Για τη μέθοδο project - Εκπαίδευση και Δια Βίου Μάθηση

edulll.gr
  • No tags were found...

Για τη μέθοδο project - Εκπαίδευση και Δια Βίου Μάθηση

. ΓΙΑ ΤΗ ΜΕΘΟ∆Ο PROJECTθα τους επιτρέψουν να καταλάβουν καλύτερα το πλαίσιοµέσα στο οποίο εργάζονται, να το βελτιώσουν και νααντλήσουν ικανοποίηση από τη δουλειά τους.Tα Kλειδιά και Aντικλείδια ευτύχησαν να συναντήσουνστη διαδροµή τους άξιους τεχνίτες που τόσο στηνέντυπη όσο και στην ηλεκτρονική µορφή τα έκαναν ανθεκτικά,λειτουργικά και… έτοιµα να ξεκλειδώσουν. Tουςευχαριστώ όλους και όλες θερµά.Aλεξάνδρα AνδρούσουΕκπαιδευτική ΨυχολόγοςΝοέµβριος 20027


. ΚΛΕΙ∆ΙΑ ΚΑΙ ΑΝΤΙΚΛΕΙ∆ΙΑΑπό τη σειρά «Κλειδιά και Αντικλείδια» κυκλοφορούν τα βιβλία:θεµατικό πεδίο ∆ιδακτική Μεθοδολογία• ∆ιδάσκοντας ιστορίαΑβδελά Ε.• Κίνητρο στην εκπαίδευσηΑνδρούσου Α.• Ανάγνωση και ετερότηταΑποστολίδου Β.• Εµψύχωση στην τάξη (Α’ και Β’ µέρος)∆ηµητρίου Α., Λαγοπούλου Β., Νικολάου Β.• Κοινωνικό πλαίσιο και διδακτική πράξηΖωγραφάκη Μ.• Η επικοινωνιακή προσέγγιση του γλωσσικού µαθήµατοςΙορδανίδου Α., Σφυρόερα Μ.• ∆ηµιουργικές δραστηριότητες και διαδικασίες µάθησηςΚουτσούρη Α.• Για τη µέθοδο projectΜάγος Κ.• Μαθαίνοντας και διδάσκοντας µαθηµατικάΣακονίδης Χ.• ∆ιαθεµατική προσέγγιση της γνώσηςΣφυρόερα Μ.• ∆ιαφοροποιηµένη παιδαγωγικήΣφυρόερα Μ.• Η επεξεργασία της εικόνας στη σχολική τάξηΣφυρόερα Μ.• Το λάθος ως εργαλείο µάθησης και διδασκαλίαςΣφυρόερα Μ.8


. ΓΙΑ ΤΗ ΜΕΘΟ∆Ο PROJECT• Φυσικές Επιστήµες: διδασκαλία και εκπαίδευσηΤσελφές Β.• Μουσική στο σχολείοΤσιρίδης Π.• ∆ιδασκαλία και αξιολόγηση της επίδοσης των µαθητώνΧοντολίδου Ε.• ∆ιδασκαλία σε οµάδεςΧοντολίδου Ε.• Η επανατροφοδότηση των µαθητών στα γραπτά τους κείµεναΧοντολίδου Ε.θεµατικό πεδίο Κοινωνικοπολιτισµικό πλαίσιο της εκπαίδευσης• Κοινωνικές ανισότητες στο σχολείοΑσκούνη Ν.• Οικογένεια και σχολείο∆ραγώνα Θ.• Στερεότυπα και προκαταλήψεις∆ραγώνα Θ.• Η µη λεκτική επικοινωνία στο σχολείοΚούρτη Ε.• Πολιτισµός και σχολείοΠλεξουσάκη Ε.• Η µειονοτική εκπαίδευση της ΘράκηςΤσιτσελίκης Κ.• Γλώσσα του σπιτιού και γλώσσα του σχολείουΦραγκουδάκη Α.• Η εθνική ταυτότητα, το έθνος και ο πατριωτισµόςΦραγκουδάκη Α.• Η ικανότητα του λόγου και η γλωσσική διδασκαλίαΦραγκουδάκη Α.9


. ΚΛΕΙ∆ΙΑ ΚΑΙ ΑΝΤΙΚΛΕΙ∆ΙΑθεµατικό πεδίο Ταυτότητες και Ετερότητες• Ετερογένεια και σχολείοΑνδρούσου Α., Ασκούνη Ν.• «Εµείς» και οι «άλλοι»: εµπειρίες εκπαιδευτικών∆ηµητρίου Α., Λαγοπούλου Β., Πετρίδης Τ.• Ταυτότητα και εκπαίδευση∆ραγώνα Θ.• Επικοινωνία και ταυτότητες σε µια πολύγλωσση οικογένειαΜανουσοπούλου Α.• Γλωσσική ετερότητα στην ΕλλάδαΜπαλτσιώτης Λ.• Ταυτότητες και λογοτεχνία στο σχολείοΧοντολίδου Ε.• ∆ηµιουργώντας γέφυρεςΑνδρούσου Α., Πανούτσος Α.Για περισσότερα «Κλειδιά και Αντικλείδια»:www.kleidiakaiantikleidia.net10


. ΓΙΑ ΤΗ ΜΕΘΟ∆Ο PROJECTΓια τη µέθοδο projectΗ αφορµή ήταν µια είδηση. Μια είδηση που οι περισσότεροιµαθητές είχαν ακούσει στην τηλεόραση το προηγούµενοβράδυ και τους είχε επηρεάσει πολύ. Αφορούσεστο θάνατο τριών αλλοδαπών κατά την προσπάθειά τουςνα περάσουν παράνοµα τα σύνορα και να µπουν στηνΕλλάδα. H αναζήτηση µιας καλύτερης ζωής σταµάτησεµε τον τραγικότερο τρόπο σε ένα από τα ναρκοπέδιατων συνόρων.Τυχαία άκουσα δυο µαθητές να σχολιάζουν την παραπάνωείδηση λίγο πριν ξεκινήσουµε το µάθηµα τηςΓλώσσας και τους ζήτησα να ανακοινώσουν τις σκέψειςτους και στους υπόλοιπους συµµαθητές τους. ∆ίδασκασε µια Στ’ τάξη δηµοτικού µε 25 παιδιά και δεν ήταν ηπρώτη φορά που, πριν ξεκινήσουµε το µάθηµα, σχολιάζαµεκάποιες από τις ειδήσεις της προηγούµενης µέρας.Περισσότεροι από τους µισούς µαθητές είχαν ακούσειτην είδηση και στη συζήτηση που έγινε στην τάξη διατύπωσανπολλές απορίες για τις ανάγκες που οδηγούντους ανθρώπους να εγκαταλείπουν τις πατρίδες τους,τους τρόπους που επιλέγουν για να το κάνουν αυτό, τιςδιαδροµές που ακολουθούν, τη ζωή που αφήνουν πίσωτους και τη ζωή που βρίσκουν στους νέους τόπους. Τα11


. ΚΛΕΙ∆ΙΑ ΚΑΙ ΑΝΤΙΚΛΕΙ∆ΙΑπερισσότερα παιδιά µέχρι τη στιγµή αυτή είχαν ελάχισταπροβληµατιστεί για τα παραπάνω θέµατα και στις απόψειςτους απλώς επαναλάµβαναν «συνθηµατολογικά»τις θέσεις των γονιών τους ή του τηλεοπτικού καναλιούπου προτιµούσαν να παρακολουθούν.Από την άλλη πλευρά, στην τάξη υπήρχαν πέντε ξένοιµαθητές. Ήταν παιδιά οικονοµικών µεταναστών, τρειςαπό την Αλβανία, ένας από το Ιράκ και ένας από τη Συρία.Τρεις από τους παραπάνω µαθητές χειρίζονταν καλάτα ελληνικά, µια και ζούσαν αρκετά χρόνια στην Ελλάδα,ενώ οι δύο που είχαν έρθει σχετικά πρόσφαταδυσκολεύονταν, ιδιαίτερα στην ανάγνωση και τη γραφή.Στην τάξη υπήρχαν ακόµη δυο έλληνες µαθητές που οιγονείς τους είχαν για κάποια περίοδο δουλέψει ως µετανάστεςστη Γερµανία. Οι µαθητές που είχαν άµεσα ή έµ-µεσα γνωρίσει την εµπειρία της µετανάστευσης κατέθεσανπολλά προσωπικά τους βιώµατα σχετικά µε ταεµπόδια που αντιµετώπισαν οι ίδιοι ή οι συγγενείς τουςστους ξένους τόπους, τους τρόπους που τα ξεπέρασαν,τις όµορφες και άσχηµες στιγµές της καινούριας ζωής.Όταν, ακριβώς δυο σχολικές ώρες µετά το ξεκίνηµα τηςσυζήτησης για το θέµα της µετανάστευσης, το χτύπηµατου κουδουνιού µάς υποχρέωνε να τη σταµατήσουµε,συµφωνήσαµε µε τα παιδιά ότι το θέµα δεν είχεεξαντληθεί. Υπήρχαν πολλά πράγµατα που ακόµη θέ-12


. ΓΙΑ ΤΗ ΜΕΘΟ∆Ο PROJECTλαµε να µάθουµε, πολλές ερωτήσεις που δεν είχαν προςτο παρόν απαντηθεί. Αποφασίσαµε για τις επόµενεςηµέρες να φέρνουµε στην τάξη και να σχολιάζουµε τιςειδήσεις που ακούγαµε ή διαβάζαµε και αφορούσαν στηζωή των µεταναστών.Χωρίς καλά καλά να το καταλάβουµε και χωρίς να τοέχουµε από πριν οργανώσει είχαµε ξεκινήσει την υλοποίησηενός διαθεµατικού σχεδίου εργασίας (project)για τους µετανάστες και τη µετανάστευση. Οι απορίεςτων µαθητών και το ενδιαφέρον τους να γνωρίσουν περισσότεροτο θέµα έδωσαν το «πράσινο φως» για ναπροχωρήσουµε.Τα ερωτήµατα των µαθητών συγκεντρώθηκαν, καταγράφηκανστον πίνακα και στη συνέχεια κατηγοριοποιήθηκανσε οµάδες ανάλογα µε το περιεχόµενό τους. Κάνονταςαυτό, ουσιαστικά πετύχαµε να αναλύσουµε τοθέµα µας σε επιµέρους άξονες. Οι χώρες προέλευσης καιπροορισµού, οι αριθµοί, οι αιτίες της µετανάστευσης, τονοµικό καθεστώς και οι συνθήκες ζωής, οι πολιτισµοί, οιγλώσσες και οι θρησκείες των οικονοµικών µεταναστώνστην Ελλάδα, αλλά και στοιχεία για τους έλληνες µετανάστεςστο εξωτερικό ήταν οι βασικοί θεµατολογικοίάξονες που προέκυψαν. Επόµενο βήµα ήταν να συνδέσουµετους παραπάνω άξονες µε τα µαθήµατα του αναλυτικούπρογράµµατος από τα οποία θα µπορούσαµε να13


. ΚΛΕΙ∆ΙΑ ΚΑΙ ΑΝΤΙΚΛΕΙ∆ΙΑαντλήσουµε πληροφορίες και να οργανώσουµε µε τοντρόπο αυτό τη βασική δοµή της διαθεµατικής προσέγγισης.Έτσι, µέσα από το µάθηµα της Γλώσσας µελετήσαµεδιάφορες µορφές γραπτού λόγου ―άρθρα από εφηµερίδεςκαι περιοδικά, αποσπάσµατα από µυθιστορήµατα,διηγήµατα, ποιήµατα, θεατρικά έργα― που αναφέροντανστη µετανάστευση. Στα Μαθηµατικά εξασκηθήκαµεσε προβλήµατα και γραφικές παραστάσεις χρησιµοποιώνταςως δεδοµένα τους αριθµούς των µεταναστών, ποσοστάσχετικά µε τις χώρες καταγωγής τους, τα επαγγέλµατακαι τις αµοιβές τους. Πληροφορίες για τις χώρεςκαταγωγής αλλά και τις χώρες προορισµού των µεταναστώνβρήκαµε στη Γεωγραφία, ενώ στην Ιστορίααναζητήσαµε ιστορικές περιόδους και αιτίες µεγάλων µετακινήσεωνπληθυσµών από παλιά µέχρι σήµερα. ΣταΘρησκευτικά συζητήσαµε για τις θρησκείες των µεταναστών,ενώ το µάθηµα της Κοινωνικής και ΠολιτικήςΑγωγής έγινε αφετηρία στην έρευνά µας για να γνωρίσουµετο νοµικό καθεστώς που αφορά στους µετανάστες,τα δικαιώµατα που έχουν ή στερούνται, τους φορείςπου είναι υπεύθυνοι για αυτούς, την κατάσταση πουεπικρατεί σε άλλες χώρες. Φυσικά, ανατρέξαµε και σεµαθήµατα και σχολικά βιβλία προηγούµενων τάξεωνκαθώς και σε πολλά εξωσχολικά βιβλία, κάποιες εγκυ-14


. ΓΙΑ ΤΗ ΜΕΘΟ∆Ο PROJECTκλοπαίδειες και εφηµερίδες, περιοδικά και φυλλάδια τηςUnicef σχετικά µε τους µετανάστες.Παράλληλα µε τα παραπάνω, µε διάφορους τρόπουςαξιοποιήσαµε και τα καλλιτεχνικά µαθήµατα. Κάναµε µιαµικρή συλλογή από κασέτες και cd µε µουσική από τιςχώρες των µεταναστών. Το µεγαλύτερο µέρος από τουλικό αυτό µας το πρόσφεραν οι µετανάστες που γνωρίσαµεκατά τη διάρκεια υλοποίησης του προγράµµατος,αλλά και ένα µικρό µέρος αγοράσαµε µε τα χρήµατα τουταµείου της τάξης από κεντρικό δισκοπωλείο. Παράλληλαµε τις µουσικές έγιναν και άλλες καλλιτεχνικέςδραστηριότητες: ζωγραφική, κολάζ, φωτογραφία, καθώςκαι θεατρικά δρώµενα µε αφορµή τη µετανάστευση.Ήταν η πρώτη φορά που οι µαθητές της συγκεκριµένηςτάξης χρησιµοποιούσαν τη διαθεµατική προσέγγιση καιέµοιαζε να είναι και η πρώτη φορά που διαπίστωνανστην πράξη ότι τα µαθήµατα του αναλυτικού προγράµ-µατος µπορεί να µην αποτελούν αποξενωµένες καιασύνδετες µεταξύ τους γνωστικές µονάδες, αλλά αντίθεταλειτουργικά δεµένες και αλληλοσυµπληρούµενεςγνωστικές προσεγγίσεις.Εκτός από όσα µελετήσαµε και µάθαµε µέσα από τα µαθήµατα,ένα µεγάλο µέρος καινούριας γνώσης καιεµπειρίας κατακτήθηκε µέσα από τις έρευνες που υλοποιήθηκαν.Έγιναν δύο έρευνες από δύο οµάδες µαθη-15


. ΓΙΑ ΤΗ ΜΕΘΟ∆Ο PROJECTµαζί µας την εµπειρία της µετανάστευσης. Το «άνοιγµατης ψυχής» των γονιών για «τα δύσκολα χρόνια της ξενιτιάς»και η εγγύτητα των περιγραφών και των βιω-µάτων τους µε όσα οι ξένοι µετανάστες περιέγραψανστις συνεντεύξεις τους ευαισθητοποίησαν ιδιαίτερα τουςµαθητές και κινητοποίησαν την ενσυναίσθησή τους γιατους µετανάστες. Αυτό έγινε ιδιαίτερα φανερό στη συζήτησηπου ακολούθησε κάποια άλλη µέρα µε αφορµή τηνπαρουσίαση αποσπασµάτων από τις συνεντεύξεις πουέδωσαν οι έλληνες κάτοικοι της περιοχής σχετικά µε τηνπροσέλευση των οικονοµικών µεταναστών στη χώραµας. Τα περισσότερα παιδιά αντέδρασαν έντονα σε µερικέςαπόψεις της µορφής «να τους πετάξουν όλους έξω»,οι οποίες και έδωσαν αφορµή για να συζητηθεί ανοιχτάστην τάξη το θέµα του ρατσισµού και των ανθρώπινωνδικαιωµάτων. Στη συζήτηση αυτή ένα µεγάλο µέρος τωνµαθητών µοιράστηκε µε τους υπόλοιπους καταστάσειςστις οποίες άλλοτε υπήρξε θύµα και άλλοτε θύτης επεισοδίωνρατσιστικής συµπεριφοράς. Ο Λευτέρης, παραδείγµατοςχάριν, ο οποίος στην αρχή της σχολικής χρονιάςείχε δηλώσει ότι προτιµά να είναι µόνος στο θρανίοπαρά να το µοιραστεί µε τον Αλβανό συµµαθητή τουΆρντιτς, παραδέχτηκε ότι τελικά µάλλον αυτό που είχενιώσει τότε ο Άρντιτς ήταν παρόµοιο µε αυτό που ένιωσεο ίδιος όταν δεν τον έβαλαν στην οµάδα του µπάσκετ19


. ΚΛΕΙ∆ΙΑ ΚΑΙ ΑΝΤΙΚΛΕΙ∆ΙΑγιατί δεν ήταν όσο ήθελαν ψηλός. Από τις διηγήσεις τωνπαιδιών φάνηκε καθαρά ότι αυτή η εναλλαγή ρόλωνθύµατος και θύτη είναι µια συνηθισµένη κατάστασητόσο µέσα όσο και έξω από το σχολικό χώρο. Μερικάπαιδιά ρώτησαν τους γονείς τους για παρόµοιες συµπεριφορέςκαι έφεραν στην τάξη και αντίστοιχα παραδείγ-µατα από τους χώρους δουλειάς και καθηµερινής ζωήςτων ενηλίκων.Γενικότερα, ο ρόλος των γονιών στα διάφορα στάδια τηςέρευνας ήταν πολύ υποστηρικτικός. Η πλειοψηφία τουςανταποκρίθηκε ευχαρίστως στην ανοιχτή πρόσκληση γιασυνεργασία που έκανα στους γονείς, σε µια από τις συνήθειςενηµερωτικές συναντήσεις. Στη συγκεκριµένησυνάντηση παρουσιάστηκαν οι γενικοί και ειδικοί στόχοιτου σχεδίου εργασίας για τη µετανάστευση, καθώς και οτύπος των δραστηριοτήτων που οι µαθητές θα υλοποιούσαν.Κάποιοι γονείς εξέφρασαν αντιρρήσεις καιφόβους που αφορούσαν στην καθυστέρηση της ροήςτου αναλυτικού προγράµµατος, η οποία πιθανόν ναοδηγούσε σε γνωστικά κενά των µαθητών για τις επόµενεςτάξεις. Χρειάστηκε µια αναλυτικότερη παρουσίασητης διαθεµατικής προσέγγισης, προκειµένου να γίνει κατανοητόότι δεν υπάρχει τέτοιος κίνδυνος.Καθώς το σχέδιο εργασίας για τη µετανάστευση εξελισσόταν,η τάξη έπαιρνε και τη µορφή ενός µικρού καλλι-20


. ΓΙΑ ΤΗ ΜΕΘΟ∆Ο PROJECTτεχνικού εργαστηρίου. Οι τοίχοι είχαν διακοσµηθεί µεζωγραφιές εµπνευσµένες από τη ζωή των µεταναστών,καθώς και φωτογραφίες που είχαν τραβήξει οι διάφορεςοµάδες στη φάση της συλλογής των πληροφοριών τους.Εξαρχής συµφωνήθηκε πως τόσο οι εικαστικές δηµιουργίεςτων µαθητών όσο και το θεατρικό δρώµενο θα παρουσιάζοντανστην ολοκληρωµένη παρουσίαση τουπρογράµµατος στο τέλος της σχολικής χρονιάς. Η ιδέατης παρουσίασης του προγράµµατος σε ευρύτερο κοινόάρεσε πολύ στα παιδιά και αποτέλεσε ένα ακόµη ισχυρόκίνητρο για την οργάνωση της δουλειάς των οµάδων.Με αφορµή την παρουσίαση κάθε οµάδα έγραψε έναµικρό κείµενο µε τα κυριότερα σηµεία από το υλικό τηςέρευνας που συγκέντρωσε, ενώ παράλληλα αξιοποίησετο έντυπο υλικό που συγκεντρώθηκε στην τάξη κατά τηδιάρκεια του προγράµµατος.Η παρουσίαση έγινε στο τέλος της σχολικής χρονιάςπρος τους υπόλοιπους µαθητές του σχολείου, τους δασκάλους,τους γονείς, αλλά και όσους µε τον έναν ή τονάλλον τρόπο είχαν συµµετάσχει στο πρόγραµµά µας.Στείλαµε προσκλήσεις στους ανθρώπους από τους οποίουςπήραµε συνέντευξη, σε διάφορους φορείς πουασχολούνται µε τους µετανάστες και φυσικά στουςίδιους τους µετανάστες. Κάθε οµάδα παρουσίασε τασυµπεράσµατά της, έγινε συζήτηση, ενώ στο χώρο λει-21


. ΚΛΕΙ∆ΙΑ ΚΑΙ ΑΝΤΙΚΛΕΙ∆ΙΑτούργησε έκθεση µε ζωγραφιές και φωτογραφίες πουείχαν δηµιουργηθεί µε αφορµή το πρόγραµµα. Μετά τοτέλος της συζήτησης οι µαθητές παρουσίασαν ένα θεατρικόδρώµενο που έγραψαν και σκηνοθέτησαν οι ίδιοικαι αφορούσε στη ζωή των οικονοµικών µεταναστώνστη χώρα µας. Η βραδιά έκλεισε µε ένα µικρό γλέντιγεµάτο µουσική, φαγητά και χορούς τόσο από την Ελλάδα,όσο και από τις χώρες των µεταναστών.Λίγες µέρες µετά την παρουσίαση της δουλειάς µας επαναφέραµετο θέµα του προγράµµατος στην τάξη. Σκοπόςτης τελευταίας αυτής συζήτησης ήταν να γίνει απόόλους µας µια συνολική αξιολόγηση της γνώσης και τηςεµπειρίας που κατακτήθηκε από την υλοποίηση τουπρογράµµατος. Οι καινούριοι γνωστικοί τοµείς, η διαφορετικήδιδακτική προσέγγιση, τα συναισθήµατα και ηεπικοινωνία που αναπτύχθηκαν ήταν τα βασικότερα απότα θέµατα που συζητήθηκαν στην αξιολόγηση. Γενικώςοι µαθητές µίλησαν θετικά για το πρόγραµµα και συµφώνησανότι όλα όσα είδαν, άκουσαν και έµαθαν µέσααπό αυτό επηρέασαν τις προηγούµενες απόψεις και στάσειςτους για τους µετανάστες. Κοινή ήταν επίσης ηάποψη ότι σταδιακά βελτιώθηκαν σηµαντικά οι διαπροσωπικέςτους σχέσεις και το επίπεδο της συνεργασίαςκαι ξεπεράστηκαν γρήγορα οι διαφωνίες και αντιθέσειςπου είχαν παρουσιαστεί στην αρχή του προγράµµατος22


. ΓΙΑ ΤΗ ΜΕΘΟ∆Ο PROJECTανάµεσα στα µέλη των οµάδων. Μίλησαν ακόµη για τιςδυσκολίες που αντιµετώπισαν µέχρις ότου προσαρµοστούνσε αυτόν τον καινούριο τρόπο δουλειάς που,όπως χαρακτηριστικά είπαν: «∆ε µάθαινες απέξω τι λέειτο βιβλίο, αλλά ήταν σαν να έγραφες εσύ ένα βιβλίο».Από την πλευρά µου, οι δυσκολίες που αντιµετώπισααφορούσαν επίσης στην πρώτη περίοδο υλοποίησης τουσχεδίου εργασίας, όπου οι µαθητές δεν είχαν ακόµηπροσαρµοστεί στην καινούρια µεθοδολογία και τα προβλήµαταοργάνωσης δεν είχαν ακόµη λυθεί. Το πρόβληµατου χρόνου ήταν ένα ακόµη πρόβληµα. Καθώς τοσχέδιο εργασίας εξελισσόταν, απαιτούσε όλο και περισσότεροχρόνο, που δεν ήταν πάντα διαθέσιµος. Παρά τογεγονός ότι, όπου ήταν δυνατόν, διάφορες ενότητες τουαναλυτικού προγράµµατος εντάχθηκαν µέσα στις δραστηριότητεςτου project, το «βάρος της ύλης» πουέπρεπε να καλυφθεί µέχρι το τέλος της σχολικής χρονιάςήταν πιεστικό. ∆εν ήταν λίγες οι φορές που για τιςανάγκες του σχεδίου εργασίας χρειάστηκε τόσο εγώ,όσο και τα παιδιά να µείνουµε και να δουλέψουµε στηντάξη εκτός του σχολικού ωραρίου. Τέλος, η συνεργασίαµε τους γονείς, εκτός των άλλων, βοήθησε πολλές φορέςνα ξεπεραστούν εµπόδια, όπως χρήµατα για αγοράυλικών, µετακινήσεις και άλλα. Είναι γεγονός πάντωςότι, καθώς το πρόγραµµα προχωρούσε, τα προβλήµατα23


. ΚΛΕΙ∆ΙΑ ΚΑΙ ΑΝΤΙΚΛΕΙ∆ΙΑσταδιακά έδιναν τη θέση τους στην ευχάριστη εκείνηατµόσφαιρα που δηµιουργείται στην τάξη όταν συµπορεύεταιτο ενδιαφέρον για το αντικείµενο της µάθησηςµε τη δηµιουργικότητα, το διάλογο και τη συνεργασία.Είχαν πολύ ενδιαφέρον όλα όσα ακούστηκαν σε αυτήντην τελευταία κουβέντα για το πρόγραµµα, λίγες µέρεςπριν από τη λήξη µιας ακόµη σχολικής χρονιάς. Αν πρέπεινα επιλέξουµε µόνο µια «ατάκα» που να µεταφέρειτην άποψη του συνόλου των µαθητών για τη διδακτικήπροσέγγιση που χρησιµοποιήσαµε, θα διαλέξουµε εκείνητου Γιάννη. Ο Γιάννης, αλλάζοντας το σύνθηµα που συναντήσαµεσε ένα φυλλάδιο για τους µετανάστες ―«Οιµετανάστες δεν είναι πρόβληµα. Έχουν προβλή-µατα!»―, στην ερώτησή µας αν τελικά προτιµά να δουλεύειµε τον παραδοσιακό τρόπο των µαθηµάτων τουαναλυτικού προγράµµατος ή µε τη διαθεµατική προσέγγισηκαι τα σχέδια εργασίας απάντησε: «Τα µαθήµαταδεν είναι πρόβληµα! Έχουν πρόβληµα!».24


. ΓΙΑ ΤΗ ΜΕΘΟ∆Ο PROJECTΠώς στήνεται ένα σχέδιο εργασίαςH διαθεµατική προσέγγιση της µετανάστευσης µε τη διδακτικήµέθοδο που παρουσιάστηκε παραπάνω αποτελείένα χαρακτηριστικό παράδειγµα σχεδίου εργασίας(project). Σύµφωνα µε τον Frey το σχέδιο εργασίαςαποτελεί έναν τρόπο οµαδικής διδασκαλίας, που το περιεχόµενοτης σχεδιάζεται, διαµορφώνεται και υλοποιείταιµε τη συνεργασία όλων. Ο Χρυσαφίδης ταυτίζει τηµέθοδο αυτή µε τη βιωµατική επικοινωνιακή διδασκαλία,δηλαδή «ένα πλέγµα διδακτικών διαδικασιών που έχουνως αφόρµηση βιωµατικές καταστάσεις. Είναι δηλαδήανάγκες, προβλήµατα και απορίες του παιδιού, που πηγάζουναπό την καθηµερινή ζωή καθώς και από τιςεµπειρίες και τις ανησυχίες που του δηµιουργούνταιµέσα στον κοινωνικό περίγυρο όπου ζει και ενσωµατώνεται»1 . Το σχέδιο εργασίας ως διδακτική µέθοδος έχειως αφετηρία το κίνηµα προοδευτικής αγωγής των αρχώντου 20ού αιώνα. Ξανάρχεται όµως στο εκπαιδευτικόπροσκήνιο, κυρίως από τα τέλη της δεκαετίας του ’60και ύστερα, µια εναλλακτική πρόταση απέναντι στην πα-1 Χρυσαφίδης Κ., Βιωµατική – Επικοινωνιακή διδασκαλία. Ηεισαγωγή της µεθόδου project στο σχολείο, Gutenberg, Αθήνα,1994, σ. 1725


. ΚΛΕΙ∆ΙΑ ΚΑΙ ΑΝΤΙΚΛΕΙ∆ΙΑραδοσιακή διδασκαλία. Το σχέδιο εργασίας «θεωρήθηκεκύριο µέσο προώθησης της µάθησης µέσα από µορφέςδιερεύνησης και προβλήθηκε για τη στενή σχέση µε τηνπράξη και τον κοινωνικό προβληµατισµό» 2 . Τα σχέδιαεργασίας ή projects αποτελούν τη βασική διδακτική µεθοδολογίαγια τη διαθεµατική προσέγγιση της γνώσης,που τα τελευταία χρόνια εφαρµόζεται ευρέως και στηχώρα µας.Τι είναι τελικά ένα σχέδιο εργασίας;Συνοψίζοντας τους παραπάνω ορισµούς, µπορούµε ναπούµε ότι σχέδιο εργασίας είναι µια διδακτική προσέγγισηπου έχει ως αφετηρία τα ερωτήµατα των µαθητών,αξιοποιεί παράλληλα όλα τα µαθήµατα του αναλυτικούπρογράµµατος, ενώ προωθεί τη δουλειά σε οµάδες καιεστιάζεται στην απόκτηση της γνώσης µε βιωµατικές µεθόδους.Η υλοποίηση ενός σχεδίου εργασίας ακολουθεί µια σειράαπό στάδια-φάσεις, που τα όρια τους µερικές φορές δενείναι απολύτως ευκρινή. Ως τέτοια στάδια, µε τη σειρά2 ΚΕΜΕΤΕ, Σχολείο χωρίς σύνορα, Βιβλίο για τον Εκπαιδευτικό,Αθήνα, 2000, σ. 5526


. ΓΙΑ ΤΗ ΜΕΘΟ∆Ο PROJECTπου συνήθως υλοποιούνται, µπορούµε να διακρίνουµετα παρακάτω: αφόρµηση, ανάλυση του θέµατος, καθορισµόςστόχων και δραστηριοτήτων, κατανοµή σε οµάδεςεργασίας, διεξαγωγή δραστηριοτήτων, διαδικασίεςσυντονισµού, σύνθεση και επιµέλεια του έργου, παρουσίαση,αξιολόγηση.ΑφόρµησηΩς αφόρµηση για ένα σχέδιο εργασίας µπορεί να χρησι-µοποιηθεί οποιοδήποτε εποπτικό ή άλλο διδακτικό υλικόπου µπορεί να δηµιουργήσει ερωτήµατα και να έλξει τοενδιαφέρον των µαθητών για το προς µελέτη θέµα: ένακείµενο από τα βιβλία της Γλώσσας, ένα άρθρο απόεφηµερίδα ή περιοδικό, µια εικόνα, φωτογραφία ήαφίσα, µια ραδιοφωνική ή τηλεοπτική είδηση, ένα τραγούδι.Ακόµη, αφόρµηση µπορεί να αποτελέσει ένα γεγονόςπου συνέβη στο σχολικό χώρο, ένας διάλογοςπου από ένα τυχαίο περιστατικό αναπτύχθηκε στηντάξη, µια εκδήλωση, µια εκπαιδευτική έξοδος ή µια σχολικήεκδροµή. Οποιαδήποτε από τα παραπάνω γεγονότα,µε τους κατάλληλους διδακτικούς χειρισµούς τουεκπαιδευτικού, µπορούν να κεντρίσουν τη σκέψη τωνµαθητών, να δηµιουργήσουν ερωτήµατα, να φέρουνστην επιφάνεια ξεχασµένα βιώµατα και εµπειρίες, ναπροκαλέσουν συναισθήµατα.27


. ΚΛΕΙ∆ΙΑ ΚΑΙ ΑΝΤΙΚΛΕΙ∆ΙΑΑφόρµηση για το σχέδιο εργασίας µε θέµα τη µετανάστευση,που παρουσιάστηκε παραπάνω, στάθηκε µιατηλεοπτική είδηση που προβληµάτισε τους µαθητές καιδηµιούργησε τις αρχικές απορίες για τις συνθήκες ζωήςτων οικονοµικών µεταναστών στη χώρα µας. Η µετανάστευσηκαι η µετακίνηση είναι θέµα που συνδέεται µετον ένα ή τον άλλον τρόπο µε τη ζωή των περισσότερωνµαθητών, εποµένως κινητοποιεί το ενδιαφέρον τους καιτην επιθυµία τους να το ερευνήσουν αναλυτικά. Αντίθετααπό ό,τι συµβαίνει στις περισσότερες περιπτώσεις,στο συγκεκριµένο σχέδιο εργασίας ο δάσκαλος δεν είχεαπό πριν προγραµµατίσει την έρευνα ενός τέτοιου θέµατος.Όταν όµως το θέµα «µπήκε» στην τάξη, αξιοποίησεσωστά την αφορµή που του έδωσαν οι µαθητές, καλλιέργησεκλίµα ενδιαφέροντος, προώθησε το διάλογοκαι, στο τέλος, όχι µόνο δεν έκλεισε το θέµα, αλλά ζητώνταςένα καθηµερινό σχολιασµό σχετικών ειδήσεων,έδωσε κίνητρο για επιπλέον έρευνα και µελέτη.Ανάλυση του θέµατοςΗ ανάλυση του θέµατος της µετανάστευσης έγινε µέσααπό την καταγραφή και κατηγοριοποίηση των ερωτηµάτωνπου έθεσαν τα παιδιά. Ο δάσκαλος µε τη λεγόµενηµέθοδο της «καταιγίδας ιδεών» προκάλεσε τα παιδιά ναδιατυπώσουν ελεύθερα όλα τα ερωτήµατα που θα ήθε-28


. ΓΙΑ ΤΗ ΜΕΘΟ∆Ο PROJECTλαν να απαντηθούν γύρω από το θέµα. Συνήθως ταερωτήµατα που διατυπώνουν στις περιπτώσεις αυτές ταπαιδιά είναι πολλά, συχνά αλληλοκαλυπτόµενα και µερικέςφορές όχι άµεσα σχετιζόµενα µε το θέµα. Η επιλογήκαι ο διαχωρισµός των ερωτηµάτων σε κατηγορίες είναιένα απαραίτητο βήµα στην ανάλυση του θέµατος.Στο πλαίσιο της ανάλυσης του θέµατος έγινε και η σύνδεσητων ερωτηµάτων αυτών µε τα µαθήµατα και τοεποπτικό υλικό όπου θα µπορούσαν να αναζητηθούναπαντήσεις και γενικότερες πληροφορίες. Αξιοποιήθηκανόλα τα µαθήµατα του αναλυτικού προγράµµατος, τόσοτης τάξης που παρακολουθούσαν οι µαθητές, όσο καιπροηγούµενων, καθώς και µια µεγάλη ποικιλία παράλληλουυλικού, που έφτασε στην τάξη µε πρωτοβουλίατου δασκάλου, των µαθητών ή των γονιών τους. Με τοντρόπο αυτό, σταδιακά, φυσικά και αβίαστα, οι µαθητέςέµπαιναν για πρώτη φορά, όπως διευκρινίζει ο δάσκαλος,στη λογική της διαθεµατικής προσέγγισης.Έρευνα και µελέτηΗ διαθεµατική προσέγγιση στηρίχτηκε σε δύο τύπωνέρευνα και µελέτη. Η πρώτη αφορούσε σε κάθε µορφήςέντυπο υλικό που το περιεχόµενό του σχετιζόταν µε τοθέµα της µετανάστευσης. Το περιεχόµενο του υλικού29


. ΚΛΕΙ∆ΙΑ ΚΑΙ ΑΝΤΙΚΛΕΙ∆ΙΑαυτού έγινε αντικείµενο συλλογικής ανάλυσης και προβληµατισµούστην τάξη και κινητοποίησε τα παιδιά νααναζητήσουν περισσότερες πληροφορίες από «πρώτοχέρι», καταλήγοντας έτσι στο σχεδιασµό και την υλοποίησηενός δεύτερου τύπου έρευνας, που έγινε µέσααπό τις συνεντεύξεις και τα ερωτηµατολόγια και αφορούσεστα εξής δύο θέµατα: απόψεις των ίδιων των µεταναστώνγια τη ζωή στην Ελλάδα και απόψεις των ελλήνωνκατοίκων της περιοχής για τους µετανάστες. Ταθέµατα που αποφάσισαν να ερευνήσουν ο δάσκαλος καιοι µαθητές αποτελούν τους δυο βασικότερους άξονες γιανα αποκτήσουν µια καλύτερη εικόνα για τους οικονοµικούςµετανάστες και τη µετανάστευση. Σίγουρα, αν οισυνθήκες το επέτρεπαν, θα υπήρχαν και άλλα θέµαταπου θα µπορούσαν να ερευνηθούν στο πλαίσιο ενόςσχεδίου εργασίας για τη µετανάστευση, όπως, για παράδειγµα,οι απόψεις τόσο των διάφορων κρατικών φορέων(Νοµαρχία, ∆ήµος, Αστυνοµία, ΟΑΕ∆), όσο καιτων διάφορων µη κυβερνητικών οργανώσεων που δουλεύουνµε τους µετανάστες. Όµως, τα πρακτικά προβλήµαταπου αναφέρει ο δάσκαλος ―διαθέσιµος χρόνος,δυσκολία µετακινήσεων― ήταν προφανώς κάποιεςπαράµετροι που οριοθέτησαν την έρευνα στα δύο βασικότεραθέµατα.30


. ΓΙΑ ΤΗ ΜΕΘΟ∆Ο PROJECTΧωρισµός σε οµάδεςΑφού έγινε η επιλογή των αξόνων της έρευνας και καθορίστηκανο στόχοι και οι δραστηριότητες για καθέναναπό αυτούς, επόµενο βήµα είναι ο χωρισµός των οµάδων.Παρότι ο δάσκαλος δε δίνει πληροφορίες για τοντρόπο που έγινε ο χωρισµός των οµάδων, δύο είναι συνήθωςοι παράµετροι που, χωρίς να αγνοηθούν οι επιλογέςτων µαθητών, πρέπει να ληφθούν υπόψη στοστάδιο αυτό.Η πρώτη αφορά σε πρακτικά θέµατα, όπως η δυνατότητανα συνευρεθούν οι µαθητές εκτός σχολείου, ενώ ηδεύτερη στη µεγαλύτερη δυνατή «ποικιλία» στη σύνθεσητων οµάδων. Ποικιλία που είναι απαραίτητο να λάβειυπόψη της διαστάσεις όπως: µητρική γλώσσα, φύλο,µαθησιακό επίπεδο, κοινωνικοοικονοµική προέλευση,προσωπικότητα µαθητή. Μπορεί στην αρχή να υπάρξουναντιδράσεις από µερικούς µαθητές για την οµάδα στηνοποία ανήκουν, αλλά συνήθως στο τέλος η πλειοψηφίααποδέχεται τη σύνθεση των οµάδων. Εξάλλου, είναι ση-µαντικό να κατανοήσουν ότι η ανάπτυξη της συνεργασίαςείναι ένας από τους βασικότερους στόχους µιαςεναλλακτικής διδακτικής µεθοδολογίας, όπως είναι ηµέθοδος των σχεδίων εργασίας.31


. ΚΛΕΙ∆ΙΑ ΚΑΙ ΑΝΤΙΚΛΕΙ∆ΙΑ∆ιεξαγωγή ερευνητικών δραστηριοτήτωνΗ διεξαγωγή της έρευνας αποτελεί για τους µαθητές µιαξεχωριστή εµπειρία. Ο συλλογικός σχεδιασµός του ερευνητικούεργαλείου, η επικοινωνία µε τα υποκείµενα τηςέρευνας, η αξιολόγηση και η παρουσίαση των πληροφοριώνείναι συνήθως µια γοητευτική διαδροµή για ταπαιδιά. Η ενεργητική, ανακαλυπτική και επικοινωνιακήπροσέγγιση της γνώσης, όπως αυτή υλοποιείται µέσααπό τη διαδικασία της έρευνας, κρατά σταθερό το ενδιαφέροντων µαθητών, κινητοποιεί την ανάπτυξη πρωτοβουλιών,την κριτική σκέψη και τη δηµιουργικότητα.Φυσικά και είναι πιθανό να υπάρξουν εµπόδια που οιµαθητές καλούνται να βρουν τρόπους να υπερβούν. Στοσυγκεκριµένο σχέδιο εργασίας για τη µετανάστευση οιµαθητές έδωσαν λύση σε όλα τα πρακτικά προβλήµαταπου συνάντησαν στην πορεία της έρευνας, όπως: συνεννόησηµε τους µετανάστες, µετακινήσεις, διανοµήτων εργασιών µέσα στις οµάδες κ.ά. Φυσικά, ο ρόλοςτου δασκάλου είναι διευκολυντικός και συνεργατικός.Βοηθά τις οµάδες, παραπέµπει και συµπαραστέκεται,υπακούοντας στην αρχή τού «βοήθα µε όσο σε χρειάζο-µαι» 3 .3 Χρυσαφίδης Κ., ό.π., σ. 9532


. ΓΙΑ ΤΗ ΜΕΘΟ∆Ο PROJECTΟ ρόλος των γονιώνΑντίστοιχα βοηθητικός και υποστηρικτικός ήταν και ορόλος των γονιών. Το γεγονός ότι ο δάσκαλος ενηµέρωσεαπό πριν τους γονείς για το σχέδιο εργασίας πουεπρόκειτο να υλοποιηθεί, αναπτύσσοντας τα πλεονεκτή-µατα της διαθεµατικής προσέγγισης, ήταν καθοριστικόγια να κερδίσει την εµπιστοσύνη των περισσότερων καινα αξιοποιήσει τις δυνατότητες συνεργασίας. Προφανώςυπήρξαν και γονείς που έφεραν αντιρρήσεις, γεγονόςεξάλλου συνηθισµένο σε κάθε τάξη όπου ο εκπαιδευτικόςαποφασίζει να παρακάµψει τα συνήθη διδακτικά µονοπάτιακαι να αναλάβει πρωτοβουλίες άγνωστες γιατους γονείς.Ολιγοθέσια σχολείαΟ φόβος ότι δε θα καλυφθεί η καθορισµένη ύλη είναιένας πολύ συνηθισµένος φόβος από τη µεριά των γονιών,που κρίνουν τη γνωστική κατάρτιση των παιδιώντους µόνο από το αν εξάντλησαν το σύνολο του περιεχοµένουτων σχολικών βιβλίων. Ο φόβος αυτός είναιακόµη µεγαλύτερος στα ολιγοθέσια σχολεία, όπου οσχολικός χρόνος που αντιστοιχεί σε κάθε τάξη είναι περιορισµένος.Ειδικότερα όµως για τα σχολεία αυτά ηδιαθεµατική προσέγγιση και η υλοποίηση σχεδίων εργα-33


. ΚΛΕΙ∆ΙΑ ΚΑΙ ΑΝΤΙΚΛΕΙ∆ΙΑσίας προσφέρεται ιδιαίτερα, τόσο γιατί οι διδακτικοί κύκλοιπου ακολουθούνται εµπλέκουν τα µαθήµατα µικρότερωνκαι µεγαλύτερων τάξεων, όσο και για τις δυνατότητεςσυνεργασίας που δηµιουργούνται σε µαθητές διαφορετικήςηλικίας που διδάσκονται από κοινού στην ίδιααίθουσα.Έτσι, αν, για παράδειγµα, σε ένα µονοθέσιο σχολείο οδάσκαλος αποφασίσει να υλοποιήσει ένα σχέδιο εργασίαςµε θέµα τον καιρό, για τις δύο πρώτες τάξεις τοενδιαφέρον µπορεί να εστιαστεί στις εποχές και στιςασχολίες των ανθρώπων ανά εποχή. Στην Γ’ και ∆’ τάξηµπορεί να γίνει µια πρώτη προσέγγιση των καιρικώνφαινοµένων και του πώς αυτά επηρεάζουν τη ζωή τωνφυτών, των ζώων και των ανθρώπων, ενώ, τέλος, στιςµεγαλύτερες τάξεις η µελέτη και η έρευνα του σχεδίουεργασίας µπορεί να περιστραφεί γύρω από το κλίµα, τιςκλιµατολογικές αλλαγές, το κλίµα σε διαφορετικούς τόπουςκ.λπ.Ειδικά για την περίπτωση των ολιγοθέσιων σχολείων, οιδιαδικασίες συντονισµού των δραστηριοτήτων χρειάζονταιιδιαίτερη προσοχή, ούτως ώστε όλοι οι µαθητές,ανάλογα µε την ηλικία τους και το µαθησιακό τους επίπεδο,να συµµετέχουν ισότιµα σε όλα τα στάδια τουproject. Οι µαθητές των µεγαλύτερων τάξεων µπορούν34


. ΓΙΑ ΤΗ ΜΕΘΟ∆Ο PROJECTνα αναπτύξουν στους µικρότερους µαθητές διάφοραθέµατα που οι ίδιοι έχουν ήδη γνωρίσει στα µαθήµατάτους, αλλά και να ακούσουν τους µικρότερους µαθητέςκαθώς θα περιγράφουν βιώµατα και σκηνές από τη δικήτους καθηµερινότητα.Συντονισµός, σύνθεση, καλλιτεχνικές δραστηριότητεςΟι διαδικασίες συντονισµού και το στάδιο της επιµέλειαςκαι σύνθεσης του όλου έργου είναι ένα από τα σηµαντικότεραστάδια στην υλοποίηση ενός σχεδίου εργασίας.Στο στάδιο αυτό γίνεται η αλληλοενηµέρωση των µελώντων οµάδων, η παρουσίαση των αποτελεσµάτων τηςέρευνας και ο σχολιασµός, οι αποφάσεις για τους τρόπουςσυνέχισης της δουλειάς, ο επανασχεδιασµός, ανχρειαστεί, και τέλος η εξαγωγή των συµπερασµάτων.Όλα αυτά συνοδεύονται και από αντίστοιχες καλλιτεχνικέςδραστηριότητες που καλλιεργούν τη συναισθηµατικήέκφραση. Στο σχέδιο εργασίας για τη µετανάστευση οδάσκαλος περιγράφει την τάξη σαν «µικρό καλλιτεχνικόεργαστήριο», όπου µια σειρά από ποικίλες καλλιτεχνικέςδραστηριότητες εµπλούτιζαν την εξέλιξη του σχεδίουεργασίας, αποτελώντας δείκτη της συνεχώς αυξανόµενηςευαισθησίας και εµπλοκής των παιδιών στο θέµα τηςµετανάστευσης.35


. ΚΛΕΙ∆ΙΑ ΚΑΙ ΑΝΤΙΚΛΕΙ∆ΙΑΟι καλλιτεχνικές δραστηριότητες, σε συνδυασµό µε τηβιωµατική-επικοινωνιακή προσέγγιση, αποτελούν έναιδιαίτερα χρήσιµο και αποτελεσµατικό µέσο για την έκφρασητων προσωπικών συναισθηµάτων και την εκτόνωσητης ενέργειας, αλλά και µια ακόµη αφορµή γιασυνεργασία και αλληλογνωριµία. Εξάλλου, το γεγονόςότι διάφορες µορφές καλλιτεχνικής έκφρασης δεν προϋποθέτουνκαι χρήση του λόγου βοηθά ιδιαίτερα τα αλλόγλωσσαπαιδιά να εκφραστούν ελεύθερα, να ανοιχτούνκαι να επικοινωνήσουν µε τους συµµαθητές τουςχωρίς το «φόβο του λάθους» που συχνά χαρακτηρίζειτη λεκτική επικοινωνία.ΠαρουσίασηΟι καλλιτεχνικές δραστηριότητες αποτέλεσαν και ένασηµαντικό στοιχείο στο στάδιο παρουσίασης του σχεδίουεργασίας, όπου όλο το υλικό που είχαν δηµιουργήσει ταπαιδιά αποτέλεσε το περιεχόµενο µιας έκθεσης για τουςγονείς και τους υπόλοιπους προσκεκληµένους.Σύµφωνα µε τις περιγραφές των δασκάλων η ανταπόκρισητων προσκεκληµένων στην παρουσίαση του σχεδίουεργασίας ήταν µεγάλη. ∆άσκαλοι και µαθητές τωνάλλων τάξεων, γονείς, εκπρόσωποι φορέων αλλά καιπολλοί κάτοικοι της γειτονιάς γέµισαν την αίθουσα εκ-36


. ΓΙΑ ΤΗ ΜΕΘΟ∆Ο PROJECTδηλώσεων του σχολείου προωθώντας µέσα από µιαατµόσφαιρα επικοινωνίας και οικειότητας «τη σύνδεσητου σχολείου µε τον έξω κόσµο, το άνοιγµα του σχολείουστη ζωή, την ισχυροποίηση της αλληλεπίδρασηςσχολείου και κοινότητας» 4 .Η παρουσίαση του προγράµµατος δεν έγινε από το δάσκαλοαλλά από τους εκπροσώπους των οµάδων, δίνονταςγια άλλη µια φορά στους µαθητές τη δυνατότητανα συνεργαστούν και να οργανώσουν τη δουλειά τους.Η συµµετοχή των µεταναστών γονιών στην εκδήλωσηκαι η όλη προηγούµενη συνεργασία τους µε το σχέδιοεργασίας για τη µετανάστευση «έσπασε τον πάγο» πουσυχνά δηµιουργείται ανάµεσα στο σχολείο και στουςαλλόγλωσσους γονείς. Ένας «πάγος» που ξεκινά από τοδικαιολογηµένο φόβο που νιώθουν οι αλλόγλωσσοι γονείςαπέναντι στο σχολείο και που συνήθως αυξάνεταιυπερβολικά λόγω της στάσης των περισσότερων σχολείωννα µην προωθούν µια τέτοια επικοινωνία. Η προσπάθειαεµπλοκής των αλλόγλωσσων γονιών στο πρόγραµµακαι η συµµετοχή τους στην τελική εκδήλωσηαποσκοπούσε από την αρχή στην καλλιέργεια ενός κλί-4 Γεωργόπουλος Α. & Τσαλίκη Ε., Περιβαλλοντική εκπαίδευση.Αρχές – Φιλοσοφία – Μεθοδολογία – Παιχνίδια και Ασκήσεις,Gutenberg, Αθήνα, 1993, σ. 2037


. ΚΛΕΙ∆ΙΑ ΚΑΙ ΑΝΤΙΚΛΕΙ∆ΙΑµατος εµπιστοσύνης, ανταλλαγής και διαλόγου, που θαπροωθούσε την επικοινωνία των αλλόγλωσσων γονιώντόσο µε τους άλλους γονείς, όσο και µε το προσωπικότου σχολείου. Οι τελευταίες εικόνες της βραδιάς της παρουσίασηςτου προγράµµατος, όπου αλλόγλωσσοι καιµη γονείς σε µικρές παρέες µοιράζονταν βιώµατα τηςκαθηµερινότητάς τους, µιλούσαν για τους τόπους καταγωγήςκαι τις µετακινήσεις τους ―είτε ήταν από το χωριόστην πόλη είτε από το εξωτερικό στην Ελλάδα―,δοκίµαζαν τα διαφορετικά φαγητά και απολάµβαναν τηνποικιλία της µουσικής και των χορών τους, αποτέλεσανµια ισχυρή απόδειξη ότι το σχέδιο εργασίας για τη µετανάστευσηκατέκτησε το βασικότερο από τους στόχουςτου: τη γνωριµία µε τους µετανάστες και τους πολιτισµούςτους όχι µέσα από µια επιφανειακή, φολκλορικούτύπου, προσέγγιση, αλλά µέσα από συνθήκες ουσιαστικήςεπικοινωνίας, ισοτιµίας και αµοιβαιότητας.AξιολόγησηΞαναγυρνώντας στο σχέδιο εργασίας για τη µετανάστευσηκαι στη φάση που ακολούθησε την παρουσίαση,αποµένει η τελευταία φάση, που ήταν εκείνη της αξιολόγησης.Στη φάση αυτή γίνεται ένας αναλυτικός, ολοκληρωµένοςαπολογισµός της δουλειάς και µια εκτίµησητων στοιχείων εκείνων που επηρέασαν τους µαθητές38


. ΓΙΑ ΤΗ ΜΕΘΟ∆Ο PROJECTτόσο µαθησιακά και συναισθηµατικά, όσο και σε επίπεδοσχέσεων και στάσεων ζωής. Σκοπός της αξιολόγησηςείναι να εκφράσουν οι µαθητές τις δικές τους εκτιµήσειςγια το πρόγραµµα, για το πόσο αυτό αποτέλεσε κίνητρογια µάθηση, για αλλαγή απόψεων και στάσεων, αλλά καιγια τη δηµιουργία µιας ισότιµης και αµοιβαίας επικοινωνίαςανάµεσά τους. Οι πετυχηµένες «ατάκες» των µαθητώνστο σχέδιο εργασίας για τη µετανάστευση από µόνεςτους αποδεικνύουν το πόσο βαθιά επηρέασε τα παιδιάτόσο για τις γνώσεις και εµπειρίες που απέκτησανγύρω από το θέµα, όσο και για την καινούρια διδακτικήπροσέγγιση που γνώρισαν και αξιολόγησαν ως θετικότερητων προηγούµενων. Τα παιδιά προφανώς ξέχασανγρήγορα τα δύσκολα σηµεία που αντιµετώπισαν καιαυτό που συγκράτησαν ήταν η χαρά που δίνει η κατάκτησητης γνώσης όταν αυτή γίνεται ένα «παιχνιδοµάθηµα».Ίσως αυτός είναι και ένας από τους πιο πετυχη-µένους ορισµούς που θα µπορούσαν να δώσουν οι µαθητέςδηµοτικού σχολείου για τη διαθεµατική προσέγγιση.∆υσκολίες εφαρµογήςΗ σοβαρότερη δυσκολία που αναφέρουν οι εκπαιδευτικοίπου επιλέγουν να χρησιµοποιήσουν τα σχέδια εργασίαςως µέθοδο διδασκαλίας αφορά στην οργάνωση του39


. ΚΛΕΙ∆ΙΑ ΚΑΙ ΑΝΤΙΚΛΕΙ∆ΙΑχρόνου. Είναι αλήθεια ότι ιδιαίτερα την πρώτη φορά πουο δάσκαλος υλοποιεί ένα project υπάρχουν µεγάλες πιθανότητεςνα πέσει έξω από τους χρόνους που είχε αρχικάπρογραµµατίσει. Οι µαθητές συχνά χρειάζονται περισσότεροχρόνο από αυτόν που αρχικά υπολόγιζε ο δάσκαλοςγια να προσαρµοστούν σε έναν καινούριο τρόποδουλειάς, η διεξαγωγή των δραστηριοτήτων πολλές φορέςγίνεται χρονοβόρα, τα µέλη των οµάδων έχουνπροβλήµατα συνεργασίας. Αυτές είναι µερικές από τιςπιο συνηθισµένες αιτίες χρονικής καθυστέρησης. Ηεµπειρία που αποκτά ο δάσκαλος, καθώς όλο και συχνότεραχρησιµοποιεί τη νέα αυτή µεθοδολογία, τον βοηθάστο να ανακαλύπτει κάθε φορά και τις κατάλληλες λύσεις.Είναι σηµαντικό ο σχεδιασµός του σχεδίου εργασίαςνα είναι από την αρχή αρκετά ευέλικτος, ούτωςώστε να µπορεί από νωρίς να αντιµετωπίσει πιθανέςαπρόοπτες καταστάσεις και εµπόδια. Επίσης, είναι σηµαντικόκατά την υλοποίηση του project και σε τακτά χρονικάδιαστήµατα να υπάρχουν φάσεις απολογισµού τηςδουλειάς που έχει γίνει µέχρι τη στιγµή αυτή και τηςδουλειάς που αποµένει να γίνει, σε αντιστοιχία πάντα µετον προγραµµατισµένο χρόνο.Η αγωνία της χρονικής καθυστέρησης συνδέεται άµεσακαι µε το φόβο της µη κάλυψης της ύλης του αναλυτικούπρογράµµατος, άρα και µε τη µεταφορά γνωστικών40


. ΓΙΑ ΤΗ ΜΕΘΟ∆Ο PROJECTκενών στις επόµενες τάξεις. «∆εν προλαβαίνω καλάκαλά να τελειώσω τα βιβλία, πότε να κάνουµε project;»ρωτάνε συχνά πολλοί εκπαιδευτικοί. Όπως ειπώθηκε καιπροηγουµένως, η υλοποίηση ενός σχεδίου εργασίας δενείναι ανεξάρτητη από την ύλη του αναλυτικού προγράµ-µατος. Αποτελεί µια διαφορετική προσέγγιση της ύλης,που δεν στηρίζεται σε ξεχωριστά και ασύνδετα µεταξύτους µαθήµατα, αλλά σε ενότητες που προσεγγίζονταιδιαθεµατικά. Ο εκπαιδευτικός, γνωρίζοντας από πριν τοπεριεχόµενο της ύλης που έχει να διδάξει, µπορεί να τηναναλύσει και να την επανασυνθέσει µε βάση τους άξονεςτου σχεδίου εργασίας. Έτσι, παρόλο που η ύλη δεθα διδάσκεται σελίδα-σελίδα και µάθηµα-µάθηµα µε τονπαραδοσιακό τρόπο, το σχέδιο εργασίας µπορεί να καλύψειτις ενότητες της ύλης που σχετίζονται µε το υπόδιαπραγµάτευση θέµα. Εξάλλου, ο εκπαιδευτικός έχειπάντα την ευχέρεια να συµπτύξει ενότητες, να αναλύσεικάποιες άλλες και γενικώς να προσαρµόσει την ύληανάλογα τόσο µε τις ανάγκες και τις δυνατότητες τηςτάξης του, όσο και µε τη διδακτική προσέγγιση πουχρησιµοποιεί. Η σπειροειδής διάταξη της ύλης που ακολουθείτο αναλυτικό πρόγραµµα δίνει ακόµη το περιθώριοστον εκπαιδευτικό να µεταθέσει τη διδασκαλία κάποιωνενοτήτων για επόµενη χρονιά.Η αγωνία για την κάλυψη της ύλης πολλές φορές µετα-41


. ΚΛΕΙ∆ΙΑ ΚΑΙ ΑΝΤΙΚΛΕΙ∆ΙΑφέρεται στο δάσκαλο από τους γονείς, που συχνά χαρακτηρίζουνως «µη µάθηµα» οτιδήποτε ξεφεύγει από τηνπαραδοσιακή διδασκαλία. Είναι πολύ σηµαντικό οδάσκαλος που αποφασίζει να χρησιµοποιήσει µια εναλλακτικήµεθοδολογία, όπως είναι τα σχέδια εργασίας, ναενηµερώσει τους γονείς για το τι πρόκειται να κάνει, νατους εξηγήσει τα πλεονεκτήµατα της µεθόδου, αλλά καινα τους εµπλέξει στη διαδικασία. Οι αντιστάσεις των γονιώνθα καµφθούν αν κατανοήσουν την καινούρια προσέγγιση,αλλά και βλέποντας την ανταπόκριση των παιδιώναπέναντι σε αυτή. Βέβαια, για να γίνει αυτό, όπωςείναι φυσικό, χρειάζεται χρόνος. Μια µεταβατική περίοδοςείναι πάντα απαραίτητη για να προσαρµοστούν οιµαθητές και οι γονείς τους σε έναν καινούριο τρόποδουλειάς. Είναι σηµαντικό ο δάσκαλος να αφήσει αυτήντη µεταβατική φάση να κυλήσει όσο γίνεται πιο οµαλά,χωρίς να περιµένει θεαµατικά αποτελέσµατα. Αυτά θααρχίσουν να εµφανίζονται σταδιακά, αργά στην αρχή,αλλά όλο και πιο γρήγορα στη συνέχεια.Παρατηρείται συχνά ότι, ενώ η υλοποίηση ενός σχεδίουεργασίας ξεκινά µε ενθουσιασµό και µεγάλη ανταπόκρισητων µαθητών, µετά από ένα χρονικό διάστηµα καιενώ οι δραστηριότητες βρίσκονται σε εξέλιξη, εµφανίζεταιµια φάση κούρασης, όπου η ανταπόκριση των µαθητώνµειώνεται σε σχέση µε την αρχική. Στη φάση αυτή42


. ΓΙΑ ΤΗ ΜΕΘΟ∆Ο PROJECTη κατάλληλη παρέµβαση του δασκάλου µπορεί να εκτονώσειτην κούραση και να επαναφέρει το ενδιαφέρον.Αυτό συνήθως γίνεται µε την πρόταση µιας καινούριαςδραστηριότητας που δεν ήταν προγραµµατισµένη καιεποµένως αναµενόµενη από τους µαθητές. Τέτοιου τύπουδραστηριότητες είναι συχνά οι καλλιτεχνικές δραστηριότητες(π.χ. οµαδική ζωγραφική και διακόσµησητης τάξης ή δηµιουργία µικρών θεατρικών δρώµενωνκ.λπ.), καθώς και οι εκπαιδευτικές επισκέψεις και έξοδοι.Έχει παρατηρηθεί ότι οι τελευταίες αποτελούν ένααπό τα ισχυρότερα κίνητρα των µαθητών για να εκτελέσουνµια δραστηριότητα, αρκεί να είναι σωστά οργανω-µένες, να έχει γίνει η κατάλληλη προετοιµασία, ναέχουν καθοριστεί οι στόχοι και οι εργασίες κάθε οµάδας.∆εν είναι λίγοι οι εκπαιδευτικοί που ως βασικό εµπόδιοστην υλοποίηση ενός σχεδίου εργασίας προτάσσουν οικονοµικέςή τεχνικές δυσκολίες. Είναι αλήθεια ότι πολλέςφορές η υλοποίηση ενός project απαιτεί ένα ποσόχρηµάτων για αγορά βιβλίων ή υλικών, για µετακινήσεις,επισκέψεις κ.λπ. Συχνά το ποσό αυτό διατίθεταιαπό τις προϊστάµενες αρχές από κονδύλια που είναιπρογραµµατισµένα για διάφορα προγράµµατα, όπωςπεριβαλλοντικής εκπαίδευσης, αγωγής υγείας, αγωγήςτου καταναλωτή κ.ά. Άλλες φορές πάλι οι γονείς τωνµαθητών ή ο σύλλογος γονέων και κηδεµόνων είναι δια-43


. ΚΛΕΙ∆ΙΑ ΚΑΙ ΑΝΤΙΚΛΕΙ∆ΙΑτεθειµένος να καλύψει τα παραπάνω έξοδα. Η δηµιουργίαταµείου στην τάξη µπορεί επίσης να δώσει λύση σεµικρές οικονοµικές ανάγκες. Τέλος, τα τελευταία χρόνιαείναι αρκετά συνηθισµένες και οι χορηγίες που προσφέρουνγια διάφορα εκπαιδευτικά προγράµµατα κρατικοί,δηµοτικοί ή ιδιωτικοί φορείς. Με κάποιον από τους παραπάνωτρόπους µπορεί να δοθεί συνήθως λύση σε οικονοµικάή πρακτικά προβλήµατα που, όσο σηµαντικά κιαν είναι µερικές φορές, δεν πρέπει να αποτελέσουν αιτίαγια την αναστολή της υλοποίησης ενός σχεδίου εργασίας.Τι κερδίζουν τελικά τα παιδιά υλοποιώντας ένασχέδιο εργασίας;Εκείνο που συνήθως αποµένει στη µνήµη δασκάλων καιµαθητών µετά την υλοποίηση ενός σχεδίου εργασίας είναιη ατµόσφαιρα ενθουσιασµού και δηµιουργικότητας,που όλο και πιο σπάνια συναντά κανείς µέσα στη σχολικήκαθηµερινότητα. Η ατµόσφαιρα που δηλώνει ότι ηκατάκτηση της γνώσης δε γίνεται ως αγγαρεία από τουςµαθητές, αλλά ως µια ανακαλυπτική δραστηριότητα, πουψάχνει απαντήσεις σε φυσικά ερωτήµατα και απορίες,αξιοποιεί τις αισθήσεις, απελευθερώνει τα συναισθή-µατα. Με τον τρόπο αυτό η µάθηση γίνεται ένα ενδια-44


. ΓΙΑ ΤΗ ΜΕΘΟ∆Ο PROJECTφέρον ταξίδι έρευνας και ανακάλυψης, όπου ο καθέναςέχει κάτι να καταθέσει και να ανταλλάξει µε τους άλλους.Τα προσωπικά βιώµατα και οι εµπειρίες γίνονταισυχνά οδηγός για τα επόµενα βήµατα, ανοίγοντας τοδρόµο στην αλληλογνωριµία και τη συνεργασία. Μέσααπό την υλοποίηση ενός σχεδίου εργασίας, όπου οι µαθητέςµε διαδοχικά και σίγουρα βήµατα µαθαίνουν νααναλύουν, να ερευνούν και να επανασυνθέτουν έναγνωστικό αντικείµενο, µαθαίνουν να θέτουν στόχους, ναοργανώνουν δραστηριότητες και να αξιολογούν, τελικάεκείνο που κατά βάση κερδίζουν δεν είναι µόνο ησυγκεκριµένη γνώση για το θέµα που µελετούν, αλλάκυρίως το γεγονός ότι γνωρίζουν καινούριους, ενεργούςτρόπους για να προσεγγίζουν τη γνώση γενικότερα,γνωρίζουν δηλαδή νέες διαδικασίες µάθησης, εντελώςαντίθετες µε τη συνήθη µέθοδο της αποστήθισης. Επο-µένως, πέρα από όλα τα υπόλοιπα, µέσα από τα σχέδιαεργασίας οι µαθητές «µαθαίνουν πώς να µαθαίνουν».Αυτό αποτελεί και το µεγαλύτερο κέρδος από τη δουλειάµε τη µέθοδο project.Η διαθεµατική προσέγγιση που ακολουθούν τα σχέδιαεργασίας βοηθά επίσης τους µαθητές να κατανοήσουντην αλληλεξάρτηση των γνωστικών αντικειµένων και τησυµπληρωµατικότητα των σχολικών µαθηµάτων. Τέλος,το άνοιγµα του σχολείου στον «έξω κόσµο», η σύνδεση45


. ΚΛΕΙ∆ΙΑ ΚΑΙ ΑΝΤΙΚΛΕΙ∆ΙΑτου σχολείου µε την κοινότητα αποτελούν ένα από ταµεγαλύτερα πλεονεκτήµατα των σχεδίων εργασίας. Ησύνδεση αυτή του σχολείου µε την κοινωνία είναι ίσως ηκαλύτερη αφορµή για να γνωρίσουν οι µαθητές τον«άλλον», να αναπτύξουν τρόπους προσέγγισης και άµεσης,βιωµατικής επικοινωνίας.Αυτό είναι ακριβώς και το πεδίο όπου τα σχέδια εργασίαςσυναντώνται µε τη διαπολιτισµική διάσταση στηνεκπαίδευση. Μια διάσταση που υπηρετεί την ουσιαστικήκαι ισότιµη επικοινωνία και καµιά σχέση δεν έχει µε επιφανειακές,φολκλορικές προσεγγίσεις που, καθιστώνταςτο «διαφορετικό» γραφικό, τελικώς το αποµονώνουν. Ηεπιφανειακή αυτή προσέγγιση είναι µια συνηθισµένηπαγίδα σε πολλά προγράµµατα που ασχολούνται µε τους«άλλους» πολιτισµούς. Προγράµµατα που εξαντλούνταιστη µουσική, το φαγητό ή την ενδυµασία στις διάφορεςχώρες του κόσµου, αφήνοντας αναξιοποίητο τωνπλούτο οµοιοτήτων και διαφορών που συνυπάρχουνανάµεσα στους ανθρώπους ακόµη και της ίδιας χώρας.Για παράδειγµα, εικόνες όπως αυτή που συχνά δίνεταιγια όλα τα παιδιά της Αφρικής είτε ότι πεινάνε είτε ότιχοροπηδούν φορώντας φούστες από χόρτο, ή για όλατα παιδιά της Κίνας ότι φοράνε το γνωστό κινέζικο καπέλοκαι απολαµβάνουν το ρύζι µε τα ξυλάκια τους όχιµόνο δεν υπηρετούν τους στόχους της διαπολιτισµικής46


. ΓΙΑ ΤΗ ΜΕΘΟ∆Ο PROJECTεκπαίδευσης, αλλά αντιθέτως καθίστανται πολλαπλώςεπικίνδυνες. Τελικά, το µόνο που επιτυγχάνουν είναι νααναπαράγουν τις στερεοτυπικές εικόνες για το «άλλο»και το «διαφορετικό», καθιστώντας το ακόµα περισσότεροεξωτικό, γραφικό και ξένο. Η αντιµετώπιση τουδιαφορετικού µε έναν τέτοιο τρόπο όχι µόνο δε βοηθάτα παιδιά να προσεγγίσουν ισότιµα τη διαφορετικότητακαι να γνωρίσουν τον πλούτο των εκφάνσεών της, αλλάαντίθετα τα οδηγεί στο να θεωρούν κάθε πολιτισµό πέρααπό το δικό τους αξιολογικά κατώτερο και προβληµατικό.Το σχέδιο εργασίας για τους οικονοµικούς µετανάστεςκαι τη µετανάστευση που παρουσιάστηκε παραπάνω όχιµόνο δεν έπεσε σε µια τέτοια παγίδα, αλλά αντίθεταµέσα από τη βιωµατική επικοινωνία που δηµιούργησεανάµεσα στους µαθητές και τους µετανάστες προώθησετην αλληλογνωριµία, την ανταλλαγή και την αµοιβαιότητα.Αυτές είναι και οι απαραίτητες προϋποθέσεις γιατην ευαισθητοποίηση των µαθητών στο δρόµο της ισότι-µης αποδοχής και της κατάργησης των διακρίσεων. Τασχέδια εργασίας µε διαπολιτισµική διάσταση είναι έναςαπό τους καταλληλότερους οδηγούς για να τον ανακαλύψουµε...47


. ΚΛΕΙ∆ΙΑ ΚΑΙ ΑΝΤΙΚΛΕΙ∆ΙΑΒιβλιογραφίαΑ) Για τα σχέδια εργασίας, τη µέθοδο project και τη διαθεµατικήπροσέγγισηΑνδρούσου Α., «∆ιαπολιτισµική διάσταση στην εκπαιδευτικήπρακτική», στο: Βαφέα Α. (επιµ.), Το πολύχρωµο σχολείο.Μια εµπειρία διαπολιτισµικής εκπαίδευσης µέσα από τηντέχνη, Νήσος, Αθήνα, 1996Βαϊνά Μ., «Μέθοδος Project: Mια πρόκληση για το ελληνικόεκπαιδευτικό σύστηµα», Νέα Παιδεία, τ. 20, σ. 77-88,Αθήνα, 1996Γεωργόπουλος Α. & Τσαλίκη Ε., Περιβαλλοντική εκπαίδευση.Αρχές – Φιλοσοφία – Μεθοδολογία – Παιχνίδια και Ασκήσεις,Gutenberg, Αθήνα, 1993Γρόλλιου Γ., Κοτίνη Χ., Σµήλιου Η. & Χατζηνικολάου Α., «Πρακτικέςασκήσεις και µέθοδος Project: θεωρητικά προβλή-µατα και προοπτικές», Εκπαιδευτική Κοινότητα, τ. 46, σ.33-39, Αθήνα, 1998Frey K., H «Μέθοδος Project». Μια µορφή συλλογικής εργασίαςστο σχολείο ως θεωρία και πράξη, Αφοί Κυριακίδη, Θεσσαλονίκη,1980Θεοφυλίδη Χ., ∆ιαθεµατική προσέγγιση της διδασκαλίας, Γρηγόρη,Αθήνα, 1997Καµαρινού ∆., Η βιωµατική µάθηση στο σχολείο, έκδοση τηςίδιας, Αθήνα, 1998ΚΕΜΕΤΕ, Αγωγή του Καταναλωτή, Βιβλίο για τον Εκπαιδευτικό,Αθήνα, 1998ΚΕΜΕΤΕ, Σχολείο χωρίς σύνορα, Βιβλίο για τον Εκπαιδευτικό,Αθήνα, 200048


. ΓΙΑ ΤΗ ΜΕΘΟ∆Ο PROJECTΧρυσαφίδης Κ., Βιωµατική – Επικοινωνιακή διδασκαλία. Η εισαγωγήτης µεθόδου project στο σχολείο, Gutenberg, Αθήνα,1994Β) Για θέµατα σχετικά µε τους µετανάστες∆αµανάκης Μ., Μετανάστευση και Εκπαίδευση, Gutenberg,Αθήνα, 1987∆ίκτυο Κινήσεων για τα πολιτικά και κοινωνικά δικαιώµατα,∆ελτίο Θυέλλης: Αφιέρωµα στο Ρατσισµό, τ. 10, Αθήνα,1997Έκο Ο., Πέντε Ηθικά Κείµενα, Ελληνικά Γράµµατα, Αθήνα,1998«Εµείς και οι άλλοι. Η διαχείριση της εθνοπολιτισµικής διαφορετικότητας»,Σύγχρονα θέµατα, τ. 63, Αθήνα, 1997Ίδρυµα Μαραγκοπούλου για τα ∆ικαιώµατα του Ανθρώπου, Ταδικαιώµατα των µεταναστών εργατών, Εστία, Αθήνα, 1994Κατζουράκης Κ., Ο δρόµος προς τη ∆ύση, Μεταίχµιο, Αθήνα,2001Κίνηση πολιτών κατά του ρατσισµού, Έξι κείµενα ενάντια στορατσισµό, Παρασκήνιο, Αθήνα, 1998Κοιλιάρη Α., Ξένος στην Ελλάδα. Μετανάστες, γλώσσα και κοινωνικήένταξη, Παρατηρητής, Θεσσαλονίκη, 1997Λινάρδος-Ρυλµόν Π., Αλλοδαποί εργαζόµενοι στην Ελλάδα,ΙΝΕ-ΓΣΕΕ, Αθήνα, 1993Μααλούφ Α., Οι φονικές ταυτότητες, Ωκεανίδα, Αθήνα, 1999Μουσούρου Λ.-Μ., Μετανάστες και µεταναστευτική πολιτικήστην Ελλάδα και στην Ευρώπη, Gutenberg, Αθήνα, 199149


.Επιµέλεια κειµένου: Μαρία ΖωγραφάκηΤυπογραφική επιµέλεια: Παναγιώτα ∆ιδάχουΣελιδοποίηση: Ειρήνη ΜίχαΕξώφυλλο: ∆άφνη Κονταργύρη, Ειρήνη ΜίχαEκτύπωση και βιβλιοδεσία: On Demand A.E.

More magazines by this user
Similar magazines