Dr Đorđa Suhiha, predsjednika Skupštine Glavnoggrada CG-PG;- Zorana Šoškića, izaslanika predsjednika Podgorice,inače sekretara Sekretarijata za kulturu i sport;Pozdravljam i zahvaljujem se, što su danas sa namai:- Radu Adžiću, potpredsjedniku Prijestolnice Cetinja- Željku Stamatoviću, direktor Odjeljenja MIP-a CGza konzularne poslove;Konačno, sa posebnim, zadovoljstvom pozdravljam ipredstavljam Vam gospodina Đokćena KALKANA, koordinatoraPrograma Turske agencije za razvoj i međunarodnusaradnju u Crnoj Gori. Čovjeka koji je za samo jednu –prvu godinu mandata na ovoj funkciji, učinio više na zbližavanjunaših naroda i država nego što mnoga slična predstavništvaučine za više punih mandata.Samo ilustracije radi, TIKA je, tek za nekoliko minulihgodine, diljem Crne Gore, što se kaže - od Ulcinjado Žabljaka i od Rožaja do Cetinja, realizovala ili jerealizacija u toku na desetine raznovrsnih projekatapodrške ovdašnjim ustanovama, organizacijama, udruženjimai pojedincima, u vrijednosti preko 4. milionaeura. TIKA je, inače, glavni sponzor i današnjeg našegskupa.Najsrdačniji pozdravi i izrazi dobrodošlice i gostima izTurske: Dr Hatice ORUC iz Ankare, Prof. Uguru OZHANU izIstambula; prof. Dr Hilmiju IBRU i prof. Džigisu DANEU izEdrena; kao i velikom prijatelju balkanskih naroda i državaKemalu BAYSAKU, biznismenu iz Izmira, inače počasnomkonzulu BiH u Turskoj, rijetkom entuzijasti i poborniku uspostavljanjasaradnje između građana i naroda Crne Gorei Turske;9


ForumCrnogorsko - tursko kulturološko prožimanjeKonačno, posebno poštovanje i zahvalnost na odzivuučesnicima rasprave na temu: Kulturološko i ukupnocivilizacijsko prožimanje Crne Gore i Turske:2. Mr Jasmini Đorđević3. Dr Dragani Kujović4. Dr Šerbu Rastoderu5. Dr Novaku Kilibardi6. Dr Čedomiru Bogićeviću7. Dr Zvezdanu Foliću8. Dr Marku Camaju9. Dr Asimu Dizdareviću10. Mr Adnanu PepićuŽaljenje štoo nijesu u prilici da danas budu sa namauputuli su: prof.dr Mirjana Teodosijević iz Beograda,Fuad Nimani, ministar za ljudska i manjinska prava iJusuf Kalamperović, ministar Unutrašnjigh poslova uVladi Crne Gore, Omer Peročević iz Bara, Nail Draga i SelimResulbegović iz Ulcinja, Hamdo Kočan iz Podgorice,Džemal Senel i Mahmut Katipoglu (Ćatović) iz Izmira, kaoi Fikret Akova, predsjednik opštine Burhanija – Turska, tei njih sve srdačno pozdravljam.Dame i gospodo,Polazeći od uvjerenja da je tek dobro međusobnopoznavanje ljudi, kao i naroda i država, pretpostavka zauspostavljanje i njihovih dobrih ukupnih odnosa, povodompredstojećeg Dana nezavisnosti Crne Gore i obnove diplomatskihodnosa sa Turskom, inicirali smo i evo upriličiliovaj po svemu reprezentativni skup.Najznačajniji segment skupa, svakako je tematskarasprava o zajedničkom kulturološkom nasljeđu narodaCrne Gore i Turske. Riječ je o prvoj u seriji rasprava koje osličnoj problematici kanimo organizovati.Naime, kao što je poznato, sticaj istorijskih okolnostije učinio da se upravo na ovim – balkanskim prostorimagdje i Crna Gora baštini svoje, bezmalo, milenijumske temeljedržavotvornosti, sučele i ostave neizbrisive tragovegotovo sve velike civilizacije.Države Crna Gora i Turska, samo su - po mnogočemu - ilustrativan primjer.Kako istorijske procese i događaje, koje po prirodistvari čine i loša i dobra iskustva – nije moguće izmijeniti,valja ih se sjećati onakvih kakvi jesu, ali i, zarad savremenihzajedničkih stremljenja i budućnosti, iz njih posebnoafirmisati ono što jeste podsticaj pozitivnim civilizacijskimtokovima. Pri snažnom smo uvjerenju da viševjekovnaistorijska upućenost Crne Gore i Turske, uprkos još vitalnomnasljeđu i drugačije svijesti, obiluje upravo i takvimprimjerima.Među prijateljima, vjerujem, nema razloga tajitirecimo dilemu - da li bi se mi koji govorimo bilo koji odovdašnjih jezika uopšte i mogli sporazumjeti kada bi namneko, nekim čudom, iz našeg maternjeg, uskratio riječi –it turskog jezika.Ili, pak, šta bi uopšte bilo sa identitetom nas koji,po vjerskom i ukupnom kulturološkom sklopu pripadamoi islamskom civilizacijskom krugu, bez vjere i običaja kojesmo naslijedili upravo od turskih duhovnih i kulturnih poslenika.O impozantnom materijalnom nasljeđu da se i negovori.Veoma značajan dio duše sa ovih prostora ugrađenoje, svakoko, i u temalje savremene Turske. Valja se samonaći na bilo kojoj od čaršija diljem Turske i to doživjeti. Nekiistraživači, čak, tvrde da je u Turskoj danas višestruko višeBošnjaka/Muslimana porijeklom sa područja Crne Gore,nego što ih je sada u Crnoj Gori, a impozantan je i brojdanašnjih žitelja Turske, albanskog etničkog porijekla, kaoi drugih ovdašnjih naroda, uključujući i Crnogorce i Srbe.Uostalom zar u Turskoj ne počivaju i potomci – dvoicasinova jednog od rodonačelnika Crne Gore - Ivan –bega Crnojevića (Staniša, zvani Skenderbeg Crnojević,kao i stariji brat Đurađ Crnojević) i vjerovatno žive njihovipotomci.Nažalost, nijesam baš siguran da savremene generacijeo tome dovoljno i znaju?Cijenili smo, stoga, da je upravo afirmacija zajedničkogkulturološkog nasljeđa, kroz što kompetentniju prezentacijučinjenica i iskustava, najbolji podsticaj u stvaranjuuslova za punu reafirmaciju saradnje i sveukupnih odnosanaših dviju država, odnosno građana i naroda.A da bi sve zaista i imalo dugoročni karakter,odlučili smo se i za formiranje Društva crnogorsko-turskogprija teljstva, koje će nastaviti da se bavi proučavanjem,prezentacijom, popularizacijom i ukupnom valorizacijomzajedničkog istorijskog, duhovnog i ukupno - kulturološkognasljeđa i drugih vrijednosti i aktivnosti od obostranoginteresa. Ozvaničenje odluke o formiranju ovog društva,kao što se dalo vidjeti i iz dostavljene agende, učinićemoodmah po završetku tematske rasprave.A sada, pozivam Predsjednika Skupštine Crne Gore,gospodina Ranka Krivokapića, da uzme riječ.10


Crnogorsko - tursko kulturološko prožimanjeForumRanko Krivokapić,predsjednik Skupštine Crne GoreViteštvo - jedna od zajedničkih vrijednostiPoštovane dame i gospodo, poštovani izaslanicipredsjednika države, Vaše ekselencije, poštovani učesniciskupa, meni je zapala izuzetna čast da pozdravim ovajskup u ime države koja je u vjekovnom dijalektičkom jedinstvupostojala sa najvećom ondašnjom imperijom, u imedržave koja je uspjela da razvije puno zajedničkih vrijednostičak i u vremenu sukobljavanja sa tom imperijom.Tadašnju kraljevinu Crnu Goru, kao i kneževinu CrnuGoru ili vladikat, sve jedno, sa Turskom je uvijek objedinjavalajedna te ista vrijednost - viteštvo. Riječ je o vrijednostimasa kojima dvije države brane svoje sa punimuvjerenjem da to ne znači izgubiti ljudskost i da to ne značiizgubiti moralnost.Sa tim riječima je i naš kralj ispratio sa Skadra tursketrupe riječima koje su u crnogorskom kodu i tada najvišeznačile - ljudi i junaci.Iako Turska i nije bila opsjednuta Crnom Gorom kolikosmo mi željeli da jeste i koliko smo željeli da sebi damona značaju sasvim je sigurno da smo mi svoje najbolje vrijednostiduhvonosti, trajanja, slobodoumnosti izgradjivaliupravo na sukobu sa velikom imperijom koja je obilježilacivilizaciju, što se kaže istoka i zapada.Iz tih vrijednosti Crna Gora je puno naučila, što neznači da upravo iz tog dijela istorije ne treba još učiti. Jer,ako su naša djeca riječ Turska učila kao naziv najvećegneprijatelja koji nas nije pobijedio, nova generacija bi riječTurska zasigurno trebala učiti kao ime države koja uspijevada odgovori izazovima novog vremena, kao državekoja treba da donese Evropskoj uniji novi vid kulture kojije neizostavno već utkan u njene korijene. Iako mi dozvoliteda kažem ono što sam već rekao prije nekoliko dana uRimu, izum novog svijeta nije multipolarnost, izum novogsvijeta je multikulturalnost i multietničnost.Kako se Crna Gora prosvijetlila da ljudskog, humanostne znači ista vjera, ista nacija, da znači mnogo višeod toga i iznad toga, mislim da će i ulazak Turske u Evropskuuniju upravo donijeti Evropi novi kulturološki pomak,novi civilizacijski pomak pred izazovima 2l. Vijeka.Crna Gora je mjesto gdje se susrijeću civilizacije,sa svim srećama i nesrećama takve pozicije. Mir uvijekod takvih mjesta pravi srećna mjesta. I uvjeren sam daje mir konačno došao u Crnu Goru i na Balkan, te daće i istorijsko prožimanje Crnoe Gore i Turske dobiti naznačaju prvenstveno u našem obrazovanju. Da i jednii drugi ne učimo samo što smo dobro uradili kroz istorijunego i što smo pogriješili kroz istoriju. Crna Gora jepočela da uči o svojim greškama u istoriji, i mislim da jeto najboljia lekcija iz istorije koji ćemo svi naučiti. Svijestda pobjede mogu biti teže od poraza i svijest da porazimogu biti i pobjede. U suočavanje sa ovom činjenicomCrna Gora je krenula kada se vratila sebi i nema dilemeda će Crna gora biti dobar i pouzdan partner na afirmacijizajedničkog nasljeđa različitih civilizacija koje su se srelei na crnogorskom tlu.U želji da vaš skup odgovori na ova i druga slična pitanjau interesu jedinstvenog cilja - ulaska u zajednički evropskidom, u interesu jačanja bezbjednosti u tom domu,država Crna Gora će na ovome što je već stekla u prijateljstvusa Turskom, na ovome čemu ćete vi doprinositi,obogatiti Evropsku uniju novom dimenzijom humanizma.Hvala na vašem trudu, pregalaštvu i želji da izgradimo zajednonove vrijednosti življenja i trajanja.11


ForumCrnogorsko - tursko kulturološko prožimanjeMurat Oguz,ambasador Turske u Crnoj GoriPrimjer za naukPoštovani predsjedniče skupštine, poštovani narodniposlanici, poštovani državnici, predstavnici opština,nau čni radnici i organizatori, dragi prijatelji, najiskranijevas i najsrdačnije pozdravljam.Možete pretpostaviti koliko je moje zadovoljstvošto sam danas ovdje i što kao ambasador jedne zemlje,bez velikog ličnog truda, uz pomoć prijatelja iz Crne Gore,doživio jedan ovakav skup. Iz toga razloga puno vam sesvima zahvaljujem. Naravno, ovo je za nas i velika obaveza.Kao prvo u svojstvu ambasadora Turske moram jošviše raditi na uspostavljanju još boljih odnosa izmedjunaše dvije države. To ćemo ostaviti, naravno vremenu kojeje pred nama, kada ćemo svojim primjerima i onim štoćemo činiti za ovu zemlju i sa ovom zemljom, potvrditi očemu govorim sada. Zajedno sa našim predsjednikomSku pštine koji će u julu posjetiti Crnu Goru, a mislim daće i naš predsjednik države uskoro posjetiti Crnu Goru.Ovi će se primjeri nastaviti u budućnosti kao oblik našesaradnje.Drugo što želim reći, je to da ćemo i mi u Turskoj nastojatida organizujemo nešto slično i na ovakvom niovu.Puno vam se zahvaljujem što ste nam dali primjer u tome.Želim otvoreno reći da su balkanske zemlje, uključujućiCrna Gora, vrlo bitni za nas. U uvjerenju da snažna i nezavisnaCrna Gora dobro i za Tursku, podržavamo Crnu Goruu svakom pogledu.Dakle, rodbinske i prijateljske veze koje nas spajajunijesu i jedine. Vi i Zapadni Balkan ukupno povezujeteTur sku sa Evropom. Vi ste naš most prema Evropi. Zbogtoga ćemo učiniti sve što je moguće da i našim ekonomskimodnosima doprinesemo da naše obje zemlje što prijebudu sastavni dio Evrope.Rodbinska povezanost svakako je posebna priča.Juče sam gostovao na Univerzitetu Crne Gore i studentimaodržao jedno kratko izlaganje. Rekao sam im, izmeđuostalog, da ako im se pruži prilika da jednog dana posjeteTursku i ako ih pitaju odakle dolazite, da se ne iznenadeako čuju i još konkretnije pitanje: Jeste li iz Bijelog Polja,Podgorice ili iz nekog drugog grada iz Crne Gore?Iz tog razloga vi se u Turskoj ne možete osjećati kaostranci, nego jednostavno kao da ste u svojoj zemlji, u svojojkući. Ovo nije fraza, ovo je realnost. Kad sam saznaoda ću doći ovdje u Crnu Goru razmišljao sam na sljedećinačin: rekli su mi da moji poznanici imaju puno rodbine uCrnoj Gori, da će mi oni pomoći. Mom prijatelju sam rekao: pa zar nije tvoja porodica u Makedoniji, rekao mi je daje njegova majka iz Makedonije, a da je otac iz Crne Gore.I to je Turska danas. Iz tog razloga ja se danas osjećammalo i Crnogorcem i nadam se da će odnosi naše dvijezemlje uspješno ići uzlaznom putanjom.Iz tog razloga jeTika ovdje. I dok god bude potrebe mi ćemo da pomažemojer smatramo da je vrlo bitno da Crna Gora bude snažnadržava. Stalo nam je da naši prijatelji bbudu dobro u svakompogledu. Iz tog razloga i znamo šta nam je činiti unarednom periodu.Na kraju, još jednom se želim posebno zahvaliti organizatorimaovog skupa i kao ambasador i kao jedan turskidržavljanin, kao jedan Balkanac, kao jedan Crnogorac.Hvala svima onima koji su doprinijeli da se ovakav okruglisto održi.12


Crnogorsko - tursko kulturološko prožimanjeForumHusein Tuzović,predsjednik Savjeta Foruma Bošnjaka/MuslimanaPodstrek za dalji radKao predsjednik Savjeta Foruma Bošnjaka/Muslimana– inicijatora organizatora skupa, uz najsrdačnije pozdravei izraze zahvalnosti što ste se odazvali našem pozivu,u najkraćem o Forumu.Forum Bošnjaka/Muslimana osnovan je, kao nvo -organizacija sa ciljem da okuplja Bošnjake i sve ljude dobrevolje, svih političkih profila i zanimanja, da zajedničkiradimo na unapređenju sopstveniog statusa i kao pojedinaca– građana i kao naroda. Da, istovremeno, i zajednoradimo na daljem kulturnom i ukupnom obogaćivanjui snaženju Crne Gore. S tim u vezi, slobodni smo i podsjetitida Forum, takođe, godinama već, u kontinuitetu,radi i zalaže se i za temeljito i objektivno suočavanje saistinom o događajima iz posljednje jugoslovenske dramei naročito sa istinom o događajima sa mogućim elementimazločina.U kontinuitetu, godinama već, Forum se bori i zaprimjenu evropskih standarda u zaštiti ljudskih i naročitomanjinskih prava. U tom smislu, značajan i primjetan ujavnosti je bio naš angažman i doprinos referendumskojodluci o nezavisnosti Crne Gore, kao i doprinos uobličavanjuUstava Crne Gore u dijelu o ljudskim i manjinskimpravima.Glasilo - Revija Forum je naša legitimacija. Na profesionalan,objektivan i kompetentan način nastojimo analiziratii prezentirati aktuelnu stvarnos Crne Gore i širegokruženja.Riječju, svime što činimo potvrđujemo samo čvrstuutemeljenost i privrženost Bošnjaka Crnoj Gorii, potvr đujemo samo da smo u njoj svi svoji na svome, te senadamo da nam to više niko i nikada neće, niti možespo riti. Želimo i dalje samo doprinositi multivjerskom,multietničkom, multikulturnom napretku Crne Gore, kakobi ona upravo po tome i kao buduća članica EU, zaista,bila prepoznatljiva.I današnji skup samo je još jedan korak u tom pravcu.Hvala Vam na pomoći u tome, uz dodatnu – posebnuzahvalnost gospodi iz Turske agencije za međunarodnusardanju (TIKA) na čelu sa koordinatorom Đokćenom Kalkanom,koji je i glavni sponzor manifestacije.Sve ovo je za nas još jedan snažan podstrek za daljirad.13


Cetinje, dvor Kralja Nikole


Crnogorsko - tursko kulturološko prožimanjeForumDr. Uğur ÖZCAN:Tursko-crnogorski odnosi u vrijemeSultana Abdulhamida II i Knjaza NikoleSultan Abdulhamid II ve Prens Nikola dönemindeTürk – Karadağ İlişkileriRefleksije prijateljstva dvoice vladaraİki Hükümdar Arasında Dostluk YansımalarıCrna Gora je nezavisnost stekla na Berlinskom Kongresu1878. godine. Osmanlijsko Carstvo je odmah nakontoga, sa do tada buntovnom i ratničkom Crnom Gorom,započelo uspostavljanje diplomatskih odnosa. OsmanlijskaImperija je prva priznala nezavisnost Crne Gore i već tokomnaredne 1879. godine na Cetinje poslala Halil Halida-beja,svog prvog izvanrednog poslanika (ambasadora) u CrnojKaradağ Devleti ilk olarak 1878 Berlin Antlaşması’ylabağımsızlığını kazanmıştır. Osmanlı Devleti, o zamana kadarsavaşlar ve isyanlarla gündeme gelen Karadağ ile,artık bağımsız bir devlet olarak diplomatik ilişkileri başlatmıştır.Karadağ’ın bağımsızlığını ilk tanıyan ve ilk yerleşikelçi Halil Halid Bey’i 1879 yılında Çetine’ye gönderen deyine Osmanlı Devleti olmuştur. Karşılıklı açılan elçilikler, ikiKralj NikolaSultan Abdulhamid II15


ForumCrnogorsko - tursko kulturološko prožimanjeGori. Otvaranje ambasada u dvijema državama značio jepočetak rješavanj otvorenih pitanja među dvjema državama,ali je to bilo i svojevrsno sjeme prijateljstva koje je počelo daniče. Ono što je posebno vrijedno pažnje jeste činjenica dau periodu između 1878-1909 godine, odnosno u periodu odsticanja nezavisnosti Crne Gore do napuštanja prijestola AbdulhamidaII, između Osmanlijskog Carstva i Crne Gore nijebilo nikakvih sukoba, čak ni pomena o bilo kakvom ratu.Otvaranje Poslanstvo Osmanlijskog Carstva na CetinjuOtvaranje poslanstva Osmanlijskog carstva na Cetinju,koje se danas koristi kao obrazovna institucija, bilo jeustvari prvi konkretni čin najave jednog novog prijateljstva.Nešto kasnijim, otkupom objekta u izgradnji, ambasada jedobila novu adresu. Manifestaciji postavljanju tugre 1 koju jeposlao sultan Abdulhamit II i ceremoniji otvaranja poslanstva,koja je održana 5. marta 1886. godine, prisustvovalisu Knjaz Nikola i svi visoki državni zvaničnici,.Šef diplomatske misije (ambasador) OsmanlijskogCarstva na Cetinju, Ahmet Dževat Paša, prilikom govora zahvalnostina ceremoniji, između ostalog je rekao: „Onog trenutkakada je ova tugra uljepšala zgradu ambasade, uvjerensam da će već postojeći dobri odnosi između Vlade OsmanlijskogCarstva i Crne Gore napredovati za još jedan stepen.“ 2Knjaz Nikola je, zatim, obećao da će za vrt ambasadeposlati 100 stabala iz bašte svoga dvora i da će naložiti dase iskopa zemljište za njih. Na taj način, Osmanlijsko Carstvoje, sa druge strane, izbjegavši probleme zakupa, dobilonovu službenu zgradu. 3Od sticanja crnogorske nezavisnosti, problemi suse najčešće rješavali u diplomatskom i mirovnom duhu uskladu sa „prijateljskim osjećanjima“. Nesumnjivo je da jelično prijateljstvo između Nikole i Abdulhamita II imalo velikiuticaj na prijateljstvo dvaju država. Takođe, po pozivu AbdulhamitaII posjeta knjaza Nikole Istanbulu znak je interesa zazbližavanjem dviju zemalja koji ne treba zaboraviti.Prva posjeta knjaza Nikole Istanbulu i njen odjekPrva posjeta knjaza Nikole Istanbulu, upriličena ucilju utvrđivanja granica među dvjema državama, na pozivAbdulhamida II , relaizovana je 20. avgusta 1883. godine.Pripreme za doček su trajale danima, dok je brod IzzettinVapur’u Hümayunu, tradicionalno korišten za ceremonijesusreta lidera velikih država, pripremljen i za tu priliku.Knjaza Nikolu je dočekao visoki diplomatski kor.Dočekan je, inače, topovskom paljbom iz 21 topa, nakončega je u pratnji Gazi Osman Paše i Haridžije Naziri Pašestigao u “Dolmabahçe”palatu. Princ Nikola je tokom posjeteboravio u ljetnjoj palati “Göksu Kasrı“ poznatoj kao jednoj1 - Tuğra – kaligrafski amblem ili potpis sultana Osmanlijskog Carstvakoji se nalazio na svim zvanicnim dokumentima, prepiscima, pečatimai novcu.2 - BOA, Y.A.HUS, 189/123 -ülke arasındaki sorunların halledilmesi noktasında önemlibir adım olmuş ve dostluk tohumları yeşermeye başlamıştır.Dikkat edilirse 1878- 1909 arası yani Karadağ’ın bağımsızlığınıkazanmasından, Abdülhamid’in tahttan inmesinekadar geçen zamanda, Osmanlı Devleti ve Karadağarasında herhangi bir savaştan söz edilememektedir.Bugün eğitim mekânı olarak kullanılan, Osmanlı Devleti’ninÇetine Sefarethanesi, dostluğun bir simgesidir adeta.Ahmet Cevat Paşa’nın elçiliği döneminde inşaat hali n de satınalınarak tamamlanmış ve elçiliğin yeni adresi olmuştur. II.Abdülhamid tarafından gönderilen tuğra nın asılış ve binanınaçılış töreni, Prens Nikola ve devlet erkânının katılımıyla 5Mart 1886’da gerçekleşmiştir. Osmanlı Devleti’nin Çetinesefiri Ahmet Cevat Paşa, açılışta yaptığı teşekkür konuşmasında“…Bu tuğra bu elçilik binasını süsledikçe, Hükûmet-iSeniyye ile Karadağ arasındaki zaten var olan iyi ilişkilerin birkat daha iyileşeceği ümidindeyim.” demiştir 1 .Prens Nikola ise elçilik bahçesine dikilmek üzerekendi sarayından 100 ağaç göndermeyi ve bir kuyu açtırmayıvaat etmiştir. Böylelikle, Osmanlı Devleti kira sorunundankurtulurken, diğer taraftan yeni bir hizmet binasınakavuşmuştur 2 .Karadağ bağımsız olduktan sonra, çoğu zaman sorunlar“dostluk hisleri” gereğince diplomasi ve barış yoluylaçözülmeye çalışılmıştır. Bu dostlukta hiç şüphesiz kiNikola ve Abdülhamid’in şahsi dostluklarının büyük etkisivardır. Ayrıca II. Abdülhamid’in daveti üzerine gerçekleşenPrens Nikola’nın İstanbul ziyaretlerinin iki ülke yakınlaşmasındakipayını da unutmamak gerekir.Nikola’nın Birinci İstanbul Ziyareti ve YansımalarıPrens Nikola’nın İstanbul’u ilk ziyareti, iki ülke arasındakisınırların tespiti görüşmelerinin devam ettiği sıralarda,II. Abdülhamid’in daveti üzerine Ağustos 1883’tegerçekleşmiştir. Günler öncesinden hazırlıklar yapılmış,büyük devlet liderlerinin karşılama törenlerinde kullanılanİzzettin Vapur-u Hümâyunu hazır hâle getirilmiştir.20 Ağustos’ta üst düzeyde diplomatik bir törenlekarşılanan Nikola, İstanbul’a teşrif ettiğinde yirmi bir pâretop atışıyla selamlanmış ve Gazi Osman Paşa ve HâriciyeNâzırı Arif Paşa tarafından karşılanarak, DolmabahçeSarayı’na kadar eşlik edilmiştir. Nikola’nın ikametgahıise İstanbul’un en güzel mekanlarından birisi olan GöksuKasrı olarak belirlenmiştir.Prenses Milena, bu ilk İstanbul ziyaretine eşlik etmemiştir.Fakat II. Abdülhamid onu unutmamış ve PrensesMilena’ya gümüşten yapılmış değerli bir İstanbul albümügöndermiştir. Nikola, görüşme sırasında, Abdülhamid’injestleriyle karşılaşmış ve ailesine gösterdiği ilgi onda, Petroviçailesi hakkında çok iyi bilgilendirildiği imajını uyan-1 - BOA, Y.A.HUS, 189 /122 - Mehmet Mercan, Sadrazam Ahmed Cevad Paşa, Marmara ÜniversitesiSos.Bil.Ens. Türkiyat Araştırmaları Ens. Yayımlanmamış DoktoraTezi, İstanbul 1998, s. 1816


Crnogorsko - tursko kulturološko prožimanjeForumod najljepših rezidencija u Istanbulu.Knjeginja Milena nije prisustvovala ovoj posjeti Istanbulu.Međutim, Abdulhamid II je nije zaboravio već je knjeginjiMileni kao poklon poslao vrijedan srebreni album. Izrazgovora tokom susreta, Nikola je stekao utisak o veomadobroj informisanosti Sultana o porodici Petrović. SultanAbdulhamid je, između ostalog, o Knjeginji Mileni rekaoslje deće: “Vjerujte mi, njene aktivnosti vrlo pomno pratim.Molim Vas, prenesite joj da joj se divim.“Knjaz Nikola je, kako će sam potvrditi, u vezi sa Abdulhamidomzaključio da je on veoma inteligentan i dobroinformisan vladar i koliko god politički problemi OsmanlijskogCarstva bili komplikovani, evidentno je da on posjedujesposobnost za rješavanje takvih problema. U kasnijem telegramuzahvalnosti na dočeku, Knjaz Nikola ističe da je napustioIstanbul sa izuzetnim pozitivinim utiscima. Sultan Abdulhamidje u pismu koje je poslao kao odgovor na knjaževuzahvalnost izrazio želju da se to prijateljstvo nastavi.Možemo zaključiti da je ova prva posjeta knjaza NikoleIstanbulu zapravo prekretnica u osmanlijsko – crnogorskimodnosima. To je, takoreći, razbilo tabue. Ova po s jeta jeomogućila da se stvori prostor za dublje prijate ljske odnoseizmeđu dvije države koje su se vijekovima doživljavale kaoneprijatelji.Druga posjeta knjaza Nikole IstanbuluI druga posjeta Knjaza Nikole Istanbulu takođe se dogodilojednog avgustovskog dana. Bila je planirana za 1896. godinu,ali je realizovana tek 1899. godine. Knjaz Nikola je nastojaoda nađe najpogodije vrijeme za relaizaciju ove posjete.Na poziv Sultana Abdulhamida učinio je to na dan svečanogotvaranja Bosfora. Istovremeno, tog dana se održavala i proslavagodišnjice Abdulhamidovog stupanja na prijesto.U međuvremenu, je bilo naloženo da se vila Emirganpopravi o trošku Ministarstva finansija. Gradonačelnikopštine je lično išao u Emirgan, dajući instrukcije za bezbjednosti čistoću ulica, na licu mjesta je strogo pratio pripreme.Takođe, Padišah je svoje dvorske službenike (Hademe-i-hassa-işahane) dao u službu Knjaza Nikole.Dvorac EmirganOno što je privuklo dodatnu pažnju zvaničnika ijavnosti u Istambulu jete to što je Knjaz Nikola u posje tusa sobom poveo Knjaginju Milenu i sina Mirka. U delegaciji,dırmıştır. Sultan Abdülhamid, Prenses Milena hakkındaşunları söylemiştir. “İnanın bana, Onun yaptığı işleri ilgiyletakip ediyorum. Lütfen kendisine ona hayran olduğumuiletiniz”Abdülhamid ile ilgili pozitif değerlendirmelerde bulunanNikola, onun çok kabiliyetli ve iyi bilgilendirilmişbirisi olduğunu ve Osmanlı Devleti’nin politik sorunlarınıne kadar karışık olursa olsun çözebilecek kapasite ve yeteneğesahip olduğunu belirtmiştir. Ziyaretin sona ermesininardından Nikola, İstanbul’da gördüğü misafirperverlikkarşısında bir teşekkür telgrafı göndererek, ziyarettenfevkalade olumlu intibalarla ayrıldığını söylemiştir. SultanAbdülhamid ise Prens’in teşekkürüne cevaben gönderdiğimektupta, bu dostluğun devamını temenni etmiştir.Netice itibariyle şunu söyleyebiliriz ki Prens Nikola’nınİstanbul’a yaptığı bu ilk ziyaret, Osmanlı Karadağ ilişkilerindeönemli bir dönüm noktasıdır. Adeta tabular yıkılmıştır.Yüzyıllarca birbirlerini düşman olarak gören bu iki devlet,yapılan bu ziyaret sonucunda dostluk ilişkilerine yönelikdaha güçlü adımlar atabilmişlerdir.Nikola’nın İkinci İstanbul Ziyareti’nin Gerçekleşmesi veSonuçlarıPrens Nikola’nın İstanbul’a ikinci seyahati yine birAğustos günü gerçekleşmiştir. Prens Nikola, 1896 yılındaertelediği ikinci İstanbul seyahatini gerçekleştirmek içinuygun bir zaman kollamıştır. Bu fırsatı 1899 yılında yakalayanNikola, Abdülhamid’in kendisine hediye etmek istediğiBoğaziçi’ndeki yalı vesilesiyle İstanbul’a gelmek için hareketegeçmiştir 3 . O tarihler aynı zamanda Abdülhamid’incülus yıldönümüdür.Bu arada Emirgan’daki sahilhane, belediye tarafındantamir ettirilmiş masrafları da maliye tarafından ödenmiştir.Belediye başkanı bizzat Emirgan’a giderek sokaklarıngüvenliği ve temizliği noktasında titiz davranılmasıtalimatını vermiş ve hazırlıkları yerinde incelemiştir. AyrıcaPadişahın hizmetinde çalışan hademeler (Hademe-ihassa-i şahâne), Prens’in hizmetine verilmiştir.Prens Nikola büyük yankı uyandıracak olan bu ziyaretindeberaberinde , Prenses Milena ve oğulları Mirko’yu dagetirmiştir. Bir hafta kadar kalmayı planladıkları ziyarette,ayrıca Hâriciye Nâzırı Mösyö Gavro Vukoviç ve eşi, PrensNikola’nın yâveri Mösyö Martinoviç, Prenses Milena’nınDame d’honneuru(Nedime) Matmazel Nayikom, hususikalemi Mösyö Charles Puigget ve Doktor Peraziç gelmişlerdir.Nikola’ya, İstanbul ziyaretinde, Osmanlı Devleti’ninÇetine Sefiri Ahmet Fevzi Paşa da eşlik etmiştir.Sultan Abdülhamid, Prens Nikola ve ailesini getirmeküzere getirmek üzere İzmir Vapur-u Hümâyunu’nu tahsisetmiştir. İlgili gazetelerde Abdülhamid’in emri üzerine buziyareti konu edinen ilanlar ve makaleler yayınlanmıştır.Mülki ve askerî erkân, İzmir Vapuru’na giderek karşıla-3 - BOA, Y.E.E, 46/124 Kataloglarda belge tarihi 1327 olarak geçse debunun sehven 1317 yerine 1327 şeklinde yazıldığı düşünülmektedir.17


ForumCrnogorsko - tursko kulturološko prožimanjetakođe, bili Ministar inostranih poslova, g-din Ga vro Vukovićsa ženom, pomoćnik Princa Nikole g-din Martinović, pratnjaKnjaginje Milene, g-đica Najikom, lični pisar Charles Puigget,kao i Doktor Perazić. Delegaciji iz Crne Gore se u posjetiIstanbulu pridružio i šef diplomatske misije OsmanlijskogCarstva na Cetinju, Ahmet Fevzi Paša.Abdulhamid je za dolazak knjaza Nikole i njegove porodiceobezbijedio izmirski carski brod İzmir Vapur-u Hümayun’u.Po Abdulhamidovom naređenju, ova posjeta je bila glavnatema saopštenja i članaka objavljenim najznačajnijim novinama.Civilni i vojni zvaničnici pridružili su se ceremonijidočeka na Izmirskom brodu. Predstavnik SavjetodavnogOdbora Vlade, Turhan Paša predvodeći posebnu delegacijudočekao je knjaza Nikolu i njegovu porodicu u luci.Nakon ceremonijalnog dočeka, Abdulhamid je u častgostiju, Knjaza, Knjaginje i sinova priredio banket. Banketu supored knjaza Nikole, knjaginje Milene i princa Mirka, prisustvovalii domaćin Turhan Paša, crnogoski ministar spoljnihposlova g-din Vuković, crnogorski ambasador u Turskoj g-dinBakić i službenici administrativne rezidencije Osmanlijskogcarstva (Mabeyn-i Hümayun). U salonu za banket goste jetoplo dočekao Padišah, nakon čega ih je ugostio ručkom. Zaknjeginju Milenu rezervisano je mjesto sa desne strane sultanaAbdulhamida, dok je knjaz Nikola sjedio sa njegove lijevestrane. Preko puta Knjaza i Knjaginje sjedjeli su sultanovisinovi. U sredini je bio i Burhanedin Efendija. Sa desne straneBurhanedin Efendije sjedio je princ Mirko, a sa njegove lijevestrane supruga Ministra spoljnih poslova, gospođa Vuković.Nakon ručka Abdulhamid je pozvao princa Mirka izamolio ga da pokaže svoje muzičke sposobnosti. Mirkovdobar performans je sve toplo iznenadio i oduševio. PoslijeMirka, red je došao na Abdulhamidovog sina, Burhanedina.Burhanedin Efendija je, poput Mirka, bio izuzetno nadarenza muziku. Na ovaj galantni gest princa Mirka, on je odgovoriosviranjem crnogorske himne. Nakon ove simboličnepredstave, obojica su dobila nagradu. Abdulhamid je knjazuNikoli rekao da je kompozicije koje je izveo Burhanedin upravoon lično njemu dao da čuje na što je Nikola pokazao zadovoljstvo.Kao što se može vidjeti iz ovakvih prikaza, jednazvanična atmosfera je prerasla u mnogo prisniji ambijent.Nakon ručka koji je Abdulhamid organizovao u Knjaževučast, knjaz Nikola je prisustvovao svečanoj paradi flotena obali Emirgana. Na splavu koji je za tu priliku obezbijediocarski admiralitet (Bahriye Nezareti) organizovani suvatromet i druge demonstracije vatrom kojim je priređenfascinantan prizor u moreuzu.Sljedeći dan je u čast gostiju iz Crne Gore priređenjoš jedan banket koji je medijski propraćen. Knjaz i Knjaginjasu se zahvalili Abdulhamidu na takvoj posvećenosti iinteresovanju. Nakon razmjenjivanja odlikovanja i ordena,Abdulhamid je crnogorskom knjazu i knjaginji i svima koji subili u njihovoj pratnji, predao izuzetno vrijedne poklone kaošto su tkanine, tepisi i sedžade, proizvode fabrike Hereke,čije je troškove pokrila carska blagajna.ma törenine katılmışlardır. Diğer taraftan Şûrâ-yı DevletMükiye azâlarından Turhan Paşa, özel bir heyetle birlikteNikola’yı ve ailesini limanda karşılamıştır.Karşılama töreninden sonra Abdülhamid, konuklarıPrens, Prenses ve oğllarının şerefine bir ziyafet tertip etmiştir.Bu ziyafette Prens Nikola, eşi Prenses Milena, oğluPrens Mirko, prensin mihmandarlığını yapan Turhan Paşa,Karadağ Hariciye Nazırı Mösyö Vukouvich, Karadağ sefiriMösyö Bakiç, ve Mabeyn-i Hümâyun memurları hazır bulunmuştur.Ziyafet salonuna alınan misafirleri Padişah, sıcakbir şekilde karşılamış daha sonra yemeğe geçilmiştir.Abdülhamid sol tarafında Prenses Milena’ya, sağ tarafındaise Prens Nikola’ya yer vermiştir. Prens ve prenses’intam karşılarında şehzadeler oturmuştur. Onlardan biriside Burhaneddin Efendi’dir. Burhaneddin Efendi’nin sağtarafında Prens Mirko otururken sol tarafında ise KaradağHariciye Nazırının eşi Madam Vukoviç yer almıştır.Yemeğin ardından Abdülhamid, Prens Mirko’yu çağırarak müzik yeteneğini sergilemesini rica etmiştir. Mirko’nunperformansı göz doldurmuş ve ilgi odağı olmuştur. Mirko’dansonra sıra Abdülhamid’in oğlu Burhaneddin’e gelmiştir.Burhaneddin Efendi, tıpkı Mirko gibi, müziğe sonderece kabiliyetli birisiydi. Prens Mirko’nun bu nazik jestineo da Karadağ Milli marşını çalarak karşılık vermiştir. Buküçük gösterinin ardından her ikisine de ödüller verilmiştir.Abdülhamid, hatıratında Karadağ Prensi Nikola’ya oğluBurhaneddin’in bestelediği parçaları bizzat BurhaddinEfe ndi’nin kendisinden dinlettiğini söylemiş ve Nikola’nınbunu çok beğendiğini ifade etmiştir. Görüldüğü gibi görüşmelerresmi bir havadan ziyade daha samimi bir aile ortamındagerçekleşmiştir.Abdülhamid’in Prens onuruna verdiği yemeğin ardından,Prens Nikola, Emirgan yalısında bir takım gösterilerede şahit olmuştur. Bahriye Nezareti’nden kendisi için özelolarak gönderilen duba üzerinde, ateş gösterisi ve havaifişek gösterileri düzenlenmiş ve atılan fişekler boğazdabüyüleyici bir atmosfer oluşturmuştur 4 .Ertesi gün Karadağlı konuklar onuruna bir ziyafet dahaverilmiş gazetelerde ilan edilmiştir 5 . Prens ve Prenses,Abdülhamid’in kendilerine gösterdiği bu ilgi ve alakadandolayı teşekkürlerini iletmişlerdir 6 . Karşılıklı verilen nişan vemadalyaların ardından Abdülhamid Karadağ Prens Prensesile beraberindekilere, Hereke fabrikası ürünlerinden olan vemasrafları hassa hazinesi tarafından karşılanan kumaş, halı,seccade gibi çok değerli hediyeleri takdim etmiştir.Prenses Milena’nın Harem Dairesinde AğırlanmasıPrenses Milena ise Harem dairesinde ağırlanmıştır.Daha çok kırsal kültürüyle yoğrulmuş olan Prenses Milenabiraz endişelidir. Türklere karşı ön yargısı henüz tam olarakkaybolmuş değildir. Bu düşünceleri, Harem dairesinde Va-4 - İkdam 30 Ağustos 1899 s. 2.5 - BOA, DH.MKT, 2244/45.6 - BOA, Y.PRK.HR, 28 /1.18


Crnogorsko - tursko kulturološko prožimanjeForumBoravak Knjaginje Milene u Haremskoj rezidencijiKnjaginja MilenaKnjaginja Milena je ugošćena u Haremskoj rezidenciji.Knjaginja Milena, koja je više navikla na ruralnu kulturu,osjećala se malo nelagodno. Predrasude o Turcimanisu odmah nestale. Nakon priređenih gozbi i usrdnosti skojom ju je sultanova majka ugostila u Haremskoj rezidenciji,ta ubjeđenja su u mnogome ublažena. Takav doček uHaremskoj rezidenciji ostavio je izuzetan utisak na Milenu.U njenu čast, priređene su gozbe sa raznovrsnim voćem,kolačima i kafom, a sve to je propraćeno tonovima saza ipjesmom. Milena se u Haremskoj rezidenciji upoznala saAbdulhamidovim ćerkama i suprugama. Na taj način brigei predrasude Knjaginje Milene su prosto nestale. Tom prilikomse susrela sa potpuno različitom slikom od onoga štoje ranije čula, i samim tim je bila prilično prijatno izenađena.Sultanova majka je sa Knjaginjom Milenom razgovarala onjenoj kćerci Stani koju je ranije upoznala i tom prilikom jezaključila da je lijepa kao njena majka. Na takvu naklonostMilena nije sakrivala zadovoljstvo, sve sumnje i brige u vezisa odlaskom u Istanbul koje je imala prije posjete, pretvorilesu se u radosti.Tokom ovog zaista ispunjenog 11-dnevnog putovanja,knjaz Nikola je u čast svih stranih ambasadora u Dersaadetu4 na emirganskoj obali priredio banket i u ime zdravljai dobrobiti padišahu i vladama svih prisutnih ambasadora4 - Turci su u otomansko vrijeme dodavali gradu neka počasna imena,kao: Dersaadet تداعس رد)‏ ‘Vrata blagostanja’), Derâliye رد)‏ ‏(هيلاع ili‏,تختیاپ)‏ ‘ Visoka ili uzvišena porta’), ili Pâyitaht یلاع باب (Bâb-ı Âlî‘Stolica prijestolja’), koja su obično označavala vlast.lide sultan tarafından ağırlanması ve orada verilen ziyafetlerve iltifatlar sonucunda yerini rahatlığa bırakmıştır. Milena,Harem dairesinde bu ağırlamadan fevkalade memnunolmuştur. Şerefine çeşit çeşit meyveler tatlılar ikram edilmişve kahveler içilmiştir. Sazlar çalınmış şarkılar söylenmiştir.Milena, harem dairesinde Abdülhamid’in kızlarıylave eşleriyle tanışmıştır. Böylelikle Prenses Milena’nın dakafasında ki endişeler ve önyargılar kırılmıştır. Anlatılanlardanve duyduklarından farklı bir tabloyla karşılaşmış vebundan bir hayli memnun olmuştur. Valide Sultan, PrensesMilena’ya, daha önce tanıştığı kızı Stane’dan bahsetmişve onun tıpkı annesi gibi güzel olduğunu söylemiştir 7 .Bu iltifatlar karşısında memnuniyetini gizlemeyen Milena,ziyaret öncesi, gidip gitmeme konusunda yaşadığı tereddütve endişe yerini, neşeye bırakmıştır.Gerçekten dolu dolu geçen onbir günlük seyahattePrens Nikola, Dersaadetteki yabancı elçilerinin hepsine,Emirgan’daki yalısında ziyafet vermiş, padişaha ve bütünoradaki elçilerin hükümdarlarına sağlık ve sıhhat için kadehkaldırmıştır. Bu ziyafete, Tophane-i Âmire Mızıkası daeşlik etmiştir.Prens Nikola bu seyahat müddetince, Karadağlılarlave ruhani liderlerle görüşmüş ve çeşitli ziyaretlerde bulunmuştur.Beylerbeyi vapuruyla Sirkeci İskelesi’ne giderekoradan araba ile Topkapı Sarayı’na gitmiştir. Hazine-iHümâyun’u ve müze dairesini gezen Prens Nikola dahasonra Ayasofya Camii’ni ziyaret etmiş ardından SultanMahmud Türbesi’ne de uğramıştır. Buradan da anlaşılacağıüzere Nikola’nın gezi için seçtiği mekânlar manidardır.Ayasofya Camii’ni ziyaret etmesi II. Mahmud’un türbesiniziyaret etmesi ve kutsal emanetlerin bulunduğu TopkapıSarayı’nı gezmesi çok anlamlıdır.Onbir gün süren süren ziyaretin ardından 10 Eylül’deİstanbul’dan Marmara Vapur-u Hümâyunu’yla törenle 8Atina’ya uğurlanan Karadağ Prensi Nikola ve beraberindekilerçok memnun ayrılmışlardır. Bu ziyaret, dış basında veAvrupa’da büyük etki oluşturmuştur. İkdam Gazetesi’ndePrens’in temasları gün be gün yayımlanmıştır 9 . MalumatGazetesi ise giriş sayfasından birinci gün Nikola’nın vePrenses Milena’nın fotoğraflarını yayımlamıştır 10 . İkincigün ise Prens Danilo ve eşinin fotoğrafını giriş sayfasındanyayınlamıştır. Vatan, Sabah gibi Osmanlıca yayın yapangazetelerin yanında Karadağ’ın ulusal gazetesindeAbdülhamid’i öven yazı neşredilmiş 11 ve Neue Freie Pressgazetesinde bu ziyaretle ilgili detaylar yer almıştır 12 .Ziyaretin üzerinden üç ay geçmesine rağmen KaradağPrensi İstanbul’u ziyaretinde gördüğü misafirperverliği unut-7 - Marco Houston, Nikola &Milena King and the Quin of The BlackMountain, Leppi Publication, London 2003, s. 668 - BOA, DH.MKT, 2244 /1219 - İkdam, 24 Ağustos 10 Eylül 189910 - Malumat, 24 Ağustos 10 Eylül 189911 - BOA,Y.A.HUS, 400 /5112 - BOA, Y.A.HUS, 400 /11019


ForumCrnogorsko - tursko kulturološko prožimanjepodigao čašu. Na banketu je goste pratio carski orkestarTophane-i Amire Mızıkası.Knjaz Nikola se tokom ovog putovanja susreo sa Crnogorcimai duhovnim vođama i pri tom obavio više različitihposjeta. Došavši brodom Bejlerbeji do pristanišne luke Sirkeđi,knjaz Nikola je odatle kolima krenuo ka palati Topkapi.Nakon što je obišao Carsku riznicu i muzejske prostorije,Knjaz Nikola je obišao džamiju „Ajasofija“, nakon čega jeposjetio Turbe Sultana Mahmuda. Posjeta džamiji „Ajasofija“,turbetu Mahmuda II i obilazak duhovne zaostavštine uTopkapi palati predstavljaju veliki značaj.Nakon 11-dnevne posjete 10. septembra crnogorskiknjaz Nikola i njegova pratnja ceremonijalno su ispraćenika Atini i zadovoljni su krenuli carskim brodom „MarmaraVapur-u Humayunu“. Ova posjeta je u široj javnosti i u Evropiimala veliki uticaj. U listu „Ikdam“ Knjaževi kontakti sudan za danom objavljivani. U listu „Malumat“ prvog danasu na naslovnoj strani objavljene fotografije knjaza Nikolei knjaginje Milene. Drugog dana su na istoj naslovnici objavljenefotografije princa Danila i njegove supruge. Porednovina kao što su Vatan, Sabah na osmanlijskom jeziku, ucrnogorskim nacionalnim novinama objavljene su riječi hvaleza Abdulhamida, dok su novine Neue Freie Press objaviledetalje ove posjete.Iako su prošla tri mjeseca od posjete, crnogorski knjaznije zaboravio gostoprimstvo u Istanbulu i kao odgovorna topli doček poslao je pismo zahvalnosti Abdulhamidu.Konačno se u Knjaževim očima slika o Turcima promijenila.Prema njegovom mišljenju, Turci su hrabar i velikodušan narod,koji više nije neprijatelj Crnogorcima. U sebi čak žali štoje doživio osmanlijsko – ruski rat 1877. godine.Kao rezultat ove dvije posjete je još bolji nivo međusobnoihodnosa. U poređenju sa prvom posjetom, može seprimijetiti da je ovaj susret bio grandiozniji i raskošniji. Zarazliku od prve posjete prilikom koje nije poveo knjaginjuMilenu, drugi put su Knjaz i Knjaginja došli zajedno. Možese, čak, reći da je druga posjeta rezultat one prve. Na temeljimaveć ustanovljenih prijateljskih odno, započeta je i novaetapa međudržavnih odnosa.Međusobna darovanjaLjetnjikovac Emirgan (Emirgan Yalisi) koji se danaskoristi kao muzej Sabanđi, a nekada je bio poznat pod imenomAtli Köşk (Konjička vila) je možgda i najznačajniji Sultanovpoklon Knjazu Nikkoli.Sam Sultan Abdulhamid je do najsitnijih detalja pratiorekonstrukciju i pripremu vile za Knjažev doček. Čak selično pozabavio izgledom i uređenjem nekoliko rezidencija.Ova vila se dugi niz godina služila kao zgrada crnogorskogposlanstva.Jahta Zmaj (Timsah Vapuru): Godine 1896. godine,povodom planirane nove posjete crnogorskog knjaza, poAbdulhamidovom naređenju, u carskom brodogradilištu Tersane-iAmire započeta je gradnja malog broda za crnogorsmamışve gösterilen samimi alakadan dolayı Abdülhamid’eteşekkür mektubu göndermiştir 13 . Artık Nikola’nın gözündeTürk imajı değişmiştir. Ona göre Türkler, cesur ve asil bir millettir.Bu millet artık Karadağlıların ezeli düşmanı değildir. Öyleki1877 Osmanlı-Rus Harbi’ni bile kendi içinde sorgulamışsavaşın hiç yaşanmamış olmasını umut etmiştir.Sonuç olarak, gerçekleşen ikinci ziyaretle birlikte, ilişkilerin daha iyi bir düzeye geldiği görülmektedir. Birinci ziyaretlekıyaslandığında daha ihtişamlı ve daha gösterişli birkarşılama olduğu sezilmektedir. Birinci ziyarette yanında PrensesMilena’yı getirmezken ikincisinde Prenses Milena’yı beraberindegetirmiştir. Denebilir ki bu ziyaret birinci ziyaretinmeyvesidir. Artık tesis edilen dostluk ilişkilerinin sonuçlarınınalınmaya başlandığı bir döneme girilmektedir.HediyeleşmelerEmirgan Yalısı: Abdülhamid’in Karadağ Pensine hediyeettiği en dikkat çekici şey, Emirgan’da bugün SabancıMüzesi olarak kullanılan, eski adıyla Atlı Köşk olarak bilinenEmirgan Yalısı’dır 14 .İçindeki eşyaların satın alınması ve odaların donatılmasınakadar en ince ayrıntısına kadar takip eden Abdülhamid,birkaç odanın teşrifâtıyla da kendisi ilgilenmiştir 15 .Bu yalı, uzun yıllar Karadağ elçiliği olarak kullanılmıştır.Timsah Vapuru: 1896 yılında Karadağ Prensi’ninİstanbul’a gelebileceği ihtimali ortaya çıkınca Abdülhamid’inemri üzerine Kardağ Prensi için Tersane-i Âmire’de,İşkodra Gölü ve Nehri’nde dolaşabilecek küçük bir vapurinşa edilmeye başlanmıştır. (Bkz. Resim-8). 9 bin liraya malolan yat 1899’da, bir dostluk göstergesi olarak Karadağ’agönderilmiştir. “Timsah ” adı verilen, Karadağca belge vekitaplarda “Zmaj” olarak geçen yat, Bar Limanı’nda Karadağlıyetkililere teslim edilmiştir.Zaza Yatı: Prens Nikola, 1904’te “Zaza” isimli yattanSultan Abdülhamid’e bahsetmiştir. Bunun üzerine LondraSefiri, Zaza Yatı’nın sahibiyle irtibata geçerek, 12 bin610 İngiltere altını tutarı olarak 13 bin 870 Osmanlı lirasıyatırılarak satın alınan yat, 1904 yılı Kasım ayında, BarLimanı’nda Karadağlı yetkililere teslim edilmiştir. KaradağPrensi, Padişahın bu hediyesini çok beğenmiş, ve Karadağbelgelerinde ve kitaplarında “Rumija” olarak adlandırılanZaza yatı için minnet ve şükran hislerini ifade etmiştir.Atlar: II. Abdülhamid’in Nikola’ya gönderdiği hediyelerarasında atlar da vardır. Abdülhamid, Anadolu’nunçeşitli yerlerindeki at çiftliklerinde (çiflik-i hümayunlar)yetiştirilen bu safkan Arap atlarını, zaman zaman hediyeolarak göndermiştir.Diğer taraftan Karadağ Prensi’nin de atlara verdiğiönem bilinmektedir. O da hediye konusunda imkanlarıölçüsünde özellikle Osmanlı Devleti yetkililerine cömertdavranmıştır. Örneğin Çetine Sefiri Ahmet Cevat Paşa’yı da13 - BOA, Y.PRKAZJ, 39/10814 - BOA, Y.A.HUS, 179/111. Bkz. EKLER, Resim-3-4-5-6.15 - BOA, Y.PRK.BŞK, 9/2, BOA, İ.DH., 933/73914.20


Crnogorsko - tursko kulturološko prožimanjeForumkog knjaza kojim može obilaziti Skadarsko jezero i Rijeku.Godine 1899. kao znak prijateljstva u Crnu Goru je poslatajahta koja je stajala 9 hiljada lira. Jahta, pod nazivom „Timsah“ili u crnogorskim zapisima poznata kao „Zmaj“, predataje crnogorskim nadležnim organima u barskoj luci.Brod Rumija (Zaza Yati): Knjaz Nikola je 1904. godinesa sultanom Abdulhamidom razgovarao o brodu pod nazivom„Zaza“. Povodom toga, posredstvom ambasadora u Londonu,u čijem je posjedu bio brod Zaza, za iznos od 12 hiljada610 engleskih starih funti, odn. 13 hiljada 870 osmanlijskihlira brod je otkupljen i u novembru 1904. godine predat crnogorskimnadležnim organima u barskoj luci. Crnogorskomknjazu se mnogo svidio Padišahov poklon i stoga je, za brodZaza, koji je dobio naziv „Rumija“, u crnogorskim spisima iknjigama izrazio duboku zahvalnost i priznanje.Konji: Među Abdulhamidovim poklonima knjazu Nikoli,značajno mjesto zauzimaju i konji. Abdulhamid je Knjazadarivao čistokrvnim arapskim konjima, odgajanim naraznim anadolijskim konjičkim farmama.Sa druge strane, poznato je i to da je i knjaz Nikola izuzetnocijenio konje. Kada su pokloni bili u pitanju, i on se, posebnoprema osmanlijskim vlastima, ponašao širokogrudokoliko su to mogućnosti dozvoljavale. Kao primjer toga,knjaz Nikola je turskom ambasadoru na Cetinju, nakon njegovogputovanja po zemlji, dao na dar jednog konja.Drugi pokloni: Pokloni koji su dva lidera predala jedandrugome u cilju obnavljanja i čuvanja dobrih prijateljskihodnosa vrijedni su pomena. Među Padišahovim poklonimacrnogorskom knjazu između ostalih su i revolver sa pozlatom,zlatna kratka sablja, sačmarica i slično. Pored toga,Abdulhamid je naložio da se na za knjaza Nikolu pripremljenojvazi ugravira Nikolina slika. Takođe je vrijedno pomenutipoklone iz fabrike tepiha „Hereke“ kao što su materijali,tepisi i sedžade.Činjenica da je dezene tepiha birao ličnoAbdulhamid pridaje na samoj vrijednosti poklona.Ordenje koje Abdulhamid dodijelio Nikoli injegovim bliž njimaOrden časti (Nişan-ı Ali Imtiyaz) je među na najprestižnijimordenjem koje je Padišah lično dodjeljivao kraljevimai monarsima. Primjerak Nişan-ı Ali İmtiyaz koji je ranijeizrađen i za iranskog šaha, 1886. godine poslat je, posredstvomzvanične delegacije, u Crnu Goru. Na ceremoniji dodjeleordena, priređen je veliki banket o trošku OsmanlijskogCarstva. Knjaz Nikola je, tim povodom, u pismu koje je samnapisao na francuskom jeziku Sultanu izrazio zadovoljstvo izahvalnost.Orden zahvalnosti (İftihar Nişanı): Drugi orden koji jeSultan Abdulhamid dodijelio knjazu Nikoli je Orden zahvalnosti(İftihar Nişanı). Ovaj orden izrađen je od srebra i zlataa ukrašen dijamantom. Prilikom druge posjete Knjaza NikoleIstanbulu 1899. godine, dodijeljen mu je i orden Ordenčasti (Murassa İftihar Nişanı).Orden humanosti (Şefkat Nişanı): Za vrijeme sulta-yanına alarak yaptığı yurt içi seyahatinin ardından, AhmetCevat Paşa’ya bir at hediye etmiştir.Diğer Hediyeler: İki liderin gönül almak ve dostluklarınıhoş tutmak için birbirlerine verdikleri hediyeler dikkat çekicidir.Padişah tarafından Karadağ Prensine hediye edilenlerarasında revolver ve kabza, saat, yaldızlı tabanca, altın pala,av tüfeği vardır. Ayrıca Abdülhamit, Prens Nikola için hazırlattığıçini vazonun üzerine Nikola’nın resmini nakşettirmiştir.Yine Hereke Fabrikası’nın ürünlerinden olan kumaş, halı, seccadegibi eşyalar özellikle Hereke halıları dikkat çekmektedir.Halıların desenlerinin bizzat Abdülhamid tarafından seçilmesiise hediye halılara çok daha büyük bir değer katmıştır.Abdülhamid’in Nikola’ya ve Yakınlarına Verdiği NişanlarNişan-ı Âlî İmtiyaz: En itibarlı nişanlardan biri olan‘Nişan-ı Âlî İmtiyaz’; krallara, hükümdarlara bizzat Padişahtarafından takdim edilmiştir. Daha önce İran Şahı için yaptırılanİmtiyaz Nişanı’nın bir eşi, hazırlanarak, 1886 yılındatörenle verilmek üzere resmî heyetle Karadağ’a gönderilmiştir.Nişanın takdim töreninde, masraflarını OsmanlıDevleti’nin karşıladığı büyük bir ziyafet verilmiş ve ‘İmtiyazNişanı’ törenle takdim edilmiştir. Prens Nikola, duyduğumemnuniyeti ve teşekkürlerini Fransızca olarak kendi elyazısıyla yazdığı mektubunda dile getirmiştir.İftihar Nişanı: Abdülhamid’in Nikola’ya verdiği ikincinişan, ‘İftihar Nişanı’dır. Altın ve gümüşten imal edilmişolan bu madalyalar elmasla süslenmiştir. 1899 yılındaPrens Nikola’nın İstanbul’a ikinci ziyaretinde kendisine‘Murassa İftihar Nişanı’ takdim edilmiştir.Şefkat Nişanı: II. Abdülhamid döneminde, kadınlaraözel bir nişanın gerekliliği üzerine 1878’de yapılmıştır. Bunişanlar yararlılık gösteren kadınlara verilmek için tasarlanmıştır.Altından imal edilmiş bu nişan, beş köşeli yıldızşeklindedir. Son derece zarif Şefkat Nişanı’nın KaradağPrensi’nin eşi Prenses Milena’ya birinci dereceden verilmişolması, çok anlamlı bir girişimdir. Bu madalya bugünÇetine’de ki müzede sergilenmektedir.Sanayi Madalyası: Ağustos 1899’da Prens’in İstanbul’ayapacağı ziyaretten günler önce Karadağ Prensi’ninoğlu Mirko’ya bir Sanayi Altın Madalyası verilmiş, beratı dahazırlanmıştır.Karadağ Prensi’nin Abdülhamid’e ve Yakınlarına VerdiğiNişanlarDanilo Nişanı: Karadağ Prensi Nikola, 1884 yılındaAbdülhamid’e Birinci dereceden Danilo Nişanı takdim etmiştir.Nişanın beratı da hazırlanarak kendisine gönderilmiştir.Karadağ Prensi, Abdülhamid’in oğlu Mehmet SelimEfendi ve yeğenleri Mehmet Şevket ile Mehmet TevfikEfendileri unutmamış, onlara nişanlar vermiştir. Abdülhamidise 28 Aralık 1884’te yazdığı cevabi mektupta, buson derece nâzik davranış için, ayrıca oğlu ve yeğenlerinegönderdiği nişanlar için teşekkür etmiştir.21


ForumCrnogorsko - tursko kulturološko prožimanjena Abdulhamida II, 1878. godine ustanovljen je orden zaodavanje zasluga ženama. Ovaj orden, napravljen od zlata,u obliku je zvijezde petokrake. Izuzetno graciozni OrdenHumanosti (Şefkat Nişanı) prvog reda dodijeljen je supruzicrnogorskog knjaza, knjaginji Mileni. Ovaj orden je izložen ucetinjskom muzeju.Zlatna medalja (Sanayı Madalyası): U avgustu 1899.godine, nekoliko dana prije nego što će Knjaz posjetiti Istanbul,zlatna Sanayı medalja, takođe posebno pri pr emljena,dodijeljena je sinu crnogorskog knjaza, princu Mirku.Ordenje koje je crnogorski knjaz dodijelio Abdulhamidu injegovim bližnjimaDanilov orden: Crnogorski Knjaz Nikola je 1884. godineSultanu Abdulhamidu dodijelio Danilov orden, prvoga reda.Crnogorski knjaz nije zaboravio ni Abdulhamidovogsina Mehmet Selima i nećake Mehmet Ševketa i MehmetTev fika, već je i njima poslao ordenje. Abdulhamid se, stoga,28. decembra 1884. godine u pismu zahvalio za taj izuzetanznak pažnje, posebno za ordenje koje je Knjaz pos laonjegovom sinu i nećacima.Knjaževa reakcija povodom pokušaja ubistva Sultana AbdulhamidaU prijateljskim odnosima sultana Abdulhamida iknjaza Nikole svakodnevna posebna prepiska između njihdvojice zauzima posebno mjesto. Prisnost, koja je prelazilauobičajenu i zvaničnu granicu, izražena u pismima privlačiizuzetnu pažnju. Poruke saučešća, slavlja i čestitki dokaz sutog prijateljskog odnosa.Sultan Abdulhamid je 21. jula 1905. godine umalouspio izbjeći smrt od pokušaja njegovog ubistva. Povodomtog zločina, crnogorski Knjaz je lično došao u zgradu Osmanlijskogposlanstva i duboko osudio taj zločin, a pritomje i čestitao Padišahu na uspjehu da izbjegne tu nesreću.Da bi osudio takav zločin, u poslanstvo je sat vremena kasnijestigao i Knjažev najstariji sin Danilo. Nakon toga, svicrnogorski ministri, ambasadori, predstavnici Knja ževe civilneslužbe i visoki vojni zvaničnici, pristigavši u posla nstvo,gdje su boravili osmanlijski državljani, oštro su osudili tajzločinački čin.Abdulhamid šalje Knjazu Nikoli ljekaraU julu 1894. godine zbog zdravstvenih problema u vezisa lijevom nogom, knjaz Nikola je 1895. godine preko Trstakrenuo na liječenje u Karlsbad. Kada je Knjaževo zdravstvenostanje postalo ozbiljno, šef turske diplomatske misije naCetinju, Ahmet Fevzi Paša je, prilikom posjete Knjazu, doveojednog doktora iz Kotora. Tokom desetodnevne stroge terapijekojoj je Knjaz bio podvrgnut, Abdulhamid je neprestanopratio i interesovao se za zdravstveno stanje knjaza Nikole.Kada je došlo do toga da zbog bolesti noge Knjazmora ići u Švajcarsku na liječenje u banji, Abdulhamid jeponudio da pošalje jednog ljekara. Nakon prihvatanja ponude,Sultan je na u Crnu Goru poslao visokog vojnog ljekaraAbdülhamid’e yapılan suikast girişimi ve Prensin OlayaTepkisiAbdülhamid ve Nikola’nın dostluk ilişkilerinde özelgün ve gecelerde yazılan mesajlar çok önemli bir yer tutmaktadır.Sıradan ve resmi bir çizginin ötesine geçilereksamimi ifadelerin kullanıldığı mektuplar, dikkat çekicidir.Taziye mesajları, kutlama ve tebrik mesajları bu dostlukilişkisinin kanıtları niteliğindedir.21 Temmuz 1905’te Sultan Abdülhamid, bir suikastgirişiminden kıl payı kurtulmuştur. Cinayet teşebbüsününardından Karadağ Prensi bizzat Osmanlı elçilik binasınagelerek bu teşebbüsten duyduğu nefreti dile getirmiş,suikastten kurtulduğu için Padişaha tebriklerini iletmiştir.“Cinayet-i mel’ûne”yi kınamak için bir saat sonra da Prensinbüyük oğlu Danilo gelmiştir. Ardından bütün KaradağVükelâsı, sefirler, Prensin mülkî ve askerî erkânının yanındaÇetine’de ikamet eden Osmanlı vatandaşları Elçiliğe gelereksöz konusu terör eylemini nefretle kınamışlardır 16 .Abdülhamid’in Prens Nikola’ya Doktor Göndermesi1894 Temmuz’unda sol ayağından rahatsızlanan Nikola,tedavi maksadıyla 1895 Nisan ayında Triyeste yoluylakaplıca için Karlsbad’a gitmiştir. Karadağ Prensi’nin sağlıkdurumunun ciddileşmesi üzerine Çetine Osmanlı Sefiri AhmetFevzi Paşa ziyaretine giderek, Prens için Kotor’dan birdoktor getirilmiştir. On günlük sıkı bir tedavi sürecine sokulanPrens Nikola’nın sağlık durumuyla ilgili gelişmeleriAbdülhamid, an be an takip etmiş ve ilgilenmiştir.Prensin, ayağındaki rahatsızlıktan dolayı bu kezİsviçre’deki kaplıcalara gitmesi gündeme gelmesi üzerineAbdülhamid, bir doktor göndermeyi teklif etmiştir. Buteklif kabul edilince Sultan, kendisine Askeri Tabip MirlivaAhmet Fevzi Paşa’yı göndermiş ve tedavisine yardımcıolmuştur. Abdülhamid’in bu davranışı, sadece KaradağPrensi’nin değil, bütün Karadağ halkının memnuniyetinikazanmış ve Karadağ’da yayımlanan resmî gazetede Karadağhalkının minnettarlığına değinilmiştir.Nikola’nın Bayram TebriğiPrens Nikola, bayram tebriklerini sarayından yaptığıgibi, bazen de bizzat elçiliğe giderek kutlamıştır. Onun, İslamâleminin ve Padişahın bayram gününü kutlamak için göstermişolduğu içten tutuma bir örnek de, 1886 yılının Temmuzayında yaşanmıştır. Bütün Müslümanların bayram günü kutladığıgünlerde Prens Nikola, ayağındaki rahatsızlıktan muzdariptirve bir müddettir dışarı çıkamamış ve yürüyememiştir.Kendisini biraz iyi hissedince, arabasıyla dolaşmaya çıkmışve Osmanlı Çetine Sefarethanesi’nin önünde arabasını durdurarakBayram tebriği için elçiliğe ziyarette bulunmuştur.Merdivenleri çıkamadığı için hemen orada, Padişah’ın ve tümMüslümanların bayramını tebrik etmiştir.16 - BOA, Y.A.HUS, 490/45. İki yıl önce Karadağ Prensi Nikola kendisive ailesini bombalamaya hazırlanan suikastçılardan son andakurtulmuştur. BOA,Y.PRK.HR, 33/15.22


Crnogorsko - tursko kulturološko prožimanjeForuma Ahmet Fevzi Pašu naredio da Knjazu od pomoći pri njegovomliječenju. Ovim gestom Abdulhamid, ne samo što je prijatnoiznenadio crnogorskog Knjaza, već i cijeli crnogorskinarod o čijoj se zahvalnosti govorilo u člancima objavljenimu državnim crnogorskim novinama.Knajževa bajramska čestitkaKnjaz Nikola bi uobičajavao da čestita Bajram iz svogadvora ili bi znao lično da čestita u rezidenciji ambasade.Gest koji je pokazao prilikom proslave bajrama julu 1886.godine, primjer je njegovog iskrenog odnosa. Tih dana ususret Bajramu, Knjaz Nikola, zbog problema sa nogomtokom dužeg vremenskog perioda nije mogao da izlazi nitida hoda. Na prvi dan Bajrama, međutim, izašao je i kolimase dovezao do Osmanlijskog poslanstva na Cetinju dabi čestitao Bajram. Pošto nije mogao da se popne uza stepenice,Knjaz je u susretu sa osobljem Poslanstva, ispredrezidencije, čestitao Bajram Padišahu i svim muslimanima.Ojek prijateljstva dvoice državnika u naroduKnjaževo prijateljstvo sa Abdulhamidom bitno je uticaloi na promijenu odnosa crnogorskog naroda na osmanlijskuvojsku. Tek godinu dana nakon posjete Istanbulu, unovembru 1884. godine, crnogorski Knjaz je Osmanlijskojvojsci, koja se iz Berana kretala prema Tuzima, priredio velikiprijem. Tim, kao i povodom ukupne pažnje i poštovanjakoje je crnogorski narod pokazao prema osmanlijskoj vojsci,Knjažev savjetnik za vojne poslove, gospodin Livać,nagrađen je Medžidovim ordenom. Sve ovo se može posmatratikao rezultat prijateljstva Knjaza Nikole sa SultanomAbdulhamidom.Još jedan primjer sličnog odnosa prenosimo iz spisao dešavanjima na osmanlijsko – crnogorskoj granici. U osmanlijskimkulama na granici sa Crnom Gorom, gdje je došlodo nestašice hrane zbog događaja u Beranama, Crnogorcikoji su živjeli sa druge strane granice su osmanlijskim vojnicimapoklonili jagnje. U još jednom takvom slučaju, kadaje osmanlijsku vojsku u patroli zatekla oskudica hranom,Crnogorci su im poklonili vreću brašna. Koliko god vojniciodbijali da uzmu te poklone, toliko su Crnogorci insistirali daih uzmu. Pretpostavljeni Ferik Sadedin Paša je iz pristojnostiprihvatio poklone. Za uzvrat, nešto kasnije će, za hranukoja im je data i poštovanje koje im je ukazano, OsmanlijskoCarstvo od namirnica upućenih svojoj vojsci, jedno jagnje ibrašno podijeliti crnogorskom narodu. Primjer crnogorskegostoprimljivosti prema osmanlijskoj vojsci dogodio se uVasojevićima 1894. godine. 55 - Vasojevići, koji se nalaze iza šumovitog brda, na ušću tri rijeke, nacrnogorskoj granici, selo su okruga Andrijevice. U to vrijeme, Beranekoje je pripadalo Osmanlijskom carstvu, bilo je pogranični susjed Andrijevici.W. H. Cozens-Hardy objašnjava kako su 1894. godine kako suomsanlijski vojnici bili gosti crnogorskim službenicima u toj oblasti naosmanlijsko-crnogorskoj granici. Zapalili su vatru, pekli jagnje i pjevalipjesme. Crnogorci, sve ponude da se plati za te ljepote priređene tevečeri, nisu prihvatili.İyi İlişkilerin Halka YansımasıPrensin Abdülhamid ile olan dostluğu, onun veKaradağ halkının Osmanlı askerine bakış açısını da değiştirmiştir.İstanbul ziyaretinden yaklaşık bir yıl sonra,Kasım 1884’te Berane’den Tuzi’ye giden Osmanlı askerineKaradağ Prensi, büyük bir ziyafet vermiştir. Buziyafet sırasında Karadağ halkının yaptığı hizmet ve Osmanlıaskerine gösterilen hürmet 17 nedeniyle Prensinharp yâveri Mösyö Livaç’a Mecidi Nişanı verilmiştir 18 . İştebütün bunlar, Prensin Abdülhamid’le olan dostluğununtabana doğru bir yansıması olarak görülebilir. MustafaÂsım Paşa’ya ve Asâkir-i Şahâne’ye karşı gösterilen bu“hürmetkâr” tutum, problemlerin çözümü adına atılmışönemli bir adımdır 19 .Üst düzey ilişkilerdeki dostane tutumun tabana yayılmasınabir diğer örnek de Osmanlı- Karadağ sınırında yaşanmıştır.Karadağ sınırında bulunan Osmanlı kulelerinde,Berane’de meydana gelen hadiseler nedeniyle erzak sıkıntısıçekildiği sırada, sınırın diğer tarafındaki Karadağlılar Osmanlıaskerlerine bir kuzu hediye etmişlerdir. Başka bir karakoldabulunan Osmanlı askerine de yine erzaksızlık nedeniyle Karadağhalkı tarafından bir çuval un hediye edilmiştir. Osmanlıaskeri, her ne kadar bu hediyeleri kabul etmemekte dirensede Karadağlılar da vermekte ısrar etmişlerdir. Israrlar üzerineYâverân-ı Hazreti Şehriyâriden Ferik Sa’deddin Paşa, hediyelerinezâketen kabul etmiştir. Verilen bu yiyeceklere ve gösterilenhürmete karşılık, Osmanlı Devleti, kendi askerleri içingönderdiği erzaktan, Karadağ halkına kuzu ve un vermiştir 20 .Osmanlı Askerlerinin Karadağlılar tarafından misafiredilmesine bir örnekte 1894 yılında Vasojeviçi’de yaşanmıştır21 . Bu da gösteriyor ki, bir barış ortamı ve diyalog ortamıolduğu takdirde iki kesim arasında bir sorun kalmayacak,karşılıklı iyi niyetle sorunlar aşılabilecektir.Karadağ’da Abdülhamid’in Doğum Günü KutlamalarıAbdülhamid ve Nikola arasındaki dostane ilişkilerinhalka olumlu yansımasına önemli bir örnek de Abdü lhamid’indoğum günü kutlamalarında yaşananlardır. 1902yılında Karadağ’da seyahat için bulunan iki İngiliz seyyahda Abdülhamid’in Karadağ’daki doğum günü kutlamasınaşahit olmuştur. Halkın duygularındaki karmaşıklığı gözönünde bulundurarak Sultan için yapılan doğum günü17 - BOA, Y.PRK.TKM, 8/1318 - BOA, İ.HR, 295/1866619 - BOA, Y.E.E., 46/11020 - BOA, Y.PRK.ASK, 140/821 - Üç nehrin birleştiği ağaçlı tepelerin arasında bulunan Vasojeviçi,Karadağ sınırları dahilinde Andrijevica nahiyesine bağlı bir köydür. O zamanOsmanlı toprağı olan Berane ise Andrijevica’nın sınır komşusudur.W. H. Cozens-Hardy, 1894’te geldiği bölgede Osmanlı Karadağsınırında Osmanlı askerlerinin Karadağlı memurlar tarafından misafiredildiğini anlatmıştır. Ateş yakılmış kuzu çevrilmiş şarkılar söylenmiştir.Karadağlılar, bütün gece yapılan güzellikler için teklif edilen ücretlerikabul etmemişlerdirW. H. Cozens-Hardy, “Montenegro and Its Borderlands”The Geographical Journal, Vol.4, No:5, (Nov. 1894), s. 394-39523


ForumCrnogorsko - tursko kulturološko prožimanjeProslava Abdulhamidovog rođendana u Crnoj GoriZnačajan primjer koji pokazuje kako je prijateljskiodnos između Abdulhamida i Nikole pozitivno uticaona narod je i proslava Abdulhamidovog rođendana. Dvaengleska putnika koji su se 1902. godine našli u CrnojGori prisustvovali su proslavi Abdulhamidovog rođendanau Crnoj Gori. Uzimajući u obzir kompleksnost narodnihosjećanja, iznenađeni ceremonijom koja je napravljena zasultana, turisti nisu krili zapanjenost. Dva engleska putnikaiznose da su tog jutra svi gradski zvaničnici posjetiliKonzulat Turske i da su u organizovanoj paradi svi sa crnogorskomzastavom do glavne džamije organizovali velikuceremoniju.U predvečerje grad je osvijetljen vatrama. „Ovaj čudesniprizor je nešto što niko ne može zaboraviti“ pišu dvaen gleska putnika koji takođe iznose da je na prozoru svakekuće, po Knjaževoj naredbi, zapaljeno kandilo. Premariječima putnika, najimpresivniji prizor bilo je osvjetljenjemalog brda koje se nalazi odmah iza grada, i pritom daljeobjašnjavaju:„To brdo se vidjelo iznad grada. Bilo je osvijetljeno redovimafenjera postavljenih cijelom dužinom. Na ulicamasu se susretali Turci, Albanci i Crnogorci. Ljudi svih kategorijasu se barem jednu noć u miru zabavljali.“ 6A u Ulcinju, muslimanski kapetani na crnogorskimbrodovima su, bez ikakvih problema, svoje brodove zastavamaukrašavali.Kao što se može zajključiti, to što su i Albanci i Crnogorciu Crnoj Gori sa velikim uzbuđenjem slavili Abdulhamidovrođendan, dokaz je temeljenja prijateljstva predstva i unarodu. Činjenica da su zajednički slavili još značajnija je,posebna, priča.Crnogorska pomoć u izgradnji željeznice od Damaskaprema MediniMeđusobno pomaganje Osmanlijskog carstva i CrneGore takođe je pozitivan doprinos odnosima između dvijezemlje. A ono je bilo gotovo neizostavno prilikom svakogzemljotresa, nemaštine, prirodnih katastrofa i generalnoprotiv svih nesreća, kao i u slučajevima novih poduhvata iprojekata koji će služiti čovječanstvu.U periodu između 1900-1908. godine, na nalog AbdulhamidaII, započeta je izgradnja Hidžaz željeznice, odDamaskusa do Medine, koja je u tom periodu važila za jedanod najznačajnijih poduhvata. Osmanlijsko Carstvo jeodlučilo da pitanje finansiranja tog projekta riješi prikupljanjemdobrotvornih priloga koje bi davali Muslimani iz cijelogsvijeta, i u tu svrhu je organizovana donatorska konferencija.Sa Padišahom na čelu, mnogi državnici su učestvovali udonacijama. Muslimani iz cijelog svijeta su odmah srdačnopristupili tom projektu. Među onima koju su podržali ovukampanju bio je i sin crnogorskog knjaza, Princ Mirko. Mirkoje za ovu kampanju donirao 500 franaka. Zajedno sa6merasimine şaşıran gezginler, hayretlerini gizleyememişlerdir.O sabah kasabanın bütün devlet görevlilerinin TürkKonsolosluğu’na uğradığını belirten İngiliz seyyahlar, biralay tertip edilerek hep birlikte Karadağ sancağıyla baş camiyekadar büyük bir tören düzenlendiğini ifade etmişlerdir.Dönüşlerinde hanedan selamı kaleden ateşlenmiş, akşamleyinhava karardığında kasaba ışıklarla aydınlatılmıştır.“Bu, hiç kimsenin unutamayacağı harikulâde bir manzaraydı.”diyen seyyahlar, her evin penceresinde, Prens’inemriyle kandiller yakıldığını ifade etmişlerdir. Pazar yeri veSavaş Anıtı’nın lambalarla çevrelendiğini anla tan seyyahlar,bunlar arasında belki de en etkileyici sa hnenin, kasabanınhemen arkasında bulunan küçük tepedeki aydınlatma olduğunusöylemişler ve şöyle devam etmişlerdir:“Bu tepe, kasabayı yukarıdan görüyordu. Sıra sıra fenerlerleboydan boya aydınlatılmıştı. Caddelerde Türkler,Arnavutlar ve Karadağlılar kalabalıkta birbirlerine karışıyorlardı.Her sınıftan insan sadece bir geceliğine de olsabarış içinde eğleniyorlardı” 22 .Ülgün’de ise, Karadağ vapurlarının Müslüman kaptanları,herhangi bir zorlama olmaksızın, gemilerini bayraklarladonatmışlardır 23 .Anlaşılacağı üzere Karadağ’da hem Arnavutlar, hem deKaradağlıların Abdülhamid’in doğum gününü büyük bir coşkuylakutlamaları iki halk arasında kaynaşma vesilesi olmuştur.Kutlamaların ortak yapılması ise işin ayrı bir boyutudur.Hicaz Demiryolu Yapımında Çalışan Karadağlılar veYardımlarıOsmanlı Devleti ve Karadağ aradasın da yardımlaşmalarda iki ülke ilişkilerine olumlu katkı sağlamıştır. Yardımlaşmalardeprem, kıtlık gibi doğal afet sonucu oluşanolumsuzluklara karşı olduğu gibi, demiryolu seferberliğigibi insanlık ortak paydasına hizmet edecek projelere destekşeklinde de kendisini göstermiştir.1900-1908 yılları arasında II. Abdülhamid tarafındanŞam’dan Medine’ye kadar inşa ettirilen ve aynı zamanda döneminen önemli projelerinden birisi olarak nitelendirilen HicazDemiryolu Projesinde finansman meselesini Müslümanlardantoplanacak bağışlarla çözmeye karar veren OsmanlıDevleti, bunun için bir iane komisyonu oluşturmuştur. BaştaPadişah olmak üzere birçok devlet adamı bağışta bulunmuştur.Bütün dünya Müslümanlarının bu projeye yardımlarıyağmur gibi gelmiştir 24 . İşte bu kampanyaya destek olanlardanbiri de Karadağ Prensi’nin oğlu Prens Mirko’dur. Mirko,bu kampanya için 500 frank bağışlamıştır. Podgoriça Müslümanlarınınbağışlarıyla birlikte toplam 4650 frank Çetine22 - Reginald Wyon, Gerald Prance, The Land Of The Black MountainAdventures Of Two Englishmen in Montenegro, Methuen&Co, London1905, s. 245-246.23 - BOA, Y.PRK.HR, 19 /3.24 - Ufuk Gülsoy, Wiliam Ochsenwald, “Hicaz Demiryolu” DİA, C. 17,TDVY, İstanbul 1998, s. 441-445.24


Crnogorsko - tursko kulturološko prožimanjeForumdonacijama podgoričkih muslimana, 4650 franaka predatoje ambasadi na Cetinju.Sa druge strane, za izgradnju stanica, mostova, tunela,i drugih teških poslova, poput razbijanja stijena i probijanjaputeva, Osmanlijsko Carstvo je zatražilo pomoć inostranihradnika. Prvi među njima bili su Italijani i Crnogorci. Ukupno450 italijanskih i crnogorskih radnika je radilo na izgradnjiHidžaz željeznice.Pomoć crnogorskog knjaza žrtvama zemljotresaJedan od događaja koji su doprinijeli zbližavanju dvajuzemalja bio je i zemljotres. Kada se 1894. godine dogodioveliki zemljotres u Istanbulu, među prvima koji su pritekliu pomoć Osmanlijskom carstvu bila je Crna Gora. Avgusta1894. godine organizovana je donatorska konferencija nakojoj prikupljena pomoć za žrtve zemljotresa. Svakog danaje na stranicama dnevnih novina pisalo detaljno ko je pritekaou pomoć. Među onima koji su učestvovali u toj kampanji,sa donacijom od 100 lira, bio je i crnogorski KnjazNikola. Posredstvom turske ambasade na Cetinju, izraženaje velika zahvalnost. U listu „Ikdam“ od 18. avgusta 1894.godine objavljen je tekst zahvalnosti. 7Izvjesno je da su humanitarno ispomaganje dvaju zemaljai njihovi zvanični odnosi u pozitivnom smislu uticali ina odnose između dva naroda.Doprinos Princa Mirka početku rada škole - „Ruždije 8 “Iako je izgradnja podgoričke Ruždije, škole za muslimanskudjecu, poklon Abdulhamida II, bila završena, škola jeduži period po završetku ostala zatvorena. Glavni muftija zaCrnu Goru se odlučio da o tome informiše Princa Mirka. Naovo pismo, Princ Mirko je dao obavještenje da će lično otvoritiškolu za rad. Na ceremoniji otvaranja škole Princu Mirkuje, zbog toga, uručen orden. Lično učešće Princa Mirka u otvaranjumuslimanske škole u Podgorici veoma je pozuitivnodoživljeno od strane i crnogorskih muslimana i ambasadoraOsmanlijskog carstva na Cetinju, Ahmet Fevzi Pašu.ZaključakPrijateljstvo Sultana Abdulhamida i Knjaza Nikole unijeloje mir u ove dvije zemlje. Uprkos odredjenom broju otvorenihpitanja i problema, pa i neslaganja. Dvoica vladara suznali da nađu put ka rjesenju. Ono što je još važnije, vrijednosu radili na tome da jedni druge razumiju i da u rješavanjima7 - U prvoj kolumni, kao prva vijest, pisalo je sljedeće: „????8 - Prve osnovne škole Ruždije osnovane su 1838. godine u džamijamaSulejmanije i Sultan Ahmet u Istanbulu od strane Sultana Mahmuda II,a cilj je bio pripremanje mladića za nove tehničke škole. Ove škole supolako postale alternativa religioznom obrazovnom sistemu. Maturantiovih škola su kasnije popunjavali redove sve veće administracije ivojske Osmanlijskog Carstva. U prvim godinama, učenici između 10-15godina su učili jezike, matematiku, nauku, istoriju i religiju. Do krajaXIX vijeka, skoro svaka varoš je imala po Ruždije školu. Godine 1895.više od 35 000 studenata, sa oko 4 000 ne-muslimana, bili su učenicidržavnih ruždija. Prva Ruždije škola za djevojčice osnovana je 1858.godine. http://www.answers.com/topic/ru-diye-schoolsSefâretine teslim edilmiştir 25 .Diğer taraftan, istasyon binalarının yapımı, köprü, tünel,kanal gibi inşaatların yapımı, kayaların kırılarak ve kesilerekyollar açılması gibi gerçekten zor işlerin yapımındaOsmanlı Devleti, yabancı işçilere başvurmuştur. Bunlarınbaşında İtalyanlar ve Karadağlılar gelmektedir. İtalyan veKaradağlı toplam 450 işçinin Hicaz demiryolu yapımındaçalışmışlar ve ter dökmüşlerdir 26 .Karadağ Prensinden Depremzedelere Yardımİki ülkeyi yakınlaştıran hadiselerden birisi de depremdir.İstanbul’da 1894 yılında yaşanan büyük depremde27 Osmanlı Devleti’nin yardımına koşan ülkelerden biride Karadağ’dır. Ağustos 1894’te İstanbul depremzedeleriiçin bir iane komisyonu kurularak yardım toplanmıştır. Hergün gazete sayfalarında kimlerin yardım yaptığı sayfa sayfaverilmiştir. Yardım yapanlar arasında 100 lira bağışlaKaradağ Prensi Nikola da vardır. Nikola’nın bu yardımınınardından, Prens’e, Çetine Sefâreti kanalıyla memnuniyetbildirilerek teşekkür edilmiştir 28 . Bu teşekkür, 18 Ağustos1894 tarihli İkdam Gazetesi’nde de ilan edilmiştir 29 .Görülüyor ki İnsani yardımlaşmalar iki devlet arasındaresmi ilişkileri olduğu kadar iki halk arasındaki ilişkileride olumlu anlamda etkilemiştir.Prens Mirko’nun Rüşdiye Mektebinin Açılışını YapmasıII. Abdülhamid’in yapımı için 100 lira bağışta bulunduğuPodgoriça’daki Rüşdiye Mektebi’nin 1892 yılındainşaatı tamamlanmasına rağmen okul bir müddet kapalıkalmıştır. Karadağ müftüsü harekete geçerek durumuKaradağ Prensi’nin ikinci oğlu Mirko’ya bildirmiştir. PrensMirko, Abdülhamid’in cülus gününe denk gelen günde,okulu törenle faaliyete açacağını bildirmiştir. Nitekim vaadiniyerine getirmiş ve okulu törenle açmıştır. O gün PrensMirko’ya, Nişan-ı Osmânî takdim edilmiştir. Podgoriça’daMüslüman mektebinin açılışına Prensin oğlu Mirko’nunbizzat katılması Karadağlı Müslümanları olduğu kadar ÇetineSefiri Ahmet Fevzi Paşa’yı da memnun etmiştir.SonuçPrens Nikola ve Abdülhamid dostluğu, bu iki ülkeyebarış getirmiştir. Bir takım sorunlarda paratoner vazifesi25 - BOA, Y.A.HUS, 414/73.26 - Metin Hülagu, Bir Umudun İnşası Hicaz Demiryolu, Yitik HazineYayınları, İzmir 2008, s. 96.27 - Tarihi İstanbul Depremleri” Sabah Gazetesi, 17 Ağustos 2007,Ayrıca adı geçen makale için bkz. < http://www.sabah.com.tr/ozel/new805/dosya_157.htm> e.t. 3.11.2008.28 - BOA, İ.HUS, 28/1312S-057.29 - Birinci sütunun ilk haberi olarak şunlar yazılmaktaydı.“Dersaadet’de hareket-i arzdan musâb olanlara yüz lira iane edecekleriKaradağ Prens Hazretleri tarafından Çetine Sefâret-i Seniyyesivasıtasıyla arz ittiba atabe-i ulya kılınmış ve prens müşarünileyhtarafından ibraz olunan işbu insaniyet nezdi hümayun-u mülükanelerindemüstelzim muhzuziyet olduğunun sefarete bildirilmesi İkdam, 12.S.1312 (18 Ağustos 1894), s.1.25


ForumCrnogorsko - tursko kulturološko prožimanjeproblema umjesto rata koriste jezik dijaloga i diplomatije.Pola zeći od izreke da je čovjek neprijatelj nepoznatog, vrlodobro su spoznali činjenicu da je upoznavanje jedni drugihnajznačajniji korak koji vodi ka rješenju. Koristeći uticaj nasvoje narode, učinili su da se produbi atmosfera mira. Značajnesu im zajedničke karakteristike da su oboica posebnopridavali značaj obrazovanju i usmjeravanju svojih država inaroda prema opštecivilizacijskim vrijednostima.Cijenim da bi i savremene države Turska i Crna Gorana sličnoj platformi mogle itrebale temeljiti odnose. Mojaželja bi bila da tursko – crnogorski odnosi budu dobri, kao iosmanlijsko – crnogorski odnosi u vrijeme Abdulhamida II iKnjaza Nikole i da se to prijateljstvo još jače nastavi.(Prevod sa turskog jezika: Melita RASTODER)görerek, hükümetler arasındaki anlaşmazlıklarda çözümselyaklaşım sergileyebilmişlerdir. Daha da önemlisi birbirlerinianlamak için birbirlerini tanımaya çalışmışlar vesorunları çözmede savaş yerine diyalog ve diplomasi dilinikullanmaya özen göstermişlerdir. İnsan tanımadığınındüşmanıdır deyişiyle hareket ederek, birbirini tanımanınçözüme doğru atılan en önemli adım olduğu gerçeğini çokiyi anlamışlardır. Halkları üzerinde sahip oldukları nüfuzukullanarak, barış ortamını devam ettirebilmişlerdir. Muhaliflerininbile görüş birliğine vardığı konu, İki liderin eğitimeverdiği önemdir. Halklarını eğitme, geliştirme, ve toplumudönüştürme yolunda attıkları adımlar dikkat çekmiştir.Bugün, bağımsız bir devlet olarak tekrar uluslar arasıplatformda yerini alan Karadağ ile Türkiye bu vesileyle ilişkilerinigeliştirme ve sağlamlaştırma fırsatı bulabilir. Dileğimodur ki, Türkiye-Karadağ ilişkileri tıpkı II. Abdülhamid-Prens Nikola dönemindeki Osmanlı-Karadağ ilişkisi gibi iyiolsun ve var olan bu dostluk artarak devam etsin.Sadržaj i značenje „Tugre“„Tugra” je sultanski pečat. Ima karakterističnu formu:dvije petlje na lijevoj strani, tri okomite crte u sredini,odozdo ispis u vidu stoga i dva produžetka sa desnestrane. Svaki element ima svojstveno zna čenje, a zajednočine oblik koji se lako prepoz naje kaotugra.Sultanovo ime se ispisuje u donjemdijelu, koji se zove sere. U prvomperiodu ovo je moglo biti jednostavnokao “Orhan, sin Osmanov” u prvoj tugriiz 1326. U slijedećim periodima imenunosioca i njegovog oca se dodaju ipočasne titule i molitve.Petlje na lijevoj strani tugre sezovu beyze, od arapske riječi za jaje.Neka tumačenja tvrde da su beyzepredstavljale dva mora nad kojima suvladali sultani: spoljna, veća, petlja zaSredozemno more i unutrašnja, manja,za Crno more.Okomite crte na vrhu tugre sezovu tug, tj. “mo tka za zastavu”. Tritu ga označavaju nezavisno st. LinijeS-oblika koje prelaze preko tugova sezo vu zülfe i one, uz vrhove tugova kojitakođe gledaju udesno, označavajuda vjetrovi duvaju sa istoka na zapad, što je tradicionalanpravac kretanja Osmanlija.Crte na desnoj strani tugre se zovu hancere i označavajumač (handžar), simbol vlasti, moći i snage.26


Crnogorsko - tursko kulturološko prožimanjeForumDr Šerbo Rastoder:Kratak pregled iseljavanja muslimana iz Crne Goreod 1878. godine do današnjih danaProces koji trajeIseljavanje Muslimana sa ovih prostora je dug i intezivan proces. Uzroci ovoj pojavi su kompleksni i više slojni.Poznato je da je petovjekovna vladavina Otomanske imperijeuslovila značajnu identifikaciju sa njom, slovenskogživlja koji je primio islam, te je i samo propadanje ovecarevine koja se prostirala na tri kontinenta uzrokavalopojavu, da se sužavanjem njenih granica, ili vraćanjemTurske u svoje prvobitne granice, značajan dio islamiziranogstanovništva iseljava sa onih prostora kojima nijeviše vladala Osmanska imperija. S druge strane, i politikaoslobođenih hrišćanskih zemalja, bila je krajnje neprijateljskaprema ovom življu, tako da se u pojedinim zemljama,poput Srbije u prvoj polovini XIX vijeka vodila organizovanapolitika “čišćenja od Turaka”, što je uslovilonestanak muslimanskog življa sa tih prostora, na kojimasu, posebno u gradovima, činili apsolutnu većinu na početkuXIX vijeka 1 .1 - Vidi: Ejup Mušović, Muslimansko stanovništvo Srbije od pada Despostovine(1459) i njegova sudbina, Kraljevo 1992 ; Etničko čišćenje,Povijesni dokumenti o jednoj srpskoj ideologiji, priredili:Mirko Grmek,Marc Gjidara i Neven Šamac, Zagreb, 1993;G. Maretić, Geschichte derEreegnise in Serbien in den Jahren 1804-1812, Osterreische MillitarischeZeitschrift, 1, 1812; Safet Bandžović, Iseljenički pokreti na balkanukrajem XIX i početkom XX vijeka, Almanah 3-4, 1998;A. Talundžić,Džamije u Beogradu, Mak br. 15-16, Novi Pazar 1997;Lj. Nikić, Džamijeu Beogradu, Godišnjak grada Beogradfa V/1958;Istorija srpskognaroda V-1, 305-306. Prema utvrđenim istoriografskim podacima od25 hiljada stanovnika 1805. godine Beograda, dvadeset hiljada jebilo muslimanskog življa. U Beogradu su postojale brojne džamije, odkojih su se svojom ljepotom izdvajale:Hadži Mehmedova, Jahija pašina,Reisulkutubova, Bajram-begova, Darus Seda-agina, sultan Mustafina,sultan Mehmed hana, Ali Pašina, Velikog Vezira, Hasan pašina, HadžiMehmeda, Velikog vezira Hasan-paše, Atih Zadeova, Kamil Ahmedpašina,Husein Ćehajina. Sve ove džamije su srušene ili popaljene doČitav proces raspadanja Turske imperije koji je započetjoš od Velikog rata (1683-1699), pa do konačnog potiskivanjaTurske sa evropskog kontinenta 1912/3. godine,praćen je masovnim seobama muhadžira, ljudi koji sunapuštali svoja iskonska ognjišta. Ova pojava se bilježi i uCrnoj Gori, mada ne u obimu i na način koji je provođen uokolnim zemljama, prevashodno u Srbiji.Poznato je da su poslije oslobodilačkih ratova i odlukaBerlinskog kongresa, na kojem je Crne Gora međunarodnopriznata, istoj pripali gradovi Nikšić, Podgorica, Kolašin, Bar,a nešto kasnije i Ulcinj kao zamjena za Plav i Gusinje. Na tompodručju je živeo značajan broj muslimana. O njihovom brojune postoje precizni podaci, bar ne za vrijeme neposredno poslije1878. godine kada su zabilježena masovnija iseljavanja,na osnovu kojih bi se mogao utvrditi približan broj iseljenih.P. A. Rovinski navodi da ih 1898. godine bilo ukupno 12. 493( dakle na području Crne Gore bez Pljevalja, Berana, BijelogPolja, Rožaja, Plava i Gusinja koje će tek od 1912. biti u sastavuCrne Gore). 2osme decenije XIX vijeka. U Beogradu je 1826. godine bilo 12 aktivnihi 30 porušenih džamija. Prema podacima Felix Kanitza iz 1887. godineu Beogradu je od 15 džamija ostala samo Barjakli džamija. Premadrugim podacima u ukupnoj zastupljenosti stanovništva Srbije u XIXvijeku, muslimansko je bilo većinsko. Užice je početkom XIX vijekaimalo 96, 7% muslimanskog, a 3, 3% srpskog stanovništva. . Podacigovore da je 1834. godine Užice imalo 3500 muslimanskih i 600srpskih kuća. Do 1862. godine je uglavnom završeno iseljavanje muslimsnkogstanovništva iz Srbije, koje je najvećim dijelom bilo autohtonostanovništvo slovenskog porijekla. U popisu iz 1874. godine u Srbijije registrovano milion i tri hiljade i devet stotina stanovnika, od togamanje od 1% je bilo Muslimana, odnosno 140 muslimanskih porodicaje ostalo da živi u Malom Zvorniku i Sakaru.2 - P. A. Rovinski, Crna Gora u prošlosti i sadašnjosti, IV, Cetinje 1994, 19527


ForumCrnogorsko - tursko kulturološko prožimanjePribližno iste podatke nalazimo i u memoarima SimaPopovića. Tako on navodi da je u Ulcinju bilo 126 kućasa 2973 stanovnika, odnosno da je u čitavom ulcinjskomokrugu bilo 248 muslimanskih kuća sa 3500 stanovnika.Prema istom izvoru, tada je (krajem XIX vijeka) U Baru bilo134 muslimansske kuće sa 776 stanovnika i 39 kuća Ciganasa 183 stanovnika, dok je u okolnim selima bilo: uZaljevu 85 kuća sa 394 stanovnika, Dobra Voda 79 kućasa 428 stanovnika, Pečurice 36 kuća sa 199 stanovnika,Mrkojevići 142 kuće sa 737 stanovnika, Mikulići 33 kućesa 217 stanovnika, Tuđemili 54 kuće sa 260 stanovnika.U Krajini je bilo 383 kuće sa 1. 952 stanovnika, odnosnou čitavom barskom okrugu je bilo ukupno 760 muslimanskihkuća sa 3900 stanovnika.Ono što se zapaža iz ovih podatakaq je relativno malibroj članova domaćinstava u ulcinjskom okrugu (4, 13) inešto većim u barskom (5, 13). Tada su u Baru bile tri,u ostalim selima po jedna, a u Krajini sedam džamija. UNikšiću ostalo 19 muslimanskih kuća sa 91 stanovnikom,a u Crkvicama i Pivi 12 kuća sa 65 stanovnika. Po jednadžamija je bila još u Nikšiću i Pivi.Prema istim podacima, Podgorica je u isto vrijeme imala400 muslimanskih kuća sa 2. 165 stanovnika, dok su uselima Goričani i Berislavci bile 64 muslimanske kuće sa 378stanovnikaU Podgorici su tada bile tri džamije, a u Goričanimai Berislavcima po jedna. Dakle, prema podacima SimaPopovića u tadašnjoj Crnoj Gori je bilo 2. 489 muslimanskihkuća sa 12. 051 stanovnikom, ili 4, 84 po domaćinstvu. Odtoga broja bilo je 5923 muških i 6. 128 ženskih. 3Da se nevedeni podaci odnose poslije prvog talasaiseljavanja svjedoče i podaci Petra Šobajića koji navodi daje Nikšić po oslobađanju 1877. godine imao 450 domova,od čega je bilo 40 hrišćanskih. a 410 muslimanskih 4 .Prema podacima koje je sakupio Valtazar Bogišić1894. godine u Zeti je živjelo 17 muslimanskih brastava sa62 kuće. 5 Prema prvim zvaničnim podacima iz popisa izvršenogu decembru 1909. godine, ukupan broj muslimana uCrnoj Gori je iznosio 10. 569. Tada je na području Crne Gorebilo 36 džamija sa isto toliko hodža i 8 vjeroučitelja. 6Važno je napomenuti da je Crna Gora ovoga vremenaslovila kao vjerski najtoleratnija država na Balkanu 7 ida je tokom ratovanja 1876-1878, a i kasnije, knjaz Nikolasmatrao Muslimane ljudima “svoje krvi “ i pozivaoih da ostanu na svojim vjekovnim ognjištima. Znatan dioMuslimana u Crnoj Gori je posjedovao odlike domicilnog3 - Simo Popović, Memoari, Cetinje-Podgorica 1995, 553-5544 - Petar Šobajić, Nikšić(Onogošt), Beograd 1938, 805 - Jovan Bojović, Muslimani u Crnoj Gori, Nikšićke novine, 23. mart1995, br. 11586 - Glas Crnogorca od 12. februara 1911, br. 7, 27 - Vidi: Đoko Pejović, Razvitak prosvjete i kulture u Crnoj Gori 1852-1916, Cetinje 1971; Šerbo Rastoder, Istorijsko-metodološki okvirizučavanja istorije Muslimana u Crnoj Gori 1878-1912, Almanah 5-6,Almanah 7-8, 1999stanovništva: gorštački element, vojničku i ratničku psihologiju,visoke standarde časti i mentalnu strukturu vladajućegsloja. U poznatoj “Proklamaciji Hercegovačkomnarodu “iz juna 1876. godine, koja sadrži i dio “HercegovcimaMuhamedanske vjere “ u osnovi je definisan odnosknjaza Nikole prema Muslimanima (“…. Iako ste drugevjere, vi ste braća naša, jer u žilama vašim teče srpskakrv. zato ja dolazim da ve oslobodim isto kao i vašu braćuHrišćane…” 8 . U svakom slučaju knjaz Nikola je bio jedinihrišćanski vladar toga doba koji je pozivao Muslimane dase ne sele. Pa ipak, od 410 muslimanskih porodica iz Nikšićase iselilo 391 po njegovom oslobađanju od osmanskevlasti 1877. godine. Ove porodice su se prvobitno iselile uBosnu, najviše preko Gackog.Kako je 1878. godine izbila Hadži Lojina buna protivaustrougarske okupacije, i kako su u toj buni učestvovali iNikšićani, to su se oni ponovo vratili u Nikšić, a potom iselilipo Novopazarskom sandžaku, dok je manji dio nikšićkihmuhadžira otplovio iz Bara i Ulcinja za Tursku. Jedandio se nastanio u sjevernoj Albaniji ili se rasuo po Dubrovnikui nekim zagraničnim mjestima 9 .Vasa Čubrilović pominje oblast Šijak kod Drača, gdjesu se nastanili i begovi Mušovići 10 . Simo Popović spominjeSkadar i okolinu, Lješ, Drač, Kavaju kao mjesta njihovog8 - U proklamaciji se dalje navodi:”. . U oslobođenoj Hercegovini vićete živjeti slobodno. Zakon će u njoj za svakaoga jednak biti, a za svepravedan. U vjeru vašu kao svetinju neće niko ticati. Ja vi jamčim za to, ao pravičnosti i ljubavi mojoj prma vama svjedoci su stotine jednovjernikavaših, koji su u zemlji mojoj i kod mene nalazili vazda bratskoga dočeka,pomoći i odlikovanja. Ja ve pozivam, dakle, muhamedanci, da ne dižeteoružje protiv svoje jednokrvne braće Hrišćana. Ako ne možete već danassa vašom braćom Hrišćanima zajedno boriti protiv Osmanlija, našegazajedničkoga neprijatelja, ja ve pozivam da sjedite mirno. U tom slučajusa životom i imanjem svojim bićete sigurni od svakog napadaja i povrede.Ako ne učinite tako i ako mi svako pleme i mjesto preko starešinstva svojihne izjavi svoju miroljubivost i odanstvo svoje meni će jako žao biti, ali ćumorati s vama kao s neprijateljem postupati…”.Vidi:Nikola I Petrović, Politički spisi, Cetinje - Titograd 1989, 1449 - O nikšićkim muhadžirima i njihovoj sudbini vidi:Jovan Cvijić, Balkanskopoluostrvo i jugoslovenske zemlje, Beograd 1962, 142; VasaČubrilović, Politički uzroci seoba na Balkanu 1860- 1880, Glasnikgeografskog društva, sv. XVI, Beograd 1930;Petar Šobajić, n. d. 63-116;Ejup Mušović, Crnogorski muhadžiri i njihova kretanja, Istorijskizapisi 1-2, 1986;Veljko Šakotić, Nikšić u Knjaževini (Kraljevini) CrnojGori, Nikšić 1996, 52; Jovan Cvijić, Metanastanička kretanja (Naseljai poreklo stanovništva) knj. 12, 21;Simo Popović, Memoari, 554;JovanIvović, Raseljavanje nikšićkih muslimana, Istorijski Zapisi I, 5-6, 1948,363-369;P. A. Rovinski, nd. 182-183;Vojvoda Gavro Vuković, Memoari,Cetinje 1996, 287-316; Ejup Mušović, Muslimani Crne Gore, Novi Pazar1997, 112-116;Artur Evans, Ilirska pisma, Sarajevo 1967, 140;ŠerboRastoder, Istorijsko-metodološki okvir ….10 - Vasa Čubrilović, n. d 45; Mušovići su se iselili aprila 1879. godine.Tada su Arslan beg Mušović, Derviš beg njegov brat, Feta beg,Us beg i Jusuf Efendija, mula Adžo Mušović, sa Nufti begomAmzagićem, Zulfi begom Amazagićem i Ahmedom Amzagićem, te Adembegom i Ibrahim begom, Rustem begom Kapetanovićem, Jusuf begom,Smail begom, Nefom ćerkom Hasan bega nurije prodali svoja imanja.Vidi:Šerbo Rastoder, Šest nepoznatih dokumenata o Muslimanima uCrnoj Gori 1878-1879, Ugovor o prodaji imanja Mušovića iz Nikšića,Almanah 5-6, 1998, 21728


Crnogorsko - tursko kulturološko prožimanjeForumnaseljavanja u Albaniji. 11Proces iseljavanja nije bio karakterističan samo zaNikšić, već i za druge oslobođene krajeve:Spuž, Žabljak(Crnojevića), Kolašin, Zeta, Podgorica, Bar i Ulcinj. O tomeje Simo Popović zapisao:”. I iz Kolašina, iz Spuža i Žabljakasvi se iseliše. U Spuž je osta samo jedan od zabitske(oficirske – R. Š) kuće Mećikukića. On se pokrstio i prozvase Savo i oženio se Crnogorkom. Bio je potom neko vrijemekapetan Spuški. Pijanac je bio i propa je. Iz Zete su semahom digli muhamedanci i na njihove kuće i zemlje došlisu Zećani i Crnogorci; kao što su cijeli Nikšić i Kolašin Crnogorcinaselili. Crna Gora nije otkupila njihove zemlje. Zato država nije imala novca, a pomišljalo se, dako to ostanei bez otkupa u svojinu crnogorsku. Turci su se žalili na Cetinjei u Carigrad. Da Crnogorci pritiskoše njihove zemlje aliim to nije ništa pomoglo…” 12 .Deklarativna zalaganja crnogorskog knjaza i krugovaoko njega, i obećanja nijesu bila dovoljna garancija Muslimanimada ostanu na svojoj zemlji i u svojoj domovini.Čast i dostojanstvo dojučerašnjih gospodara bili su ozbiljnougroženi ponašanjem pobjednika, a uz to agrarna prenaseljenosti permanetna glad za zemljom bila je u osnoviželje za iseljenjem dojučerašnjih begova i aga. Nedavnioružani sukob poprimio je i socijalnu dimenziju, unutarkoje se sukobljavao politički pragmatizam crnogorskogknjaza i pojedinačna deklarativna određenja u duhu najboljihtradicija “herojske i čojske Crne Gore”. U tom smislui čuveni “Proglas iseljenim crnogorskim Muslimanima”od 13. jula 1881. godine treba situirati u realan kontekststalnog pritiska Turske i potpisnica Berlinskog ugovora kojimje garantovana nepovredivost imanja.Navedenom proglasu, predhodio je “proglas” knjazaNikole od 18. novembra 1880. godine, muslimanskimiseljenicima, kojima je dao” punu i cjelokupnu amnestijusvijem onijem među njima, koji su bili kompromitovani ilisu okrivljeni zarad zločina političkijeh: veleizdajnika i dosluhasa neprijateljem”. 13Iz Spuža, Zete i Podgorice iselilo se 1878. godine nekolikostotina porodica. Samo je iz Zete svoje domove napustilodvije stortine porodica. Najviše ih je otišlo u pravcuAlbanije, dok su se neke zadržale u Tuzima. Muslimanikoji su napustili Žabljak (Crnojevića) najvećim dijelom suse nastanili u Skadru, Kavaji i Draču. Bez obzira na masovnaiseljavanja, značajan dio Muslimana je ostao da živiu Podgorici, tako da je 1881. godine u tom gradu registrovano933 muslimanske, 216 pravoslavnih i 13 katoličkih11 - Simo Popović, n. d. 554. ”Od njihovog dolaska u Skadru se govorimnogo više srpski nego prije “O odnosu crnogorskih vlasti prema nikšićkim muslimanima vidi:Šerbo Rastoder,Istorijsko-metodološki okvir …. I, Almanah 5-6, 1999, 110-11612 - Vidi:Simo Popović, n. d 554-555; O raspodjeli muhadžirske zemljevidi:Žarko Bulajić, Agrarni odnosi u Crnoj Gori (1878-1912), Titograd1959, 88-8913 - Vidi više o tome:Šerbo Rastoder, n. d. 117-118kuća. 14 Te godine bilježimo i značajnije uključivanje Podgoričanau društvenio život crnogorske zajednice. 15Po zauzeću Bara januara 1878. godine muslimanskostanovništvo je uglavnom napustilo grad, ostavljajući cjelokupnuimovinu. Kasnije se najveći broj porodica vratio, izuzev83 koje su se potpuno iselile 16 . Ovu pojavu je P. A. Rovinskiobjašnjavao sledećim riječima:”Muslimani iz grada Bara sutakođe ostali na svojim mjestima, zato što je ovdje priroda jošbogatija i raskošnija nego u Ulcinju…. I uopšte kod stanovnikaBara i Ulcinja koje more zbližava s kulturnijem evropskimzemljama veoma je slaba vezanost za Tursku pod čijom suvlašću oni uživali izvjesnu nezavisnost“ 17 .Slično mišljenje ima i Simo Popović: ”Iz Bara, Ulcinjai Krajine malo se koji muhamedanac diga. Svak je osta nasvoje. A od onih koji su se bili digli neki su se vrnuli iza malogodina.” Popoviću kao guverneru Primorske nahije mnogi supodnosili molbe da ih primi u crnogorsko podanstvo:”Primaosam svakojega, koji se prijavio, i bez otpusta iz turskoga podanstva,koje Turska davaše, a isto ih priznavaše za naše podanikei ne činjaše im nikakvijeh neprilika, kada prelazahusvojim poslovima u Tursku” 18 , tvrdio je Popović.Godine 1898. u Baru je bilo 2690 stanovnika odčega 1196 muslimana, 919 pravoslavnih i 575 katolika 19 .Godine 1906 zbog zategnute situacije u pograničnim područjimasa područja Bara se iselilo 200 muslimanskihporodica. 20 Muslimani iz Bara vraćali su se u svoje domovečak do 1910. godine 21Najkarektističniji proces iseljavanja vezuje se za kolašinskemuslimane. Shodno odlukama berlinskog kongresaNuri-beg, kolašinski kapetan je predao ključeve Kolašinaknjazu Nikoli 4. oktobra 1878. godine.Zvanične vlasti su predale grad sa svim selima doMojkovca, a da mjesno muslimansko stanovništvo o tomenije bilo obaviješteno. Tada je Tara postale granica izmeđuCrne Gore i Turske. U takvoj situaciji muslimani su napustiliKolašin. Istina taj proces je započeo i ranije, s obziromda su se na ovom području već od sredine XIX vijeka vodileogorčene borbe.Knjaz je po zauzeću Kolašina dozvolio kolašinskim muslimanimada mogu da prodaju kuće i zemlju, ali je s drugestrane bilo potajno naređeno Moračanima da ne kupuju ništaod njih, pod izgovorom da nemaju novca za tako nešto. Po-14 - Vidi:Đoko Pejović, Iseljavanje Crnogoraca…, 257, 294; EjupMušović, Muslimani Crne Gore …117;15 - Vidi o podgoričkim Muslimanima:Šerbo Rastoder, n. d. 120-12616 - Vidi: Ejup Mušović, n. d. 11717 - P. A. Rovinski, n. d 18218 - Simo Popović, n. d. 555-556; O položaju barskih i ulcinjskih muslimanavidi:Š. Rastoder, n. d. 126-13219 - Ivan Marković, Dukljansko barska metropolija, zagreb 1902;BogumilHrabak, Novopazarski sandžak između Austro-ugarske i kosovskihArbanasa 1881-1890, Užički zbornik 21/1992, 4420 - Đ. Pejović, Iseljavanje Crnogoraca…. , 29421 - Ejup Mušović, n. d 12529


ForumCrnogorsko - tursko kulturološko prožimanjezivajući se na proklamaciju knjaza Nikole od 13. jula 1881.godine kolašinski muslimani su pokjušavali da se vrate nasvoju zemlju, koju su u međuvremenu bili zaposjeli Crnogorci.Pošto je mnogim muslimanima zemlja bila konfiskovana, a1881 i oduzimana onim muslimanima crnogorskim državljanimakojima su iseljeni ostavljali zemlju, Muslimani Kolašinasu se zauvijek iselili 1886. godine. 22U ovom periodu se bilježe iseljavanja muslimana isa onih područja koja će kasnije (1912) ući u sastav CrneGore. To se jasno uočava prostim upoređivanjem podatakao broju stanovnika. Tako je 1879. godine na području srezaPljevalja, Bijelog Polja, Kolašina, Rožaja i Berana, živjelo 49.484 muslimana i 31. 115 hrišćana ( srez Pljevlja 12. 080 :10. 965; Bijelo Polje 20. 236:6000; Kolašin 7. 732 : 4642;Berane 1000: 7000; Rožaje 8. 436: 2508) 23 . Već 1882. uBijelom Polju je registrovano 8. 389 muslimana i 2888 nemuslimana;Pljevljima 6. 269:3263; Rožaj 4547:878. Godine1896/97 u kolašinskoj kazi (Donji Kolašin) je bilo 4067muslimana i 2. 270 hrišćana. 24 Godine 1909. u Pljevljima jebilo 16000 stanovnika od toga 12000 muslimana, u BijelomPolju 5000 stanovnika u 340 muslimanskih i 95 hrišćanskihdomaćinstava, a 1911. u Potarju i Donjem Kolašinu od 13.911 stanovnika, 10. 187 su bili Muslimani. 25Uoči balkanskih ratova muslimansko stanovništvoje bilo većinsko i u Bihoru, rožajskom i plavsko-gusinjskomkraju. Tako je u 29 naselja plavsko. gusinjskeoblasti 1908. godine živjelo 1785 domaćinstava : 1174musliman skih, 410 albanskih i 211 crnogorskih. U samomGusinju je 1908. godine živjelo 500 Muslimana, 22Crnogorca i 3 Albanca; u Plavu - 358 Muslimana i 3 Crnogorca.Muslimani Plava i Gusinja bili su uglavnom potomciislamiziranih Kuča. 26Masovna iseljavanja Muslimana započela su nakon1912. godine iz krajeva Sandžaka koji su pripojeni CrnojGori. Iseljavanja su uglavnom išla ka Turskoj i to u dvapravca. Jedan je išao ka Podgorici, a odatle preko lukeBar dalje u Tursku. Drugi prvac je išao preko Skoplja. UPo dgorici se u aprilu 1914. godine okupilo oko 600 osobaiz bjelopoljskog kraja a na putu je bilo još toliko. 27Nakon krvavih događaja i pokušaja masovnih pokrštavanjau Plavu i Gusinju 1913. godine 28 došlo je domasovnijeg iseljavanja muslimanskog stanovništva iz ovihkrajeva. Prema nekim podacima je tokom juna i jula 1914.godine je oko 128 domaćinstava i oko 1500 članova izplavsko-gusinjskog kraja krenulo za Tursku. 29Iz pljevaljske opštine se iselilo 340 porodica, iz opštineŠahovići 453 lica, dok se u junu 1914. godine iz beranskeoblasti iselilo 85 muslimanskih porodica.Iz Bihora se, maja 1914. godine iselilo 550 muslimanskihdomaćinstava koje su predvodili 30 bihorskihprvaka. Iz beranske opštine prijavilo se za iseljavanje 110domaćinstava sa 557 lica.Aprila 1914. iz Podgorice se iselilo 600 porodica, izberanske i kolašinske oblasti 594 porodice.Sa područja Šahovića, Ravne Rijeke i Mojkovca1914. godine se iselilo 453 porodice. 30Prema zvaničnim podacima Ministarstva unutrašnjihdjela, iz novih krajeva Crne Gore, u periodu od aprila do juna1914. godine, iselilo se preko Bara 12. 302 muslimana zaTursku. Prema austro-ugarskim izvorima do početka maja seiselilo 8000 lica, od kojih preko 2500 preko Bara za Carigrad,3500 (2. V 1914) za Siriju, a oko dvije hiljade otputovalo jeza neka druga mjesta Turske. Prema istim izvorima od majado juna 1914. godine iselilo se 8750 lica, a od aprila do jula1914. godine iselilo se ukupno 16. 570 lica. 31Iseljavanje Muslimana se nastavilo i nakon 1918.godine kada je stvorena Kraljeivina SHS. Svakako najmasovnijeje bilo ono sa kraja 1924. godine sa područjaŠahovića, kada je poslije ubistva Boška Boškovića, kojeje pripisano muslimanskom odmetniku Jusufu Mehonjiću,a ustvari su ga ubili kolašinski glavari, 9-10. novembra izvršennajstrašniji pokolj muslimanskog življa u kojem jezaklano i ubijeno nekoliko stotina ljudi 32 . Poslije ovogadogađaja iselili su se svi Muslimani iz Šahovića, odnosnoVraneške doline ili Donjeg Kolašina, sa prostora na kojimaih je 1911. godine bilo 10. 187 od ukupno 13. 911 sta-22 - O kolašinskim Muslimanima vidi:Slobodan Šćepanović, Porijeklokolašinskih Muslimana, Almanah 5-6, 1999, 61-83;ĐokoPewjović, Naseljavanje Kolašina i Polja, Istorijski zapisi 3/1961,Đoko Pejović, Iseljavanje Crnogoraca. . 255;Đoko Pejović, NaseljavanjeGornjeg Kolašina i Polja (1879-1886), Istorijski zapisi 3, 1961,381-416;Šćepanović Milovan Mušo, Naseljavanje i dodjela zemlje ukolašinskom kraju (1879-1886), Istorijski zapisi 2, 1985, 81-127;Ž.Bulajić, Agrarni odnosi u Crnoj Gori (1878-1912), Titograd 1959;EjupMušović, Muslimani Crne Gore 122-12423 - Th. Ipen, Novi Pazar and Kosovo, Wien 1892, 11;E. Mušović, n. d. 12624 - Skender Rizaj, Upravna podela novopazarskog sandžaka, Našaprošlost, Kraljevo 1973, 39, E. Mušović, n. d. 126-127;25 - Vidi: Novica Rakočević, Stanje na crnogorsko-turskoj granici uoči balkanskihratova (1908-1912), Istorijski zapisi 3-4, 1962;Žarko Šćepanović,Društveno-političke prilike u Bijelom Polju i okolini početkom XX vijeka,Odzivi 6/1973, Bijelo Polje, 101;Ejup Mušović, n. d. 13526 - Vidi više:Mustafa Memić, Plav i Gusinje u prošlosti, Beograd 1989,150-15127 - Branko Babić, Politika Crne Gore u novooslobođenim krajevima1912-1914, Cetinje 1984, 259; Hakija Avdić, Položaj Muslimana uSamdžaku, Sarajevo 1991, 84;Safet Bandžović, Iseljavanja Muslimanaiz Srbije i Crne Gore u Tursku u XX vijeku, Almanah 5-6, 1999, 13528 - O tome vidi:Mustafa Memić, n. d. 200-203, 205-219; E. Mušović,n. d 137/138; Branko Babić, Politika Crne Gore u novooslobođenimkrajevima 1912-1914, Cetinje 1984, 221-24329 - Safet Bandžović, n. d. 13530 - E. Mušović, n. d. 139, 14231 - B. Babić, n. d. 25932 - O tome vidi:Milovan Đilas, Land Without Justice, MetheumCOLDT,London 1958;Milovan Đilas, Svetovi i mostovi, Povest u tri knjige,I-II, Matica srpska 1997;Grupa autora, Bijelo Polje, Beograd 1987,255;Hakija Avdić, Položaj Muslimana u Sandžaku, Sarajevo 1991, 124-145;Ejup Mušović, n. d, 140-146;Šerbo Rastoder, Tri svjedočanstva opokolju nad Muslimanima u Šahovićima novembra 1924, Almanah7-8, 1999, 249-25730


Crnogorsko - tursko kulturološko prožimanjeForumnovnika. Najveći broj njih se iselio u Tursku. 33 Iseljavanjau Tursku je bilo i kasnije u ovom periodu i prije formalnogzaključivanja konvencije između Turske i Kraljevine Jugoslavije11. jula 1938. godine kojom je predviđeno da seiseli 40. 000 porodica u periodu od šest godina. 34Prema arhivskim podacima samo se u avgustu i oktobru1935. godine u Tursku iselilo iz andrijevačkog sreza5 porodica sa 13 članova, beranskog 2 sa 9 članova, bjelopoljskog31 sa 161 članom i pljevljskog 14 sa 63 člana. 35I u periodu poslije drugog svjetskog rata nastavljen jeproces iseljavanja Muslimana sa ovih prostora, mada višene toliko zbog izrazitog neprijateljskog okruženja, pravnenezaštićenosti, nacionalne obespravljenosti, koliko zbogekonomske pasivnosti krajeva koje su naseljavali.Nastavljeno je iseljavanje u Tursku, naročito u periodu1946- 1970. godine.Između Jugoslavije i Turske je 1954. godine je potpisantzv. ”Džentlemenski sporazum “ o iseljavanju Turakau Tursku. Muslimani iz Sandžaka i Albanci sa Kosova i izMakedonije počeli su se masovno izjašnjavati kao “Turci”kako bi lakše dobili potrebna dokumenta za iseljavanje.Formirana je i specijalna komisija za sprovođenje “džentlemenskogsporazuma “ u martu 1955. godine 36Prema podacima turskih izvora u ovu zemlju je između1946. i 1968. godine pristiglo sa područja bivše Jugoslavije41. 950 porodica sa 159. 030 članova. Iz Crne Gore su senajviše iseljavali Muslimani iz rožajskog kraja, preman nekimpodacima iselilo ih se 4500, dok su iz Bihora, Bijelog Polja,Plava i Gusinja to bili samo pojedinačni slučajevi. Oni koji sese iselili u Tursku naseljavali su se najviše po periferijamaIstanbula, Izmira, Adapazara, gdje su formirali svoja naseljapoput Pendika, Bešjuzevlera, Kartala, Kučuk keja, Jildrimmahale, a dijelom i po drugim turskim gradovima 37 .Prvi poslijeratni talas iseljavanja je išao preko Makedonije,tako da je dio Muslimana i ostao tu da živi kupujućizemlju od onih koji su se iseljavali. 38 Ovo je i vrijeme kadase mijenja pravac migracije Muslimana iz Crne Gore. Do33 - E. Mušović. n. d. 142-14634 - A. Avdić, Jugoslovensko-turski pregovori o iseljavanju muslimanskogstanovništva u periodu između dva svjetska rata, Novopazarskizbornik br. 15, Novi Pazar 1991, 121-125. Ovom konvencijom je bilopredviđeno da se prve godine iseli 4000 porodica, druge 6000, trećei četvrte po 7000 a pete i šeste po 8000. Za svaku iseljenu porodicujugoslovenska vlada bi platila po 500 turskih lira, ili ukupno 20 milionalira. Realizaciju ovoga plana omeo je rat.35 - Jasmina Rastoder, Spiskovi iseljenih iz Sandžaka iz avgusta i oktobra1935. godine, Almanah7-8, 1999, 259-27636 - Komisiju su sačinjavali:Aleksandar Ranković, Svetislav Stefanović,Milan Bartoš, Krste Crvenkovski, Leo Gešković, Vojkan Lukić, MarkoVučković i Pavle Ivičević.37 - Vidi: E. Mušović, nd. 152;E. Mušović, O posleratnim migracijamasandžačkih Muslimana u Tursku i Makedoniju, Migracije i Bosna i Hercegovina,Zbornik radova, Sarajevo 1990; Safet Bandžović, n. d. 140-14638 - Vidi: J. Trifunovski, Tursko stanovništvo u Makedoniji, Novopazarskizbornik br. 10, 1986,tada su svi putevi uglavnom vodili ka Turskoj, a sada seMuslimani sele ka Sarajevu, Zagrebu, Beogradu i drugimvećim centrima.Počev od kraja 60-tih sve više je onih koji kao pečalbariodlaze na rad po zemljama Zapadne Evrope i uprekomorske zemlje, prije svega Ameriku. Nama bar nijepoznato da postoje precizna istraživanja o broju ljudi kojisu u ovom periodu otišli na rad u inostranstvo zaključnosa devedesetim godinama. Prema podacima iz 1971. godineiz Crne Gore je na radu u inostranstvu bilo 1323 Muslimana(Bar 95;Bijelo Polje 178;Berane 376;Kotor 1;Nikšić5;Plav 389;Pljevlja 143;Rožaje 166;Tivat 3;Podgorica42;Ulcinj 24; Herceg Novi 1). 39Naravno da je ova cifra u poslednjih trideset godinadrastično uvećana, bez obzira što se dio onih koji su otišlina rad u inostranstvo u međuvremenu i vratio. Posebno akose ima na umu da je poslednja decenija jugoslovenskog propadanjai ratnog razaranja natjeralo mnoge mlade i školovaneljude da spas potraže u nekoj od Zapadnih zemalja. Ratu Bosni uzrokovao je da se nova etnička čišćenja zabilježei na području Crne Gore. U opštini Pljevlja stanovnici sela :Ograde, Vukšiće, Čejrenica, Mašare, Plansko, Kave, Potpale,Rašići, Borišići, Stražice i Selišta su istjerani iz svojih domovai uglavnom se iselili izvan Crne Gore.Pojedinačni odlasci uglavnom nijesu registrovani, teo tome skoro da nema pouzdanih podataka. Jedini preciznoutvrđeni podaci odnose se za Mrko(je)viće koji suse iseljavali mahom u SAD. Prema utvrđenim podacima,danas (2000. godina) iselilo se iz ovoga kraja 310 domaćinstavasa 1120 članova, od toga u poslednjih deset godina154 domaćinstva sa 572 člana. Iseljavanje sa ovogapodručja je počelo krajem 50-tih godina, tako da danasživi u Čikagu 168 domaćinstava iz Mrkojevića, u Njujorku53, u raznim evropskim gradovima 59 i u Australiji 30. Uinostranstvu je rođeno 337 djece, čiji su jedan ili oba roditeljaporijeklom iz Mrko(je)vića. Na ovom području brojstanovnika u odnosu na 1930. godinu se smanjio za 47.Najveći broj se, bar prema uočljivim trendovima nikadaneće vratiti u svoju domovinu. 40Danas skoro da nema evropske zemlje u kojoj se nenalaze emigranti iz Crne Gore među kojima je značajanbroj Muslimana, posebno u Njemačkoj, Francuskoj, Luksenburgu,dok se u prekomorskim zemljama najveći brojnjih nalazi u Australiji, SAD. u i Kanadi. Njihov broj je zasada nepoznat, mada se primjer radi navode podaci dasamo u Njujorku i okolini živi više od 10. 000 Plavljana iGusinjana. Odnosno prema dosta pouzdanim podacimazna se da na tim prostorima, pored ostalih nalazi i 370kuća Koljenovića i oko 320 kuća Radončića.39 - Vidi: Momčilo Lutovac, Migracije radne snage iz Crne Gore naprivremeni rad u inostranstvo 1964-1974, Beograd 1980, 10240 - Ethem Peročević, Mrko(je)vići, Prošlost i demografska kretanja,Almanah 9-10, 2000, 118-11931


Plav, Kula Redžepagića


Crnogorsko - tursko kulturološko prožimanjeForumMr Jasmina ĐORĐEVIĆ:Turcizmi u crnogorskom/srpskom/ bošnjačkom/hrvatskom jezikuTurcizmi o hrani i spremanju hraneU jeziku kojim se govori danas u Crnoj Gori (crnogorskom/srpskom/hrvatskom/bošnjačkom)turcizmi čine najbrojnijii najvažniji sloj usvojenih stranih leksema. To je razumljivrezultat viševjekovnih najneposrednijih međukulturnihdodira i uticaja.Postoje brojne klasifikacije turcizama po pitanju njihovefunkcije. U suštini se svode na sljedeće:1. turcizmi za koje nema zamjene u našem jeziku - bakar,boja, bubeg, čarapa, jorgovan, kutja, majmun, pamuk,rakija, sapun, šećer, top, zanat ....2. turcizmi za koje postoje stilski neutralne domaće riječi,ali ih znamo i koristimo manje ili više, zavisno od nacionalnog/vjerskog/regionalnogodređenja – barjak/bajrak umjestozastava, sevdah umjesto ljubav, šenluk umjesto veselje, fajdaumjesto korist.Pod turcizmima se, najčešće, podrazumijevaju sveriječi orijentalnog i drugog porijekla primljene posredovanjemturskog/osmanskog jezika u vrijeme vladavine Osman-33


ForumCrnogorsko - tursko kulturološko prožimanjeskog carstva Balkanom, bez obzira na njihovu dublju etimologiju.Ovakvo poimanje turcizama nosi sa sobom nekolikoteškoća. Riječi grčkog, odnosno novogrčkog, persijskog isanskritskog korijena mogle su biti primljene i drugim putevima.Za riječi arapskog porijekla najvjerovatniji je putpreko turskog/osmanskog jezika. I, naravno, tu su turcizmiturskog porijekla koji su mogli biti usvojeni još u prapostojbiniSlovena u Aziji.Pozajmice u jeziku, osim sa lingvističke strane, neobičnosu zanimljive i za etnologiju. Ako jezik posmatramo kao medijumu kojem se ostvaruje dodir različitih kultura, riječi vidimokao trajno sačuvane tragove tog dodira. U tom smislu,naročito je zanimljivo odrediti koja su to područja života ukojima je dodir sa turskom, odnosno osmanskom civilizacijombio osobito značajan.Abdulah Škaljić je u svom rječniku Turcizmi u srpskohrvatskomjeziku, u kojem ima 8.742 izraza, dao sljedećuzastupljenost oblasti u kojima su prisutni turcizmi:Riječi koje se odnose na vjerski život i vjerske običaje muslimana..........................................................................670Lična imena ..................................................................................................................................................................530Pravo, administracija, državno uređenje i sl...............................................................................................................453Zanati, zanatlije, zanatski alati i sprave......................................................................................................................286Odjevni predmeti, obuća, nakit, šminka...................................................................................................................... 271Suđe, pokućstvo i ostale stvari domaćinstva..............................................................................................................234Jela, pića i začini........................................................................................................................................................... 212Cvijeće, voće, povrće, bilje, žito....................................................................................................................................200Trgovina, novac, dukati................................................................................................................................................. 172Vojska i vojni izrazi........................................................................................................................................................ 166Građevinarstvo, zgrade, građevinski materijal............................................................................................................ 167Geografski i topografski pojmovi, ulice i sl..................................................................................................................153Konji i konjska oprema................................................................................................................................................. 119Oružje i ratna oprema...................................................................................................................................................113Muzika i igre.................................................................................................................................................................. 101Medicina, higijena........................................................................................................................................................... 99Građanske titule, staleži, zanimanja............................................................................................................................. 81Platno, vez, konac........................................................................................................................................................... 79Boje.................................................................................................................................................................................. 73Nazivi djelova tijela (ljudskog i životinjskog).................................................................................................................. 59Imena životinja (osim konja)........................................................................................................................................... 49Poljoprivreda, šumarstvo, stočarstvo............................................................................................................................. 45Metali, rude, hemijski elementi..................................................................................................................................... 34Rodbinski nazivi.............................................................................................................................................................. 31Vrijeme, kalendar............................................................................................................................................................ 27Priroda i pojave u prirodi................................................................................................................................................. 20Sredstva transporta........................................................................................................................................................ 19Vrste kože........................................................................................................................................................................ 14Lov.................................................................................................................................................................................... 13Mirisi................................................................................................................................................................................ 10Astronomija.........................................................................................................................................................................9Dodir s novom kulturom, kao što se vidi, nije se jednakoodrazio na svim područjimaživota. Najviše je pozajmica vezanih za vjerski život ivjerske običaje muslimana, lična imena, državni aparat i procedure,zanate, vojsku, odjeću. Ovo je i logično. Za nekim odovih riječi prije uspostavljanja osmanske vlasti prosto nijebilo potrebe (riječi vezane za vjerski život muslimana, muslimanskalična imena, odjeću), pa se može reći da je jednanelingvistička pojava, kakva je islamizacija, imale izuzetnosnažne lingvističke posljedice otvarajući put brojnim novimterminima. Slijede riječi koje su zamijenile već postojeće riječikoje su označavale određene pojmove (rodovi vojske, nekeupravne i sudske institucije).Ono što privlači pažnju je značajan broj pozajmica u područjimavezanim za svakodnevni život: suđe, pokućstvo, hrana.A, svakako, najviše pažnje privlači značajan broj turcizama kojese odnose na djelove ljudskog ili životinjskog tijela.Ovaj rad bavi se turcizmima koji se odnose na hranui spremanje hrane, odnosno posuđe, a koji su navedeni uovom rječniku . Iako je utvrđeno da pojedina etimološka tumačenjaŠkaljića nijesu ispravna, to je i dalje naš jedini rječnikspecijalizovan za ovaj korpus pozajmica i u ovom radukorišćeni su turcizmi i njihova tumačenja onako kako su navedeniu rječniku.34


Crnogorsko - tursko kulturološko prožimanjeForumagda (ar)arpa (tur)arpadžik (tur)Arpasuj (tur)arpaš (tur-pers)aščija (pers-tur)Aščiluk (pers-tur)ašure (ar)badem (sanskrit)batak (tur)bajat (ar)Baklava (ar)baluk (tur)bamija (tur)bardak (pers)beslema (tur)biber (indijski)bičak (tur)boranija (ar)bostan (pers)boza (pers)bubreg (tur)bulgur (tur)Bumbar (pers)buredžik (pers)burek (pers)but (tur)čaj (kineski)čalabrcnuti (tur-slov)čanak (tur)čatal (tur)čerez (tur)čerežnjak (tur)červiš (pers)čimbur (tur)činija (pers)čorba (pers)čorbaluk (pers)čurek (tur)čutura (tur)ćasa (pers)ćereviz (ar)ćeten (ar)ćetenhalva (ar)ćevap (ar)ćufta (pers)ćufter (tur)ćup (ar)dagara (tur)deba (ar)demirlija (tur)dolma (tur)dolmadžik (tur)dolmiti (tur)duvan (ar)džanećija (pers)džansevdija (pers-tur)džezva (ar)džigerica (pers)đevdir (pers)đevrek (tur)đulbastija (tur)đulbešećer (tur-pers)đuveč (tur)ekmek (tur)ekmekkadaif (tur)(e)renda (pers)fesliđen (grč)funduk (tur, ar, pers)furuna (grč)fustuk (ar, pers, grč)gurabija (ar)(h)ajvar (tur)(h)alva (ar)(h)avan (pers)heljma (ar)(h)urda (pers)(h)urma (pers)(h)urmašica (pers)ibrik (pers)jag (tur)jagla (tur)ja(h)nija (pers)japrak (tur)jarma (tur)jeribasma (tur)jogurt (tur)jufka (tur, ar)kačamak (tur)kadaif (ar)kadaifnjak (ar-slov)kafa (ar)kahvaltija (ar-tur)kajmak (tur)kajmaklija (tur)kakrdak (tur)kapama (tur)karabatak (tur)kašika (tur)kavurma (tur)kazan (pers)keške(k) (pers)kepčija (pers)kinma (tur)kosalva (tur-ar)krklama (tur)leblebija (tur)lokum (ar)mafiš (ar)madžun (ar)maja (pers)majdonoz (grč)mangal (ar)meze (pers)mezetiti (pers)mezetluk (pers-tur)musaka (ar)mutvak (ar)nana (ar)nišeste (pers)nobešećer (ar-pers)nohut (pers)Oklagija (tur)pača (pers)papazjanija (grč-pers)pastrma (tur)pekmez (pers)peksimit (grč)pihtije (pers)Pihtijati se (pers)pilav (pers)pirinač (pers)pirjan (pers)Pirjaniti (pers)pita (grč)pobiberiti (slov-ind)pozejtiniti (slov-ar)puhburek (slov-tur)rahatlokum (ar-pers)rakija (ar)rezakije (pers)rizk (ar)sač (tur)Sadžak (tur)sa(ha)n (ar)sakaz (tur)salep (ar)saransak (tur)sarma (tur)sinija (ar)sirće (pers)sofra (ar)sofrabez (ar-tur)sogandolma (tur)somun (grč)suburek (tur-pers)Sudžuk (tur)Sutlijaš (tur-pers)sutpita (tur-grč)susak (tur)šećer (pers)šećerlema (pers-tur)šerbet (ar)šerbetnjak (ar-slov)šira (pers)šišćevap (tur-ar)škembe (pers)šurup (ar)tahanhalva (tur-ar)tarčin (pers)tar(h)ana (pers)tasćevap (ar)tatarboza (pers)tatlija (tur)tava (pers)taze (pers)tendžera (tur)tepsija (tur)testija (pers)tiganj (grč)toz (tur)tufahije (ar)tulumba (tal)tuz (tur)zahira (ar)zejtin (ar)zerde (pers)35


ForumCrnogorsko - tursko kulturološko prožimanjeU ovom korpusu turcizama najzastupljenije su riječi turskogkorijena – 32,6 %, zatim persijskog – 27,3 %, arapskog20,8 %, grčkog 0,4 %. Tu su, takođe, i dvije riječi iz sanskrita,odnosno indijskog, i jedna iz kineskog jezika (biber, badem,čaj). U složenicama su zastupljene riječi turskog, persijskog,arapskog i slovenskog porijekla.Većina ovih termina, odnosno dvije trećine, je u fazizaboravljanja i potiskivanja, osobito među nebošnjačkom/nemuslimanskom populacijom. Najviše se izgubilo onih riječiza koje je postojao sinonim koji je, na kraju, i prevladao iistisnuo odgovarajući turcizam: arpa – ječam, bičak – nož,čatal – viljuška, ekmek – hljeb, kahvaltija – doručak, mutvak– kuhinja, sa(ha)n - posuda ... Promjene načina života uslovljavajunestanak nekih predmeta koje su ove riječi imenovale– dagara, deba, demirlija, đevdir, sadžak, susak, tendžera.Neka jela se, prosto, više ne spremaju.U posljednjih desetak godina primjetan je trendznačajnijeg i dosljednijeg korišćenja turcizama međubošnjačkom/muslimanskom populacijom. Razlozi su, uglavnom,nelingvističke prirode.Od riječi koje se i dalje koriste na prevlađujućem prostoruCrne Gore, znači njih trećina navedenog korpusa turcizama,najviše je riječi persijskog porijekla 41 %, a riječiarapskog i turskog porijekla otprilike zastupljene su u otprilikeistom procentu – nešto više od 29 %. Ovi procenti navodena zaključak da su one riječi koje prepoznajemo kaoturcizme persijskog porijekla ili, bar, dio njih primljeni i prijeosmanskog perioda, u prapostojbini Slovena i da su se, upravozbog svoje duboke ukorijenjenosti, održale do danas.36


ForumCrnogorsko - tursko kulturološko prožimanjeAlbanska igratali djelovi Balkana, bili su u kontaktu tokom turske vladavine,od polovine XV do prve decenije XX vijeka. Tako su seu kontaktu našli i turski i albanski – različiti jezici po svojojlingvističkoj prirodi i po njihovom genetskom porijeklu: jedan(albanski) indoevropski, a drugi (turski) jezik altajskeporodice pun elemenata iz semitskih jezika.Nauci je poznato da su Turci poslije Kosovske bitkepostepeno osvajali djelove Balkana, a samim tim i teritorijekoje su naseljavali Albanci; tako do 1432. godine svialbanski krajevi, izuzimajući neke brdske predjele SjeverneAlbanije, potpali su pod tursku vlast.Za uticaj stranog jezika na jezik primaoca važnu uloguima dužina vladavine nosilaca jezika davaoca. Međutim,ovo nije jedini faktor, jer postoje i drugi koji utiču na pozajmljivanjestranih jezičkih elemenata, kao što su: tipjezika onoga koji vlada, tj. stepen bliskosti jezika davaocai primaoca, geografska konfiguracija osvojenog područja,udaljenost od centra upravljanja, političko-društveni ciljeviosvajača, odnos pokorenog naroda prema njemu, kulturnirazvoj itd.Nije potrebno posebno isticati činjenicu; da što jeduži period upotrebe jezika vladavine, tim veći je broj pozajmljenihjezičkih elemenata, kao i njihovo širenje i upotreba.Takođe i tipološka bliskost jezika u kontaktu važanje faktor u procesu jezičkog pozajmljivanja. Što je bliži tipjezika primaoca sa onim davaocem, tim lakše pozajmljujei obratno. Budući da je albanski tipološki daleko od turskog,smatra se da je relativno malo preuzeo od turskog,imajući u vidu dužinu turske vladavine.4. Što se hronologije ulaska turcizama u albanskijezik, može se, ugrubo, reći da su oni počeli sa stabilizacijomturske vlasti na osvojenim područjima, sa gradnjomgarnizona i njihovom administracionom djelatnošću. Procesjezičkog pozajmljivanja pospješili su i sami Albancikoji su se kao činovnici zapošljavali u razne službe ili surazličitim povodima odlazili u Tursku. Oni su sobom donosilii upotrebljavali u komunikaciji sa drugima riječi iizraze iz turskog jezika, prilagođavajući duhu u gramaticialbanskog jezika.Turcizmi su u početku, naravno, bili malobrojni ipri padali su, uglavnom, vojnoj terminologiji; to potvrđuječinjenica da ih nalazimo u upotrebi kod iseljenih Albanacau XV vijeku, u Južnoj Italiji. U prilog tome govore i podacida u, do sada najstarijoj poznatoj knjizi na albanskomjeziku iz 1555. god., „Meshari“ („Trebnik“) Đona Buzukua,upotrijebljena su samo pet (5) turcizama. Kod starihalbanskih pisaca XVII vijeka turcizmi su, takođe, rijetki,tako, na primjer, u „Rječniku“ Franga Barlija iz 1635. godineima 75 turskih, odnosno orijentalnih riječi. Ali većkrajem tog vijeka, kako pokazuju djela Pijetra Bogadija,ima više turcizama nego kod svih njegovih prethodnika. Izovih podataka precizno se može pratiti progresivni ritamulaska turcizama u albanski, tokom prvih dva-tri vijekaturske vladavine.Tokom XVIII vijeka, zahvaljujući u prvom redu masovnomširenju islama među Albance, dogodilo se, smatrase, najveće pozajmljivanje turcizama u svim sferamaživota.5. O načinu prodiranja turcizama u albanski, porednavedenog (vojske, administracije i vjere,) valja pomenutii druge puteve, kao što su novi koncepti uređenja institucijevlasti i nova društvena formacija, a Turci su bili ino sioci jedne nove religije i orijentalne kulture islama. Utim uslovima pojavljivala se potreba za novim pojmovimai imenovanjima.6. Drži se da nijedan jezik nije potpuno „čist“, svakiima pozajmljene riječi iz drugih jezika. Od raznih okolnostizavisi do koje mjere pojedini jezici podliježu ve ćemili manjem uticaju nekog drugog jezika. O odnosu albanskogprema turcizmima može se dugo govoriti. Bezobzira na istorijska dođanja, zna se da turcizmi nijesuna metnuti silom ili nekim planskim sistemom, kao u nekimdrugim slučajevima u svjetskoj istoriji. Turcizmi nevrijeđaju jezička osjećanja drugih, zato se može reći dase oni u jezicima Balkana tolerišu. Treba, ipak reći da jeintenzivnim razvojem albanskog književnog jezika, posebnou prošlom vijeku, broj turcizama se osjetno smanjio,38


Crnogorsko - tursko kulturološko prožimanjeForumiako je i dalje veoma velik, kako u govornom, tako i uknjiževnom jeziku.7. Prema stepenu upotrebe i u albanskom turcizmise mogu podijeljiti na:1) turske riječi koje su postale dio leksičkog blagaalbanskog i odomaćile se. Ovdje ulaze riječi koje nemajuzamjenu ili je imaju ali se ona ne traži, kao npr.: top, fishék,kutí, çelík, baker, çizme, xhep, kalá, katrán, sheqer, rakí,dyshék, jorgán itd. i2) riječi koje se upotrebljavaju samo u govornomjeziku ili u nekom od albanskih dijalektata, kao: pishmán,jarán, vakí, zor, iláç, gazép, pixhere itd.Posebnu grupu sačinjavaju turcizmi koji se i u albanskomupotrebljavaju u vjerskom životu muslimana,kao i lična imena.8. Fonetska, morfološka i semantička adaptacijaturcizama u albanskom je vrlo interesantna uskojezičkatema. Da bi se dobila jasna slika potrebna je svestranaanaliza i precizna klasifikacija prema određenim fonetskim,morfološkim i leksičkim kriterijumima.U ovom prikazu može se ukazati samo na to da sviturcizmi, prema fonetsko-morfološkoj adaptaciji, mogu sepodijeljiti u dvije grupe:1) riječi koje su iz turskog prešle u albanski bez ikakvepromjene, kao: amanet, oxhak, mejdan, hesap itd. i2) turcizmi koji su prelaskom na albanski doživjelineku fonetsku, morfološku ili strukturnu promjenu, kaobakshish (tur. bahsis), asqer (tur. asker), halet (tur. alat)itd.I u albanskom turcizmi su, dakle, doživjeli: zamjenuglasova, disimilaciju konsonanata i vokala, fonetski fenomenmetateze, dodavanje i ispadanje glasova i druge promjene.Neki turcizmi su u albanskom doživjeli morfološkostrukturalnepromjene, prilagođavajući se gramatičkimkategorijama (rodu, broju, padežu, načinu i vidu glagola).Turcizmi, kao i sve riječi stranog porijekla u jednomjeziku osjećaju se takvima, sve dotle dok se u potpunostine uklope u gramatičku strukturu jezika primaoca. Kadse te njene komponenete uklope u odgovarajuće osobinenekog jezika, one postaju sastavni dio, ne samovokabu lara, nego i gramatike jezika primaoca. A kakva ćeobilježja imati pozajmljenica, to zavisi od više činilaca: odtoga ko je, kako i kada preuzima. Jer nije svejedno da litakve riječi preuzima obrazovan čovjek, koji poznaje jezikiz koga se ta riječ preuzima ili je preuzima lice koje nepoznaje gramatiku jezika davaoca; nije svejedno da li seriječ preuzima na osnovu njenog pisanog lika ili na osnovuakustičkog utiska.Bogatstvo jednog jezika ogleda se u njegovim izražajnimsposobnostima, ali i u spremnosti prihvatanja stranihjezičkih elemenata, kako bi iskazivao različite semantičkenijanse.Ne ulazeći u analizu drugih komponenti 500 godišnjeAlbanska nošnjavladavine Turske na našim prostorima, u jezičkom smisluovim periodom ona mjesta Evrope koja su bila u turskojvlasti, obogaćeni su novim i do tada nedostajućim le ksičkimi drugim jezičkim elementima, koje se može smatratikao kulturološko i civilizacijsko prožimanje naroda.39


Medresa, Podgorica (Tuzi-Milješ)


Crnogorsko - tursko kulturološko prožimanjeForumDr Dragana Kujović:Školska literatura u na orjentalnim jezicimaJedno od svjedočanstavazajedničke prošlostiU arapsko-islamskom i kasnije osmanskom društvu njegovanje specifični kulturni standard pisane riječi, s potrebom,prije svega, preciznog bilježenja i tumačenja vjerske tradicije,pisanja filoloških i etičkih rasprava ili naj različitijih antologija sciljem opšteobrazovne edukacije čitalaca i svodio se vrlo čestona priređivanje tradicionalnog materijala uz čvrsti oslon napređašnja dostignuća.Islamska književna baština podrazumijeva poetski izrazkao karakterističan, za razliku od proznih dostignuća koja suzastpuljena samo u poslanicama klasičnog adaba i makamama.Međutim, proza u širem smislu zastupljena je u obilju stručne,filozofske, jezičke, geografske, istoriografske, putopisne literaturei u svom temelju, ukoliko je imala ozbiljne pretenzije, zasnovanaje na didaktičkom cilju onoga što je u korjenima arapskeknjiževnosti podrazumijevao pojam adaba. Etički i vaspitniideali bili su iz držljivost, gostoljubivost, viteštvo, pažljiv odnosprema susjedima i ženama.Prve školske ustanove u početnom periodu razvoja islamskogdruštva bile su džamije, koje su tada bile i svojevrsne biblioteke.U kasnijem periodu, biblioteke i knjižare postaće nekavrsta mjesta okupljanja obrazovanih ljudi i u tim svojevrsnimkulturnim središtima knjige su pohranjivane, prodavane i prepisivane.Osnovni tekst je Kur’an, osnovni obrazovni zadaci čitanjei pisanje, zatim upućivanje u pravila čitanja poezije, pravila rimovanja,arapska gramatika, hadisi i aritmetika. Ženska djecamlađeg uzrasta bila su, takođe, uključena u nastavu, ali nanižem obrazovnom nivou.U mektebima, koji su poznati i kao sibjan mektebi (školeza djecu), odnosno mektebi ibtidaije, sticalo se osnovno obrazovanje,koje je trebalo da pruži osnovna religijska i znanjaarapskog pisma. Postojali su muški, ženski i mješoviti mektebi.Nastava je bila prilagođavana pojedinačnim interesovanjima isposobnostima učenika. Nije bilo podjele na razrede, nije biloupisnica ni dnevnika, i zgrade u koje su smještane ove ustanoveobično su građene uz džamije, bile dio kompleksa medrese ilisu građeni posebni objekti u mahalama.Umjesto mekteba, u manjim mjestima i selima osnovnojpismenosti podučavali su „sejjar hodže“, tj. putujući imami.Me đu ustanovama za osnovno obrazovanje pominju se u Bosanskomejaletu i mualimhane, kao posebne ustanove za siromašnu djecu i to je podrazumijevalo i neku vrstu internatau kojima su ovoj djeci obezbjeđivani smještaj, hrana i odjeća.Ponekad se mualimhane identifikuju i kao neka vrsta nižih srednjihškola koje su se od početka XIX vijeka otvarale u nedostatkumedresa 1 , ali je vjerovatnije da se radi o školama za osnovno,početno obrazovanje. Mektebi su na teritoriji današnje CrneGore, sasvim očigledno, postojali u svim mjestima sa muslimanskimstanovništvom i to se odnosi, prije svega, na gradove:Pljevlja, Bijelo Polje, Bar, Kolašin, Novi.Nakon nastave u mektebima obrazovanje na višem nivoumoglo se nastaviti u medresi. Medrese su imale tri stepena:početni, srednji i viši. Nastava se odvijala po grupama(ha l kama) i nastavni predmeti nazivani su pre ma osnovnomudžbeniku, ali pažnja je, posebno, bila posvećena arapskoj gramatici,vjeronauci i logici. Nakon školovanja u trajanju od 12-16godina, sticala se diploma (idžazet ili idžazetnama) i time sesticala dozvola za obavljanje vjerske službe. Isto tako, ova diplomaomogućavala je svom vlasniku i da bude učitelj (mu´allim)u mektebu ili nastavnik (mudarris) u srednjoj školi. Nastava jepočinjala nakon prve jutarnje molitve. Školska godina trajala jeod jeseni do ljeta i učilo se iz udžbenika na arapskom, turskomi persijskom jeziku.U XIX vijeku niz reformi u Osmanskom carstvu odrazio sei na obrazovni sistem, tako da je nastava najprije podijeljena naosnovnu, srednju i višu, zatim je stupio na snagu školski zakon,prema kojem su sve škole podijeljene na javne i privatne. Javne1 - Ismet Kasumović, Školstvo i obrazovanje u Bosanskom ejaletu zavrijeme osmanske uprave, Mostar 1999, 86-8741


ForumCrnogorsko - tursko kulturološko prožimanješkole izdržavala je država. Nastava u mektebima trajala je četirigodine i podrazumijevala je i svjetovne predmete: tursku istoriju,račun, zemljopis i sl.Status nižih srednjih škola imale su rušdije, dok su mektebiidadije, takođe javne obrazovne ustanove, imale zadatak dasvoje učenike pripreme za školovanje na carigradskoj vojnoj akademiji.Nastava u ovim školama izvođena je na turskom jeziku.Prema podacima o vakufima u Crnoj Gori, s kraja XIX i početkomXX vijeka, u Podgorici i Pljevljima su postojale medresa i rušdija,u Plavu i Gusinju medresa, u Bijelom Polju i Beranama rušdija.Evlija Čelebi u Pljevljima pominje postojanje dvije medrese. UPljevljima je početkom XX vijeka postojala i jedna idadija.U Podgorici je 1884. godine osnovana trorazredna srpsko-muhamedanskaškola u okviru podgoričke osnovne školepod pokroviteljstvom novih, crnogorskih vlasti. Pljevaljska gimnazija,osnovana 1901/1902. godine, koja je u početku biladvorazredna, ubrzo je dobila i treći razred sa nastavom premaplanu i programu za gimnazije u Turskoj. Turski jezik je u ovojgimnaziji, pored srpskog i francuskog jezika, bio zastupljen sačetiri časa nedjeljno.Osnovni zadatak učitelja u mektebima bio je da učenicipravilno nauče da čitaju Kur’an, steknu osnovna znanja iz obredoslovlja,dogmatike i moralnih propisa. Među obaveznom literaturombili su zastupljeni Ku’ran kao osnovni vjerski tekst,Tedžvid, udžbenik na turskom koji je trebalo da uputi u pravilnočitanje Kur’ana, Hadis, Ilmihal, odnosno Mizrakli Ilmihal, udžbenikiz dogmatike i obredoslovlja na turskom jeziku, Munyat almus-allī,udžbenik iz obredoslovlja na arapskom jeziku, Bergivijinudžbenik o elementima dogmatike i obredoslovlja na turskomjeziku, gramatike arapskog jezika.Nastava u medresama je bila na turskom jeziku, ali posebnapažnja pridavana je gramatici arapskog jezika. Uglavnom suse koristili udžbenici koji se odnose na pravilno čitanje Kur’ana,obredoslovna literatura, kao i udžbenici koji se bave šerijatskimpravom, literatura koja obrađuje različite segmente gramatikearapskog jezika, djela iz oblasti arapske stlistike, Gulistan, djelona persijskom jeziku koje sadrži priče s moralnim uputamadjelimično u stihovima, rječnička literatura.Jedna od školskih aktivnosti i zadataka u ovim školamabilo je i prepisivanje djela islamske tradicije i mnoga od njih suna taj način ostala da svjedoče o drugačijoj pismenosti koja jenjegovana na ovim prostorima.U ovim školama osnovna znanja iz islamskog obredoslovlja,arapskog, turskog ili persijskog jezika sticali su mnogi istaknutipojedinci koji su poticali, boravili i radili na ovim prostorima,autori originalnih djela, kao npr, Tašlidžali Jahja (16.v.),Salih Sidki Ćehajić-Mahmudkadić Sarajlija (početak 19. v.),Osman Šehdi-efendija Akovalizade (Bjelopoljac) (18.v.), pisac,diplomata i bibliofil, Ahmed sin Huseina al-´Alamī Podgoričanin(Vikašević) (18. v.), ili pljevaljski prepisivači Husein, sin OsmanaTašlidžalija (17. v.), Abdulah, sin hadži Mustafe (17/18. v.), Abdurahman,sin Ahmedov (17/18.v.), Husein Emin, sin mule Zekerijaha,Tašlidžak, Ahmed, sin Mustafe Mustafa, sin Osmanov,Ali, sin Saliha Temima iz Tašlidže, Jahja, sin Ibrahima iz Tašlidže(18. v.), Salih Saraji i Hasan, sin Saliha hadži Muhameda izPodgorice (18. v.), Ahmed, sin mule Bega Plavizade i OsmanPlaveli iz Plava (19. v.), Hasan, sin Ademov, iz Nikšića (19. v.),Abdulatif Đulbija iz Ulcinja, itd.U arhivskim i muzejskim fondovima Crne Gore, prije svegau – Zavičajnom muzeju u Pljevljima (preko 280 jedinica) iArhivskom odjeljenju – Berane Državnog arhiva Crne Gore (59jedinica) zabilježili smo određen broj štampanih i rukopisnih knjigana arapskom, turskom i persijskom jeziku, kao i na jezikulokalnog stanovništva, među kojima preovladava školska literatura.Te knjige mogle su biti dio nekog školskog bibliotečkogfon da ili privatne biblioteke. Ova građa obuhvata fragmenteđač kih bilježnica, Kur’ane, gramatičke udžbenike, rječnike,obre doslovne knjige, koje su mogle biti korištene u mektebimaili one koje su korištene na višim nivoima orijentalno-islamskogškolstva, dvojezičnu literaturu, npr. francusko-turski rječnik,udžbenik korespondencije s rječnikom trgovačkih termina (Arhivskomodjeljenje – Berane), prevode evropske ili hrišćanskeliterature (prevod Svetog pisma, Novog zavjeta), udžbenikebio lo gije, topografije, agrikulture, početnice pisane arebicom,poučna štiva, ukoričene novine i sl. Ove knjige u velikom brojuslučajeva imaju naknadno izrađen kartonski povez ili je višeknjiga sastavljano u jedne korice. Bilo da su pripadale nekojjavnoj biblioteci ili su bile svojina pojedinaca, namjera vlasnikaje bila očigledno da ih sačuva i omogući njihovo korištenjei u narednim generacijama. Na nekima od njih, rukopisnim ilištampanim, otisnut je pečat ili je upisano ime vlasnika, odnosnoprepisivača.Učenici koji su vjerska, svjetovna ili jezička znanja sticaliu ovim školama, vrlo često su prolazili kroz prepisivanje,iščitavanje i zapamćivanje, nerijetko mehaničko i bez istinskograzumijevanja, komplikovanih i dotadašnjem znanju i uzrastuneprilagođenih tekstova filozofskih ili jezičkih rasprava poznatihučenjaka islamskog istoka. Ipak, ove škole, pogotovu one nanižem nivou, ispunjavale su svoju svrhu – pružale su vjerska ivaspitna uputstva, zajedno sa savladavanjem arapskog pisma iosnovnih jezičkih znanja, Kur’anskog teksta, predanja, tefsira ipjesničkih sadržaja. Ako se ovome dodaju i discipline tzv. ´ulūm´aqliyya – logika (al-mantiq), aritmetika (al-hisāb), geometrija(al-handasa), astronomija (al-hay’a), teorija tonova (almusīqā),teorija nebeskih, ljudskih i životinjskih, biljnih i mineralnihtijela u mirovanju i kretanju (at-tabī´iyyāt) (u ogrankeove discipline spadaju medicina (at-tib) i poljoprivreda (alfilāha),zatim kalām, fiqh, al-`ahlāq ad-dīniyya, jezičke disciplinenahw, luġa, bayan i `adab, ili sarf, ma`ānī, bayān,badī´a, metrika i prozodija (´arūd i qāfiya), i ako se zna dasu udžbenici iz kojih se učilo bili na jednom od jezika islamskogorijenta, dobijao se kakav-takav osnov da se školovanje nastaviu prestižnijim obrazovnim centrima.Iako se stiče utisak da je ova vrsta školovanja pružalanacionalno neutralisano obrazovanje s naglašenom i neupitnomodanošću islamskoj tradiciji, ono nije moglo biti odvojenood kulturne matrice, kolektivnog pamćenja i nasljeđa sredineiz koje su sljedbenici ovog sistema poticali, tako da je stvarankompleksan kulturni model koji je svoj odraz našao kako međudomaćim stanovništvom koje je u svojim običajima baštinilo islamsketekovine u prožimanju sa hrišćanskom kulturom, tako iu djelovanju svih onih uglednika koji su bili jednako sinovi ovihkrajeva koliko i podanici velikog carstva.42


Crnogorsko - tursko kulturološko prožimanjeForumPRIMJERI UDŽBENIKA NA ORIJENTALNIM JEZICIMA(iz arhivskih i muzejskih fondova Crne Gore)Nepotpuna zbirka fetvi (pravnih rješenja),rukopis, vlasnik Mula Muhamed sin Ibrahim efendije iz Gusinja(Arhivsko odjeljenje – Berane, kataloški neobrađena)Gramatika osmanskog, štampa, tvrdi povez, turski, 1316(Zavičajni muzej – Pljevlja, inv. br. 196)Početnica, štampa, meki povez, arapski/arebica(Zavičajni muzej – Pljevlja, inv. br. 147)turski, (udžbenik biologije), štampa, meki povez, تاتابن ملع1327 (Zavičajni muzej – Pljevlja, inv. br. 114)Tağwīd (djelo o pravilnom čitanju Kur’ana),turski, štampa, meki povez, oštećena(Arhivsko odjeljenje – Berane, kataloški neobrađena)43


Stari Bar


Crnogorsko - tursko kulturološko prožimanjeForumDr Zvezdan FOLIĆ:Islamska vjerska zajednica u spoljnopolitičkim projekcijamajugoslovenske vlade 1949-1964.Doprinos afirmaciji državePoučeni iskustvom iz Drugog svjetskog rata i pridržavajućise svojih programskih opredjeljenja, nosioci novevlasti bili su nepokolebljivo uvjereni da je za prosperitetfederativne Jugoslavije nužno da je svi njeni građani, bezobzira na nacionalnu i vjersku pripadnost, zaista doživei osjete svojom državom. Takvo stanovište presudno jeuticalo da nova vlast zadobije povjerenje vrha Islamskevjerske zajednice (IVZ) u Jugoslaviji. Dakako, ne bi trebalozanemariti činjenicu da islamski sveštenici blagovremenouočavaju da u posve promijenjenoj konstelacijineće doći do favorizovanja bilo koje vjerske zajednice.To im je u poređenju s predratnim stanjem, pružalo zaklonod nelojalnog rivaliteta pravoslavne i rimokatoličkecrkve.Uloga u probijanju ruske blokadePoslije sukoba sa zemljama Informbiroa 1948. godine,Jugoslavija je preduzela mjere za popravljanje odnosa sazapadnim državama,ali i za uspostavljanje saradnje saafričkim i azijskim zemljama.Time je željela da olakšapritisak sa Istoka i izađe iz političke i privredne izolacije ukojoj se nalazila.Značajan momenat u probijanju izolacije predstavljalaje odluka da se Jugoslavija kandiduje za nestalnog članaSavjeta bezbjednosti Organizacije ujedinjenih nacija. Ovaodluka je donjeta na sjednici Politbiroa CK KPJ održanoj30. avgusta 1949. godine. Kroz saradnju Jugoslavije sapredstavnicima Indije i Egipta u Savjetu bezbjednosti, drBenegalom Rauom i Mahmedom Fazijem, postepeno jedolazilo do sazrijevanja svijesti o zajedničkim političkim,bezbjedonosnim i ekonomskim interesima.Ta prva saznanjau saradnji sa novim nezavisnim državama proširila suhorizonte, obogatila iskustvo i otvorila nove vidokruge uJugoslaviji.Važna uloga u ovom procesu bila je namijenjena Islamskojvjerskoj zajednici u Jugoslaviji. Bila je to realna i zrelaprojekcija, pošto je islamska religija imala izuzetan značaju društvenom životu mnogih afričkih i azijskih država.Prvikonkretan potez u ovom pravcu napravljen je 1949. godine.Tada je iz Jugoslavije bila upućena prva delegacijaposlije Drugog svjetskog rata, na na hadžiluk u Meku.Pažljivo su odabrani članovi delegacije u kojoj su bili : reisul ulema Ibrahim Fejić, njegov pomoćnik Murad Šećeragić,te Hasan Ljubunčić, predsjednik vjerske komisije u Bosnii Hercegovini, Šait Šerif, predsjednik Vakufa u Makedonijii Sinan Hasani, činovnik iz Prištine.Članovi ove delegacije, pored uspostavljanja jedne odnajbitnijih vjerskih dužnosti islamskih vjernika, imali su ijasno definisan spoljnopolitički zadatak. On se ogledao uuspostavljanju kontakata sa srodnim institucijama u inostranstvu.Stoga je ova delegacija posjetila Tursku, Egipat,Siriju, Saudijsku Arabiju i Liban. Hadžije su u Egiptu prekotamošnjeg jugoslovenskog poslanstva dovedene u kontaktsa predstavnicima štampe, potom su posjetili rektoraUniverziteta Al Ahzar i druge značajne ličnosti. Reis Fejićje u ovim razgovorima afirmisao tekovine federativne Jugoslavijei posebno isticao da su u njoj garantovane vjerskeslobode. Miloš Moskovljević, jugoslovenski poslanik uKairu, nije krio zadovoljstvo držanjem jugoslovenske delegacije,posebno potencirajući da će ova posjeta veomapozitivno odjeknuti u svim arapskim zemljama.Bio je toutemeljeni optimizam, jer su jugoslovenski hodočasnicidoprinijeli povoljnom stanovištu arapske javnosti po pitanjuglasanja za Jugoslaviju u Ujedinjenim nacijama za izboru Savjet bezbjednosti. Sirija je pred Arapsku ligu izašlasa predlogom da kao blok glasaju za kandidaturu Jugoslavije.Uspješno obavljena misija islamskih hodočasnika45


ForumCrnogorsko - tursko kulturološko prožimanjeobradovala je jugoslovenske zvaničnike. Radovala ih je,takođe, bezrezervna lojalnost vrha IVZ i njihova diplomatskaumješnost. Murad Šećeragić je 22.I 1950. pisaoJosipu Brozu Titu, o mogućnostima političkog uticaja kojise Jugoslaviji otvorio na Bliskom istoku. Šereragić je smatraoda je za početak trebalo učiniti nekoliko stvari, poput,poslati na Univerzitet Al Azhar što više studenata iz Jugoslavije,u Jugoslaviji pokrenuti list o vjerskom životu islamskihvjernika, u Saudijskoj Arabiji osnovati diplomatskopredstavništvo i održati kulturne veze sa jugoslovenskimiseljenicima u Turskoj. Ovi pedlozi nijesu imali skrivenihnamjera, već su prvenstveno bili u funkciji jačanja jugoslovenskihspoljnopolitičkih stremljenja. Tako se IVZslikovito rečeno, pretvorila u jedno od odjeljenja jugoslovenskogministarstva inostranih poslova.Islamska vjerska zajednica je gorljivo nastavila dapravi spoljnopolitičku liniju svoje zemlje. Rječiti izraz teidentifikacije sa novom Jugoslavijom i sa djelovanjem unutarnovog socijalnog i političkog okruženja bila je reisovaizjava iz 1952. godine povodom održavanja Svjetske konferencijemuslimana u Karačiju.Na ovoj konferenciji izdata je rezolucija u kojoj jeizražena “ zabrinutost zbog uslova pod kojima žive muslimanina Balkanu, naročito u Jugoslaviji “. Reis je energičnodemantovao ovaj navod , akcentirajući da muslimani u Jugoslaviji“ žive i djeluju u punoj slobodi i ravnopravnostikakve u prošlosti nijesu nikad imali “. Naveo je da IVZ nijedobila poziv za učešće na konferenciji, a da je proskribovaninavod plod djelovanja ustaške emigracije. Teza ovjerskim slobodama u Jugoslaviji bila je konstanta i u kasnijimreisovim nastupima iz čega je bila vidljiva njegovaprenaglašena naklonjenost oficijelnim tendencijama.Takvo djelovanje je, svakako, korespondiralo i s jugoslovenskimspoljnopolitičkim djelovanjem. Od 1950.godine reis- ul ulema prima posjete stranih predstavnika inovinara, štampu iz islamskih zemalja. Održava i prepiskus pojedinim ličnostima iz islamskog svijeta. Samo u toku1953. godine, koju karakteriše intezivna diplomatska aktivnostJugoslavije sa više država ( Pakistan, Egipat, Iran,Jordan, Turska, Sirija i Liban ), Ibrahim Fejić je ugostiodvadeset jednu stranu delegaciju, pretežno iz arapskihzemalja. Reis je pomno pratio politička dešavanja u arapskimzemljama i na osnovu svojih suptilnih analiza davaoje mišljenje državnim organima o eventualnim posjetamadržavnih zvaničnika Jugoslaviji. Na njegov predlog iz1954. državni organi nijesu uputili poziv rektoru UniverzitetaAl Azhar da posjeti Jugoslaviju.Reis je evidentiraoda je politička situacija u Egiptu nestabilna, pa da bi pozivtrebao da uslijedi nakon normalizacije političkih prilikau ovoj zemlji. Fejićeve diplomatske sposobnosti nijesuprošle nezapaženo. Josip Broz Tito je 16. novembra odlikovaoreis ul ulemu, Ordenom jugoslovenske zastaveprog reda za zasluge u razvijanju i učvršćivanju miroljubivesaradnje i prijateljskih odnosa između FNRJ i drugihdržava. Iste godine na Brionima su se sastali Josip BrozTito, egipatski predsjednik Gamal Abdel Naser i indijskipremijer Nehru. Jugoslavija je 1956. godine osudila izrealskinapad na Egipat.Uspostavljena saradnja dobila je i nove oblike. Reis jebio prvi govornik u emisiji na arapskom jeziku koja se odjuna 1957.emitovala na talasima Radio Beograda.Smjena generacijaPrekomjerno poistovjećivanje s jugoslovenskom politikomuzrokovalo je da reis Fejić zapostavi jedan dio svojihvjerskih obaveza. To je izazvalo opravdano nezadovoljstvoislamskih sveštenika i vjernika. Duboka starost, takođeje uticala na izvjesnu reisovu inertnost. Stoga su državniorgani odlučili da izvrše promjenu vrhovnog islamskogstarješine u Jugoslaviji. Tu zamisao operacionalizovao jeVrhovni vakufski sabor koji je na vanrednom zasijedanju15. novembra 1957, razriješio dužnosti Ibrahima Fejića.Za novog reisa ul ulemu jednoglasno je izabran SulejmanKemura. Prije izbora, Komisija za vjerska pitanja u BiH i organiunutrašnjih poslova, izvršili su provjeru raspoloženjavećine članova Vrhovnog sabora prema kandidatu. Poštoje bilo određenih neraspoloženja prema Kemuri, pojedinirepublički i politički funkcioneri ( Vlado Šegrt i Fadilj Hodža) obavljali su posebne razgovore sa onima koji nijesu ispoljavalisaglasnost sa njegovim izborom. Unaprijed je bilopredviđeno kada će stari reis podnijeti ostavku i kako ćeona biti formulisana, kada će se i kako obaviti ustoličenjei ko će biti na njega pozvan. Valja reći da je Tito primioKemuru 22. I 1958.godine.Sulejman Kemura je nastavio sa spoljnopolitičkompraksom svog prethodnika. Kemura je neposredno predstupanje na dužnost napravio plan međunarodne aktivnosti,koji je bio politički podržan od strane Državnog sekretarijatainostranih poslova. Postepeno kristalisanje koncepcijepolitičke doktrine nesvrstanosti uticalo je i na dinamiziranjespoljnopolitičkih aktivnosti novoizabranog reisa.Već u februaru 1958. godine delegacija islamskih velikodostojnikana čelu sa reisom Kemurom otišla je u posjetuarapskim državama: Ujedinjenoj Arapskoj Republici(Egiptu i Siriji ), Libanu, Jordanu i Saudijskoj Arabiji. Glavnicilj ove posjete bilo je uspostavljanje neposrednog kontaktasa islamskim institucijama u u pomenutim zemljamaiza čega se krila namjera da se Jugoslavija predstavi kaovjerski tolerantna država. Ova namjera nije počivala na realnimpokazateljima, budući da su jugoslovenske vlasti ukonfesionalnoj sferi permanentno težile da se vjerski životodvija u granicama najnužnijih potreba.Jugoslovenska delegacija naišla je na srdačan prijemu arapskim državama. Naročito jak utisak ostavila je posjetaEgiptu.46


Crnogorsko - tursko kulturološko prožimanjeForumKoliki je značaj pridavan ovoj delegaciji, najbolje svjedočipodatak da je ona primljena u posjetu kod egipatskogpredsjednika Nasera. Reis je tom prilikom pozdravio oslobodilačkuborbu arapskog naroda, ne zaboravljajući danapravi umjesnu komparaciju Nasera sa Titom. Delegacijaje zatim posjetila rektora najvećeg i najstarijeg islamskoguniverziteta Al Ahzar u Kairu. Kemura je naglasio daIVZ u Jugoslaviji planira da na dalje školovanje u Al Azharpošalje nekoliko diplomaca Gazi Husrefbegove medreseu Sarajevu. U reisovim nastupima nije bilo ni trunke panislamizma.Njegova aktivnost bila je u funkciji jugoslovenskihspoljnopolitičkih projekcija.Kemura je nepokolebljivo koračao utabanom stazom.U razgovoru sa Abrahamom Rozentalom, dopisnikom“Njujork Tajmsa“ za zemlje istočne Evrope, afirmativnoje govorio o vjerskim slobodama u Jugoslaviji, odnosimaizmeđu države i IVZ, finansijskoj podršći koju uživa IVZ.Reis je, naravno, previdio da kaže da je ta finansijska zavisnostučinila IVZ vrlo ranjivom na državne pritiske. Osimtoga, IVZ je u periodu koji nas interesuje bila jedina vjerskainstitucija u Jugoslaviji koja nije primala nikakvu materijalnupomoć iz inostranstva.Reisova vrlo zavidna diplomatska sposobnost očitovalase 1960. u uspostavljanju veza sa skoro svim islamskimpoglavarima u Africi i Aziji. Predusretljivo je primao i stranedelegacije u svojoj zemlji. Samo aprila i maja 1960. reis ululemu su posjetili državni podsekretar u MUP-u Maroka,grupa francuskih turista, indijski ambasador u Beogradu,delegacija Iraka, parlamentarna delegacija Tunisa itd.Reis je posebno interesantan razgovor vodio 4.aprila1960. sa Hasanom Zemurijem, državni m podsekretaromu MUP-u Maroka.Zemuri je predložio reisu da IVZ formira klub ili nekuvrstu sastajališta za arapske studente u Sarajevu u kojembi se islamski djelovalo, kako bi studenti bili pošteđeni odateizma i marksističke ideologije. Za realizaciju ove zamisliobećao je materijalnu pomoć marokanske vlade. Reis senije dao iznenaditi ovim predlogom. Odgovorio je Zemurijuda nema potrebe za otvaranje takvog kluba niti bojaznizbog ideološke preorjentacije arapskih studenata, jer sesvaki “zreli musliman“ drži islamske religije. Uvjeravao jemarokanskog zvaničnika da IVZ ima dobre kontakte saarapskim studentima u Sarajevu.Reisova lojalnost nagrađena je 25. aprila 1960. godinekada je ukazom Predsjednika republike odlikovan Jugoslovenskomzastavom I reda, za razvijanje i učvršćivanjemiroljubive saradnje i prijateljskih odnosa između FNRJ idrugih zemalja. Inače, Kemura je redovno podnosio izvještajeo svojim kontaktima i razgovorima, a imao je i nizpredloga kako da se ta saradnja unaprijedi.Održavanjem Beogradske konferencije nesvrstanih zemalja1961. godine dosegnuta je najviša tačka u dotadašnjemrazvitku i formiranju koegzistencije do koje su došlinarodi sa tri kontinenta. Ovaploćenje ideje nesvrstanostinije odmah proizvelo gubitak važnosti IVZ u jugoslovenskojspoljnopolitičkoj strategiji. Na poziv iračke vlade,reis je sa svojim saradnicima 1961. prisustvovao proslavigodišnjice revolucije u Bagdadu.Sledeće godine (1962) delegacija IVZ je boravila upetnaestodnevnoj posjeti Maroku. Delegaciju je primio imarokanski kralj Hasan II. Kontakti IVZ sa pojedinim arapskimdržavama bili su u ovom vremenu duboko prožetipolitičkim opurtinitetom. DSIP je sugerisao reisu da neupućuje poziv za posjetu delegacijama iz Jordana i SaudijskeArabije , pošto su ove države imale zategnute političkeodnose sa UAR, odnosno Egiptom i Sirijom. Toje bilo vrijemenajtješnije saradnje između Jugoslavije i UAR.Delegacija IVZ -a putovala je krajem 1963. u posjetuSenegalu i Libiji. Reis je po povratku sa puta upoznaoMoma Markovića, predsjednika SKVP sa rezultatima posjetekoja je po njegovim riječima bila veoma uspješna. Onje takođe skrenuo pažnju Markoviću da je ministar inostranihposlova Libije predložio da reis po povratku u zemljuuputi vladi peticiju da i dalje ostanu pri stavu da ne dozvoljavajuiseljenje Jevreja iz Jugoslavije u Palestinu. Reisje komentarisao i pisanje Borbe, koja je podržala nekastanovišta arhiepiskopa Makariosa protiv Turaka, što je,pema njegovim riječima izazvalo iznenađenje u arapskimkrugovima.Zaokret u državnoj politiciAranžmani o posjetama IVZ u inostranstvu išli su dopolovine 1964. godine diplomatskim kanalima. Od todasu oni prenijeti na teren međuvjerskih relacija i nijesuimali više raniji tretman. Državni organi su ovu odlukuobrazložili činjenicom da su očekivali više uzvratnih posjetadelegacija iz arapskih zemalja. U stvari, međunarodneprilike i položaj Jugoslavije u svijetu uveliko se promijenioi uloga koju je u tom pogledu imala IVZ više nije imalaraniji značaj.Nesporno je da IVZ u periodu 1949- 1964. bila veomapogodan instrument u rukama jugoslovenskog rukovodstva.Njene veze sa inostranstvom doprinijele su da Jugoslavijazadobije povjerenje u muslimanskom svijetu. VrhIVZ nije umio a ni želio da kapitalizuje ovu pogodnost zapoboljšanje položaja svoje institucije. Prevagnuli su, poredpatriotskih opredjeljenja i lični interesi reisa Kemure.Razmjena vjerskih publikacija, upućivanje studenata nauniverzitet Al Azhar i brojniji odlasci na hadžiluk bili su jedinirezultat spoljnopolitičkog djelovanja IVZ. A država jeod toga opet imala određenu političku korist.47


Ulcinj, Stari grad


Crnogorsko - tursko kulturološko prožimanjeForumDr Novak KILIBARDA:Moralni elitizam klasične usmene poezije Crnogoraca i SrbaBistra voda iz Stambola…Klasičnu usmenu poeziju Crnogoraca i Srba reprezentujučetiri knjige zbirke usmenijeh pjesama kojuje Vuk Karadžić objavio pod naslovom Srpske narodnepjesme. To je tzv. Lajpciško izdanje koje je Karadžić ostvariou Lajpcigu i Beču. U te četiri knjige unijeti su tekstoviusmenijeh pjesama koje je, u najvećem broju, Vuk ličnozapisao od nepismenijeh pjesnika-pjevača, ili ih dobio odsvojijeh saradnika koji su po njegovom uputstvu zapisivalipoetske tekstove od nepismenijeh pjesnika-pjevača naprostorima jezika kojijem govore Crnogorci, Srbi, Hrvati iBošnjaci alijas Muslimani.Taj Karadžićev zbornik usmenijeh pjesama bio jeprihvaćen u najelitnijem intelektualnim krugovima Evrope.Dovoljno je samo pročitati recenziju Vukove zbirke kojuje napisao Jakob Grim, napisao i objavio, da se zaključikako je klasična usmena poezija Crnogoraca i Srba bilaprihvaćena u Evropi u prvijem decenijama XIX vijeka. Bezpretjerivanja se može reći da su Homerovi nasljednici najistaknutijipjesnici-pjevači usmenijeh epskijeh pjesama,od kojijeh je Vuk zapisao tekstove. Poimenično to su: StaracMilija, Tešan Podrugović, Filip Višnjić, Starac Raško,Stojan Hajduk i Todor Ikov Piper.Kad kažemo „Homerovi nasljednici“, mislimo nanji h ovu moralnu elitnost koja je ravna moralnoj elitnostipjes nika Ilijada i Odiseja. A evo o čemu se radi.Kad čitalac Ilijade ne bi znao da je Homer ahejski,odnosno grčki, pjesnik, lako bi zaključio da je on trojanski.A zaključio bi po tome što je u svakom pogledu uzorniji trojanskiprvak Hektor nego što je ahejski prvak Ahilej. Možese bez ustezanja reći da je Hektor u svojoj ličnosti usaglasionedostižno junaštvo, visok moral i naglašenu razboritost.Ahilej, i pored činjenice da je sin boginje Tetide, harmonijomsvoje ličnosti ne dostiže trojanskog junaka Hektora.Uostalom, Homer nije niukom vidu izrazio netrpeljivost imržnju prema Trojancima, nego im je istakao sve vrlinekojim se iskazuju kao dostojni protivnici Ahejaca.U crnogorskoj i srpskoj klasičnoj usmenoj epici, kojusu saopštili pjesnici-pjevači čija smo imena spomenuli,homerski se odnose prema islamu, prema turskom carui turskijem junacima koji zaslužuju da se ima takav odnosprema njima. Dakle, genijalni pjesnici razlikovali sumagistralne pravce Osmanske imperije, upravo – islam,sultana i devlet, od lokalnijeh iskaza turske vlasti koja semogla iskazivati i kao teroristička i kao protekcionistička.Sljedeća narodna sentenca, koja je imala svoju postojanosttokom turske vladavine, glasi: „Bistra voda izvire uStambolu, a raja je mutnu pije!“Razumije se, izvorište te sentence je u činjenici štosu bili manji porezi pod turskom vladavinom od porezakojima je bio izložen stanovnik balkanskijeh država prije49


ForumCrnogorsko - tursko kulturološko prožimanjeturskog osvajanja Balkana. Napominjemo da je po Zakonikusrpskoga cara Dušana, koji je donijet 1346. godine,sebar bio dužan da dva dana sedmično kuluči na imanjusvoga vlastelina. A po Kanunu Sulejmana Zakonodavca,iz 1529. godine, rajetin je bio dužan da na imanju svogatimarnika kuluči dva dana godišnje! Nijesu balkanskedržave padale pod tursku vlast kao gnjile kruške zato štosu bile nesposobne za borbu, nego zato što živalj tijehdržava nije imao ekonomske motivacije da se suprotstavljaosmanskom osvajanju.No, da se vratimo primjerima homerskog morala uusmenoj klasičnoj epici Crnogoraca i Srba.U pjesmi Početak bune protiv dahija, koju je VukuKaradžiću saopštio slijepi pjesnik-pjevač Filip Višnjić opisujese amanet na smrt ranjenoga cara Murata koji dajesvojijem lalama i vezirima. Samrtnik car Murat veli:„Turci braćo, lale i veziri,ja umrijeh, vama dobih carstvo,nego ovo mene poslušajte –da vam carstvo dugovječno bude!Vi ne mojte raji grki biti,veće raji vrlo dobri bud\\\’te.Neke je harač petnaest dinari,nek je harač i tridest dinari,ne iznoste globa ni poreza,ne iznoste na raju bijeda.Ne dirajte u njihove crkve,ni u zakon, niti u poštenje,ne ćerajte osvete na raji.Što je mene Miloš rasporio,to je sreća vojnička don\\\’jela.Ne može se carstvo zadobitina dušeku sve duvan pušeći.Vi nemojte raju razgonitipo šumama da od vas zazire,nego paz\\\’te raju k\\\’o sinove,tako će vam dugo biti carstvo.Ako l\\\’ mene to ne poslušate,već počnete zulum činit raji,vi ćet\\\’ onda izgubiti carstvo.“I pjesnik Višnjić onda u svojoj dugoj i elitnoj pjesmipokazuje kako su se obistinile riječi cara Murata. Kad suturske divanije koje više misle na svoje sebične interesenego na prosperitet Carstva počele da ugnjetavaju raju,začinjao se antiturski otpor raje.Moralnu veličinu i pjesničku genijalnost Filipa Višnjićanaglašava činjenica što su njemu drznici lokalneturske vlasti iz Zvornika uništili kuću i imovinu, pa je životprovodio u položaju slijepog prosjaka.Crnogorski pjesnik-pjevač Starac Milija saopštioje Vuku Karadžiću pjesmu Banović Strahinja u kojoj djelujemoralno najzvišeniji lik u crnogorskoj usmenoj epici,a to je Turčin, jedan stari derviš. A i Milija je zbog drskostilokalne turske vlasti u Kolašinu morao napustiti svojukuću i imanje i pobjeći glavom po svijetu. Iz toga sukobas kolašinskijem divanijama ostali su mu doživotno dubokiožiljci na glavi. Ali taj uzvišeni pjesnik nije poistovjećivaoislam i turskoga cara sa lokalnijem izgrednicima turskevlasti, kakvih je često bivalo u preširokoj Osmanskoj imperiji.Crnogorski pjesnik-pjevač Tešan Podrugović saopštioje Vuku pjesmu Marko Kraljević poznaje očinu sablju u kojojje ostvaren uzvišeni moralni lik Turkinje đevojke. VladanNedić, najutoritativniji istraživač usmene književnostiCrnogoraca i Srba, doslovno je rekao: „Turkinja koja jeranjenom Vukašinu bacila krpu platna i izbavila ga iz vodeMarice (u pjesmi Marko Kraljević poznaje očinu sablju)uzvišenija je od Kosovke devojke.“ A Kosovka đevojka usrpskoj usmenoj epici ima nivo Ofelije i Antigone.Štiteći čast svoje sestre Tešan Podrugović ubio jelokalnog turskog napasnika i odmetnuo se u hajduke. Alii taj genijalni pjesnik nije identifikovao islamsku turskucarevinu sa lokalnijem izgrednicima, kakvih je bilo u svijemcarevinama, i kakvije ima danas na svim prostorimazemaljskoga šara.I još samo jedan primjer homerskog morala ucrnogorskoj usmenoj epici.Pjesmi, koju je saopštio Todor Ikov Piper, Vuk Karadžićje dao naslov Čovjek-paša i Mihat čobanin. A evo štaje navelo Vuka da naslovom pjesme naglasi čovječstvoturskoga paše. Prizrenski paša pita uhvaćenog hajdukaMihata zašto je pobio njegove, pašine, serhatlije. I Mihatpriča da su mu serhatlije plijenile tridesetoro jagnjadi i daje zato stala bleka ovaca podojnica, majki tijeh jaganjaca.I veli hajduk da ga je zaboljelo živo srce zbog te ovčijematerinske tuge, pa je sustigao trideset serhatlija i sve ihposjekao. Ko prvi put čita pjesmu o kojoj je riječ, a još kadne bi imala naslov koji joj je dat, može samo da se domišljakakvom će smrću kazniti paša toga gorskoga hajduka. Alidesilo se sasvijem nešto drugo. I paša, taj čovjek-paša,sažali se nad materinskom tugom ovaca podojnica, pa nesamo što hajduku pokloni život negodarova mu stotinu cekinah,i dade mu lake pratioce.A kad su pratioci dopratili Mihata do njegove kuće,hajduk je „svoga vranca izvodio“ i „poslao ga paši i peškešu“.Na početku ovoga kratkoga izlaganja naglasili smoda ćemo uzimati primjere homerskog morala samo izklasične usmene epike. A naglasili smo to zato što se tajhomerski moral nije obdržao u usmenoj epici Crnogoracašto govori o istorijskom vremenu kad je Crna Goraotkazala poslušnost Osmanskoj carevini koja je zavladalaCrnom Gorom 1499. godine. Naime, poslije turskog po-50


Crnogorsko - tursko kulturološko prožimanjeForumraza pod Bečom 1683. godine, Rusija se okrenula CrnojGori kao svojoj interesnoj sferi, pa će već od početka XVIIIvijeka početi u Crnoj Gori borba protiv Turaka. Romantičnokazano, tada je u Crnoj Gori počela protiv Turaka „borbaneprestana“. U pjesmama koje prate tu borbu splasnućehomerski odnos prema protivničkoj strani, iako nije sasvijemnestao. Tako u pjesmi Smrt Nikca od Rovina, od nepoznatogpjevača, u junaštvu i čovještvu se barabere BabićJakšar, krajiški junak iz Nikšića, i Nikac od Rovina. Riječju,ima trenutaka homerskog morala u pjesmama o crnogorskojborbi protiv Turaka, ali mnogo manje nego što ga imau klasičnoj epici koja strogo razlikuje centralnu osmanskuvlast od lokalnijeh nepočinstava.Međutim, jednako je izražen antiturski i antislamskistav u Njegoševom Gorskom vijencu. I pored činjenice daje Njegoš genijalni pjesnik, obavezno treba naglasiti daje on i u svome književnom stvaralaštvu imao ideološkopolitičkopolazište. Da bi ujedinio, inače do tada uvijekrazjedinjenu Crnu Goru, u borbi protiv Turaka, državnikNjegoš je svoja djela, koja je pisao stihom što ga prirodnoprihvata sluh Crnogoraca, nadojio jakim naponom antiturstvai antislamstva. Zato obavezno treba naglasitida takav Njegošev stav nije sinteza narodnoga duha kojije ostvaren u klasičnoj usmenoj epici, nego je to plodNjegoševe državno-političke ideologije. A treba naglasiti ito da je tematika Gorskog vijenca, tzv. istraga poturica,plod pjesnikove mašte, a ne pak književna slika stvarnogaistorijskog događaja. Kao što se nauka nije domoglanijedne činjenice koja govori da je bilo Trojanskoga rata,koji je Homer uzeo za temu svoje Ilijade, tako isto naukane raspolaže podacima da je bilo istrage islamizovanogcrnogorskog življa kako ju je Njegoš prikazao u svomespjevu Gorski vijenac.Na kraju želim da istaknem jedan kuriozitet koji namnudi Njegoš. Mustaj-kadija, jedan od likova islamizovanijehCrnogoraca u Gorskom vijencu, izgovara apoteozuStambolu s kojom se, možda, ne može mjeriti nijednapjesma u turskoj književnosti što je posvećena Stambolu.Kao što rekosmo, državnik Njegoš bio je krajnje antiturskii antislamski nastrojen, ali u opusu ljepote Stambola,umjetnička duša pobijedila je političku doktrinu. Evo nekolikostihova iz te apoteoze Stambolu:na tvoj potok bistri i čudesninad kojijem ogleduješ liceljepše sunce, zore i mljeseca.U nebu sam, u moru, gledaotvoje kule i ostre munares kojih su se nebu podizaliu svanuće, u divnu tišinu,hiljadama svešteni glasovi,glaseć nebu ime svemoguće,zemlji ime strašnoga proroka.Kakva vjera da se s ovom mjeri,kakav oltar bliže nebo stoji?Istanbul ima veliku istorijsku prošlost. Budila jeoduševljenje pjesnika i prijestolnica Vizantije i prijestolnicaTurske, ali čini mi se da opis Stambola u NjegoševomGorskom vijencu nema premca u poeziji. Zato bi moždajedna ulica u Istanbulu mogla ponijeti Njegoševo ime.Crnogorski kralj Nikola I Petrović ne može se svojompjesničkom snagom ni približiti Njegošu, ali jedna od najuspjelijihnjegovih pjesama je pjesma Turčinu koja imahomerski moralni dah.O Stambole, zemaljsko veselje,kupo meda, goro od šećera,banjo slatka ljudskoga životađe se vile u šerbet kupaju.O Stambole, svečeva palato,Istočniče sile i svetinje,bog iz tebe samo begenišečrez proroka sa zemljom vladati,što će mene od tebe odbiti?Sto putah sam u mojoj mladostiiz mindera u zoru hitao51


Rijeka Crnojevića


Crnogorsko - tursko kulturološko prožimanjeForumDr Čedomir Bogićević:O neuništivosti kultura i civilizacijaSvjetovi i mostoviDuhovni fenomeni otomanske kulture i islamskecivilizacije i filozofije uvijek su bili otvoreni i toj svojoj odliciduguju, najvećim dijelom, svoje uzlete. U kontaktima sadrugim kulturama, civilizacijama i naukama samo su sebogatili, ali još više obogaćivale su se one kulture koje susa njima bile u dodiru.Susret civilizacijaSusret evropskog i islamskog mišljenja bio je složen,protivurječan i dramatičan. Prvi je bio dodir duhovnihpogleda - hrišćanstva i islama, a tragovi tih susreta ostalisu u tenziji i u docnijim refleksijama njihovih međuuticaja.Podozrenje, predrasude i zablude, te strah sprečavalisu istinsko upoznavanje islamskog, filozofskog učenja ikulturološkog duha. Islam je predstavljan kao hrišćanskajeres, a Muhamed samozvanim i lažnim prorokom. Zbogtakvog pogreš nog pristupa islam je ostao neproučen inepoznat u svojoj supstancijalnoj cjelovitosti. Za razliku odtoga pravca, islam je već u VII vijeku imao cjelovit pogled ipredstavu o hrišćanstvu.Posredovanje kultura i njihova interakcija složenje proces, ali i pretpostavka za istinsko ostvarivanjekulturološke konvergencije. Stoga je potrebno da se iistočna filozofija oslobodi zapadnih neminovnosti, tj. dasvoju sopstvenu sli ku nalazi u ogledalu zapadne filozofijea, s druge strane, saz nanju da na Istoku živi istobiće kao i na Zapadu, koje lebdi između neba i zemlježeljno nebeskih vedrina, uznemireno u slutnjama istrahovima od sudnje ure i koje ne želi da se odreknesvoga samorodnoga i vlastitoga iskustva, jer bi ondarazrušio svoje duhovne i kulturne korijene. No, nekiopčinjeni tuđim duhom ignorišu svoju vlastitu civilizaciju,tradiciju i misao postavši mu mrska čak i prezrena(V: M. Šarif, Istorija islamske filozofije, Sarajevo, 1990.str. 9.). Brojni su fenomenološki oblici za stvaralačkikontakt i prožimanje civilizacija, filozofija, tradicija ikultura naroda, a kao njihovi noseći stubovi javljajuse: sloboda, istina, otvorenost, odsustvo mitologije,kosmopolitizam, filantropija, humanizam, solidarnost iželja da se svijet učini boljim i ljepšim.Svijet je u fazi ekonomskih i socijalnih integracijeviše nego ikada, pa se nameće potreba da se pronađu najpogodnijiputevi i sredstva kreativnog prožimanja onogašto je njihovim kulturama najživotnije. Ideologije ne smijuda prekriju suštinu stvari kako se od drveća ne bi vidjelašuma. Ohrabrenje filozofskog učenja Ernesta Bloha počivana konverzaciji, otvorenosti i konvergenciji, kako živućeg ibudućeg, tako i prošlog i sadašnjeg, kao humanumu. Trebaopažati i druge kao drugost i različitost. Odnos ja - tiznači različitost shvaćenog kao međusobno prožimanje ipoštovanje ljudskog dostojanstva, drugog pogleda na svijeti što je osnova svake tolerancije. Različitost ne možeznačiti nadmoćnost sopstvene volje jednoga (Adorno).Filozof i mudrac Ibn Arabi reče: Moje srce je stanište svakeforme. Ono je pašnjak gazela i Kaba za hodočašće. Pločapetoknjižja i istorija Kur’ana. Ja slijedim religiju ljubavi (M.Šarif, op. cit. str. 24).Države nastaju i nestaju, a kulture ostaju, jer se onene rađaju niti umiru kao organizmi. Stari Grci su nestali alije kultura grčkog duha i njegova civilizacija kao i filozofskomišljenje postalo grandiozno učenje i bogatstvo ljudskogaroda. Veliki dio jevrejske kulture preuzeo je i sačuvao53


ForumCrnogorsko - tursko kulturološko prožimanjehrišćanstvo i islam. Svaka je kultura besmrtna. Čak ipod dominacijom druge kulture i hegemonijom drugogduha, njeni elementi postaju neuništivi i kao pojedinačnižive samostalno, a procesima integracije i konvergencijeinterpolišu se u druge pojavne kulturološke oblike.Svaki društveni progres je razvitak ljudskog duhau procesima sticanja slobode, što kulminira sa državom(Hegel). Dijalektika ljudskog društva nije sukob naroda,već borba protiv ograničenja da se spozna duh i potencijekulturoloških i filozofskih atribucija drugog naroda, što sepostiže ostvarenjem ciljeva putem formi i priznanja drugogasebi ravnim, odricanja od hegemonizma i stvarnomupoznavanju suštine kulturološkog duha i baštine drugognaroda. Dijalektika ljudskog dostojanstva nije negacijanego afirmacija, nije mržnja nego ljubav, nije odricanjenego priznanje, dajući drugome one etičke vrijednostikoje ga stvarno čine osobenim i koje postaju univerzalnoznačenje.Modus viveni ljudske kulture i častiRaznovrsni i mnogobrojni su uticaji otomanske i turskekulture i tradicije na različite aspekte crnogorskog,etičkog, pravnog, kulturnog, vjerskog i umjetničkog života,što je uslovilo plodne relacije za klimu tolerancije i razumijevanja,te poštovanja za istinske vrijednosti islamskefilozofske i kulturne baštine, koja je svojim duhovnimostvarenjima uljepšala ljudski rod. Ratno - oslobodilačkapovjesnica crnogorskog naroda nije bila usmjerena protivotomanske Turske, nego njihove osvajačke politike,nije bila usmjerena protiv tursko - islamske civilizacije,nego zavojevačkih apetita otomanske imperije. Na pijedestalcrnogorskog etičkog kodeksa stoji ljudska slobodakao preduslov ljudskog života. Otomanska Turskanije bila neprijatelj, nego samo protivnik, a susreti kojisu se vjekovima odigravali u međusobnom sudaru dvapogleda na svijet i dva duha različitog socijabiliteta bili sususreti čovječnosti, bastadurnosti i ljudskog viteštva, nesamo na bojnom polju, nego i u svakodnevnom socijalnomživotu, što je obogatilo tradiciju i crnogorski moralnikodeks. U takvom nadzoru druga jedinka posmatrana jesa stanovišta čovječnosti i etičkih vrlina koje su afirmisalečast, poštenje, dobročinstvo, hrabrost, ljuckoća igostoprimstvo.Takva aksiološka nit vjekova sankcionisana je i Berlinskimugovorom 1878. godine kojim je, na Berlinskomkongresu, Crnoj Gori potvrđena nezavisnost od strane VisokePorte i sila ugovornica koje je nijesu priznavale. Takoje prema odredbi čl. 21. Berlinskog ugovora zajemčenau Crnoj Gori zabrana svake diskriminacije na osnovu religije,te slobodno vršenje religijskih obreda koji neće bitipovod za isključenje uživanja građanskih i političkih pravai primanja u javnu službu, položaja, počasti, te vršenjaraznih zanimanja i zanata. Zajemčena je bila i slobodavršenja vjerskih obreda svih državljana, te zabrana hijerarhijskeorganizacije vjerskog života u odnosu na drugereligije. Pripadnicima muslimanske vjeroispovijesti koji suposjedovali imanja na teritorijama priključenoj samostalnojCrnoj Gori, a htjeli su da se slobodno nastane izvanteritorije Knjaževine Crne Gore, mogli su da zadrže svojenekretnine davajući ih zakup (čl. 30.), zadržavajući svojaimovinska prava.Posebnu kulturološku vrijednost u crnogorskoj kulturnojbaštini koje je stvorio svijet islama predstavljašerijatsko pravo, što ima osobenu istorijsku i nacionalnuvrijednost. Šerijatsko pravo bilo je osnov i temelj na kojemuje počivalo cijelo društveno uređenje Turske Carevine.Prostirala se njegova jurisprodencija na sve muslimanebez obzira na državljanstvo, a što se tiče nemuslimana,pravila se razlika između podanika (zimi) i stranaca (mustemini).Na njih se primjenjivalo šerijatsko pravo osimu slučajevima koji su se ticali odnosa i pravnih poslovatipično nemuslimanskih, što su rješavali njihovi vjerskisudovi shodno njihovom običajnom pravu, ali su i u tomslučaju podanici mogli optirati za primjenu šerijatske jurisdikcijesve do tanzimatskog zakonodavstva, koje jeotpočelo sa Hatišerifom iz 1839. godine, kada su uvedenisvetovni - građanski sudovi i svetovno građansko pravo.No, i tada sultan ima pravo na osnovu svoje legislativnemoći, da stvara svetovne kanune koji ne smiju biti u suprotnostisa vjerskim učenjem i Kur’anom. Svetovni sudovibili su nadležni za sve podanike bez obzira na religiju,a vjerski - duhovni sudovi rješavali su prema običajnompravu porodične nasljedne i vahufske odnose svojih vjerskihpripadnika. Izvori šerijatskog prava su: Kuran, Sunet(tradicija), Idžma - ul umet (učenje islamskih naučnika)i Kijas (sistem analogne interpretacije). Prema odredbiSenžermenskog ugovora iz 1919. godine (čl. 10.), tečl. 100. Ustava Kraljevine Jugoslavije iz 1931. godine,zajemčena je egzistencija šerijatskog prava u porodičnim,nasljednim i vakufskim odnosima. Postojao je i posebniZakon o šerijatskim sudovima iz 1929. godine. Šerijatskopravo primjenjivalo se i na nemuslimane kad oni svjedočepred šerijatskim sudom, kad osnivaju vakuf (zadužbinu),i kad sklapaju brak muslimanke sa nemuslimanom predšerijatskim sudom.Prema Zakoniku o sudskom postupku u građanskimparnicama Knjaževine Crne Gore, od 1905. godine,tačkom 4. Ukaza za uvođenje zakona u život, sankcionisanaje vjekovna tradicija vjerskih, duhovnih i šerijatskihsudova i data im u nadležnost rješavanje porodičnih,nasljednih i bračnih sporova, ali su imovinske i građanskeposljedice braka rješavali svetovni sudovi. Crnogorskisu sudovi poštovali svaku odluku šerijatskog suda i svihdrugih duhovnih sudova, ukoliko ne bi povlađivali kakvunečovječnu ustanovu. U Crnoj Gori u mreži organizaciješerijatskih sudova, postojali su: sreski šerijatski sudovi,kao prvostepeni i Vrhovni šerijatski sud, kao apelaciona iposlednja instanca.54


Crnogorsko - tursko kulturološko prožimanjeForumPosebno istorijsko - pravnu vrijednost, kao pravnispomenici otomanskog prava predstavljaju Kanun - name,zbirke svjetovnih i vjerskih zakona, kojima je turski sultan,na teritorijama na kojima je pretendovao svoju suverenostnastojao da očuva običaje, kulturu i tradiciju tih naroda injihove osobenosti, a naročito jezike i religiju tih provincija,čije su zaprijećene kazne bile mnogo blaže nego na prostorimastare Turske, čime se odražavalo poštovanje premavrijednostima kulturne tradicije, kako bi se sačuvalaautonomija naroda na tim prostorima.Jedna druga istorijska spomenica koja predstavljaposebnu vrijednost za crnogorski kulturološki duh bilisu otomansko - turski defteri. To su bili registri, knjige iposebne sveske za popis različitog karaktera u otomanskojadministraciji. Za proučavanje ekonomske, socijalne ipravne istorije, od posebnog značaja je katastarski defter(tahir defterleri iz 1523. godine) i harački defter (cizyedefter iz 1523. godine). Tako nam se u zvaničnoj objavislužbene administracije otomanske imperije, javlja Defter‘an cizie vilayet Kara Dag iz 1521. godine, tj. Defter oddžizije vilajeta Crna Gora. Postojali su stari defteri kao inovi defteri, jer je popis i podaci iz starog deftera moraobiti ponovo upisan sa naznakama u promjenama u novomdefteru, pa su tako novi defteri najpotpunije svjedočili ostanju starog. Katastarski defter iz 1523. godine poznatje kao Carski defter.Primjeri čojstva i častiU etičko - književnoj tradiciji crnogorsko - otomansko- turskih odnosa zabilježeni su najljepši primjeri ljudskečasti i etičkih vrijednosti. Tako je u spjevu “Hajdana” knjazNikola Petrović opisao viteško držanje turskih prvakai travničkog vezira spram odnosa prema crnogorskoj princeziHajdani, koja je doživjela otmicu:“Stanite malo Crnogorcibraćo divna, osvetnici,kunem vam se na ćivotei pričešću na ožici,Da duž svoga robovanja,bila mi je čas na miru,kao da sam u moračkomživovala manastiru.Još Periša zborit šćašeka’ ono ti prostačina,no, Barjović ne da Mujo,jedna stara junačina.Osjeknuvši se na Perišu,“muč” - što to laješ staro vlaše,da s vrijeđa ženska glava,u adete nije naše.”Najljepši primjer poštovanja ljudskog dostojanstva ipriznanje viteške slave i junaštva jednome narodu predstavljapjesma Knjaza Nikole I pod naslovom “Turčinu”, akoja je posvećena Selimu begu, zapovjedniku grada Barai zabitu barskome, nastala nakon što je 1878. godineBar pao u crnogorske ruke i što je na jednom śedniku, uodžakliji, na Cetinju, Selim - beg doživio uvredu od jednogcrnogorskog prvaka.“Što te ruže lave stari,Istočnoga care svijeta,Orle koji sred zapada,U pohode nam dolijeta,Što te ruže, o viteže,Što te ruže bojni grome,A pregnuća kavge - car si,Ti stravični krunolome.Pa ža mi je što te ruže,Premda si mi krvnik stari,Pitam: U boj ko to možeda se s tobom barabari.Do nas šaka siromaha,Pa sad kad se dobro znamo,Ostaje nam jedan drugom,Da junačku poštu damo.”Na pitanje Nikcu od Rovina Tomanović, ima li boljiju nak od njega, on je rekao: Ima, bolji junak je od meneAh med Bauk, iz Nikšića.U jednom boju Turci su ostali bez hrane, a Crnogorscisu ih pozvali, u predahu takvog boja na ručak. Nakon štosu objedovali nastavili su boj.U toku Vučedolske bitke 1887. godine, crnogorskaizvidnica na čelu sa komandom našla se na grobu Smail- age Čengića, velikog turskog junaka i prvaka, na Lipniku.Crnogorski prvaci tražili su od knjaza Nikole da seporuši nadgrobni spomenik ovog turskog viteza. Crnogorskivojvoda i senator Novica Cerović usprotivio se svojimCrnogorcima, po cijenu svog života, uputivši im ove riječi:“Život je borba, a ljudi su borci i pripadnici obojnih redova.Iz ovog groba novi život niče o kojemu mi pojma nemamo.Klanjam se Smail - agi, viteškom junaku i dobrom čovjeku.Uvažavam svakog neprijatelja koji zna da drži riječ, dačuva gostoprimstvo i da se pošteno, u koštac, uhvati prsau prsa. Ja Smail - agu Čengića i mrtvoga poštujem.” Takoreče umni i veliki Novica Cerović, koji je protiv Smail - ageorganizovao zavjeru u akciji kupljenja harača u kojoj jeČengić ubijen (1847).Crnogorski prvak i vitez vojvoda Peko Pavlović i turskivitez i junak Duro Hadžimanić iz Nikšića, utanačili su megdan.“O, Peko, turske mi vjere da sam zna kakav si, nikada55


ForumCrnogorsko - tursko kulturološko prožimanjete ne bih tražio. Đe izabra ovo mjesto da se dijeli megdanđe ne dopire ljudska noga, osim srne i divokoze. Zašto neizabra glasita mjesta da se čuje i vidi đe je poginuo Duro,ali Peko”. Viteški megdan traži publiku - javnost a ovđe jenema, jer to ne dozvoljava suri krš i posni brdoviti predjeli.Peko Pavlović odgovara: “O, Duro Hadžimaniću, zadajemti božju vjeru, neću se više s Tobom sjeći. Dobio si me namegdan i čestitam Ti.”Mi Vas pozivamo poštovani Muslimani, sve bezizuzetka da se vrnete svojim kućama i obećavamo slobodnouživanje svih vaših dobara i svih onih prava koje vamdaje Berlinski ugovor i crnogorska moralna tradicija (porukaKnjaza Nikole iseljenim muslimanima, 13.07.1881.).Petar I Petrović Njegoš, vladika i vladar crnogorski,vojskovođa, pjesnik i poliglota, nudi utočište (utoku,ubježište, azil) 1788. godine Mahmut - paši Bušatliji,skadarskom veziru, odmetniku od Turske Porte i svomnajvećem krvniku i protivniku kada se ovaj odmetnuo odinteresa Otomanskog carstva želeći da stvori posebnudržavu na Balkanu i kada mu je život bio u opasnosti. Otome svjedoče objavljena pisma Petra I u redakciji JeftaMilovića.Knjaz Nikola odaje najviše vojne počasti poginulomturskom generalu na Vučjem dolu Selim - paši, dok generaluOsman - paši koji je zarobljen, odaje prizanje viteštva iživotne slobode na Cetinju sve do povratka u Anadoliju.Đeka Savićev i Niko Đuranović upali su u kuću jednogTurčina u Spužu tokom operacije za oslobođenje 1878.godine u namjeri da ga ubiju za počinjene zločine. Odustalisu od toga jer su Turčina zatekli na spavanju, držećida je nečasno ubiti bespomoćnog čovjeka, bez obzira nanjegov stepen krivice.Socijalni život odvijao se i u ratnoj dinamici. Zadatariječ u građanskim odnosima morala se izvršiti premakanunima i moralnim kodeksima. U ljutom boju za Medun,Petar Miletin, sa crnogorske strane, pozvao je AsanaĐečevića, sa strane Turske, da mu vrati dug od 300 groša,iako su obojica bili na ivici drugog svijeta. Vojske su dalevjeru za primirje, dok je Petar Asanu vratio dug. Asan sezahvaljivao rekavši da nije bilo potrebe za time i da je onna to bio zaboravio. Boj je nastavljen. Socijalni život klesaoje nove i dublje tokove među ljudima bez obzira nanacionalno porijeklo i vjersku pripadnost.Stano Ružin i Hajdar Cukić, iz Spuža, bili su u ljutomokršaju između crnogorske i turske vojske u kome jeHajdar bio ranjen. Oni su bili prijatelji i pobratimi. Nakonzavršetka boja, Stano je, probijajući se kroz turske straže,noću sa ovnom na ramenima došao u kuću kod Hajdarada mu čestita i vida rane, umotavši ga u ovnujsku kožu,što je Hajdara izliječilo. Ponovno se probi, nazad kroz turskestraže, na crnogorsku teritoriju.U Crnoj Gori bila je razvijena mreža turskih škola ukojima se nastava odvijala na turskom pismu - arabici iliturskoj jaziji sa posebnim grafemima za foneme: r, h, ci ć. Mektebe - muslimanske osnovne škole u kojima seizu čavao kuran, hadis i šerijat, radile su u Podgorici i Pljevljimaod 16 - 18. v. kao i Beranama i Rožaju. Medrese- srednje konfesionalne škole za svetovna zvanja, učenjevjerozakona i sudski poziv sa početnim srednjim i višimstadijumom, nalazila se u Pljevljima. Tekije - muslimanskevjerske škole radile su u Pljevljima, Herceg Novom iPodgorici tokom 17. vijeka. Ibitijade - reformisane osnovneškole postojale su od 1838. godine. Ruždije - niže srednješkole sa četiri razreda u kojima se izučavao arapski jezik,francuski jezik, istorija, geografija, aritmetika i umjetnost,radile su u Ulcinju, Pljevljima, Bijelom Polju i Podgorici.Idadije - muslimanske srednje škole - više gimnazije kojesu trajale šest razreda, bile su razvijene u većim djelovimadanašnje Crne Gore. Meštrutrijet - mješovite radničke zanataskeškole nalazile su se u Pljevljima i Bijelom Polju.Bogatstvo kulturološkog diverzitetaKulturni diverzitet obogaćuje društveni život. Onje temelj identiteta svakog naroda i svake ljudske civilizacije,ali i osnov ljudskih prava. To je koegzistencija višerazličitih i raznovrsnih kultura u jednom društvu, a pojavnije oblik i najviši nivo ljudskog dostojanstva. On se afirmišeizučavanjem kulturnog nasljeđa i baštine, prošlosti i sadašnjosti drugog naroda, ali naročito proučavanjem kulturnogduha i težnjom za očuvanjem i unapređenjem međusobnograzumijevanja. Kulturni diverzitet potreban jeljud skome rodu, kao prirodi biološki diverzitet.I danas u kulturno - jezičkoj tradiciji i socijalnim odnosimaostalo je brojno nasleđe u pravnim i socijalnimustanovama, čiji dijalekatski oblici su označeni turskimnazivima: kesim, nezer, kardaš. Pravo preče kupnje ucrno gorskom običajnom pravu vodi porijeklo iz starih otomanskih- turskih pravnih civilizacija. U našim odnosimažive mnoge riječi iz svakodnevne komunikacije: odaja,jatak, tavan, sofra, čaršav, aferim, prekardašiti, bastadur,jorgan, jok, jogurt, soj, sijaset, kačamak, ćaga, berićet,bostan i dr., koji su kao dijalekatske forme turcizama, kaonabujale pritoke obogatile maticu crnogorskog jezičkoggovornog blaga.56


Crnogorsko - tursko kulturološko prožimanjeForumDr Asim DIZDAREVIĆHumanizam, etika, dostojanstvoSvakom prilikom kada boravim u zgradi Crvenogkrsta Crne Gore, neodoljivo me u holu privlači prostorijačija vrata kao da Vam idu u susret. To je spomen –soba Crvenog krsta Crne Gore, svjedok početka, trajanjai razvoja ove humane organizacije, svjedok plemenitostii čojstva kao trajnih vrednosnih odrednica koje stanuju,žive i ovaploćuju se u čovjeku sa ovih prostora. Živopisnose ređaju slike jedna za drugom, potsjećaju da čovjek nijenastao negdje tu skoro, da njegov duh živi vjekovima i daje možda isti, što se karakternih osobina tiče.Slike – svjedoci vremena; ljudi – svjedoci ljudskogdobra, ali i onog lošeg u njemu, kao izazivača tragičnihsukoba, sa još tragičnijim posljedicama u kome stradajunajprije oni najslabiji, najranjiviji: djeca, žene, stari inemoćni.I u takvim situacijama ponovo se javlja čovjek da,svojom blagošću i ljubavlju, vida i zacjeljuje rane, da gladnoganahrani, smrznutog da utopli, uplakanom i ojađenombiću da izmami osmijeh optimizma i nade da može bitibolje. Čovjek vrijedi onoliko koliko drugima dobro čini; onne može biti srećan, ni sit, ako pored sebe ima gladnih,ili onih koji oskudijevaju u elementarnim životnim potrebama;ne može biti slobodan u društvu neslobodnih, nitiukoliko je on sam uzročnik neslobode drugih.To čovjek sa ovih prostora zna i cijeni više nego nabilo kojem drugom kraju svijeta.Likovi upečatljivo govore. Daleka 1875. Rat jedo veo na prostore male Crne Gore kolone nejači sapodručja Hercegovine. Ima ih najmanje koliko i samihdomaćina. Izbjeglice, duge kolone umornih, izgladnjelih,bolesnih. Očaj i pustoš u očima, onemoćale rukemajke kao u grču stiskaju naručje u kojem drže najvećudragocjenost, zapravo ono što se ni u kom slučaju, pocijenu sopstvenog života, ne smije ostaviti – te maleneoči koje ne shvataju svu težinu zadesa, pa se ponekad inasmiješe toplini majke koja ga grije, i koja još živi samoza njega. Da ga dovede na sigurno, bezbjedno mjesto.U rodbinu, kod prijatelja Crnogoraca, čije su kuće prostranetoliko da u njima ne može biti da nema mjesta;trpeza jednako bogata za sopstvenu čeljad i za goste unevolji, prostorije ugrijane dobrotom, jednostavnošću,ljudskom prostodušnošću.Kako nama vijek, tako i vama lijek – govore oči kojemiluju napaćena lica, govore ruke koje unose iznemoglogstarca, govori nestašni plamen koji grije kotao na ognjištu,govori kućni prag koji kao da je od sebe široko oturio vrata,da se ne zatvore sve dok kroz njih ima ko da prođe. Sramotaje u takvim prilikama kućna vrata makar i pritvoriti.To bi, u običajnom smislu, značilo da je kuća napuštena,ili da se, ne daj bože, „sjeme zaturilo“.Pogled slijedi svjedoke događaja, muka, trpljenja,nemaštine, bolesti i rana. Sve skoro ugašeni pogledi i,ponekad, uspravni profil ili lice čovjeka odlučnog da sopstvenesnage stavi na pomoć.....Skoro sasvim u sredini zida, sa zapadne strane spomen- sobe, pažnju neodoljivo privlači starovremska fotografija.57


ForumCrnogorsko - tursko kulturološko prožimanjeČitam – „ la guerre balcanique ( balkanski rat) 1912.godine.Prvi Odbor Crnogorskog Crvenog krsta u Bijelom Polju“.Ispod drvene nadstrešnice devetnaest uspravnih,dostojanstvenih, pretežno vremešnih ljudi na ozbiljnom,humanom zadatku; crnogorska i srpska kapa zajedno safesom i čalmom i sa upadljivim znakom Crvenog krsta nanadlaktici jednog od njih.Neki od likova čine mi se poznatim. Prisjećam se.U njima prepoznajem figure meni sada bliskih, poznatihljudi iz Bijelog Polja.Čitam podnaslov:gornji red: Hadži – Janković Lazar,trgovac, Jovančević Andro, trgovac, Nišić Smail, trgovac,Načić Milan, sveštenik- potpredsjednik, Vukojičić Filip,trgovac, Martinović Uzeir, posjednik, Nešević Đorđe, trgovac,Nišić Arif, posjednik.Drugi red: Morakovac Aleksa, trgovac, Dervović Zećir,trgovac, Obradović Niko, trgovac, Delević Jusuf- muftija,predsjednik odbora, Basekić Aleksa, trgovac, ZaimovićAvdi –beg, trgovac, Idrizović Hasan-čauš, posjednik,Muzurović Smail, trgovac.Sjede na zemlji: Šahinagić Dr.Ali –beg, turski vojni ljekar, Novosel..ljekarski pomoćnik izZagreba, Hrvat, Isidor.. Grk, turski vojni apotekar.Godina 1912. Oktobra mjeseca crnogorska vojska,zapravo Istočni odred crnogorske vojske pod komandom glasovitogserdara Janka Vukotića, poslije dosta upornih borbisa turskom vojskom, zauzela jeBijelo Polje. Tada je Vukotićizdao i proglas stanovnicima Bijelog Polja, u kojem ih upozorava„ da su potpali pod vlast Gospodara Crne Gore, NjegovogVeličanstva Kralja Nikole Prvog i Njegovih naprednih zakona“ ipoziva ih da budu „mirni, poslušni, lojalni i ispravni građani“.Serdar Vukotić je 11.i 12. oktobra obišao varoš BijeloPolje, o kojoj je pisao kralju da je lijepa i dosta velika, jer„kažu, da ima 6-7 hiljada duša“. Tada je oblasnom upraviteljuu Kolašinu, serdaru Jovićeviću, pisao da je Bijelo Polje „ljepše od ičega na svijetu“, dok je nasljedniku prijestola javioda je okolina Bijelog Polja čarobnija od svega što je vidio.Neophodno je napomenuti da su se varošani BijelogPolja decenijama ponosili činjenicom o složnom, tolerantnomsuživotu i da su se u kriznim momentima, pa i uslučajevima rata, međusobno štitili i čuvali.Sasvim je sigurno da i fotografija koju gledam predstavljate humane ljude: Crnogorce, Srbe, Bošnjake /Muslimane, turskog vojnog ljekara Ali -beja, ljekarskogpomoćnika Novosela, porijeklom iz Hrvatske i Grka Isidora,apotekara, opredijeljene da se nađu na okupu i dasvojim zajedničkim djelovanjem pomognu brojnim ranjenimi bolesnim građanima i vojnicima Zajednička nesrećaih je zbližila i ujedinila u plemenitoj, humanoj misiji. Otudana njihovim licima dostojanstvenost, mirnoća i odlučnost,pa i ponos što su zajedno.Sjetih se priče iz tog vremena. Ispričao mi je ugledni,poštovani, sada već rahmetli, staro-bjelopoljac Izet – begKajabegović, koji je tada imao svega osam godina. Tapriča se, po svemu, uklapa u poruke sa fotografije.Uz turske vojne snage veličine jednog bataljona,angažovane na odbranu Bijelog Polja, bio je i vojni sanitet,koji je bio smješten u zgradi neposredno uz varoški mostna desnoj obali Lima. Brigu oko ranjenih i bolesnih vodio jeturski vojni ljekar, po imenu Besim-bej, sa par bolničara.Okršaj je bio vrlo žestok i u njemu biva teško ranjenkomandant turske vojske. Događaji su se vrlo nepovoljnoodvijali po turske snage. Zbog toga zamjenik ranjenogkomandanta donosi naredbu o hitnom povlačenju iz BijelogPolja, a zbog stepena hitnosti bili su prinuđeni da zasobom ostave teško ranjene i bolesne.Prema kazivanju, teško ranjeni komandant je želioda se oprosti sa svojim vojnicima. Zatražio je da ga iznesuiz stacionara da bi im se obratio. To je i učinio vrlo dirljivimriječima.Prije izdate naredbe za pokret, iz stroja se izdvaja Dr.Besim- bej i kategorično od komandanta traži odobrenje daostane sa svojim ranjenim i bolesnim vojnicima, govorećida mu profesionalna i ljudska dužnost nalaže da bude uznjih. Za njim je istupio i ljekarski pomoćnik, ponovivši istizahtjev. Sva uvjeravanja, pa i naredbe, nijesu pomogle.Njih dvojica su ostala uz svoje štićenike.Ubrzo je Bijelo Polje zaposjela crnogorska vojska.Očevidci događaja kod vojnog saniteta ispričali su komandantucrnogorske vojske visoko humani gest turskogvojnog ljekara i bolničara. Ovaj naredi da se ranjeni i bolesnine uznemiravaju i da se ljekaru stave na raspolaganjehrana i potreban sanitetski materijal.Vijest je prenesena i crnogorskom Dvoru, nakon čegaKralj Nikola Prvi naredi da se ljekaru da odlikovanje ipruži sva potrebna pomoć.Dvadesetak dana kasnije, kada je ranjeni komandantturske vojske prizdravio, i ostali ranjenici bili osposobljeniza transport, ova sanitetska „jedinica“ je, uz pratnjui pažnju jedne desetine crnogorske vojske, otpraćenaprema Brodarevu i dalje, na teritoriju koja se nalazila podturskom vlašću.Zapisano da se ne zaboravi. Da ovi primjeri podržedobrotu u čovjeku.58


Crnogorsko - tursko kulturološko prožimanjeForumDr Hatice ORUC:Izvod iz popisnih knjiga Bosanskog sandžaka skraja 15 i početka 16. vijeka15. asırın sona ermesi ve 16. asırın başlamasındaki BosnaSancağın Kayıt Defterleri BeyanıNahija „Limski Nikšići”„Limski Nikşiçi” NahiyesiU popisnim knjigama Bosanskog sandžaka s kraja15 i početka 16. vijeka, pod nazivom „Nahija LimskiNikšići“ podrazumijeva se prostor između rijeka Lima iTare, uključujući dolinu rijeke Ljubovije, kao i prostor Donjegi Gornjeg Kolašina. Danas je ovo područje sastavni dioopština: Bijelo Polje, Mojkovac i Kolašin.Nahija Nikšić uknjižena je u popisne knjige(deftere) 1 Bosanskog sandžaka 1455, 1468/69, 1485, 1489,1516, 1528/30 i 1540/42 godine. Neki od ovih defterasu opisni(mufassal) a neki računski(icmal).Kao što je poznato u objema knjigama upis je vršenprema podjeli tadašnje vlasti u Sandžaku: kadiluk, nahija,grad, palanka, varošica, pijaca, selo i mahala.U opisnim defterima upisani su svi poreski obveznici,kao i članovi njihovih porodice sa imenom oca. U nastavkuje knjižen i njihov dug prema državi, drugim riječima porezkoji su u ime države bili obavezni da plaćaju predpopstavljenima.Porezi su uknjiženi jedan po jedan izuzev cizje iavariz poreza.1.U opisanim defterima možemo vidjeti Omer Lutfi Barkan, „ Veliki upisstanovništva i zemljišta u vrijeme Turske imperije“ Univerzitet u Istanbulunovine Ekonomskog fakulteta, II, 1440-41, s.20-59 i 214-247; HalilInalcik „ Sumarna kopija Sandžačkog deftera- Arvanid“- institut istorije.Ankara 1954; Halil Inalcik „ Ottoman Methods of Conguest“ studiaislamica II (1954), s.103-129; Hazim Šabanović. Turski izvori za istorijuBeograd, knj. I, sv. 1, istorijski arhiv Beograda, Beograd, 1964; HazimŠabanović, Krajište isa-bega Ishakovića. Sumarni katastarski popis iz1455.godine. Orijentalni institut u Sarajevu, Monumenta Turcika, serijaII, knj.3, Sarajevo 1985; Ahmed Aličić, uvod u knjigu; opširan popisBosanskog sandžaka iz 1604.godine, Bošnjački institut Zurich- odjelSarajevo i Orijentalni institut u Sarajevu, Monumenta Turcika, serija II,defteri, knjiga 4, sv.1/1, obradio Adem Hančić, uvod napisao AhmedS. Aličić, sarajevo 2000; Hatice Orug, „tahir defters on the BosnianSanjak“ Archivum Ottomanicum, 25 (2008), 255-282.Nahija Limski Nikšići u Bosanskom Sandžaku (15.i 16. Stoljeća)Hatice Oruç 1 *Bu çalışmada Bosna sancağının 15. ve 16. yüzyıltahrir defterleri 2 esas alınarak bu sancağa tâbi Niksiçnahiyesi ve nahiyeyi oluşturan köyler ele alınacaktır. Nikšićinahiyesi Bosna sancağının 1455, 1468/69, 1485, 1489,1516, 1528/30 ve 1540/42 tarihli tahrir defterlerindekaydedilmiştir. Bu defterlerden bazısı mufassal bazısı iseicmal tahrir defterleridir.Bilindiği üzere her iki tür defterde de öncelikle, sancağınidarî dağılımı kadılık, nahiye, şehir, kasaba, varoş,pazar, karye, mahalle şeklinde kaydedilmektedir. Mufassaldefterlerde her bir yerleşim birimindeki vergi yükümlüsünüfus adları ve baba adları ile kaydedilmekte ve ardındanbunların devlete, diğer bir ifade ile devlet adına dirlik sa-1 - * Ankara Üniversitesi, Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi, Tarih Bölümü2 - Tahrir hakkında bkz: Ömer Lütfı Barkan, “Türkiye’de ImparatorlukDevrinin Büyük Nüfus ve Arazi Tahrirleri”, Istanbul Üniversitesi İktisatFakültesi Mecmuası, II, 1940-41, s.20-59 i 214-247; Halil İnalcık,Suret-i Defter-i Sancak-i Arvanid, Türk Tarih Kurumu, Ankara 1954; HalilInalcık, “Ottoman Methods of Conquest”, Studia Islamica II (1954),s.103-129; Hazim Šabanović, Turski izvori za istoriju Beograda, knj.I, sv. 1, Istorijski arhiv Beograda, Beograd, 1964; Hazim Šabanović,Krajište Isa-bega Ishakovića. Sumarni katastarski popis iz 1455.godine. Orijentalni institut u Sarajevu, Monumenta Turcica, serija II, knj.1, Sarajevo 1964; Ahmed S. Aličić, Poimenični popis sandžaka vilajetaHercegovina, Orijentalni institut u Sarajevu, Monumenta Turcica, serijaII, knj. 3, Sarajevo 1985; Ahmed Aličić, Uvod uz knjigu: Opširni popisBosanskog sandžaka iz 1604. godine, Bošnjački institut Zürich-odjelSarajevo i Orijentalni institut u Sarajevu, Monumenta Turcica, serije II,defteri, knjiga 4, sv. I/1, obradio Adem Hančić, uvod napisao AhmedS. Aličić, Sarajevo 2000; Hatice Oruç, “Tahrîr defters on the BosnianSanjak”Archivum Ottomanicum, 25 (2008), 255-282.59


ForumCrnogorsko - tursko kulturološko prožimanjeU računskim defterima imena poreskih obveznikanisu unošena, kao ni to čime je plaćen porez, samo suupisane konačne cifre. Na primjer: u defteru redom upisanasu imena predpostavljenih, nakon toga naseljenamjesta kojima upravljaju, i na kraju ukupan prihod svakognaseljenog mjesta pojedinačno.Uopšte računski defter poznat je kao defter u kojemje uknjižena raspodjela(onog što je uknjiženo u opisnomdefteru): hasa, zeameta ili timara (porodici osmanbega, visokimi nižim oficirima). Iz ovoga možemo zaključiti da su uopširnim defterima upisivani samo prihodi a u račinskomdefteru upisana je raspodjela istih na predpostavljenog(vlasnik zemljišta).Prvi upisni defter koji govori o Nikšićkoj nahiji jeračunski defter iz 1455.godine.2 To je Evahir-i cumade1-ula god. 859 (9-18 maj 1455.) i nosi naslov Kopija sumarnogdeftera Jeleča, Zvečana, Hodidedea, Sjenice, Rasa,Skoplja, Tetova i drugih predjela koji im pripadaju. Ovajdefter sadrži upis prihoda Skopljanskog bega IsakogluIsa bega kao i njegovih podanika koji su koristili zemljišteoblasti koje su navedene u samom naslovu deftera.2. - Osmanlijska Arhiva vlade u Istanbulu (BOA), MAD.544. HazimŠabanović je objavio ovaj defter: Krajište Isa bega Ishakovića. Sumarnikatastarski popis iz 1455.godine, obradio, Hazim Šabanović, Orijentalniinstitut u Sarajevu, Monumenta Turcika, serija II, knjiga 1, Sarajevo1964.3. - BOA, MAD.544, str.224. - BOA, MAD.544, str.22-235. - BOA,MAD.544, str.155-1586. - BOA, MAD.544, str.1557. - Enciklopedija Jugoslavije, vezano za pojam „Nikšići“ srijećemo sesa sljedećim tekstom: „kao zetsko pleme Nikšići se prvi put u pisanimizvorima spominju 1399... ime plemena izvedeno je od ličnog imenaNikša“- Mirko Barjaktarević, „ Nikšići“. Enciklopedija Jugoslavije, 6,Zagreb 1965, 293.8. BOA,MAD.544, str. 1559. BOA, MAD. Str.544,42U spisima iz ovog perioda više je različitih nazivaovog područja. U računskom defteru iz 1455. godine,između ostalog, kaže se: „Grad Nikšići vlasi su... “ 3 . Uhasu Isakoglu isa bega upisana su 4 nastanjena mjesta ijedno prazno selo. Nastanjena mjesta su sledeća: Orlina(15 domanćistava) Otmičeva (11 domaćinstava 1 udovica);Štitarica (4 domaćinstva, 1 udovica i 1 neženja); iKruševa koje pripada Limu (5 domaćinstava); Svinjišticaje upisana kao porušena. 4Godine 1455, u Nikšiću vilajetu (gradu) neka selasu dodijeljena vlaškim vojnim službenicima u Osmanlijskojvojsci na iskorišćavanje. To su sljedeća sela: Bistrica(14 domaćinstava, 1 neženja); Cerova (8 domaćinstava,1 udovica i 1 neženja); Sige (4 domaćinstva); Obod:selopodijeljeno na dva vlasništva: Obod (15 domaćinstava,1 udovica i 2 neženja) i drugi dio Oboda (13 kuća, 1udovica, 1 neženja); Lepenac: i Lepenac kao i Obod podihibineödemekle yükümlü oldukları vergiler (cizye ve avarızvergileri hariç) tek tek yazılmaktadır.İcmal defterlerde ise vergi yükümlüsü nüfusunadları yer almaz ya da vergiye tabi mahsuller kalem kalemisimleriyle belirtilmez. Sadece toplam rakamlar yazılır.Şöyle ki: Defterde, sırasıyla dirlik sahibinin adı yer almakta,daha sonra bu dirlik sahibinin tasarrufunda bulunanyerleşim birimleri ve nihayet her bir yerleşim birimindekitoplam gelir miktarı yazılmaktadır. Genel olarak icmâldefterleri, mufassal defterlerde belirlenen gelirlerin hâs,zeâmet veya timâr şeklinde askerî sınıfa dağılımınınkaydedildiği defterler olarak bilinir. Buna göre mufassaldefterlerde sadece gelirler tespit edilmekte ve bu gelirlericmâl defterlerde dirlik sahiplerine dağıtılmaktadırlar.Oysa Bosna sancağı tahrir defterlerinin her iki türünde dedirlik dağılımı yer almaktadır.Nikšići nahiyesinden bahseden ilk tahrir defteri1455 tarihli bir icmâl tahrir defteridir. 3 Evâhir-i cumade’lulasene 859 (9-18 Mayıs 1455) tarihinde düzenlenmişolan defter “suret-i defter-i mücmel-i Jeleč ve Zvečan veHodidede ve Senica ve Ras ve Uskub ve Kalkandelen matevabiiha” (Kopija sumarnog deftera Jeleča, Zvečana,Hodidedea, Sjenice, Rasa, Skoplja, Tetova i drugihpredjela koji im pripadaju) başlığını taşımaktadır. DefterÜsküp uc beyi İshakoğlu İsa Beğ’in haslarını ve kendinetâbi adamlarının defter başlığında adı geçen bölgelerdekitimarlarının tahririni içermektedir.Bu tarihte Nikšići adı birkaç defa zikredilmektedir.1455 tarihli icmal defterde “Vilayet-i Nikšićler, eflâklardır”kaydı bulunmaktadır. 4 Burada 4 meskun ve 1 boş köyİshakoğlu İsa Beğ’in hassı olarak yazılmıştır. Meskun olan4 köyün isimleri şu şekildedir: Orlina (15 hane); Otmičeva(11 Hane, 1 bive); Štitarica (Hane 4, bive 1, mücerred1) ve Lim’e tâbi Kruševa (Hane 5). Svinjištica köyü için“virandır” kaydı bulunmaktadır. 51455 yılında Nikšićler vilayetinde bazı köylerineşküncü timarı olarak dağıtıldığı görülmektedir. Buradaadı geçen köyler ise şöyledir: 6Bistrica (hane 14, mücerred 1).Cerova (hane 8, bive 1, mücerred 1).Sige (hane 4).Obod: Obod karyesi iki hisse olarak iki ayrı timarın gelirkaynakları arasında yer almaktadır: Obod (hane 15, bive 1,mücerred 2) ve Obod (hane 13, bive 1, mücerred 1)Lepenac: Lepenac karyesi de Obod gibi iki ayrıhisse olarak iki ayrı timarın gelir kaynakları arasında yer3 - İstanbul Başbakanlık Osmanlı Arşivi (BOA), MAD. 544. HazimŠabanović je objavio ovaj defter: Krajište Isa-bega Ishakovića. Sumarnikatastarski popis iz 1455. godine., obradio, Hazim Šabanović, Orijentalniinstitut u Sarajevu, Monumenta Turcica, serija II, knj. 1, Sarajevo1964.4 - BOA, MAD. 544, str. 225 - BOA, MAD. 544, str. 22-236 - BOA, MAD. 544, str. 155-15860


Crnogorsko - tursko kulturološko prožimanjeForumjeljen je kao izvor prihoda na dva vlasništva: Lepenac (9domaćinstava) i Lepenac (8 domaćinstava); Lipova: upisanakao dva hiseta: Lipova (3 domaćinstva i 1 neženja) iLipova ( 1 domaćinstvo).Pažnju privlači detalj da je ime(prezime) jednogod vlaških vojnih službenika kojem je zemljište dato nakorišćenje bilo Nikšić.Nikšić je bio od oca Stjepana a koji je u selu Bistricaimao prihod u iznosu od 1225 akči (zlatnika) 6 . Ovo nasnavodi zaključak da je grad dobio ime po nekoj „krlji“ iliporodici. Uopšte se ne sumnja u to da je Stjepan član porodicepo kojoj je Nikšić dobio ime. Naime, Ler u Turskomjeziku predstavlja množinu ili pripadnost nekoj grupi ili porodici.Zbog toga kada kažemo Nikšićler (Nikšići) vidimoda je u pitanju grupa ili porodica 7 .Tabela 1: Sela u Nahiji Limski Nikšići koja su unadležnosti vlaških spahija i prihodi sa tih prostora 8 .Ime upravnika zemljištaIme sela koje je dato nakorišćenjeStipan veled-i Nikšić Bistrica 1220Vladko veled-i Stipan Cerova 1220Sige 400Vik veled-i Đurađ Obod 996Herak veled-i Radica Obod 1086Vikoslav veled-i Dobrica Lepenac 810Zomko veled-i Tasovac Lepenac 650Dobrašin veled-i Vladko Lipova 314Vikica veled-i Šajko Lipova 100Količina prihoda(akče)U računskom defteru od 1455. godine, jedan spisnam govori o vrijednosti vilajeta Nikšić. U spisu se, izmeđuostalog, govori da je za rudarsko selo Prostenje u Nikšić– vilajetu, Isa begu dato tri sela u Prištini - Vik vilajet. Uovom zapisu umjesto imena Nikšići koristi se naziv „LimNikšićler“ 9Spis o zamjeni Prostenja za tri sela u Vik vilajetu, govorii o tome da je tada u Prostenju bilo:29 domaćinstava,1 udovica, te da selo upisano u has Podišahu 10 . U vilajetuNikšići još dva su sela upisana u has Poišahu: Robkovine(24 domać.) i Stričini(33 domać., i 1 udovica).Godine 1455, oblast Lim Nikšići upisana je u sastavupoisnih spisa Skoplja, da bi sa osnivanjem BosanskogSandžaka, 1463.godine, bila pripojena njemu (Sandžakje oblast sačinjena od nekoliko vilajeta-gradova). Najstarijidefter Bosanskog Sandžaka je računski defter iz 1468/69godine. Po ovom defteru niže rukovodstvo u sandžaku suvilajeti (gradovi). Većina ovih vilajeta (od šest četiri) noseime predpostavljenog rukovodioca ili pak porodice kojojpripadaju. Na primjer zemljište koje je bilo pod upravalmaktadır:Lepenac (hane 9) ve Lepenac (hane 8).Lipova: İki hisse halinde kaydedilmiştir: Lipova (hane3, mücerred 1) ve Lipova (hane 1)Bu vilayetde eşküncü olarak timar tasarrufedenlerden birinin babasının adının Nikšić olduğu dikkatçekmektedir. Bistrica köyünde 1225 akçelik timar tasarrufeden Stipan’ın babası Nikšić adını taşımaktadır. 7 Bu da bizesöz konusu vilayetin adını bir aileden ya da bir kavimdenaldığını düşündürmektedir. Stipan’ın, nahiyeye adınıveren ailenin bir ferdi olması hiç de ihtimal dışı değildir.Ayrıca Türkçede “-ler” son eki, kelimeleri çoğul yapmakiçin kullanıldığı gibi bir grup veya aileye mensubiyeti debildirmektedir. Dolayısıyla, Nikšićler derken Nikšići adıile anılan bir aile veya topluluğa işaret ediliyor olmasıolasıdır. 8Nikšić vilayetine bağlı bu köylerin haritadakikonumları, vilayetin Lim nehri ve Tara nehri arasındauzandığını göstermektedir. 1455 tarihli icmâl defterdeNikšić vilayeti ile ilgili bir kayıt da vilayetin yeri hakkındaaçıklayıcı bir bilgi sunmaktadır. Bu kayıt, Nikšići vilayetindeProstenje adında bir maden köyüne bedel olarak İsa Beğ’eVlk vilayetinde Priştina’da 3 köy verilmesi ile ilgilidir. Bukayıtta Nikšići için “Lim Nikšićler” adı kullanılmaktadır. 9İsa Beğ’e, Lim Nikšićlerde Prostenje adlı madenekarşılık olarak Vlk vilayetinden 3 köy verilirken Prostenjemadeni (hane 29, bive 1) ise padişaha has kaydedilmiştir. 10Nikšići vilayetinde Padişah hassı olarak kaydedilen iki köydaha bulunmaktadır: Robkovine (hane 24) ve Stričina(hane 33, bive 1).1455 yılında Üsküb ucuna tâbi olarak kaydedilmişolan Lim Nikšićler bölgesi, 1463 yılında Bosna sancağınınkurulması ile bu sancağa dahil edilmiştir. Bosna sancağınaait en eski tarihli tahrir defteri 1468/69 tarihli bir icmâltahrir defteridir. 11 Bu deftere göre Bosna sancağının altidarî birimleri “vilayet”lerdir. Bu vilayetler, Osmanlı öncesiidarî yapıya işaret edercesine çoğunluğu (6 vilayetden4’ü) eski idarecilerin ya da mensup oldukları ailelerinadlarını taşımaktadır. Mesela Osmanlılardan önce HersegStepan Kosaça’nın idaresinde bulunan topraklar Osmanlıidaresinin ilk yıllarında Hersek vilayeti olarak ya da BosnaKralı Stjepan Tomaşeviç’den alınan yerler ise Kral Vilayetiolarak isimlendirilmiştir. Bu vilâyetler, küçük-büyük coğrafîidâribüyüklüklerde nahiyelerden oluşan bölgelerdir. 127 - BOA, MAD. 544, str. 1558 - Enciklopedia Jugoslavije “Nikšići” maddesinde bu konuda şöyle birbilgi bulunmaktadır: “Kao zetsko pleme Nikšići se prvi put u pisanimizvorima spominju 1399...... Ime plemena izvedeno je ličnog imenaNikša”- Mirko Barjaktarović, “Nikšići”, Enciklopedia Jugoslavije, 6,Zagreb 1965, 293.9 - BOA, MAD. str. 544, 4210 - BOA, MAD. 12, fol. 2b-3b11 - MC. 076, İstanbul Atatürk Kitaplığı12 - Vilâyet 16. yüzyılda beylerbeyinin idaresinde en üst idarî bölge olanbeylerbeyilik ve daha sonra bir valinin idaresindeki bölge manasına61


ForumCrnogorsko - tursko kulturološko prožimanjeiteljstvom Herceg Stjepan Kosače prije Osmanlija, već uprvim godinama vladavine Osmanlija dobilo je ime Hercegvilajeti. Ili zemljište koje je oduzeto od Bosanskog kraljaStjepana Tomaševića, dobilo je ime Kralj vilajeti. Vilajetise sastoje od nekoliko manjih geografsko-upravnih oblasti(nahija) 12 .Posmatrajući računski defter iz 1468/69 godine,grad Jeleč je sastavni dio Bosanskog sandžaka. Nikšić jeu to doba bio upisan kao sastavni dio vilajeta Jeleč. Takosmo 1455 godine, Nikšić vidjeli kao grad (vilajet-i Nikšićler)a 1468/69 kao manju oblast (nahuje.i Nikšićler) 13 . OsnivanjemHerceg sandžaka jedan dio Nikšićke nahije počeose upisivati u Herceg sandžak sa središtem Drini, kasnijojFoči. U Herceg sandžaku ova nahija se pominje poddva naziva „Nahije-i Gračanica nam-i diger Nikšići“ 14 .Ova ko je Nikšićka nahija podijeljena između Bosanskog iHercegovačkog sandžaka.Broj stanovnika u Nikšićkoj nahijji 1468-69 godineprilično je porastao. Ovih godina se počinju spominjati inova sela. Grad Mojkovac, na desnoj obali Tare, sjevernood Kolašina, prvi put se pominje u upisanim defterima1468/69 sa stanovništvom od 12 kuća i 4 neženja. Selau nahiji, izuzev Prostinja koje je upisano u has podišahu,prvo su upisana u zeamet * Paša Jigit begu a nakon togaIshakoglu Isa begovom sinu Ahmet begu 15 .10. - BOA,MAD. 12, fol.26-3611. - MC.076, Ataturkova biblioteka u Instambulu12. - Vilajet je u 16 vijeku bila oblast pod rukovodstvom bega nad begovimaa ksnije je vilajetom upravljao valija (gradonačelnik); (Halil Inalcik,„Eyalet“, DIA, c11, Istanbul 1995, str.548) da bi se kasnije i veća imanja oblast nazivala vilajetom (Heffening, „Vilajet“, iA, XIII, Istanbul1986, str.317. Međutim u 15.vijekuod strane Halil Inalcika objavljen jenajstariji upisani defter Arvanid i u njemuse govori o vilajetu kao nižemstepenu Sandžaka ( po Hicrianskom kalendaru 835 susret-i defter-iSancak-i Arvanid, sa tekstualnim uvodom objašnjava Halil Inalcik2, izdanjeAnkara 1987.godine). Raspored većih sela nije primijećen, ista jesituacija 1454-1455 sa Trhala sandžačkom. Trhala sandžak se dijeli natri vilajeta i to: Agrafa, Trhala i Fener (po Hidžranskom kalendaru 859datumski susret-i defter-i sandžak-i Trhala objašnjava Melek Delilbaši-Muzaffer Arikan, Ankara 2001). U upisanom defteru od 1485.godine.,ne pominje se izraz kaza (većim selom) u 16 vijeku i manje oblastikoje sačinjavaju nahiju zvale su se nahijom. (Mehmet OZ, XV-XVI vijekĐanik sandžak, Ankara 1999, str.28-29). U upisanom defteru Trabzonsandžaka o nahiji i vilajetu govori se kao o dva različita pojma. VidjetiM.Hanefi Bostan, XV-XVI vijek „ Ekonomski i socijalni život u Trabzonsandžaku“ (Ankara 2002, str.23-25).U dokumentima rukovodećih organa nazivi: ejalet (oblast), vilajet(većigrad), Liva (manji grad), Kaza (veće selo) ili nahija, koristili su se jednona mjesto drugog. (M.Tajjib Gokbilin, XV-XVI vijek Edirne i Paša Livasi,Istanbul 1952, str.8). na primjer M.Tajjib Gokbilin je na mjesto nahijeponekad koristio termin beg nad begovima (beganluk), ponekad Liva aviše puta je za dio live koristio termin kaza (veće selo). T. Bilgin je to uXV-XVI vijeku pokazao sa primjerima u knjizi „Edirne i Paša Livasi) (M.Tagjib Gokbilgin, XV-XVI vijek „Edrine i Paša Livasi“, Istanbul 1952, str.8-9)13. , fol.10b14. Hazim Šabanović, Bosanski pašaluk, 158-1591468/69 tarihli icmâl defterindeki kayıtlara göreYeleç vilayeti Bosna sancağının altı vilayetinden biridir.Nikçiş bu tarihte Yeleç vilayetinde bir nahiye olarakkaydedilmiştir. 1455 yılında “vilayet-i Nikšićler” olarakgördüğümüz bölge 1468/69 karşımıza “nahiye-i Nikšićler”olarak çıkmaktadır. 13 1470 yılında Hersek sancağınınkurulmasıyla birlikte Nikšići nahiyesinin bir kısmı Herseksancağında Drina ya da sonraki adıyla Foça kazasındayazılmaya başlanmıştır. Hersek sancağında nahiye ikiisimle anılmaktadır: “Nâhiye-i Graçanitsa nâm-ı diğerNikšići”. 14 Böylece Nikšići nahiyesi Hersek sancağı veBosna sancağı arasında bölünmüştür.1455 yılına göre Nikšići nahiyesi köylerinde kayıtlınüfus 1468/69 yılında hiç de küçümsenmeyecek ölçüdeartmıştır. Ayrıca bu tarihte bölgede yeni köy isimlerizuhur etmektedir. Bugün Tara nehrinin sağ canibinde veKolaşin şehrinin kuzeyinde bulunan Mojkovac şehri deilk defa 1468/69 tarihli bu tahrir defterinde 12 hane ve4 mücerred nüfus ile karşımıza çıkmaktadır. Nahiyedekiköyler, padişah hassı olan Postinje köyü dışında, öncePaşa Yiğit Beğ’e zeamet yazılmış daha sonra ise İshakoğluİsa Beğ’in oğlu Ahmed Beğ’e zeamet olarak verilmiştir. 151468/69 tarihinde Bosna sancağında Nikšićlernahiyesinin köyleri 1455 yılı köyleri ile karşılaştırılarakaşağıda yazılmıştır.Bosna sancağındaki Nikšićler ya da diğer ifade ileLim Nikšićlerin, 1468/69’da yeni zikredilen köylerlebirlikte Kolaşin bölgesinde uzandığı açıktır. Kolaşinkullanılmakla birlikte, (Halil İnalcık, “Eyalet”, DİA, c.11, İstanbul 1995,s. 548) küçük veya büyük herhangi bir idarî birim için kullanıldığı dabilinmektedir. (Heffening, “Vilayet”, İA, XIII, İstanbul 1986, s.317)Nitekim 15. yüzyılda sancağın alt birimi olarak ‘vilayet’ ıstılahınınkullanımı Halil İnalcık tarafından yayınlanan ve bilinen en eski tarihlitahrir defteri olan Arvanid sancağı defterinde de mevcuttur. (Hicrî 835Tarihli Sûret-i defter-i Sancak-ı Arvanid, metni bir giriş ile neşreden Halilİnalcık, 2. baskı, Ankara 1987.) Kaza dağılımı bu defterde görülmemektedir.Durum 1454-1455 tarihli Tırhala sancağında da aynıdır. SancakTırhala, Ağrafa ve Fenar olmak üzere 3 vilayete ayrılmıştır. (Hicrî 859Tarihli Sûret-i Defter-i Sancak-ı Tırhala, metni giriş ile neşredenler MelekDelilbaşı- Muzaffer Arıkan, Ankara 2001) Canik sancağının 1485 tarihlitahrir defterlerinde de kaza tabiri yer almamaktadır, ancak bu defa sancakvilâyetlere değil nahiyelere ayrılmaktadır. ‘Nahiye’ bölgeleri aşağıyukarı 16. yüzyılın kaza bölgelerine denk gelmektedir ve bu ‘nahiye’lerioluşturan daha küçük kısımlar için de ‘nahiye’ ıstılahı kullanılmıştır.(Mehmet Öz, XV-XVI. Yüzyıllarda Canik Sancağı, Ankara 1999, s.28-29. Trabzon sancağı tahrir defterlerinde vilayet ve nahiyenin farklıkullanımları görülmektedir. Bkz. M. Hanefi Bostan, XV-XVI. AsırlardaTrabzon Sancağında Sosyal ve İktisadî Hayat, Ankara 2002, s. 23-25.)İdarî taksimatta eyalet, vilayet, liva, kaza, nahiye tabirlerinin birbirilerininyerine kullanıldıkları da görülmektedir. (M. Tayyib Gökbilgin, XV-XVI.Asırlarda Edirne ve Paşa Livası, İstanbul 1952, s. 8) Mesela nahiyeninBeylerbeyilik manasına geldiği gibi bazen bir livayı, çok defa bir livanınparçasını ve de bir kazanın parçasını ifade ettiği Tayyib Gökbilgintarafından XV-XVI. Asırlarda Edirne ve Paşa Livası başlıklı kitabındaörnekleriyle gösterilmiştir. (M. Tayyib Gökbilgin, XV-XVI. Asırlarda Edirneve Paşa Livası, İstanbul 1952, s. 8-9)13 - İstanbul Atatürk Kitaplığı, MC. 076, fol. 10b.14 Hazim Šabanović, Bosanski pašaluk, 158-159.15 - İstanbul Atatürk Kitaplığı, MC. 076, fol 10b62


ForumCrnogorsko - tursko kulturološko prožimanjePostoje dvije popisne knjige Bosanskog sandžaka,jedna iz 1485( računski defter) i jedna iz 1489. godine(opisni defter 19 ).Godine 1485, jedno selo je upisano u has padišahua 21 selo bratu Davat paše Kasim begu u zeamet, ukpno22 sela. Za 21 selo u zeametu Kasim bega pripisani suispence i resm-i osr porezi (porez na zemljište). Od 21 selakojima je upravljao Kasim beg 15 je nastanjeno vlaškimstanovništvom kojem su dali ime „an cemat-i Nikšićler“(diodžemata Nikšići). Ova sela nisu upisana kao selo (karje),već kao dio sela (ankarye).O nemslimanskom stanovništvu Nikšićke nahije i zakonakojim podliježu govori jedan dokmenat. Po tom dokumentu:Đžemati vlaha nahhije Nikšići plaćaju po vlaškom običaju,kao stare spahije, s kuće na kuću, po jednu filuriju, po jednogovna i jednu ovcu sa jagnjetom, te na svakih pedeset kuća pojednu čergu (šator), na svakih 60 kuća jednog ovna, ili vrijednosttoga što je spomenuto. Zatim daju na svakih 15 kuća pojednog eskindžiju“ 20 . Isti se tekst nalazi i u opisnom defteruBosanskog sandžaka iz 1489.godine.U selima Nikšićke nahije ovom zakonu podliježe 88kuća. Izuzev 88 domaćinstva, ostalih 441 domaćinstva i77 neženja koji žive u druga 22 sela, nemaju, status vlahau vojnom smislu. Međutim, nema smnje da su se bavilistočarstvom. Vidi se da su spomenuta 22 sela plaćalaporez na stoku (resm-i ganem). Istodobno se bilježio prihodsvakog sela pojedinačno. I to nam pokazuje da su seisto vrijeme bavili zemljoradnjom i davali resm i ušur nazemlju kojom su upravljali.Prema opširnom defteru iz 1489.godine u Nikšićkojnahije se nalaze 27 sela. Te godine 4 sela su u hasu sultana.Preostala sela opet se bilježe kao zeamet Kasim begasina Davut paše. Četiri sela u carskom hasu i 17 sela uzeametu Kasim begovom, kao i u predhodnom defteru,upisana su odvojeno sa odvojenim prihodom za svakoselo. Vidi se da su davali ispendžu , kao i resm-i ušur zazemlju koju su obrađivali. U tim selima živi ukupno 421domaćinstvo i 45 neoženjenih. Osim njih, ubilježena su22 domaćinstva kao izbjeglice.U 15 sela koja su ubilježena opet zeametu, Kasimbegapod naslovom džemata vlaha nahije Nikšić nalazi seukpno 71 domaćinstvo i 2 neoženjena. Oni su ubilježenikao „ranije spahije koji daju filuriju od kće do kuće“. Tu sudati i njihovi prihodi.15. Ataturkova biblioteka u Istanbulu, mc.076, fol 10b16. BOA, MAD.544, 22-23; 155-158; BOA, MAD. 12, fol.2b-3a17. Ataturkova biblioteka u Istanbulu, mc.076, fol 1b, 10 b-11a18. Jovan Vukmanović „Kolašin“, Enciklopedija Jugoslavije, 5, Zagreb1962, 290-29119. BOA, TD. 18 ve TD.2420. BOA, TD. 18 fol. 83 b. (Cemat-i Eflakan-i nahijet-i Nikšić, plaćajupo vlaškom običaju, uvijek su spahije; sa kuće na kću daju po jedanfilori, ovna i jednu ovcu sa jagnjetom i na svakih 60 kuća jedan ovan iliplaćaju vrijednost ovog što je nabrojano i na 15 kuća po jednog vojnika.Bijelo Polje, Mojkovac ve Kolaşin belediye sınırları içindedağılmıştır.Bosna sancağının biri 1485 tarihli bir icmâl ve 1489tarihli mufassal defteri bulunmaktadır. 171485 yılında 1 köy padişahın hassı ve 21 köyDavud Paşa’nın kardeşi Kasım Beğ’in zeameti olarakyazılmıştır: Toplam 22 köydür. Kasım Beğ’in zeametiolan 21 köydeki nüfus için ispence ve resm-i öşr vergileritayin edilmiştir. Bu köylerden sonra aynı zeamet içinde“an cemaat-i Nikšićler” başlığı ile Nikšići nahiyesinde“eflak” statüsünde olan nüfus kaydedilmiştir. Bu eflaknüfus, yukarıda sayısını verdiğimiz 21 köyden 15’inde yeralmaktadır. Zaten bunlarda “karye” olarak değil “an karye”olarak yazılmışlardır. Aynı yerde Nikšići nahiyesi Eflaklarıhakkında ve bu Eflakların tabi oldukları kanun hakkındabir kayıt bulunmaktadır. Bu kayda göre “Džemati Vlahanahije Nikšići plaćaju po vlaškom običaju, to su staresipahije. S kuće na kuće daju jednu filuriju, po jednogovna i jednu ovcu s janjetom, te na svakih pedeset kućapo jednu čergu (šator), na svakih šezdeset kuća jednogovna, ili vrijednost toga što je spomenuta. Zatim daju nasvakih petnaest kuća po jednog eškindžiju” 18 Isti se tekstnalazi i u opširnim defteru za Bosanski sandžak iz 1489.godine.Nikšići nahiyesi köylerinde bu eflak kanununa tabihane sayısı 88’dir.Izuzev ta 88 domaćinstva, ostalih 441 domaćinstavai 77 neoženjena koji žive u druga 22 sela nemaju statusvlaha u vojnom smislu. Međutim, nema sumnje da su sebavili stočarstvom. Vidi se da spomenuta 22 sela plaćalaporez na stoku (resm-i ganem). Istodobno se blježio prihodsvakog sela pojedinačno. I to nam pokazuje da su se uisto vrijeme bavili zemljoradnjom i davali resm i ušur nazemlju kojom su upravljali.Prema opširnom defteru iz 1489. godine u Nikšićkojnahiji se nalaze 27 sela. Te godine 4 sela su u hasusultana. Preostala sela opet se bilježe kao zeamet Kasimbega sina Davud Paše. Četiri sela u carskom hasu i 17sela u zeametu Kasim-begovom, kao i u prethodnomdefteru, upisana su odvojeno sa odvojenim prihodom zasvako selo. Vidi se da su davali ispendžu, kao i resm i ušurza zemlje koje su obrađivali. U tim selima živi ukupno 421domaćinstvo i 45 neoženjenih. Osim njih, ubilježena su22 domaćinstva kao bjegunci.U 15 sela koja su ubilježena opet u zeametu Kasimbegapod naslovom džemati vlaha nahije Nikšić nalazi seukupno 71 domaćinstvo i 2 neoženjena. Oni su ubilježenikao “ranije spahije koji daju filuriju od kuće do kuće”. Tusu dati i njihovi prihodi.17 - BOA, TD. 18 ve TD. 2418 - BOA, TD. 18, fol. 83b. [Cemaat-i Eflâkân-i nahiyet-i Nikšići, Eflâkadetin verirler, kadîm sipahidirler, evden eve birer filori verir, erkekkoyun ve bir kuzulu koyun ve her elli eve bir çergi ve her altmış evebir koç veyahud bu zikr olanlarun behaların verirler ve on beş eve bireşkunci verirler]64


Crnogorsko - tursko kulturološko prožimanjeForumTabela 3: Sela i stanovništvo Nahije Nikšići iz 1485 i 1489. godine1485 1489selaDomacinstvakoja placajuresm-i ušurneženjeVlaškostanovništvokoje plaćafilurijuselaDomacinstva kojaplacaju resm-i ušurneženje1 Poljani 78 29 45 42 Dobrojević -Dobrojovic 60 33 Robkovine 8 34 Prostje(Prostenje) 23 385 Lipova 13 2 12 Lipova 13 2 1267Plana, drugo ime Stubica- 3naseljene jediniceŠtitar, drugo ime Maljeva- 2naseljene jedinice24 6 17 24 Plana, drugo imeStubica- 3 naseljenejediniceŠtitar, drugo ime24 6Maljeva- 2 naseljenejedinice34 6 1713 28 Podbitje-Podbić 25 1 Podbitje-Podbić 26 10 3 19 Baro 27 3 Baro 24 310 Mojkovac 12 3 1 Mojkovac 27 111Gornji Lepenac-drugo imeMagla Sjenica i Bilo potok-3naseljene jedinice34 3 12Gornji Lepenac-drugoime Magla Sjenica iBilo potok-3naseljenejedinice12 Dolnji Lepenac 16 2 6 Dolnji Lepenac 613 Sige 11 214 Gornji Obod 26 17 2815Dolnji Obod-drugo ime Žari-2Dolnji Obod-drugo ime19 2naseljene jediniceŽari-2 naseljene jedinice 19 216 Bukovica 22 1 1 Bukovica 32 1 117Cer-Čer (situacija nijeCer-Čer (situacija nije2poznata)poznata)218 Buševina 16 1 Tustovina 31 16 1 219 Jabučna 12 3 Jabučna 12 320 Cerova 10 2 3 Cerova 10 2 321 Pali 6 1 Pali 6 122 Mihatova kola 7 1 Mihatova kola 7 123 Rakite ma Poljine reke 16 1 6 Rakite ma Poljine reke 16 1 124 Bojište 12 2 2 Bojište 12 225 Ravne reke 25 2 2 32 Ravne reke 25 2 226 Kruševa 21 2 2 Kruševa 21 2 227 Trebaljeva 4 Trebaljeva 3UKUPNO 441 77 88 UKUPNO 421 45 71Vlaškostanovništvokoje plaćafiluriju21. BOA, TD.18, fol.2a, 82a-82b22. BOA, TD.24, fol 14a-15a, 361a-364b23. Najvjerovatnije je to selo koje se 1468/69 piše kao Prostenje24. Kada su se posebno upisivale Vlasi, selo Plana pisalo se zajedno sa Stranicom(„Malo selo Plana Stranica) BOA.TD.18.fol82.b25. Ime sela u istom defteru prvo je upisano kao Pdbitje a nakon upisa Vlaškog stanovništva upisano je kao Podbić (BOA.TD.18,fol.82a, 82b)26. Ime sela u istom defteru prvo je upisano kao Pdbitje a nakon upisa Vlaškog stanovništva upisano je kao Podbić (BOA.TD.24,fol.361/b, 364/a)27. U defteru iz 1489 Mojkovac, Gornji Lepenac, Donji Lepenac ispod naslova „dio sela upisano je vlaško stanovništvo, nisu pronađeni dokmenti ukojima je upisano stanovništvo koje je plaćalo resm-i ušur. Nije pronađen upis Sige i Donjeg Lepenca. Pošto je mali vremenski period između ova dvaupisa predpostavlja se da je pri oba upisa u selima stanovništvo bilo isto.28. Sela Gornji i Donji Obod upisana su zajedno (BOA.TD.18, fol.82b)29. Sela Gornji i Donji Obod upisana su zajedno (BOA.TD.24 fol 364b)30. BOA.TD.24, fol. 362b.31. Na mjestu gdje je upisano Vlaško stanovništvo ime sela prolazi kao Mušina (BOA.TD.24.fol.364a)32. Pri upisu Vlaškog stanovništva Bistrica se ponavlja uz ime sela. „Malo selo Ravne Reke ma Bistrica“ (BOA.TD.18.fol 82b)1265


ForumCrnogorsko - tursko kulturološko prožimanjeIz prezentiranih podataka, može se zapaziti dase javljaju dvije grupe ranijih spahija a sada u statusueflaka(vlaha) koji plaćaju filriju sa obavezom slanja vojnikau vojne pohode, i oni u statusu raje koji ne podliježuobavezama, a pored stočarstva djelimično se bave i zemljoradnjomplaćaju ispendžu i usur. Najupečatljivija osobitostkoja privlači pažnju a odnoi se na te dvije grupe, jesteupotreba termina eflak samo za ljude koji plaćaju filuriju.Za ilustraciju još nekoliko primjera. Vidi se da 10domaćinstava i 2 neoženjena u selu Cerovo plaćaj kpno576 akči od čega je 300 akči ispendže, dok se u dijelugdje se bilježi Cerovo kao dio sela pod naslovom „džematiVlaha nahije Nikšić“ vidi da 3 domaćinstva plaćaju filuriju.Situacija je ista i sa stanovništvom drugih sela.Kao što ćemo vidjeti u narednoj tabeli koriste setermini „nastanjeni na dva mjesta“ ili „nastanjena na trimjesta“ (u tri grupe). Ovo nam govori da je selo sačinjenoiz nekoliko djelova. Za sela koja su u ovakvoj sitaciji pominjese dva, pa čak i tri naziva.Zaključujemo da su se ta sela, sačinjena od višedjelova, razvijala kao odvojene naseljene jedinice. Sela sadva ili više naziva ili sela čije stanovništvo živi na dvjemaili više naseljenih jedinica su sljedeća: Selo Plana, drugoime Stubica-tri naseljene jedinice; Selo Štitar, drugo imeMaljeva- dvije naseljene jedinice; Selo Gornji Lepenac,drugo ime Magla Senica i Bilo Potok-tri naseljene jedinice;selo Donji Obod drugo ime Žari-dvije naseljene jedinice.Pošto je defter iz 1489 opisni on sadrži i imenaporeskih obveznika. Ako bi analizirali imena žitelja sela,vidjeli bi da knez, primićur ili pop, kaluđer nisu knjiženi.Isto tako opširnost deftera nam pomaže da dođemo dosaznanja šta je uzgajano u ovoj oblasti. Na sledećoj tabeliupisan je porez koji je sakupljan a samim tim vidimo šta jeto u ovoj oblasti uspijevalo.Oslanjajući se na gornja objašnjenja, možemo rećida se javljaju dvije grupe, ranije spahije žitelja Nikšičkenahije a sada u statusu eflaka (vlaha) koji plaćaju filurijusa obavezom slanja vojnika u vojne pohode, i oni u statusuraje koji ne podliježu obavezama, a pored stočarstvadjelimično se bave i zemljoradnjom plaćajući ispendžu iušur. Najjasnija osobitost koja privlači pažnju u defterimaa odnosi se na te dvije grupe u nahiji jeste upotrebatermine eflak samo za ljude koji plaćaju filuriju.Ono što želimo reći biće detalnije razjašnjeno uprimjerima koje ćemo dati. Vidi se da 10 domaćinstava i2 neoženjena u selu Cerovo plaćaju ukupno 576 akči odčega je 300 akči ispendže, dok se u dijelu gdje se bilježiČerovo kao dio sela pod naslovom džemati Vlaha nahijeNikšić vidi da 3 domaćinstva plaćaju filuriju. Situacija jeista i sa stanovništvom u drugim selima.Aşağıda tabloda da görüldüğü üzere bazı köyler için“2 bölük otururlar”, “üç bölük otururlar” ya da “üç yerdeotururlar” şeklinde açıklamalar bulunmaktadır. Bu dabir köyün birkaç kısım halinde geliştiğini göstermektedir.Bu şekilde olan köyler için ikinci ya da üçüncü isimlerde belirmektedir. Bu da birkaç kısma ayrılan bir köyünaslında ayrı yerleşim birimleri olarak gelişmeye başladığınıgöstermektedir. İki ya da daha çok isimle anılan venüfusu iki ya da daha fazla yerde yaşamakta olan köylerşunlardır:Karye-i Plana nâm-ı diğer Stubica: üç bölük otu r-urlar.Karye-i Štitar nâm-ı diğer Maljeva: iki bölük otururlar.Karye-i Gornji Lepenac nâm-ı diğer Magla Senica veBilo Potok: üç yerde otururlar.Karye-i Dolnji Obod nâm-ı diğer Žari: iki bölük otururlar.1489 tarihli defter mufassal olması sebebiyle köylerde yaşayan vergi yükümlüsü nüfus isimlerini deiçermektedir. Bu isimleri incelediğimizde köylerde knez,primiçur ya da pop, kalucer kayıtlı olmadığı görülmektedir.Yine defterin mufassal olmasından ve böylecenüfusun ödemekle yükümlü oldukları vergilerin kalemkalem kaydedilmiş olmasından bölgede yetiştirilen ürünleritespit etmek mümkündür. Aşağıda vereceğimizta bloda köylerden toplanan vergiler sıralanmıştır veböylece bölgede yetiştirilen ürünler hakkında bir fikiredinilebilir.Bosna sancağının 1516 yılına ait bir icmâl tahrirdefteri bulunmaktadır. 19 Bu defterde de Nikšići nahiyesiYeni Bazar kazasına bağlıdır ve Bosna sancağı beyiMustafa Bey’in hassı olarak kaydedilmiştir. Te godine svenahije su prikupljene pod naslov Vlasi Nikšići. Ukupnu 18sela u cijelosti plaća filuriju. Zato se te godine izbacuje19 - BOA, TD. 5666


Crnogorsko - tursko kulturološko prožimanjeForumTabela 4: Porezi sakupljeni iz sela Nahije Limski Nikšići 1489. godineIme selaUšurPšenica Ječam Raž Kukuruz Ovas Kapludža Bostan Platno/suknomed svinja asijabkilo cijena kilo cijena kilo cijena kilo cijena kilo cijena kilo cijena komad resimNijabetisuncokretPoljani 55 660 75 300 40 20 20 30Dobrojević 45 540 75 300 60 30Robkovine 15 180 20 80 10 15Prostje 25 300 45 180 60 26 2 30Lipova 8 96 30 120 20 13 25Plana/drugo ime 7 84 2 12 2 12 10 40 10 5 20 40 40StubicaŠtitar/drugoIme10 120 40 160 22 20 15 20 30MaljevaPodbitje 5 60 3 18 3 18 10 40 12 6 20 10 15Baro 8 96 5 30 15 60 10 40 26 20 20 15 1 15 20DonjiObod/ 7 84 5 30 20 80 30 22 10 25ŽariBukovica 10 120 5 30 3 18 30 120 32 60 1 15 50Tustovine 7 84 3 18 2 12 20 80 12 30 20 1 15 30Jabučna 5 60 5 30 3 18 15 60 6 12 15 25Careva 8 96 2 12 4 24 20 80 16 8 20 5 15Pali 3 36 1 6 1 6 5 20 6 4 10 30 8Mihatova 4 48 2 12 2 12 7 28 6 4 10 5 10Rakite maPoljereke2 24 8 48 6 36 9 36 12 6 20 15 1 15 30Bojište 5 60 7 42 6 36 20 80 8 10 20Ravnerekema 5 60 5 30 5 30 20 80 34 6 52 50BistricaKruševa 5 60 5 30 5 30 20 80 30 40 13 30UKUPNO 239 2868 53 318 15 90 32 192 291 1164 225 900 444 418 196 9 135 393Prema jednom pronađenom defteru iz 1516 godini33 , nahija Nikšići upisana je kao sastav kaze NovogPazara i upisana je u has Bosna sandžak Mustaf bega. Tegodine sve nahije su prikupljene pod naslov Vlasi Nikšići.Ukupno 18 sela koja u cijelosti plaćaju filriju. Od te godinese izbacuje izraz „an karye“(dio sela). Pošto svi plaćajufiluriju i nema statusnih razlika, nema potrebe za tu podjelu.Ukupno stanovništvo čine 538 domaćinstava, 126neoženjenih i 15 baština. Te godine se prvi put srećumuslimanska domaćinstva u Nikšićkoj nahiji i to samo 4domaćinstva. Prva mslimanska domaćinstva upisana suizraz, “an karye – dio od sela”. Pošto svi plaćaju filurijui nema statusnih razlika, nema ni potrebe za tu podjelu.Ukupno stanovništvo uključuje 538 domaćinstava, 126neoženjenih i 15 baština. Te godine se prvi put srećumuslimanska domaćinstva u Nikšićkoj nahiji i to samo 4domaćinstva. Nahiye de ilk Müslim hanelerin kayıtlı olduğuköyler şunlarıdır: Siga (1), Cerova (2) ve Bojište (1).1489 yılında Nikšići nahiyesi köylerinde knez yada primiçur kayıtlı değilken 1516 yılında köy nüfusunun,knezlerin idaresinde cemaatler halinde yaşadıkları görülmektedir. Mesela Svinjačica köyünün knezi Ivan’ın oğlu Ot-67


ForumCrnogorsko - tursko kulturološko prožimanjeu sljedećim selima: Siga (1), Cerova (2) i Bojište (1).Dok 1489.godine knez i primićur selima Nikšićkenahije nisu pisani 1516. vidi se da je stanovništvo podrukovodstvom kneza živjelo u džematima. Na primjer knezsela Svinjačica je Ivanov sin Otmica a stanovništvo ovogsela upisano je kao „Cemat-i Otmica veled-i Ivan“ (DžematIvanovog sina Otmice). Godine 1516. knez sela Plana, akoji je izdijeljeno na nekoliko mahala, je sin Stepana Đure,tako je narod ovog sela upisan kao „Cemat-i Stepan velediĐure“ (Džemat sina Stepanovog Đure)mica’dır, bu köy ahalisi “Cemaat-i Otmica veled-i Ivan” olarakkaydedilmiştir. 1516’da birkaç mahalleye ayrılmış olan Planaköyünün knezi Stepan veled-i Đure’dir, köy ahalisi “Cemaat-iStepan veled-i Đure” olarak kayde dilmiştir.1516 yılında Plana köyünün mahallelere ayrıldığıgörülmektedir. 1485 ve 1489 tarihli tahrirlerde Stubica adıile de kaydedilmiş olan Plana’da nüfus “üç bölük” olarakyaşamakta idi. Köy bu şekilde 3 kısma ayrılmıştı. 1516yılına gelindiğinde köyün mahalleler şeklinde 5 bölümdenTabela 5: Sela i stanovništva 34 Nikšićke nahije u 1516. godini.Vlaški Nikšić, kaza * Novi PazarNaseljena mjestanemuslimanidomaćinstva neoženjeni baštine1 Selo Svinjačica 66 132 Selo Plana22 9Vojković mahalaOtmičeva mahala23 5Gujan/Goban mahala20 2Prbetić mahala11 3Lipova mahala36 93 Selo Trebaljevo 15 4 14 Selo Štitarica, drugo ime Maljeva 20 55 Selo Podbitje 21 46 Selo Javor 40 8 17 Selo Gornji i Donji Lepenac 50 138 Selo Siga 17 1 1 19 Selo Gornji i Srednji Obod 43 1410 Selo Bukovica 27 6 211 Selo Jabučna ma Tuševine 17 4 412 Selo Cerova 30 11 213 Selo Pali, drugo ime Brusova 4 114 Selo Mihatova kosa 7 115 Selo Rakite 14 316 Selo Bojište 10 2 1 117 Selo Ravne Reke ma Bistrica 25 318 Selo kruševa 20 5 5UKUPNO 538 126 15 4MuslimanskadomaćinstvaVidi se da je selo Plana 1516.godine podiljeno namahale. U upisnim defterima iz 1485 i 1489.godine uPlani, a koja je upisana i kao Stubica, stanovništvo ježivjelo u tri naseljene jedinice. Tako je selo podijeljeno natri dijela. Vidi se da se 1516.godine selo sastoji od pet33 BOA, TD.56*Naseljeno mjesto veće od sela a manje od gradića34. BOA, TD.56, fol.21a-21boluştuğu görülmektedir. Bu mahallelerden Lipova veOtmičeva hariç diğer dördünün adı bu tarihte ilk defa zikredilmektedir: Vojković, Gujan/ Goban ve Prbetić.1485 ve 1489’da nahiyede mevcut köylerle 1516yılındaki köyleri kıyasladığımızda, 1516’da bazı köylerineksik olduğu dikkat çekmektedir. Cer, Baro ve Mojkovacköyleri için durum bu şekildedir. 1516 tarihli defterde buköyler kayıtlı değildir. Bunlardan başka Prostenje, Poljani,68


Crnogorsko - tursko kulturološko prožimanjeForumdjelova u obliku mahala. Od ovih mahala, izuzev Lipova iOtmičeva, imena drugih četiri mahale pominju se prvi put:Vojković, Gujan-Goban, Prbezić.Kada uporedimo popis sela u nahiji 1485/89 i 1516.godine, privlači nam pažnju nedostatak nekih sela u 1516.godini. To je situacija kod: Cer, Baro i Mojkovca. Ova selanisu upisana u defter iz 1516.godine. drugačija je situacijasela; Prostenje, Poljani, Robkovine i Dobrojević. Onisu u Bosna sandžaku upisana u has padišahu. Ovaj putnije pronađen ni jedan dokumenat da pripadaju Nikšićkojnahiji. Međutim, gledajući upisne knjige iz 1528/30 i1540/42 primijetićemo da su formirala posebnu nahiju.Nahija nosi ime jednog od pomenutih sela: Nahije-i Prostenje.Robkovine ve Dobrojević adlı köyler için ise durum dahafarklıdır. Bu tarihte de yine Bosna sancağında padişahhassı olarak kaydedilmişlerdir. Ancak bu defa Nikšićinahiyesine tâbi olduklarına dair bir bilgi bulunmamaktadır.Nitekim 1528/30 ve 1540/42 tarihli tahrir defterlerindebu köylerden ayrı bir nahiye oluşturulduğu gözlenmektedir.Nahiye, söz konusu köylerden birinin adını taşımaktadır:Nahiye-i Prostenje.Tablo: 1516, 1528/30 ve 1540/42’de ProstenyeNahiyesiBosna sancağının yazımı 1528’de başlayıp 1530’daTabela 6: Nahija Prostenje 1516, 1528/30 i 1540/42 godine1516 35 1528/30 36 1540/42 37SelaNemuslimaniMuslimanska NemuslimaniMuslimanska NemuslimaniMuslimanskadomaćinstva baština domaćinstva domaćinstva baština domaćinstva dom-aćin baštin domaćinstvaProstenje 48 82 5 63 3Poljani 40 1 36 27Robkovine 17 1 38 1 27 1Dobrojević 55 1 1 50 1 1 49 1Dobrojević i druga 33 3 25 3UKUPNO 160 3 1 239 5 6 191 5 3Popis Bosna sandžaka počeo je 1528 a završen1530.godine. Popis je izvršen u dva deftera, jedan jeopisni (icmal). U tim godinama sela nahije su raspodijeljena;Bosna sandžak begu u has, komandantu Bosnasandžaka i Skender begu u zeamet, njegovim sinovimaSeferšan i Derviš Čelebi i spahiji Mehmet u timar. Ukupanbroj sela je 14. Od ovih sela dva su podijeljena na mahale.U selu Ravna Rijeka nalaze se 4 mahale a ove mahalesu 1516.godine upisane kao selo: Bojište, Mihatova Kosa,Rakite i Pali. U prijašnjem zapisu vidimo da se i plana selodijeli na mahale. Mahale ovoga sela su Plana(drugo imeVojkovići), Gujan/Goban i Otmičeva.Vidi se da u sela koja su 1516.godine plaćala filuriju,1530.godine plaćaju resum, ispendžu i ušur. Zato im jedat status raje. Osim toga, pošto se u naslovima pod kojimase bilježe sela nalazi bilješka eflakan(Vlasi), to upućujeda su oni i po svojoj organizaciji i po porijeklu Vlasi. Takose vidi da svako selo ima kneza ili primićura, nekada suobojica u istom selu. Među njima srijećemo muslimane.Na primjer, u selu Cerovo u kojem se nalazi 59 nemuslimanskihdomaćinstava, 6 muslimanskih domaćinstavai 2 neoženjena muslimana, koriste izraze: Bajramlu sinHizira-knez; Alemšah sin Jarijigita i Mehmed sin Bajramlija.Za Bajramlija koristi se titula knez, a za drugu dvojicuspahija. Kneževi i primićuri su oslobođeni poreza. Osimtamamlanan biri mufassal 20 ve diğeri icmâl 21 iki tahrirdefteri bulunmaktadır. Bu tarihte nahiyenin köyleri Bosnasancak beyine hass, Bosna sancağı miralayı İskender Beğ’ezeamet ve İskender Beğ’in oğulları Seferşah Çelebi veDerviş Çelebi ile Mehmed adında bir sipahiye timar olarakdağıtılmıştır. Toplam köy sayısı 14’dür. Bu köylerden ikisimahallere ayrılmıştır. Ravna Rijeka köyünün 4 mahallesibulunmaktadır ki bu mahalleler 1516 yılında müstakilköyler olarak yazılmış yerleşim birimleridir: Bojište, Rakite,Mihatova Kola ve Pali. Mahallere ayrılan diğer köy birönceki tahrirde de görüldüğü üzere Plana köyüdür. Buköyün mahalleleri Plana [nâm-ı diğer] Vojkovići, Gujan/Goban ve Otmičeva’dır.Vidi se da ta sela koja su 1516. godine plaćala filuriju1530. plaćaju resm, ispendžu i ušr. Zato im je dat statusraje. Osim toga, pošto se u naslovima pod kojima se bilježesela nalazi bilješka eflâkân (Vlasi), to upučuje da su oni ipo svojoj organizaciji i po porijeklu Vlasi. Tako se vidi dasvako selo ima kneza ili primićura. Nekad su obojica uistom selu. Među njima srećemo i muslimane. Na primjer,u selu Cerovo u kojem se nalazi 59 nemuslimanskihdomaćinstava, 6 muslimanskih domaćinstava i 2 neoženjenamuslimana koriste izrazi: Bajramlu sin Hizira-20 - BOA, TD. 15721 - BOA, TD. 16469


ForumCrnogorsko - tursko kulturološko prožimanjekneževa i primićura, u selu se nalaze i popovi.Ukupno stanovništvo nahije 1530.godine, je 957nemuslimanskih domaćinstava, 7 udovica, 9 muslimanskihdomaćinstava i 7 neženja. Uz to bilo je 17 knezova,primićura i musellem.Pada u oči podatak da u gotovo svakom selu uodnosu na 1516.godinu raste broj stanovnika. Na primjer,u selu Svinjačica koje se sastojalo1516.godine od 66domaćinstva i 13 neoženjenih, već se 1530.godine brojdomaćinstava penje na 105. Stanovništvo Ravna Rijekakoje je 1516.godine brojalo 25 domaćinstava i 3neoženjena, 1530.godine, ima 40 domaćinstava. Dokse 1516.godine, selo Javor sastoji od 41 domaćinstva i8 neoženjenih, 1530.godine, ono ima 107 domačinstava.Na isti način, dok se u selu Gornji i Donji Lepenac 1516.godine, može izbrojati 43 domaćinstva i 14 neoženjenih,153.godine, taj broj se penje na 114 domaćinstava.Držimo da je porast stanovništva između 1516-1530.godine,posljedica primjene onovremenog filurijskog sistemau raspodjeli dadžbina. Tako ćemo vidjeti, nadalje, da je ukidanjefilurije 1530.godine, i zaduživanje vlaha rajinskimporezima moglo prouzročiti smanjenje broja stanovništvaknez; Alemšah sin Jarijigita i Mehmed sin Bajramlija. ZaBajramlija koristi se titula knez, a za drugu dvojicu si pahija.Kneževi i primićuri su oslobođeni poreza. Osim kneževai primićura, u selu se nalaze i popovi.1530’da nahiyenin toplam nüfusu 957 gayrimüslimhane, 7 bive ve 9 Müslim hane ile 7 Müslim mücerreddenoluşmaktadır. Ayrıca knez, primiçur, müsellem olanların sayısıda 17’dir.Upada u oči da u gotovo svakom selu u odnosu na 1516.raste broj stanovnika. Na primjer, u selu Svinjačica koje sesastojalo 1516. od 66 domaćinstava i 13 neoženjenih već se1530 godine broj domaćinstava penje na 105. Stanovništvosela Ravna Rijeka koje 1516. godine broji 25 domaćinstavai 3 neoženjena, 1530. godine ima 40 domaćinstva. Dok se1516. selo Javor sastoji od 41 domaćinstva i 8 neoženjenih,1530. ono ima 107 domaćinstva. Na isti način, dok se u seluGornji i Donji Lepenac 1516. može izbrojati 43 domać instvai i 14 neoženjenih, 1530. taj broj se penje na 114 domaćinstava.Držimo da je porast stanovništva između 1516-1530. posljedica primjene onovremenog filurijskog sistema uraspodjeli dažbina. Tako ćemo vidjeti nadalje da je ukidanjefilurije 1530. i zaduživanje vlaha rajinskim porezima mogloIme naselja1Selo Ravna RijekaMahala bojišteMahala RakiteMahala Mihatova KosaMahala PaliNemuslimanidomaćinstva udovice baština domaćinstva neženjaKnezi njemuprivrženiKnezi Musellem *i njemuprivreženi37 3 313 1 1261592 Selo Kruševa 36 1 53 Selo Svinjačica 103 1 14Selo PlanaMahala Plana VojkovićiMahala Gujam/GobanMahala OtmičevaTabela 7: sela i stanovništvo Nikšićke nahije u 1530.godine.32 124315 Selo Štitarica 31 16 Selo Podpitje 37 1 17 Selo Lipova 35 18 Selo Trebaljevo 28 19 Selo Javor 105 2 1 110 Selo Gornji i Donji Lepenac 11211 Selo Siga 1912 Selo Cerova 59 1 3 213 Selo Gornji i Sredni Obod i Bukovica 172 2 214 Selo Jabučna 33 1 5 5UKUPNO 957 7 7 9 7 4 5 8Primićuri Tevabi **35. BOA, TD.56, fol.5b36. BOA, TD.164, fol.11337. BOA, TD.211, str.53038. BOA, TD.15739. BOA, TD.164prouzročiti smanjenje broja stanovništva.Bosna sancağının 1540 ile 1542 yılları arasında yenibir tahrire tabi tutulmuştur. Bu tarihte Nikšići nahiyesinin70


Crnogorsko - tursko kulturološko prožimanjeForumTabela 8: Porez sakupljan iz Nikšićke-nahije 1530. Godinepšenica ječam raž kukuruz ovasIme sela vrijednost vrijednost vrijednost vrijednost vrijednostplatnosuknobilje bostansir.vrste(pijaz ikelem)nijabet nijabet ii arusvoće med svinje* e gerdek **poljčina i polačina iostalo nisfRavna115 1725 124 1240 35 350 52 520 120 600 40 370 108 3 15 190 618rijekaKruševa 16 240 41 410 5 50 6 60 44 220 22 150 47 13 55 25 400Svinjačica 116 1813 110 1150 15 150 160 800 80 302 150 15 160 100Plana 115 1725 130 1300 14 135 16 800 120 375 115 3 300 118 120Lipova 13 195 19 190 9 90 58 290 23 215 46 105 308Trebaljeva 12 180 16 160 6 60 65 325 23 165 26 115 250Štitarica 16 240 19 190 9 90 58 290 18 190 36 160 130Podpitje 12 180 19 190 12 120 55 275 26 180 32 25 250Javor 130 1950 124 1240 18 180 14 140 148 740 158 390 116 155 120Gornjii Donji 115 1725 124 1240 28 275 16 160 250 1250 140 370 108 27 145 50 500LepenacSiga 16 240 18 180 6 60 50 250 22 60 24 55 32 200Cerova 68 1020 58 580 15 150 9 90 55 225 20 150 60 15 140 20 450Poruševine 9 135 6 60 1,5 15 15 75*Kolac koji se zabada na sredini šatora**gerdek- suncokret71


ForumCrnogorsko - tursko kulturološko prožimanjetüm köyleri Bosna sancak Beyi Hüsrev Beğ’in hassıdır. 22Između 1540 i 1542.godine., u Bosna sandžaku jeopet 4 filurije 43 bila vezane za Bosnu, te je neka raja spadala u has bosanskogizvršen još jedan popis. Tih godina su sva sela Nikšićkenahije bila u hasu Bosna sandžak bega Hsrev bega 41 . brojsela i mahala isti je kao i u upisu iz 1528/30. Nalazilose 14 sela od kojih s dva nastanjena u obliku mahala. Uselima je ukupno upisano 438 nemuslimanskih i 10 muslimanskihdomaćinstava. Stanovništvo ovih sela oslovljavanoje sa „an eflakan“(dio vlaha).Toplam köy ve mahalle sayısı 1528/30 tahririnde kayıtlıköy ve mahalle sayısı ile aynıdır. 14 köy bulunmaktadırve bu köylerden 2’si mahalleler şeklinde yerleşmiştir.Köylerde kayıtlı toplam 438 gayrimüslim ve 10 müslimhane bulunmaktadır. Bu köylerde yaşayanlar yine “aneflakan” şeklinde anılmaktadır.Te godine su vlasi opet iz statusa raje koja je plaćalaresm, ispendžu i ušr prešli u vlaški status. PažnjuTe godine su vlasi opet iz statusa raje koja je privlači pad broja stanovništva u posljednjih 10 godina,plaćala resm, ispendžu i ušur, prešli vlaški status. od 1530-1540. godine. Uzrok tome je, kako smo gorePažnju privlači pad broja stanovništva u posljednjih 10godina, od 1530-1540.godine. uzrok tome je, kako smogore rekli, promjena nastala kao posljedica izmjenenačina oporezivanja. Kako je 1516. za sva sela u nahijiprimjenjivan samo sistem davanja filurije, raststao jebroj stanovništva, a sa izbacivanjem tog sistema oporezivanja1530., sa uzimanjem resma, ispendže i ušuraumjesto filurije, broj stanovništva se ubrzo smanjio.Vjerovatno je to i razlog što se 1540.godine opet povratiosistem primjene filurije. Dakle, to je mjera koju jedržava poduzela da bi povratila ravnotežu naseljenostiu tom kraju. Za svako domaćinstvo je određena filurijau vrijednosti od 180 akči. Međutim, kako će se vidjetikasnije, i ta vrijednost je za vlahe bila velika i zbog togasu prigovarali. Kad ponovo 1540.godine pogledamo nasela koja smo uzimali kao primjer porasta stanovništva1530.godine, biće uočljiv i pad broja stanovništva dote godine. Tako je u selu Svinjačica 1530.godine, bilo105 domaćinstva, a 1540.godine, ima ih samo 61. Uselu Ravna Rijeka 1530.godine, ima 43 domaćinstva, a1540.godine, samo 17. U selu Javor 1530.godine, bilo je107 domaćinstava, a 1540.godine, 31 domaćinstvo(odkojih je 5 baština). Broj domaćinstava u selu Gornji i DonjiLepenac 1530.godine, sa 114 pada 1540.godine, na40 domaćinstava.rekli, promjena nastala kao posljedica izmjene nači-na oporezivanja. Kako je 1516. za sva sela u nahiji primjenjivansamo sistem davanja filurije, rastao je brojstanovništva, a sa izbacivanjem tog sistema oporezivanja1530., sa uzimanjem resma, ispendže i ušra umjestofilurije, broj stanovništva se ubrzo smanjio. Vjerovatno je toi razlog što se 1540. godine opet povratio sistem primjenefilurije. Dakle, to je mjera koju je država poduzela da bipovratila ravnotežu naseljenosti u tom kraju. Za svakodomaćinstvo je određena filurija u vrijednosti od 180 akči.Međutim, kako će se vidjeti kasnije, i ta vrijednost je zavlahe bila velika i zbog toga su prigpvarali. Kad ponovo1540. pogledamo na sela koja smo uzimali kao primjerporasta stanovništva 1530. godine, biće uočljivi i padbroja stanovništva do te godine. Tako je u selu Svinjačica1530. bilo 105 domaćinstava, a 1540 godine ima ihsamo 61. U selu Ravna Rika 1530. ima 43 domaćinstva,a 1540. godine samo 17. U selu Javor 1530. bilo je 107domaćinstava, a 1540. godine 31 domaćinstvo (od kojih je5 baština). Broj domaćinstava u selu Gornji i Donji Lepenac1530. sa 114 pada 1540. godine na 40 domaćinstava.Na primjeru jedne mezre sasvim jasno se vidi prelazaksa filurije na rajinske poreze i sa rajinskih poreza ponovo nafiluriju. U defteru iz 1530. bilježi se: Mezra Radgovina, namjestu njegova oca. U starom defteru je za navedenu mezrubilo upisano 4 filurije, a sada ušur i salariju, a prihod jeNa primjeru, jedne mezre sasvim jasno se vidi prelazaksa filurije na rajinske poreze i sa rajinskih porezaponovo na filurij. U defteru 1530.godine, bilježi se: MezraRadgovina, na mjestu njegova oca. U starom defter je zanavedenu mezru bilo upisano 4 filurije, a sada ušur i salariju,a prihod je uračunat zajedno sa selom (Svinjačica) 42. u defteru iz 1540.godine, bilježi se Mezra Radgovina,posjedu Stefana Oglića. Pošto su za navedenu mezruplaćali ranije 4 filurije, sada prema ranijoj odluci plaćajuuračunat zajedno sa selom (Svinjačica) 23 . U defteru iz 1540.bilježi se : Mezra Radgovina, u posjedu Stefana Oglića. Poštosu za navedenu mezru plaćali ranije 4 filurije, sada premaranijoj odluci plaćaju opet 4 filurije. 24Nikšička nahija je 1550. godine ušla u sastavHercegovačkog sandžaka. U hercegovačkom defteru iz1550. godine nalazi se jedna bilješka za nikšićku raju,datirana 3. Juna 1550 godine. “Nikšička raja davala jepo vlaškom zakonu godišnje po 180 akči. Ova je nahijasandžakbega, druga u has hercegovačkog sa-ndžakbega, a neka u zeamet zaima Ferhata. Ovi se vlasi*Prihvaćen od strane svih kao prava I u svemu ispravna osoba; svi su nalaze daleko od bosanskog vilajeta, a vezani su za hercegovačkuoblast. Osim toga njihove su zemlje krševitemu naklonjeni** oni koji su naklonjeni nekome.41. BOA,TD.211,str.520-52822 - BOA, TD.211, str. 520-528.42. BOA,TD.15723 - BOA, TD. 15743. BOA,TD.21124 - BOA, TD 21172


Crnogorsko - tursko kulturološko prožimanjeForumTabela 9: „Nikšićka nahija 1540 godine“NemuslimaniMuslimaniNaseljene jedinice domaćinstva baština domaćinstva baština1 Selo Ravna Rijeka 16 1Mahala Bojište 5Mahala Rakite 12Mahala Mihatova Kosa 9Mahala Pali 32 Selo Kruševa 16 4 13 Selo Lipova 244 Selo PlanaMahala Plana Vojkovići 18Mahala Gujan/Goban 16Mahala Otmičo 45 205 Selo Trebaljevo 156 Selo Štitarica 207 Selo Podpečje 10 18 Selo Javor 26 59 Selo Gornji i Donji Lepenac 39 110 Selo Siga 211 Selo Careva 29 312 Selo Gornji i Srednji Obod i Bukovica 8013 Selo Jabučina 17 314 Selo Svinjac 61UKUPNO 438 8 10 1Nikšićka nahija je 1550. godine, ušla u sastav Hercegovačkog sandžaka. U hercegovačkom defteru iz 1550.godine, nalazi se jedna bilješka za nikšićku raju, datiranaod 3.juna, 1550. godine. „Nikšićka raja davala je po vlaškomzakonu godišnje po 180 akči. Ova je nahija bilavezana vezana za Bosnu, te je neka raja spadala u hasbosanskog sandžakbega, druga u has hercegovačkogsa n džakbega, a neka u zeamet zaima Ferhata. Ovi sevlasi nalaze daleko od bosanskog vilajeta, a vezani su zahercegovačku oblast. Osim toga, njihove su zemlje krševitesa više klanaca, te ne mogu davati po 180 akči. Onise uvijek bune i napadaju okolne krajeve. Zato je ovomprilikom određeno da oni daju godišnje po 120 akči, i dase odvoje od Bosne i pripoje Hercegovačkom sandžaku iuvrste has hercegovačkog sandžakbega“Kao zaključak vezano za Nikšićku nahiju, upisano uBosanskom sandžaku od 1455 do 1550.godine, kratko bimogli reći sljedeće.Prvobitno u sastavu gradića Jelača a potom NovogPazara, Nahija Nikšići se prostire dolinom rijekasa više klanaca, te ne mogu davati po 180 akče. Onise uvijek bune i napadaju okolne krajeve. Zato je ovomprilikom određeno da oni daju godišnje po 120 akči i dase odvoje od Bosne i pripoje Hercegovačkom sandžaku iuvrste u has hercegovačkog sandžakbega”. 25Sonuç olarak 1455 yılından 1550 yılına kadar Bosnasancağında yazılmış olan Nikšići nahiyesi ile ilgili kısacaşunlar söylenebilir:Önce Jeleč ve sonra Yeni Bazar (Novi Bazar) kazasınatabi olan Nikşiç nahiyesi Lim nehri, Ljuboviđa ve Tara nehirlerininarasında, Donji ve Gornji Kolašin bölgesinde yeralmaktadır. Tahrir defterlerindeki bilgiler Osmanlı ida re sinegeçtiği ilk zamanlardan itibaren bölgedeki idarî da ğı lımı,coğrafi yerleşimi, takribî olarak nüfusu ve ekonomik yapıyıizlememizi olası kılmaktadır. Defterlerde yerleşim birimleriile ilgili kayıtlar bölgedeki yerleşimlerin sürekliliğinior ta ya koymaktadır. Bu yerleşim birimleri eski dönemlerdesahip oldukları isimleri Osmanlı döneminde de muhafazaetmişlerdir. 15. ve 16. yüzyıllarda kaydedilmiş olan köyleribu gün hala aynı isimlerle bulmak mümkündür.25 - Hamid Hadžibegić, “Porez na sitnu stoku i korišćenje ispaša”, POFVIII-IX (1958/9), Sarajevo 1960, str. 8573


ForumCrnogorsko - tursko kulturološko prožimanjeLim, Ljubovije i Tare, a zauzimaju prostor Donjeg i GornjegKolašina. Popisne knjige nam omogućavaju dasaznamo raspored vlasti, geografsku rasprostranjenost,stanovništvo i ekonomsku građu od samog prelaska podOsmanlijsku vlast. Iz ovih knjiga saznajemo o naseljenimjedinicama i njihovom trajanju. Ove naseljene jedinice suzadržale svoja imena i za vrijeme Osmanlija onako kakvasu bila i prije. Neka sela upisana u 15 i 16 vijeku mogućeje i danas naći sa istim imenom.U defterima za ovu nahiju koristi se izraz „eflak“ (vlah).U Osmanlijskom poreskom sistemu ovaj izraz koristise za selioce koji su plaćali resm-i ušur za plodove zemljoradnjedrugačije od ostale raje, bave se stočarstvom,imaju neke vojne obaveze koje mogu da plaćaju gotovini(filuri)Broj sela upisanih u popisanom defteru 1455.godine,koja sačinjavaju nahiju porastao je u narednim popisima.Isto to se može reći i za stanovništvo. Do kraja 15 vijekapribližno 50-tak godina broj domaćinstava je porastao 4puta. U prvih dvadesetak, tridesetak godina 16 vijeka ovajbroj je još veći. Ovo ne može biti rast samo putem rađanjaveć vjerovatno i putem doseljavanja.U popisima iz 15 vijeka (TD.24-1489 datumski opširnidefter) međ imenima gazda domaćinstva nemoguće jesresti se i sa imenima vlaških vođa kao što su knez, primićur,ili pak vjerskim poglavarima ortodoksne grupe kaošto su pop ili kaluđer.Sa porastom broja stanovnika i domaćinstava pojavljujuse i knezovi, primićuri, popovi i kalđeri. Posebno privlačipažnju da je stanovništvo u selima pod odgovornošćuodređenog kneza ili primićura živjelo džematima. Svakidžemat nosio je ime odgovornog kneza ili primićura. Opetova sitacija se može rastumačiti kao rezultat novih naseljavanja.Pošto je 1550. godine nahija pripojena Herceg sandžaku,ako bi htjeli da pratite situaciju naseljenih jedinicaposlije ovog datuma morali biste pratiti pisni defter Hercegsandžaka.44. BOA,TD.211,str.520-2845. U ranijim upisima vodi se kao Otmičeva46. POF VIII-IX (1958/9), Sarajevo 1960, str.(Prevod sa turskog jezika: Elvir Tiganj)Defterlerde bu nahiye için “eflak” nitelemesi kullanılmaktadır.Defterlerdeki bu kullanım Osmanlı vergilendirmesistemi ile ilgili olarak, toprakla uğraşan ve yetiştirdiği mahsuldenaynî olarak öşr resmi ödeyen yerleşik reayadan farklıolarak, hayvancılıkla uğraşan, bazı askeri yükümlülükleribulunan ve miktarı maktu hesaplanarak nakdî olarak filuriödeyen konar-göçer gruplara işaret etmektedir.1455 tarihli nahiyeyi içeren ilk tahrir defterinde kayıtlı köysayısının daha sonraki tahrirlerde arttığı görülmektedir. Nüfusiçin de aynı şey söz konusudur. 15. yüzyılın sonlarına kadaryaklaşık 50 yıl içinde hane sayısının neredeyse 4 kat arttığıgözlenmektedir. 16. yüzyılın ikinci ve üçüncü on yıllarında isebu sayı çok daha fazladır. Bu sadece doğum yoluyla doğal birartışın değil göç yoluyla bir nüfus akışının sonucu olmalıdır. 15.yüzyıl tahrirlerinde (TD.24- 1489 tarihli mufassal defter) köyyerleşimlerinde hane reislerinin isimleri arasında knez veyaprimićur gibi eflak gruplarının başı olan kimselere; pop veyakaluđer gibi Ortodoks mezhebine me nsubiyete işaret eden dinadamlarına rastlanmamaktadır. 16. yüzyılda ise durum farklıdır.Artan nüfus ile birlikte, ha neler arasında knezler, primićurler,poplar ve kaluđerler kaydedilmiştir. Ayrıca köylerde nüfusun bellibir knez veya primićurun soru m luluğunda cemaatler halindeyaşadıkları da dikkat çek mektedir. Her cemaat kendisine başolan knez ya da primićurun adı ile anılmaktadır. Yine bu durumda buraya yeni göçlerin sonucu olarak algılanabilir.Nahiyenin 1550 yılında Hersek sancağına dahil edilmişolması sebebiyle, nahiyedeki yerleşim birimlerininbu tarihten sonraki durumlarını Hersek sancağı tahrirdefterlerinden izlemek gerekmektedir.1 - Muhtemelen 1455 ve 1468/69 tahrirlerinde Prostenje olarak geçenköy olmalıdır.2 - Eflaklar ayrıca kaydedilirken Plana köyü Stranica ile birliktezikredilmiştir (“An karye-i Plana ma’ Stranica”). (BOA, TD. 18, fol. 82b)3 - Köyün ismi aynı defterde önce Podbitje şeklinde ve eflak nüfus kaydedilirkenise Podbić şeklinde yazılmıştır. (BOA, TD. 18, fol. 82a, 82b)4 - Köyün ismi aynı defterde önce Podbitje şeklinde ve eflak nüfus kaydedilirkenise Podbić şeklinde yazılmıştır. (BOA, TD.24, fol. 361b, 364a)5 - 1489 tarihli defterde Mojkovac, Gornji Lepenac, Dolnji Lepenachakkında “an karye” başlığı altında eflak nüfus yazılmıştır, bu köylerderesm-i öşr yükümlüsü nüfusun bulunduğu kayıtlar eksiktir. Sige veDolnji Lepenac hakkında ise kayıt bulunmamaktadır. Ancak iki tahrirarasında uzun bir zaman farkı olmadığından bu köylerde her iki tahrirdede aynı nüfusun var olduğu düşünülebilir.6 - Donji ve Gronji Obod köyleri defterde birlikte yazılmıştır. (BOA, TD.18, fol. 82b.)7 - Donji ve Gronji Obod köyleri defterde birlikte yazılmıştır. (BOA, TD.24, fol. 364b.)8 - BOA, TD. 24, fol. 362b.9 - Eflak nüfusun kaydedildiği yerde köyün ismi Muşina şeklindegeçmektedir. (BOA, TD.24, fol. 364a)10 - Eflak nüfus yazılırken köy ismi Bistrica köyü ile birlikte zikr ediliyor.“An karye-i Ravna Reka ma Bistrica” (BOA, TD. 18, fol. 82b)11 - BOA, TD. 56, fol. 5b.12 - BOA, TD. 164, fol. 113.13 - BOA, TD. 211, str. 530. Defterde şöyle bir kayıt bulunmaktadır: “vilâyet-imezbûre umûmen kitâbet olundukda mezkûr nahiye-i Prostenje ki beş bâbkaryedir emr-i şerife itaat etmeyüb Hüseyin kitâbetinde gelüb yazılmadılar olecilden ber-vech-i tahmîn mir-i liva hâsıllarına ilhâk olundu”. (TD. 211, str. 530)14 - Daha önceki tahrirlerde Otmičeva şeklinde kayıtlıdır.74


Crnogorsko - tursko kulturološko prožimanjeForumDr Hilmi IbarTrakijski univerzitet - EdreneTrakijski Univerzitet je jedan od mlađih, ali i jedan odsve značajnijih univerziteta u Turskoj i, pogotovu, u RegionuJugoistočne Evrope. Osnovan je 1982. godine.Danas već imajedinice u četiri okruga Trakije sa središtem – Rektoratomu Edrinu. Na sedam fakulteta, četiri više škole, 9 višihstru čnih škola, 3 instituta, 16 istraživački centara i jedandrža vni konzervatorij, sa oko 1300 profesora, saradnika idrugog akademskog osoblja, danas studira preko 20 hiljadastudenata. Značajan ih je broj iz država sa prostora Balkana i,posebno, država – bivših jugoslovenski republika, uključujućiCrnu Goru.Od prije neku godinu, na ovom Univerzitetu je započeo istudij južnoslovenskih jezika. Trakijski niverzitet, zapravo, imaambiciju da preraste u pravi obrazovni i naučni centar Balkana.Ono što, posebno, zavređuje pažnju, naravno i zahvalnost,jeste otvorena ponuda gospode: Prof. Dr EnveraDURAN-a, rektora i prof. dr Hilmija Ibra, za besplatni studij naovom Univerzitetu 15 svršenih srednješkolaca iz Crne Gore.Inače, na Univerzitetima u Turskoj: Istambul, Bursa, Izmiri Ankara, već studira više desetina studenata iz Crne Gore.Trakijski Univerzitet u Edrine-u: Zgrada Rektorata75


Crnogorsko - tursko kulturološko prožimanjeForumNakon završetka rasprave na temu: Crnogorsko-tursko kulturološko prožimanje, na predlogHuseina – Cena Tuzovića, predsjednika Savjeta Foruma Bošnjaka/Muslimana Crne Gore,učesnici skupa su se, aklamacijom, saglasili da se doneseODLUKA O OSNIVANJUDRUŠTVA CRNOGORSKO - TURSKOG PRIJATELJSTVADruštvo crnogorsko – turskog prijateljstva se formira kao nevladino i neprofitno udruženje u cilju stvaranjaorganizacionih pretpostavki za unapređivanje kulturnih, ekonomskih, naučnih i drugih veza Crne Gore i Turske,odnosno sa ciljem:• Učvršćivanja i unapređenja kulturnih, ekonomskih i ostalih oblika saradnje, između Crne Gore i Turske i,posebno, u cilju stvaranja usova za proučavanje, prezentaciju, popularizaciju i ukupnu valorizaciju zajedničkogistorijskog, kulturnog i duhovnog nasleđa i drugih vrijednosti od zajedničkog interesa;• Organizovanje zajedničkih seminara, kongresa, konferencija i manifestacija iz oblasti kulture, nauke iekonomije;• Organizovanje humanitarnih priredbi i drugih socio – humanitarnih aktivnosti;• Organizovanje informacione i izdavačke djelatnosti;• Organizovanje turističkih izleta, razmjena đaka i studenata;• Sudjelovanje sa drugim srodnim društvima i organizacijama u Crnoj Gori i Turskoj;• Povezivanje i učlanjivanje u srodne međunarodne asocijacije i organizacije;• Stručna i logistička pomoć kod nabavke opreme, publikacije i stručne literature i ostvarivanja kontakatasa institucijama i ustanova čija djelatnost je u vezi navedenih ciljeva.Učesnici Skupa su se, takođe, jednoglasno saglasili da se za predsjednika Društva izabere Rifat RASTODER,aktuelni potpredsjednik Skupštine Crne Gore.Na osnovu prethodno podijeljenih i lično popunjenih prijava učesnika skupa, konstatovano je da se začlanstvo prijavila sljedeća gospoda: Rifat Rastoder, potpredsjednik Skupštine Crne Gore, Husein – Ceno Tuzović,profesor – novinar u penziji, dr Milo Janković, predsjednik prijestonice Cetinje, Ahmed Kemal Bysak, biznismen,počasni konzul BiH u Izmiru, Hilmi Ibar, profesor dr – Edrine, Dragan Đurović, pomoćnik Ministra za inostraneposlove, mr Jasmina Đorđrvić, savjetnik u Zavodu za školstvo, Njegosava Vujanović, predsjednica Skupštineprijestonice Cetinja, Mirsad Rastoder, novinar, Radivoje Adžić, potpredsjednik prijestonice Cetinje, dr ČedomirBogićević, sudija Vrhovnogt suda Crne Gore, Bajazit Karađuzović, preduzetnik, Ervin Spahić, poslanik, dr AmerHalilović, poslanik, Fuad Nimani, penzioner – bivši ministar, dr Asim Dizdarević, ljekar primarijus, dr NovakKilibarda, profesor, dr Šerbo Rastoder, profesor, dr Zvezdan Folić, istoričar, Đuro Vučinić, direktor RTV Montena,Slaviša Šćekić, pravnik, Omer Mehmedović, pravnik, Mujević Hasim, preduzetnik, Cengiz Dane, asistentprofesora – TU Edrine, Kemal Canović, preduzetnik, Džavid Šabović, poslanik, mr Adnan Pepić, naučni saradnik,Sead Sadiković, novinar, Sahret Hajdarpašić, arhitekta – preduzetnik, mr Ćazim Fetahović, profesor, ZuvdijaHodžić, književnik, Suljo Mustafić, profesor – poslanik, Atvija Kerović, izvršni direktor udruženja Almanah, AdnanCrnovršanin, pravnik, Muamer Kutlarac, ekonomista, Kemal Rebronja, službenik.77


Crnogorsko - tursko kulturološko prožimanjeForumKaradağ- Türk kültürel ilişkiler konusu:Karadağ Boşnak-Müslüman Forumu Başkanı Husein Ceno Tuzoviç’inönermesi üzerine Karadağ-Türk kültürel ilişkileri hususunda tüm katılımcıların görüşbirliği sonucuaşağıdaki konular hakkında fikirbirliğine varmışlardır.KARADAĞ-TÜRK DOSTLUK DERNEĞİ KURULUŞ KARARNAMESİKaradağ-Türk Dostluk Derneği ticari amaç içermeyen sivil toplum kuruluşudur. Derneğin amacı Karadağ Türkiyearasında kültürel, ekonomik, bilimsel ve diğer ilişkileri güçlendirmektir ve aynı zamanda• Karadağ ve Türkiye arasında kültürel, ekonomik ve diğer işbirliğini geliştirmek ve güçlendirmek, özellikle araştırma,tanıtım, yayın konusundaki yardım, kültür mirası ve diğer ortak değerleri güçlendirmek,• Kültür, ekonomi ve bilim alanlarında ortak seminerler düzenlemek, kongre, konferans ve etkinlikler organizeetmek,• İnsani etkinlikler ve diğer sosyal-insani faaliyetler,• Bilgi ve yayıncılık faaliyetlerini organize etmek,• Turistik geziler ve öğrenci değişimi,• Karadağ ve Türkiye’deki benzer kuruluşlarla ve organizasyonlarla işbirliği yapmak,• Uluslararası organizasyonlar ve derneklerle bağlantı ve üyelik,• Ekipman satın alma, yayıncılık ve literatür konusunda uzmanlık ve lojistik destek ve bu amaçlarla ilgili çeşitlikurumlarla bağlantı kurmak• Karadağ Meclis Başkanı Rifat Rastoder toplantıya katılanların oy çokluğuyla Karadağ-Türk Dostluk Derneği Başkanıseçilmiştir.Toplantıya katılan Meclis Başkan Yardımcısı Rifat Rastoder,Öğretmen ve emekli gazeteci Husein-Ceno Tuzoviç,Cetinje Valisi Dr. Milo Jankoviç, Bosna Hersek’in İzmir Fahri Kosolosu Ahmet Kemal Baysak, Pröf. Dr. Hilmi İbar (Edirne),Dışişleri Bakan Yardımcısı Dragan Djurovic,Eğitim Enstitünde Danışman Mr.Jasmina Djordjevic, Cetinje Meclis BaşkanıNjegosava Vujanovic, gazeteci Mirsad Rastoder,Cetinje Vali Yardımcısı Radivoje Adzic, Karadağ Başyargıcı Dr. CedomirBogicevic,işadamı Bajazit Karadjuzoviç,Milletvekili Ervin Spahiç,Milletvekili Dr. Amer Haliloviç,emekli Bakan FuadNimani,Doktor Asim Dizdareviç,Prof. Novak Kilibarda, Pröf . Dr. Şerbo Rastoder,tarihçi Zvezdan Foliç,RTV Montena BaşkanıDjuro Vucinic, hukukçu Slavişa Şçekiç,hukukçu Omer Mehmedoviç,İşadamı Mujeviç Hasim,Trakya Üniversitesi asitanı CengizDane,işadamı Kemal Canoviç,Milletvekili Dzavit Şaboviç, Mr. Adnan Pepiç, gazeteci Sead Sadikoviç,mimar-işadamı SahretHajdarpaşiç ,Mr. Cazim Fetahoviç, yazar Zuvdija Hodzic,Prof. Milletvekili Suljo Mustafiç,Almanah Başkanı Atvija Keroviç,hukukçu Adnan Crnovrşanin,ekonomist Muamer Kutlarac ve memur Kemal Rebronja Karadağ-Türk Dostluk Derneği’nin ilküyeleri olmuşlardır.79


Crnogorsko - tursko kulturološko prožimanje“Crnogorsko-tursko prožimanje”Forum81


Forum“Crnogorsko-tursko prožimanje”Crnogorsko - tursko kulturološko prožimanje82


Crnogorsko - tursko kulturološko prožimanje“Crnogorsko-tursko prožimanje”: U pauzi raspraveForum83


Forum“Crnogorsko-tursko prožimanje”: U pauzi raspraveCrnogorsko - tursko kulturološko prožimanje84


Crnogorsko - tursko kulturološko prožimanje“Crnogorsko-tursko prožimanje”: U pauzi raspraveForum85


Forum“Crnogorsko-tursko prožimanje”: U pauzi raspraveCrnogorsko - tursko kulturološko prožimanje86


Crnogorsko - tursko kulturološko prožimanjeForumMmtiyaz medaljaIftihar nisaniDanilov ordenSefkat nisani / Sefkat nisan87


ForumPRIMJERI UDŽBENIKA NA ORIJENTALNIM JEZICIMA(iz arhivskih i muzejskih fondova Crne Gore)Crnogorsko - tursko kulturološko prožimanjeNepotpuna zbirka fetvi (pravnih rješenja),rukopis, vlasnik Mula Muhamed sin Ibrahim efendije iz Gusinja(Arhivsko odjeljenje – Berane, kataloški neobrađena)Gramatika osmanskog, štampa, tvrdi povez, turski, 1316(Zavičajni muzej – Pljevlja, inv. br. 196)Početnica, štampa, meki povez, arapski/arebica(Zavičajni muzej – Pljevlja, inv. br. 147)turski, (udžbenik biologije), štampa, meki povez, تاتابن ملع1327 (Zavičajni muzej – Pljevlja, inv. br. 114)88Tağwīd (djelo o pravilnom čitanju Kur’ana),turski, štampa, meki povez, oštećena(Arhivsko odjeljenje – Berane, kataloški neobrađena)


Husein Pašina džamijau PljevljimaUnutrašnjostHusein Pašine džamijeCarska džamija u Plavu


Aja SofijaTopkapiTopkapiBosforIstanbulDolmabahce

More magazines by this user
Similar magazines