Numer specjalny „Kontroli Państwowej” - Najwyższa Izba Kontroli

nik.gov.pl

Numer specjalny „Kontroli Państwowej” - Najwyższa Izba Kontroli

- decydowania o planie kontroli NIK, w tym o kontrolach dotyczcych finansów publicznych;- kryteriów i trybu kontroli NIK w dziedzinie finansów publicznych;- wykorzystywania wyników kontroli NIK w dziedzinie finansów publicznych przez Sejm i innepodmioty;- współdziałania NIK z innymi organami kontroli finansów publicznych i wykorzystywania ichwyników kontroli lub odwrotnie;- niezalenoci finansowej NIK i kontroli jej działalnoci.3. Do oceny zagadnie wymienionych w pkt 2 bior pod uwag obowizujce rozwizania prawnezawarte w przepisach Konstytucji RP, ustawy o NIK, ustawy o finansach publicznych i w miar potrzeby takew innych aktach normatywnych (np. w Regulaminie Sejmu). Natomiast do standardów, w wietle których naleyocenia przyjte w Polsce rozwizania prawne dotyczce NIK, zaliczam przede wszystkim postanowieniawynikajce z: „Deklaracji z Limy” z 1977 r., „Midzynarodowych standardów kontroli INTOSAI” z 1989 r.,„Wytycznych w sprawie standardów kontroli wewntrznej” z 1991 r., tzw. ustale waszyngtoskich z 1992 r.oraz „Deklaracji kairskiej” z 1995 r. 1 Nie wydaje mi si natomiast, aby dobrym oparciem dla oceny obecnegostatusu prawnego NIK były wyłcznie lub przede wszystkim postanowienia art. 246 - 248 traktatuustanawiajcego Wspólnot Europejsk, dotyczce Trybunału Obrachunkowego Wspólnoty. Organ ten mabowiem inne czciowo zadania ni krajowe organy kontroli pastwowej 2 . Std te tylko niektóre rozwizaniaprzyjte w odniesieniu do Trybunału Obrachunkowego Wspólnoty mog by porównywalne z rozwizaniamiodnoszcymi si do krajowych organów kontroli pastwowej.II. Zakres zada Najwyszej Izby Kontroli w kontroli finansów publicznych oraz ich wpływ na statusprawny Izby1. Status prawny NIK wyznaczaj przede wszystkim rozwizania prawne przyjte w zakresiepodmiotowym i przedmiotowym kontroli sprawowanej przez ten organ. Nie ulega przecie wtpliwoci, epołoenie ustrojowe NIK zaley od tego, kogo i co ma kontrolowa. Dyskusji zdaje si te nie podlega fakt, ezadaniem najwyszego organu kontroli pastwowej jest zwłaszcza kontrola działalnoci organów administracjirzdowej. Mona natomiast ju dyskutowa, czy w przyszłoci NIK powinna kontrolowa take działalnoinnych podmiotów, o których w obecnym stanie prawnym jest mowa w art. 203 Konstytucji RP oraz w art. 2 ust.1 - 4 ustawy z dnia 23 grudnia 1994 r. o Najwyszej Izbie Kontroli 3 , (nazywanej dalej „ustaw o NIK”).Podmioty te podlegaj bowiem kontroli wykonywanej przez inne organy i włczenie NIK do zespołu organówkontrolujcych działalno tych podmiotów moe wiadczy jedynie o niezbyt duej wierze prawodawcy wefektywno i skuteczno działa kontrolnych innych organów kontroli ni NIK. Moe zatem istnieje potrzebanie tylko okrelenia de lege ferenda statusu prawnego NIK, lecz take podjcia decyzji o reformie całegosystemu kontroli pastwowej?2. Z art. 202 Konstytucji RP oraz z art. 2 ustawy o NIK wynika, e zadaniem Izby jest kontroladziałalnoci pewnych podmiotów. W pojciu działalnoci mieci si te ich gospodarka finansowa orazrealizacja przez te podmioty ich uprawnie i obowizków prawnofinansowych. NIK nie jest jednake organemkontrolujcym wyłcznie finanse publiczne. Jej obecne połoenie prawne odpowiada zreszt w pełni zasadomprzyjtym w „Deklaracji z Limy”, z których wynika, e najwyszy organ kontroli sprawuje nie tylko kontrolformaln legalnoci i prawidłowoci zarzdzania finansowego i ksigowoci (formal audit), lecz take kontrolzarzdzania lub kontrol wykonywania zada (performance audit). Tego nie naley zmienia, czynicNajwysz Izb Kontroli jedynie organem kontroli finansów publicznych. Trzeba jednak zastanowi si nadmiejscem NIK w systemie kontroli finansów publicznych. To za wymaga take analizy i oceny funkcjonowaniainnych organów kontroli finansowej, czego w ramach niniejszego opracowania nie sposób dokona.3. W zakresie finansów publicznych kontrola NIK dotyczy nie tylko wykonania budetu pastwa, aletake wykonania budetów jednostek samorzdu terytorialnego. Ponadto obejmuje gospodark finansowpastwowych i samorzdowych funduszy celowych oraz gospodark finansow wszelkich podmiotówpublicznej gospodarki finansowej zaliczonych do jednostek sektora finansów publicznych 44 , a take gospodarkfinansow centralnego banku pastwa oraz przedsibiorstw pastwowych, banków pastwowych i spółek prawahandlowego z udziałem Skarbu Pastwa, mimo e - zgodnie z ustaw o finansach publicznych - nie nale onedo sektora finansów publicznych. Kontrola NIK rozciga si wreszcie na podmioty niepubliczne, które1 Teksty tych dokumentów były publikowane w tłumaczeniach na jzyk polski [w:] „Kontrola Pastwowa” nr2/1992, nr 3/1992, nr 2/1993, nr 2/1996, nr 4/1997 (wkładka). Były te opisane przez J. Mazura: -Midzynarodowe zasady kontroli finansów publicznych a tworzenie najwyszego organu kontroli, „KontrolaPastwowa” nr 1/19982 Por. C. Mik: Europejskie prawo wspólnotowe. Zagadnienia teorii i praktyki, tom 1, Warszawa 2000, s. 209 inast.3 T.j. DzU z 2001 r., nr 85, poz. 937.4 Patrz art. 5 ustawy z dnia 26 listopada 1998 r. o finansach publicznych (DzU nr 155, poz. 1014, ze zm.).


kontroli i nadzorowi specjalistycznemu. Podobnie rzecz wyglda w odniesieniu do banków pastwowych ispółek prawa handlowego z udziałem Skarbu Pastwa. Nie oznacza to jednak postulatu całkowitego wyłczeniaNIK z kontroli wymienionych podmiotów. Chodzi jednak o to, aby kontrola NIK była prowadzona dopierowówczas, gdy wystpi ku temu specjalne powody. Do nich za mona zaliczy takie sytuacje, jak np. badanieprzez NIK pewnego zjawiska z udziałem wymienionych podmiotów (chociaby prywatyzacji przedsibiorstw ibanków pastwowych, funkcjonowanie systemu ubezpiecze społecznych itp.), bd te podjcie przez NIKkontroli ze wzgldu na brak efektywnoci i skutecznoci funkcjonowania innych rodzajów kontroli. Takiestanowisko znajduje zreszt oparcie w art. 203 ust. 3 Konstytucji RP („NIK moe równie kontrolowa ...”).6. Przedstawione w pkt 4 i 5 oceny i propozycje zmian w zakresie zada kontrolnych NIK opieraj sina przewiadczeniu, e Izba jest tylko jednym z organów kontroli pastwowej w Polsce. Jeli zatem zajmuje wtym systemie miejsce najwysze, to nie znaczy, e powinna zajmowa si wszystkim, wyrczajc poniekd inneorgany kontroli. Ustalajc zakres zada kontrolnych naley kierowa si zasad, e najwyszy organ kontrolipastwowej sprawuje kontrol jedynie w odniesieniu do najwyszych organów władzy i administracji rzdowejoraz obejmuje ni problematyk najwaniejsz z punktu widzenia interesu ogólnego. Działalno kontrolna NIKnie powinna wypiera i zastpowa innych rodzajów kontroli. Wszystkie podmioty tworzce system kontroli wPolsce powinny ze sob współdziała. Mona i trzeba natomiast zastanowi si nad tym, czy owo współdziałanienie miałoby by przez Izb organizowane lub koordynowane, a nawet czy nie powierzy Izbie kompetencji dooceny funkcjonowania innych ogniw systemu kontroli. Do szerszego wyjanienia tych zagadnie powróc dalej.III. Zlecanie (lub składanie wniosku w sprawie) kontroli oraz decydowanie o planie kontroli NajwyszejIzby Kontroli1. Nie ulega wtpliwoci, e wyznacznikiem statusu prawnego NIK s take kwestie, kto moe zlecalub wystpowa z wnioskiem o dokonanie kontroli przez Izb oraz w jakim stopniu o wyborze tematów kontrolimoe decydowa ona sama, zestawiajc okresowy (roczny) plan kontroli. Wydaje si, e przy ocenie tegozagadnienia naley te dwie rzeczy odrónia.2. Na podstawie art. 6 ust. 1 ustawy o NIK prawo zlecania Izbie wykonania kontroli naley do Sejmu ijego organów. Prawo to jest przejawem władztwa Sejmu, co wynika z konstrukcji podległoci NIK Sejmowi(art. 202 ust. 2 Konstytucji RP oraz art. 1 ust. 2 ustawy o NIK). Z tego te powodu Izba nie moe odmówiwykonania zlecenia Sejmu i jego organów lub podj si tylko czciowej realizacji zlecenia. Zlecajcy moenaturalnie okreli take termin, w którym oczekuje wyników kontroli. To za stawia NIK przed koniecznociwłczenia zleconej kontroli do okresowego planu kontroli lub do wykonania jej w trybie tzw. kontroli doranej.Podległo Sejmowi sprawia, e z teoretycznego punktu widzenia nie istnieje moliwo podjcia przez NIKdyskusji lub negocjacji i przekonywania zlecajcego, e temat jest np. sformułowany wadliwie lub nie jestpotrzebna jego kontrola. Praktycznie nie mona jednak takiej moliwoci wykluczy. Wydaje si zatem, epodległo NIK Sejmowi nie jest konieczna. Wicej poytku byłoby bowiem z przyjcia zasady, e najwyszyorgan kontroli pastwowej jest w swej działalnoci niezawisły, podobnie jak to ma si w odniesieniu do innychorganów ochrony prawnej. Niezawisła działalno kontrolna Izby ma bowiem słuy interesowi ogólnemu, nieza tylko interesom politycznym Sejmu. Postulowana niezawisło nie musi i nie moe nawet oznacza pełnejizolacji NIK od Sejmu. Stosunki NIK z Sejmem mona byłoby bowiem ukształtowa na wzór powiza midzyNBP a Sejmem, zapewniajc Sejmowi i jego organom moliwo zgłaszania podanych tematów kontroliwykonywanych przez NIK.3. Propozycja wyraona wyej nie wydaje si zbyt odległa od moliwoci jej przyjcia, jeli zwrócimyuwag na to, e w obecnym stanie prawnym NIK podejmuje kontrole na wniosek Prezydenta RP oraz prezesaRady Ministrów (art. 6 ust. 1 ustawy o NIK). Organy te s przez Izb informowane nie tylko o wynikachkontroli przeprowadzonych na ich wniosek, ale take o wynikach kontroli zleconych przez Sejm lubpodejmowanych z inicjatywy własnej (art. 8 ustawy o NIK). Co wicej, o wynikach waniejszych kontrolidelegatury NIK informuj wojewodów, sejmiki samorzdowe i organy stanowice jednostek samorzduterytorialnego (art. 9 ustawy o NIK). Wyniki kontroli wykonanych na zlecenie lub na wniosek innych organównie staj si wic „ich wyłczn własnoci”. Potwierdza to w moim przekonaniu moliwo zniesieniapodległoci NIK Sejmowi, bez adnego zagroenia dla moliwoci korzystania przez Sejm z działalnocikontrolnej Izby.4. Najwysza Izba Kontroli moe podejmowa równie kontrole z własnej inicjatywy (art. 6 ust. 1ustawy o NIK). Dopóki bdzie miała status prawny organu, którego działalno opiera si na zleceniach iwnioskach o przeprowadzenie kontroli pochodzcych od innych organów, dopóty moliwo podejmowaniaprzez ni działalnoci kontrolnej z własnej inicjatywy trzeba bdzie traktowa jako uprawnienie, z którego niezawsze bdzie mogła nawet skorzysta. Taka sytuacja moe bowiem mie miejsce wówczas, gdy zlecajcy iwnioskujcy zgłosz wiele tematów kontroli, a NIK z trudem wtłoczy je w ramy okresowego planu kontroli. Niejest take wykluczona sytuacja, gdy zgłoszone w ten sposób tematy kontroli bd miały ze społecznego punktuwidzenia drugorzdne znaczenie, ale bd musiały by włczone do planu kontroli. Nie pozostanie wówczas nietylko miejsce na ujcie w tym planie tematów inicjowanych przez NIK, ale co gorzej, Izba nie bdzie mogła


skutecznie przeciwstawi zgłoszonym tematom własnych propozycji. Tymczasem na NIK powinien spoczywaobowizek (nie za uprawnienie) kształtowania tematyki kontroli nie tylko ze wzgldu na zgłoszenia dokonaneprzez uprawnione organy, lecz take z uwagi na obserwacje własne oraz sygnały płynce od innych organów(np. od Rzecznika Praw Obywatelskich, Rzecznika Praw Dziecka, organizacji konsumenckich itp.) bd zmasowych rodków przekazu. Takich inicjatyw nie mona lekceway, traktujc moliwo ich zbadania tylkow ramach „wolnych mocy przerobowych” NIK!5. Propozycje zmian, jakie zgłaszam powyej znajduj oparcie w standardach midzynarodowych.Zgodnie z art. 13 ust. 1 „Deklaracji z Limy”, najwyszy organ kontroli powinien by wyposaony w prawosamodzielnego ustalania planu kontroli, nawet wtedy, gdy podejmuje kontrol w imieniu parlamentu (art. 5 ust.2 i art. 8). Tymczasem z art. 6 ust. 2 ustawy o NIK wynika, e Izba wykonuje swoje zadania na podstawieokresowych planów pracy, które przedkłada Sejmowi. Z tego za wypływa wyrana sugestia, e plany pracyNIK zatwierdza Sejm, co w wietle podległoci NIK Sejmowi nie wywołuje zreszt zdziwienia.6. Nie znam praktyki funkcjonowania NIK na tyle, aby oceni, czy zgłoszone przeze mnie zastrzeeniai propozycje zmian maj w niej oparcie. Nie wiem bowiem: 1) czy sporzdza si roczny, czy te take inne,okresowe, plany kontroli; 2) ile tematów kontroli obejmuj te plany, w tym ile z nich stanowi tematy nazlecenie Sejmu lub na wniosek Prezydenta RP i prezesa Rady Ministrów, a ile tematów jest podejmowanych zinicjatywy własnej NIK; 3) czy przedkładanie Sejmowi planów kontroli łczy si jedynie z podaniem ich dowiadomoci Sejmu, czy te oznacza formalne ich zatwierdzenie (lub brak akceptacji); 4) według jakiegokryterium NIK podejmuje kontrole z własnej inicjatywy. Gdyby jednak było tak, e w obecnej praktycezainteresowanie Sejmu zlecaniem tematów kontroli lub planami kontroli NIK jest niewielkie lub symboliczne,bd te prowadzi do konfliktu midzy ustawowymi zadaniami NIK a politycznymi interesami wikszociparlamentarnej 9 , to upatrywałbym w tych faktach potwierdzenia słusznoci zgłaszanych przeze mnie postulatówzmian. Id one bowiem wyranie w kierunku pełnej niezawisłoci działalnoci kontrolnej NIK, co wymagauwolnienia Izby od podległoci Sejmowi.IV. Kryteria i tryb kontroli NIK w dziedzinie finansów publicznych1. Konstytucja RP (art. 203) oraz przepisy ustawy o NIK (art. 5 oraz art. 2 ust. 4) przesdziły okryteriach kontroli wykonywanej przez Izb. Nale do nich: legalno, gospodarno, celowo i rzetelno. Wodniesieniu do działalnoci pewnych podmiotów kontrola moe by oparta tylko na niektórych z tych kryteriów(np. działalno samorzdu terytorialnego - art. 5 ust. 2 ustawy o NIK; działalno jednostek organizacyjnych iprzedsibiorców wymienionych w art. 2 ust. 3 ustawy o NIK; działalno podmiotów wykonujcych zadania zzakresu powszechnego ubezpieczenia zdrowotnego - art. 2 ust. 4 ustawy o NIK). Sam ten fakt zdaje si bydyskusyjny, zwłaszcza gdy ustawodawca nie wyjanił pojcia gospodarnoci, celowoci i rzetelnoci, a rónicew pojmowaniu tych kryteriów nie s takie oczywiste i wyzwalaj moliwo dowolnej ich interpretacji przezkontrolerów i kontrolowanych. Jaki sens moe mie angaowanie NIK do kontroli działalnoci jednosteksamorzdu terytorialnego, gdy kontrola ta nie moe by oparta na kryterium celowoci? Czy dla zachowaniasamej zasady samodzielnoci jednostek samorzdu terytorialnego trzeba godzi si na niecelow działalnotych jednostek? Czy poddanie kontroli NIK jednostek wykonujcych zadania z zakresu powszechnegoubezpieczenia zdrowotnego tylko pod wzgldem legalnoci i gospodarnoci ich działa nie zachca tychjednostek do lekcewaenia celowoci i rzetelnoci?Wydaje si, e zgłoszone pytania i wtpliwoci nie powinny pozosta bez odpowiedzi i zmian wprzyszłej regulacji statusu prawnego NIK. Trzeba normatywnie wyjani pojcie kryteriów kontroliwykonywanej przez NIK i zastanowi si nad zrónicowaniem katalogu tych kryteriów ze wzgldu na podmiotyi przedmiot tej kontroli.2. W obowizujcym stanie prawnym nie ma adnego zrónicowania kryteriów i trybu kontroli NIK wzakresie finansów publicznych. Tymczasem wprowadzenie takiego zrónicowania wydaje si konieczne. Niemona bowiem kontroli w zakresie finansów publicznych oprze wyłcznie na tych samych kryteriach, jakieIzba stosuje w odniesieniu do kontrolowanych jednostek, gdy w tych przypadkach podmiot kontroli jestzasadniczo róny. Co wicej, nie mona tych samych kryteriów stosowa nawet w obrbie kontroli finansówpublicznych, poniewa inny cel ma np. kontrola NIK w zakresie wykonania budetu pastwa, terminowociwpłat z zysku NBP do budetu pastwa, bd te w zakresie gromadzenia dochodów z prywatyzacjiprzedsibiorstw pastwowych lub prywatyzacji mienia komunalnego.3. Finanse publiczne podlegaj kontroli przede wszystkim z punktu widzenia kryterium legalnoci.Według tego kryterium trzeba gromadzi dochody publiczne oraz dokonywa wydatków publicznych. Wdziałalnoci finansowej polegajcej na gromadzeniu dochodów publicznych kryterium legalnoci spycha wpewnym sensie na plan dalszy inne kryteria kontroli, chocia niewtpliwie byłoby dobrze, aby pobór dochodówpublicznych był celowy, czyli opierał si na załoeniu, i przyniesie wicej wpływów ni wynosz kosztypoboru oraz aby był take rzetelny (efektywny). Czy jednak organy obowizane do pobierania dochodów9 Por. take J. Mazur: op.cit., s. 107.


publicznych mog odstpi od poboru dochodów dlatego, e uznaj ich pobór za niecelowy? Zawsze takapostawa spotka si z zarzutem nielegalnoci, chyba e minister finansów zarzdzi zaniechanie poboru niektórychdochodów. Pobór dochodów publicznych odbywa si na podstawie aktów normatywnych dotyczcychposzczególnych rodzajów dochodów publicznych. Czy moliwe jest zatem dokonywanie kontroli poborudochodów publicznych na podstawie innych kryteriów ni legalno? Natomiast gromadzenie dochodówpublicznych ma miejsce w ramach planów finansowych (budetu pastwa lub budetów jednostek samorzduterytorialnego, planów finansowych funduszy celowych oraz jednostek sektora finansów publicznych). Plany tenie maj na ogół rangi aktów normatywnych, bd te gdy w takiej formie s uchwalane (np. budet pastwa ibudety jednostek samorzdu terytorialnego), nie maj po stronie dochodowej charakteru dyrektywnego.Stanowi jedynie prognozy ich wielkoci (art. 26 ust. 1 pkt 1 ustawy o finansach publicznych). Czy moliwa jestzatem kontrola gromadzenia dochodów publicznych równie z punktu widzenia kryterium legalnoci?4. Dokonywanie wydatków publicznych powinno odbywa si zgodnie z zasadami ustalonymi wustawie o finansach publicznych (art. 28 ust. 1 - 3 tej ustawy). Zasady te odnosz si do: zgodnoci z planami(art. 28 ust. 1), zgodnoci z przepisami prawnymi (art. 28 ust. 2), a ponadto celowoci, oszczdnoci,efektywnoci i terminowoci (art. 28 ust. 3 - 5). S to wic zasady, których nie mona w pełni wyprowadzi zkryteriów kontroli NIK. Czy wobec tego kontrola NIK w zakresie wykonania budetu pastwa moe opiera sitylko na kryteriach wymienionych w art. 203 Konstytucji RP oraz w art. 5 ustawy o NIK? Ustawa nie bierzezupełnie pod uwag koniecznoci przeprowadzania kontroli finansów publicznych przez NIK według kryteriówwłaciwych dla zasad finansów publicznych. Tymczasem ich katalog jest znacznie bogatszy ni zestawkryteriów kontroli NIK 10 . Wystarczy wskaza na rónice dotyczce zasad, które s normatywnie wyraone, jakzasady jawnoci i przejrzystoci finansów publicznych. Kto ma sta na stray respektowania tych zasad, jeeliuznamy, e w działalnoci kontrolnej NIK nie s one brane pod uwag przy ocenie działalnoci kontrolowanychpodmiotów lub urzdze finansowych? Std płynie wniosek i postulat, e kontrola Izby w zakresie finansówpublicznych powinna uwzgldnia take kryteria właciwe dla zasad finansów publicznych.V. Wykorzystanie wyników kontroli NIK w dziedzinie finansów publicznych przez Sejm i inne organy1. Na wykorzystanie wyników kontroli NIK naley patrze odrbnie, gdy idzie o ich spoytkowanieprzez jednostk kontrolowan i jej organ nadrzdny lub nadzorczy (wyniki kontroli w ujciu indywidualnym)oraz gdy chodzi o wyniki kontroli przekazane podmiotom, które zleciły bd wystpiły z wnioskiem owykonanie kontroli lub wobec których NIK ma obowizek przedstawiania informacji o wynikach kontroli. S todwie róne sytuacje.2. Co do pierwszej sytuacji wystarczy przypomnie, e zasad jest komunikowanie wyników kontrolitym organom, które powinny wykorzysta je do polepszenia stanu gospodarki finansowej jednostkikontrolowanej 11 . Nie inaczej jest w wypadku kontroli wykonywanej przez Najwysz Izb Kontroli. Zunormowanej w ustawie o NIK procedury postpowania kontrolnego wynika, e kontrolowany jestzapoznawany z ustaleniami kontroli po przedłoeniu mu do podpisania protokołu kontroli. Kontrolowany mamoliwo odniesienia si do ustale zawartych w protokole. Nastpnie za kontrolowany i w razie potrzebytake jego jednostka nadrzdna lub nadzorcza otrzymuj wyniki kontroli oraz uwagi i wystpienie pokontrolne.Take w stosunku do nich kontrolowany lub organ, któremu przekazano wystpienie pokontrolne, mog zgłosiumotywowane zastrzeenia. Uchwała Kolegium NIK rozstrzyga spraw ostatecznie. Izba nie jest organemnadzoru, ani te organem cigania. Dlatego te w wystpieniu pokontrolnym zawarta jest jedynie ocenakontrolowanej działalnoci, wynikajca z ustale opisanych w protokole kontroli, a w razie stwierdzenianieprawidłowoci - take uwagi i wnioski w sprawie ich usunicia. W razie uzasadnionego podejrzeniapopełnienia przestpstwa lub wykroczenia NIK zawiadamia organ powołany do cigania przestpstw lubwykrocze oraz informuje o tym jednostk kontrolowan lub jednostk nadrzdn i właciwy organ pastwowylub samorzdowy.Wykorzystanie wyników kontroli oraz ustale zawartych w wystpieniu pokontrolnym naley doobowizków kontrolowanej jednostki i jej jednostki nadrzdnej. Ma ona take obowizek poinformowania NIKo sposobie wykorzystania uwag i wykonania wniosków oraz o podjtych działaniach lub przyczynachniepodjcia tych działa. Natomiast organ powołany do cigania przestpstw lub wykrocze obowizany jestzawiadomi NIK o wynikach postpowania dotyczcego zgłoszenia dokonanego przez Izb. Na tym kocz sijednak moliwoci prawne oddziaływania NIK na wykorzystanie wyników przeprowadzonych kontroli izastosowanie wniosków zawartych w wystpieniach pokontrolnych. To za jest chyba zbyt mało, gdy idzie outrzymanie autorytetu organu, któremu przyznano status prawny najwyszego organu kontroli pastwowej.3. Sytuacja druga jest inna. Z art. 204 Konstytucji RP oraz z art. 7 ust. 1 ustawy o NIK wynika zakresobowizków Izby wobec Sejmu. Natomiast z art. 8 i 9 tej ustawy wypływaj obowizki NIK wobec innychorganów. Nie s one tosame z obowizkami wobec Sejmu, gdy dotycz tylko przedkładania informacji o10 Por. C. Kosikowski: Finanse publiczne i prawo finansowe, Warszawa 2001, s. 20 i nast.11 L. Kurowski, E. Rukowski, H. Sochacka-Krysiak: op. cit., s. 92.


wynikach kontroli przeprowadzonych na wniosek (art. 8) lub informacji o wynikach waniejszych kontroli (art.9). Informacje takie s opracowywane na podstawie protokołów kontroli i wystpie pokontrolnych. Materiałyprzedkładane przez NIK Sejmowi róni si od informacji wymienionych wyej tym, e obejmuj ponadtospecyficzne materiały, składane tylko Sejmowi. S to (art. 7 ust. 1): 1) analiza wykonania budetu pastwa izałoe polityki pieninej; 2) opinia w przedmiocie absolutorium dla Rady Ministrów; 3) wnioski w sprawierozpatrzenia przez Sejm okrelonych problemów zwizanych z działalnoci organów wykonujcych zadaniapubliczne; 4) wystpienia zawierajce zarzuty wynikajce z kontroli, dotyczce osób wchodzcych w składRady Ministrów, kierujcych urzdami centralnymi, prezesa NBP i osób kierujcych instytucjamiwymienionymi w art. 4 ust. 1 ustawy o NIK; 5) sprawozdanie ze swej działalnoci w roku ubiegłym.Znaczenie tych materiałów jest róne od informacji składanych przez NIK innym organom. Ponadtoznaczenie poszczególnych materiałów wymienionych wyej w pkt 1 - 5 take nie jest jednakowe. Nie monazatem wobec nich stosowa tych samych miar proceduralnych jak w odniesieniu do wykorzystania wynikówkontroli wymienionych wyej w pkt 2.Rónica polega na tym, e wymienione w niniejszym punkcie materiały nie s informacjami owynikach kontroli zleconych przez Sejm lub wykonanych na wniosek innych organów. NIK nie ma wpływu natematyk kontroli zlecanych lub przeprowadzanych na wniosek, ani te nie moe wpływa na wykorzystanietych materiałów przez podmioty zamawiajce wykonanie kontroli. Sprawuj one funkcje kierownicze i w tychramach posługuj si wynikami zamówionych kontroli przeprowadzonych przez NIK. Inaczej jest natomiast zmateriałami, o których mowa wyej w pkt 1 - 5. S one przedstawiane Sejmowi przez Izb, poniewa takiobowizek spoczywa na niej z mocy postanowie Konstytucji RP i ustawy o NIK.Materiały te nie powstaj jednak w wyniku zastosowania procedury postpowania kontrolnegounormowanej w ustawie o NIK. Przewiduje si w niej natomiast (art. 23) kompetencj Kolegium NIK dozatwierdzania niektórych z tych materiałów (analizy wykonania budetu pastwa i załoe polityki pieninej,sprawozdania z działalnoci Izby w roku ubiegłym), uchwalania dokumentów (np. opinii w przedmiocieabsolutorium dla Rady Ministrów, wniosków w sprawie rozpatrzenia przez Sejm okrelonych problemówzwizanych z działalnoci organów wykonujcych zadania publiczne, wystpie zawierajcych zarzutywynikajce z kontroli i dotyczce osób wchodzcych w skład Rady Ministrów, prezesa NBP i osób kierujcychurzdami centralnymi oraz niektórymi instytucjami) oraz opiniowania innych opracowa. Nie ma w zasadzieadnych regulacji prawnych dotyczcych zakresu, formy i procedury tworzenia wymienionych materiałów.Co wicej, gdy idzie o ich wykorzystanie przez Sejm, to od Sejmu wymaga si jedynie zapoznania si zopini NIK w przedmiocie absolutorium dla rzdu. Trudno bowiem uzna za wykorzystanie przez Sejm„Analizy wykonania budetu pastwa i załoe polityki pieninej”, skoro w Regulaminie Sejmu wymienia sijedynie „Uwagi do sprawozda z wykonania budetu pastwa i innych planów finansowych”, nie za sam„Analiz”. Owe „Uwagi” maj by skierowane do właciwych komisji sejmowych, co nie oznacza niczegowicej (np. zapoznania si z nimi, ustosunkowania si do nich itp.).Wczeniej krytycznie wskazywałem na dotychczasow praktyk wykorzystywania bogatych i rzetelniewykonanych materiałów NIK, przedkładanych Sejmowi w ramach „Analizy wykonania budetu pastwa izałoe polityki pieninej” 12 . Naley wic jedynie doda, i stan ten wskazuje na potrzeb zmiany obecnegostatusu prawnego Najwyszej Izby Kontroli, poniewa przedkładany przez ni materiał nie jest wykorzystywanyprzez Sejm. Zmiany w zakresie wykorzystania opracowa NIK powinny pój w rónych kierunkach, zalenieod ich rodzaju. Inaczej trzeba bowiem widzie analizy oraz oceny wykonania budetu pastwa i załoe politykipieninej, z których trzeba robi uytek nie tylko w zwizku z udzielaniem absolutorium. Materiały te powinnyby równie wykorzystywane w procesie przyszłego (kolejnego) planowania budetowego, jak te mog słuyza podstaw do prac legislacyjnych korygujcych stan prawa obowizujcego oraz stanowi ródło, napodstawie którego mona stawia w stan oskarenia osoby podlegajce jurysdykcji Trybunału Stanu. Natomiastwykorzystanie pozostałych materiałów przedkładanych Sejmowi przez NIK powinno by akcentowane conajmniej w sposób formalny, jak choby poprzez podanie do publicznej wiadomoci informacji, e Sejmzapoznał si z nimi i wykorzysta stosownie do swoich funkcji i kompetencji.VI. Współdziałanie NIK i innych organów kontroli finansów publicznych1. Współdziałanie organów kontroli jest zasad. W poszczególnych krajach przebiega jednak w rónychformach. Najwyszy organ kontroli pastwowej moe bowiem sprawowa w stosunku do pozostałych ogniwkontroli kierownictwo metodologiczne, jak i funkcje koordynacyjne, bd te korzysta ze swego szczególnegowładztwa kontrolnego, zlecajc wykonanie kontroli innym organom kontroli lub prowadzc je wspólnie zinnymi. Tymczasem model obowizujcych w tym zakresie rozwiza prawnych w Polsce nie jestjednoznaczny. W art. 12 ustawy o NIK przewiduje si obowizek współpracy z Izb organów kontroli, rewizji,12 Por. C. Kosikowski: Coroczne badanie przez Najwysz Izb Kontroli wykonania budetu pastwa - kontrolaczy audyt? (Ekspertyza prawna), „Kontrola Pastwowa”, numer specjalny, luty 2002 r., s. 35 i nast.


inspekcji, działajcych w administracji rzdowej i samorzdzie terytorialnym. Jednoczenie nakłada si napodmioty kontroli jednostronny obowizek udostpniania NIK wyników kontroli, przeprowadzania okrelonychkontroli wspólnie pod kierownictwem NIK oraz wykonywania kontroli doranych na zlecenie Izby. S torozwizania, które bardziej wskazuj na władztwo NIK wobec pozostałych organów kontroli, ni nakształtowanie si midzy tymi organami a NIK relacji partnerskich. Powinno natomiast by inaczej.2. Kontrola finansów publicznych powinna tworzy system, czyli cało zorganizowan w sposóbzupełny, logiczny i spójny. W ramach systemu kontroli finansów publicznych naley przewidzie zarównopodział zada kontrolnych, jak i moliwo wykonywania ich wspólnie przez kilka organów kontroli orazwzajemne wykorzystywanie wyników kontroli, a take ich weryfikacj. Taki układ wyznacza charakterpowiza pomidzy organami kontroli. Jest zrozumiałe, e znaczenie kontroli jako funkcji zarzdzania (kontrolazarzdcza) nie moe pozbawi licznych organów kierowniczych moliwoci dysponowania własnym aparatemkontrolnym (tzn. działajcym na rzecz organu kierowniczego). Aparat ten z natury rzeczy nie moe i niepowinien podlega organizacyjnie NIK. Nie ma jednak adnych przeszkód ustrojowoprawnych ku temu, abyorgany kontroli współdziałały ze sob nie dublujc kontroli, lecz je koordynujc i wykorzystujc wzajemnie ichwyniki bd te je uzupełniajc lub nawet sprawdzajc.3. Kontrol finansów publicznych sprawuj liczne organy kontroli usytuowane organizacyjnie wresorcie finansów. Kontrola budetowa opiera si na kontroli podatkowej i kontroli skarbowej oraz na kontroliresortowej i audycie wewntrznym, a take na specjalnym systemie sprawozdawczoci budetowej. Uzupełnia jkontrola celna i dewizowa. Poza resortem finansów plasuje si system nadzoru bankowego, ubezpieczeniowego igiełdowego. W tej sytuacji działalno kontrolna NIK w dziedzinie finansów publicznych moe i powinnaopiera si głównie na materiałach pochodzcych od innych organów kontroli finansów publicznych i dotyczyich oceny oraz weryfikacji w celu wykorzystania przez Izb dla wypełnienia własnych powinnoci kontrolnych(np. wobec Sejmu). Nie wszystkie zagadnienia NIK musi bada samodzielnie i od pocztku. Jeli bowiem niedaje wiary wynikom kontroli przeprowadzonych przez inne organy, to tym samym podwaa sens ich istnienia irzetelno wykonywania przez nie zada kontrolnych. NIK powinna mie do tego prawo, ale równoczenie jejobowizkiem powinno by udokumentowanie negatywnych ocen pracy innych organów kontroli. Takichrozwiza prawo polskie nie przewiduje. Brakuje take prawnej moliwoci udostpniania przez NIK własnychmateriałów kontrolnych innym organom kontroli, które musz lub chc zbada temat kontrolowany wczeniejprzez Izb. Poza wyjtkowymi sytuacjami (zwizanymi np. z tajemnic pastwow lub z wynikami kontroliwykonanych na zlecenie lub na wniosek najwyszych organów władzy i administracji) NIK nie powinnaodmawia udostpnienia tych materiałów innym organom bd te mogłaby je udostpnia chociabyczciowo.4. W kontroli finansów publicznych zadania NIK powinny koncentrowa si przede wszystkim nakontroli (wstpnej, biecej i nastpnej) budetu pastwa oraz pastwowych funduszy celowych i innych, atake na kontroli najwaniejszych ze społecznego punktu widzenia zagadnie (np. pomocy zagranicznej,zadłuenia pastwa, realizacji programów wieloletnich, funkcjonowania innych organów kontroli finansowej).W pozostałym zakresie trzeba odda pole innym organom kontroli finansów publicznych. Tego wymaga statusnajwyszego (nie za wszechogarniajcego) organu kontroli pastwowej.VII. Niezalenofinansowa NIK i kontrola jej działalnoci1. „Deklaracja z Limy” przewiduje niezaleno finansow najwyszych organów kontroli. To zaoznacza, e o ich budecie powinien decydowa wprost parlament. Polska spełnia ten standard. Zgodnie z art. 83ust. 1 ustawy o finansach publicznych i art. 26 ust. 1 ustawy o NIK, projekt budetu Izby w brzmieniuuchwalonym przez Kolegium NIK minister finansów włcza do projektu budetu pastwa. Sejm moe, lecz niemusi, zatwierdzi budet NIK w wysokoci proponowanej przez Kolegium. Niezaleno finansowa NIK jestzachowana take dziki temu, e kontrola bieca wykonywania budetu Izby naley do prezesa NIK, któremuw tym zakresie przysługuj uprawnienia ministra finansów. S to uprawnienia dalej idce ni uprawnieniadysponentów czci budetowych. Obejmuj bowiem uprawnienia zastrzeone dla ministra finansów w art. 96ust. 3, art. 100 ust. 2 pkt 1 oraz art. 100 ust. 5 i 7 ustawy o finansach publicznych. Nieco wicej kłopotów moenastrcza prezesowi NIK wykonywanie kompetencji ministra finansów, przewidzianych w art. 104 oraz w art.105 ust. 4 i 5, a take w art. 108 ust. 2. S to bowiem kompetencje, których nie mona w sposób automatycznyprzypisa prezesowi NIK.2. Niezaleno NIK zapewnia si take przez to, e analiz działalnoci Izby i wykonanie jej budetupoddaje si ocenie Sejmu. Naley jednak zwróci uwag na to, e s to oceny dokonywane odrbnie, tzn. wrónym czasie i bez wzajemnego zwizku. To za jest le, chocia niewtpliwie zwizek midzy merytorycznocen działalnoci NIK a ocen wykonania jej budetu nie musi by w kadym wypadku bezporedni. Sdzbowiem, e działalno NIK, niezalenie od tego, czy bdzie ona czy nie bdzie podlegała Sejmowi, powinnaby przez Sejm oceniana, podobnie jak czyni si to w stosunku do działalnoci innych samodzielnych iautonomicznych instytucji (np. Trybunału Konstytucyjnego, Rzecznika Praw Obywatelskich, NarodowegoBanku Polskiego). Ocena wykonania budetu NIK powinna natomiast stanowi element oceny jej działalnoci,


nie za tylko element wykonania budetu pastwa w ogóle. Podobnie naleałoby przyj w odniesieniu do ocenyprzez Sejm innych organów i dlatego ich sprawozdania powinny by Sejmowi przedkładane w czasiewłaciwym dla składania sprawozdania z wykonania budetu pastwa. Pozwoliłoby to unikn moliwej wpraktyce sytuacji, gdy wczeniejsza lub póniejsza pozytywna lub negatywna ocena działalnoci NIK (bdinnego organu ocenianego przez Sejm) wyprzedzi odpowiednio w czasie negatywn lub pozytywn ocenwykonania jej budetu (lub budetu innego ocenianego przez Sejm organu).3. Odrbn kwesti jest realizacja w praktyce zasady, e wykonanie budetu NIK kontroluje Sejm.Sdz, e uprawnienie Sejmu mona odnie jedynie do oceny wykonania budetu przez Izb. Natomiast co dosamej kontroli wykonania budetu przez NIK zasad powinno by powierzenie przez Sejm wykonania kontroliwybranej, w trybie zamówie publicznych, firmie audytorskiej. Takie rozwizania wystpuj w praktycewikszoci pastw.VIII. Wnioski co do statusu prawnego NIK w wietle prawnofinansowym1. Na ocen statusu prawnego NIK składa si take ocena pozycji NIK w kontroli finansów publicznychoraz ocena niezalenoci finansowej NIK jako najwyszego organu kontroli pastwowej.2. NIK powinna by nadal tylko jednym z kontrolerów finansów publicznych. W tym zakresie jejgłównym zadaniem powinna pozosta kontrola: a) budetowa (wstpna, bieca i nastpna); b) gospodarkifinansowej pastwowych funduszy celowych, a take funduszy nieobjtych formalnie mianem pastwowychfunduszy celowych w rozumieniu ustawy o finansach publicznych; c) gospodarki finansowej NBP; d) finansowawieloletnich programów rzdowych i programów wsparcia rozwoju regionalnego; e) korzystania z zagranicznejpomocy finansowej.3. Izba nie powinna zastpowa, ani dublowa, kontroli wykonywanych w dziedzinie finansówpublicznych przez inne organy kontroli i nadzoru. Moe natomiast wykonywa czynnoci organizatorskie ikoordynacyjne. Kontrola finansów publicznych powinna bowiem tworzy jeden system, w którym NIK ma dospełnienia okrelon rol.4. Z punktu widzenia zada NIK w zakresie kontroli finansów publicznych podległo Sejmowi nie jestkonieczna. NIK powinna by natomiast niezawisła w działalnoci kontrolnej. W ten sposób jej działalno moesłuy interesom ogólnym, nie za by zwizana z interesami politycznymi Sejmu.5. Postulowana niezawisło NIK nie przeczy moliwoci zlecania jej do wykonania kontroli przezSejm i Senat, Prezydenta RP, Prezesa Rady Ministrów, a take inne organy, jak np. Trybunał Konstytucyjny czyRzecznik Praw Obywatelskich.6. NIK powinna mie prawo do samodzielnego ustalania planu kontroli. Plan ten nie musi byprzedkładany Sejmowi do zatwierdzania, skoro Izba ma obowizek ujcia w planie kontroli zleconych przezSejm. Mona postulowa, aby projekt planu kontroli zestawiany przez NIK był przedstawiany niektórymorganom do zaopiniowania, a nastpnie po przyjciu planu przez Kolegium NIK podawany do wiadomoci tychorganów.7. Kontrola finansów publicznych sprawowana przez NIK nie moe opiera si tylko na kryteriachlegalnoci, celowoci, gospodarnoci i rzetelnoci. Powinna natomiast uwzgldnia take kryteria typowe dlazasad publicznej gospodarki finansowej, takie jak: zgodno z planem, efektywno, terminowo, jawno iprzejrzysto.8. Materiały kontrolne powinny by wykorzystywane wzajemnie przez wszystkie organy kontroli inadzoru. Na tej podstawie powinny by dostpne take dla innych organów kontroli.9. Ustawa o NIK oraz inne akty normatywne w zasadzie nie normuj procedury tworzenia iwykorzystania wyników kontroli NIK w zakresie wykonania budetu pastwa. Niejasne s kryteria odrónieniakompetencji Kolegium NIK do zatwierdzania, uchwalania i opiniowania niektórych materiałów przedkładanychSejmowi. Materiały te nie s przez Sejm w pełni wykorzystywane. Tymczasem mog one słuy planowaniubudetowemu w latach nastpnych, pracom legislacyjnym oraz stawianiu w stan oskarenia przed TrybunałemStanu.10. Niezaleno finansowa NIK jest zachowana. Naley jednak ocen działalnoci Izby dokonywanprzez Sejm powiza take z ocen wykonania budetu NIK. Audyt wykonania budetu NIK powinien byprzeprowadzony przez firm wybran przez Sejm w trybie ustawy o zamówieniach publicznych.11. Z prawnofinansowego punktu widzenia status prawny NIK wymaga korekty. Pod wzgldemlegislacyjnym oznacza to konieczno zmiany niektórych przepisów Konstytucji RP oraz uchwalenia nowejustawy o NIK, a take pewnych zmian w ustawach odrbnych, zwłaszcza za w ustawie o finansachpublicznych.Prof. dr hab. Paweł Sarnecki


STATUS PRAWNY NAJWYSZEJ IZBY KONTROLIW WIETLE KONSTYTUCJIKonstytucyjne zakotwiczenie NIK i jego znaczenieNajwysza Izba Kontroli ma - równie aktualnie - status organu konstytucyjnego. Wyraa si w tymkontynuacja podejcia, tradycyjnego dla konstytucjonalizmu polskiego, co do znaczenia organu kontrolipastwowej w strukturze ustroju politycznego pastwa. Jak wiadomo, organy te zawsze znajdowały swojemiejsce - o ile funkcjonowały w formie odrbnego organu naczelnego - w aktach konstytucyjnych naszego kraju:w Konstytucji marcowej (art. 9), w Konstytucji kwietniowej (art. 3 i art. 77) a nawet w aktach konstytucyjnychPolski Ludowej (art. 20 - 23 „Małej konstytucji” z 1947 r., art. 28a - 28d Konstytucji PRL po nowelizacji z 13grudnia 1957 r., art. 34 - 36 po nowelizacji z 10 lutego 1976 r.) oraz art. 202 - 207 Konstytucji aktualnej.Oznacza to zrozumienie, e funkcjonowanie kontroli pastwowej ma tak doniosłe znaczenie dla zasadypraworzdnoci, sprawnoci działania pastwa czy zasady rzdów parlamentarnych, e wymaga nadaniaorganom kontroli pastwowej rangi konstytucyjnej. Chroni to pewne podstawowe rozstrzygnicia, dotyczcefunkcji i struktury tych organów, przed ingerencj ustawodawcy zwykłego, a take nadaje dalszym(ustawowym) rozwizaniom prawnym okrelon interpretacj, wynikajc z konstytucyjnego zakotwiczeniatych rozstrzygni. Warto te na wstpie zaznaczy, e poczwszy od Konstytucji kwietniowej w przepisachkonstytucyjnych pojawia si okrelenie „kontrola pastwowa” (w Konstytucji tej - jako tytuł rozdziału XI), doczego - moim zdaniem - przywizywa naley istotne znaczenie. Jednake w aktach konstytucyjnych PolskiLudowej to okrelenie znika i pojawia si dopiero w Konstytucji aktualnej, i to zarówno jako okrelenie samegocharakteru NIK (art. 202 ust. 1), jak i w tytule odpowiedniego rozdziału konstytucyjnego.Miejsce NIK w systematyce Konstytucji RP z 2 kwietnia 1997 r.W systematyce konstytucyjnej przepisy odnoszce si do Najwyszej Izby Kontroli znalazły si wspecjalnym (pierwszym) podrozdziale rozdziału IX, zatytułowanego „Organy kontroli pastwowej i ochronyprawa”. Warto zauway, e stosowanie takiego zabiegu klasyfikacyjnego (tj. powoływanie podrozdziałów)wystpuje take w kilku innych rozdziałach konstytucyjnych (por. zwłaszcza rozdział VIII) i słuy podkreleniunader daleko posunitej specyfiki czy to pewnych jednostkowych organów, czy to pewnych grup organówpastwowych. Ta specyfika dotyczy nie tylko okrelonych aspektów funkcjonalnych, ale słuy równie -znajdujc w tym pierwszym aspekcie swe uzasadnienie - wskazaniu na potrzeb daleko posunitej odrbnociorganizacyjnej okrelonych podmiotów.W trzech podmiotach, połczonych w IX rozdziale konstytucyjnym, mona by zapewne odnaleelementy wspólne, uzasadniajce to połczenie. Wiele jest jednak równie rónic midzy nimi, a ponadto wsposób oczywisty nie wszystkie konstytucyjne organy „ochrony prawa” znalazły si w tym rozdziale (sdy,prokuratura). Wydaje si jednak, e duo wiksze znaczenie ma, wynikajcy z przyjcia takiej klasyfikacji,aspekt negatywny - wskazanie, e objte rozdziałem IX organy s niezalene od innych władz PastwaPolskiego - od Sejmu i Senatu (rozdział IV), Prezydenta RP (rozdział V), Rady Ministrów i administracjirzdowej (rozdział VI), sdów i trybunałów (rozdział VIII), wreszcie Narodowego Banku Polskiego (rozdziałX). Taka systematyka konstytucyjna po prostu uniemoliwia traktowanie któregokolwiek z podmiotów rozdziałuIX jako integralnej czci tych innych władz pastwowych. Uniknito wic rozwizania, przyjtego wKonstytucji marcowej, w której strukturze, przeprowadzonej pod wpływem tradycyjnego traktowania zasadytrójpodziału władzy, przepisy dotyczce NIK (art. 9) znalazły si w rozdziale powiconym władzyustawodawczej. Było teoretycznie moliwe, poprzez odpowiednie ukształtowanie zapowiedzianej tym przepisemustawy o organizacji NIK - uczynienie z tego organu podmiotu bardzo cile zespolonego z Sejmem, o statusieniemale organu Sejmu. Wiemy, e ustawa wydana w wykonaniu tej zapowiedzi konstytucyjnej poszła inndrog. Wiemy równie, e obowizujce w okresie uchwalania Konstytucji marcowej przepisy ustawowe, któremiały niewtpliwie wpływ na rozumienie jej rozwiza w tym zakresie (dekret Naczelnika Pastwa z 7 lutego1919 r. o Najwyszej Izbie Kontroli Pastwa), take wyraały ide odrbnoci organizacyjnej NIK od Sejmu.Tym niemniej taka moliwo teoretycznie istniała, a nie byłaby to moliwo dobra w razie jej realizacji.Zespolenie NIK z jednym czy drugim organem władzy ustawodawczej (Sejmem czy Senatem) sił rzeczypowodowałoby nadmiern polityzacj i instrumentalizacj aparatu kontroli pastwowej, z oczywist szkod dlaobiektywizmu jej działania, tak niezbdnego przy wykonywaniu działa kontrolnych.Warto jednak wskaza, e ju wszystkie nastpne akty konstytucyjne wybrały inn drog, i znalazły dlaNIK miejsce w odrbnym rozdziale konstytucyjnym, rozpraszajc wszelkie wtpliwoci w tym zakresie. Takwic Konstytucja kwietniowa uregulowała pozycj NIK w rozdziale XI, „Mała konstytucja z 1947 r.” - wrozdziale VI, nowela konstytucyjna z 1957 r. powołała do ycia rozdział 3a (w drodze nastpnych noweli ujtyjako rozdział 4). Od 1982 r. regulacja jej dotyczca jest jednak, w odrbnym rozdziale konstytucyjnym,połczona z regulacj odnoszc si do Trybunału Konstytucyjnego, Trybunału Stanu, póniej równieRzecznika Praw Obywatelskich i w kocu KRRiT. Kolejne tytuły takiego rozdziału zawieraj jedynie nazwyregulowanych w nim organów. T ostatni spraw zmienia dopiero aktualna Konstytucja. Oczywicie nie znaczy


to, e problematyka dotyczca NIK została uregulowana jedynie w danym rozdziale i e naleałoby dy dotakiego włanie stanu rzeczy. Regulacja kwestii odnoszcych si do NIK w pierwszym podrozdziale rozdziałuIX dotyczy jednak jej spraw ustrojowych. Natomiast regulacje wystpujce poza tym podrozdziałem bardziej juwi si z pewnymi tam regulowanymi instytucjami konstytucyjnymi.NIK jako system organów pastwowychArtykuł 202 ust. 1 Konstytucji, rozpoczynajc regulacj pozycji NIK, okrela j jako naczelny organkontroli pastwowej. Zastanawia uyta tutaj nazwa pojedyncza, oczywicie tak rzeczownikowo, jak iczasownikowo, powtarzajca si zreszt w kadym z artykułów konstytucyjnych (tak omawianego podrozdziału,jak i poza nim). Forma taka jest oczywicie adekwatna do sytuacji wystpowania jednego podmiotu okrelonychpraw i obowizków (jednego organu), niezalenie od tego, czy podmiot ów jest podmiotem (organem)jednoosobowym, czy wieloosobowym (kolegialnym). Mimo wspomnianego uycia nazwy pojedynczej, NIK niejest jednak tylko jednym podmiotem okrelonych (take konstytucyjnie) praw i obowizków, w realizacji czywypełnianiu których wszystkie osoby, objte ramami tego organu, posiadałyby okrelony udział - tak jakswoisty udział w wykonywaniu ustawowych zada maj wszyscy członkowie „izb” samorzdów zawodowych(por. art. 17 Konstytucji). Nie jest równie tak, e istnieje jeden podmiot o takiej włanie nazwie, majcy szereg„swoich” organów (tak jak np. Sejm ma swoje organy w postaci komisji sejmowych). Za nazw „NajwyszaIzba Kontroli” kryje si pewien system organów, o okrelonych wzajemnych powizaniach, z których kady maodrbn właciwo rzeczow, terenow czy funkcjonaln. Wynika to nie tylko z utrwalonego w prawie polskimznaczenia tej włanie nazwy, znaczenia „zastanego” przez twórców aktualnej Konstytucji - aczkolwiek, bymoe, jest to argument najwaniejszy. Pewne znaczenie moe tu mie okoliczno identycznych rozwizakonstytucyjnych (stosowanie liczby pojedynczej) w konstytucjach innych pastw demokratycznych, podowiadczenia których sigano, budujc zrby konstytucjonalizmu odradzajcej si po I wojnie wiatowejRzeczypospolitej (np. Cour des Comptes we Francji, Rechnungshof w Niemczech). Wynika to jednak równiemocno z charakteru funkcji, sprawowanej przez organy pastwowe, objte struktur Najwyszej Izby Kontroli.Otó bez wzgldu na to, który z tych organów wykonuje czynnoci kontrolne i gdzie je wykonuje - jest to tasama funkcja, ta sama kontrola, jednorodna w swej istocie, posługujca si identycznymi kryteriami izmierzajca do jednego, tego samego celu - i dlatego, bdc powierzon wielu organom pastwowym, moe byobjta liczb pojedyncz w celu zaznaczenia, e zawsze mamy do czynienia z tym samym podmiotemkontrolujcym, działajcym jedynie w rozmaitych postaciach. Pewnym argumentem pomocniczym za tez, emamy do czynienia z funkcjonowaniem wielu organów kontrolujcych w ramach Najwyszej Izby Kontroli jestfakt, e po raz pierwszy w naszych przepisach konstytucyjnych, w tytule rozdziału mamy do czynienia zzastosowaniem liczby mnogiej, mianowicie „organy kontroli pastwowej”.Tylko w znaczeniu potocznym wobec tego mona mówi o „organach kontrolujcych w ramach NIK”(nawizujc do okrelenia, którym posłuono si w zdaniu poprzednim), jako o „organach Najwyszej IzbyKontroli”. Z cał pewnoci nie mamy tu do czynienia z funkcjonowaniem organów wewntrznych w łoniepewnego organu macierzystego, jak w wypadku komisji sejmowych wobec Sejmu czy komitetów RadyMinistrów wobec Rady Ministrów. Nie wystpuje przecie aden substrat osobowy podmiotu, jakim byłabyNajwysza Izba Kontroli, tak jak tego rodzaju substrat w sposób oczywisty wystpuje wobec Sejmu czy RadyMinistrów. Ju wiksza analogia owych organów NIK wystpuje, przy porównaniu ich pozycji do samej NIK -do pozycji poszczególnych składów orzekajcych okrelonego sdu pastwowego do tego sdu, jako organuustanowionego przez przepisy ustawowe, z okrelonym zakresem właciwoci rzeczowej i miejscowej. Moimzdaniem, naley przyzna wszystkim „organom kontrolujcym w ramach NIK”, kademu z nich, status „organupastwowego” sensu stricto, ze wszystkimi jego cechami (własny zakres właciwoci, działanie w imieniupastwa). Nie s to natomiast ani klasyczne organy wewntrzne, ani te „organy organu” (jeden samodzielnyorgan jakiego drugiego samodzielnego organu) w sensie: „słucym funkcjonalnie dla wykonywania zada tegopierwszego” (konstrukcja stosowana nagminnie w poprzednich rozwizaniach ustrojowych, np. w przepisie:„prezydium rady narodowej jest organem wykonawczo-zarzdzajcym rady narodowej”).Poj cie kontroli jako funkcji publicznejDla potrzeb niniejszych rozwaa naley przyj raczej wskie rozumienie kontroli, czyli działakontrolnych podejmowanych z inicjatywy podmiotu powołanego do sprawowania kontroli. Znaczenie szerokie,obejmujce najrónorodniejsze moliwoci informowania si jednego podmiotu o działaniach drugiego, nie jestadekwatne dla sytuacji działania podmiotów publicznych, z czym mamy naturalnie do czynienia w rozwaanejsytuacji. Nie mog one kierowa si bowiem czyst ciekawoci. Informowanie si jedynie dla satysfakcjiposiadania odpowiedniego zakresu wiedzy o działaniach innych podmiotów publicznych byłoby kompetencjpust. Podejmowanie działa sprawdzajcych przez jeden podmiot publiczny w stosunku do drugiego musi bypowizane z kompetencjami polegajcymi na podejmowaniu pewnych reakcji, wypływajcych z działasprawdzajcych. Dopiero wówczas, moim zdaniem, moemy mówi o kontroli jako pewnej funkcji publicznej,powołanej do ycia w okrelonym układzie przez przepisy prawne. Istnieje tu, naturalnie, niebezpieczestwo


objcia funkcj kontroln w jej powyszym, zawonym znaczeniu, take działa o jednoznacznie innym jucharakterze: instruujcym, wyjaniajcym, a z drugiej strony - nadzorujcym czy nawet zarzdzajcym. Stdwypływa szczególna potrzeba daleko idcej starannoci w precyzowaniu przez ustawodawc uprawniekontrolnych. W kadym razie, na organie wykonujcym funkcje kontrolne nigdy nie moe spoczywa chobyczciowa i najogólniejsza odpowiedzialno za efekty działania podmiotu kontrolowanego.Nie s wic na przykład, moim zdaniem, przejawem sprawowania kontroli sytuacje przyjmowania irozpatrywania przez Sejm (czasem równie przez Senat) periodycznych sprawozda czy informacji RzecznikaPraw Obywatelskich, prezesa NBP, Trybunału Konstytucyjnego czy Trybunału Stanu, nawet wówczas gdy - jakw przypadku Sdu Najwyszego - informacje takie przedstawiane s dopiero na danie Sejmu (por. art. 10 ust.1 ustawy o SN). Po pierwsze, i to wydaje mi si najwaniejsze, Sejm i Senat wysłuchujc takich sprawozdawystpuj niejako w zastpstwie narodu, którego s reprezentantami, a właciwym adresatem powyszychdokumentów jest opinia publiczna. To wydaje mi si najistotniejsz przyczyn stworzenia tych instytucji(procedur). Po drugie za - ani konstytucyjnie, ani ustawowo, ani nawet regulaminowo nie s przewidzianeadne „pokontrolne” reakcje tych organów po rozpatrzeniu wspomnianych sprawozda czy informacji. Mamywic tu rzeczywicie do czynienia jedynie z „rozszerzeniem stanu wiedzy” posłów i ewentualnie senatorów. Cowicej, przepisy regulaminów parlamentarnych nie przewiduj wprost odbycia dyskusji nad tymi dokumentamiani te, tym bardziej, przyjmowania przez izby okrelonego stanowiska. Oczywicie nie zakazujc tego, nieuniemoliwiaj takich działa Sejmowi bd Senatowi, ale te jakby nie stwarzaj dla nich moliwej zachty(por. brak wzmianki o tych moliwociach w art. 95 ust. 2 Regulaminu Sejmu, stanowicym przegldprzedmiotu obrad izby, cho moe odmiennie ju w art. 45 Regulaminu Senatu, brak te wzmianki orozpatrywaniu informacji SN czy sprawozda prezesa NBP w rozdziale 3 działu II Regulaminu Sejmu,powiconym uregulowaniu postpowania w sprawach sprawozda i informacji).Kontrola wykonywana przez jeden podmiot w stosunku do drugiego jest dysponowaniem pewn„kompetencj”, powołan do ycia przez przepisy prawa publicznego, konstytucyjne czy ustawowe. Jest wic naogół równie sytuacj, w której mamy do czynienia z wykonywaniem pewnego władztwa („imperium”)pastwowego. Mimo e działalno podmiotu kontrolujcego nie moe sama przez si wico wpłyn napostpowanie podmiotu kontrolowanego, to przecie ten ostatni zobowizany jest podda si tej kontroli, bezwzgldu na swoj wol, i to we wszystkich tych formach, które słu do dyspozycji podmiotu kontrolujcego.Pierwiastek pewnego przymusu w ramach kontroli jako funkcji publicznej niewtpliwie wic wystpuje.Wieloukładów kontrolnychTak rozumiana - a wic w sposób wski - działalno (kompetencja) kontrolna wystpuje w wieluukładach organizacyjnych czy strukturalnych.Po pierwsze, tego rodzaju działania wystpowa musz jako element uprawnie kierowniczych,koordynacyjnych czy nadzorczych, jednym słowem - zawarte s w sytuacji zwierzchnoci funkcjonalnej jednegoorganu wobec drugiego. Z jednej strony bowiem okrelone decyzje kierownicze, koordynacyjne czy nadzorczewymagaj nastpnie sprawdzenia ich wykonania. Z drugiej strony za, decyzje tego rodzaju najczciejwypływaj włanie z wczeniejszych ustale, podjtych w toku działa sprawdzajcych. Tego rodzaju kontrolawystpowa moe zarówno w postaci własnych działa sprawdzajcych (kontrolnych) organu zwierzchniego,jak i w postaci odrbnych, wyspecjalizowanych i podległych mu w pełni rozmaitych inspekcji i słubkontrolnych, pracujcych dla jego potrzeb (np. Biuro Kontroli w Kancelarii Prezesa Rady Ministrów,Pastwowa Inspekcja Celna). Działalno kontrolna tego rodzaju słub kontrolnych, bdc cile powizana zodpowiednim organem zwierzchnim, moe równie - stosownie do jego wskaza - dowolnie głboko wnika i„przewietla” działalno kontrolowanych, podległych podmiotów. Jest to jednak zwykle sytuacja, gdy organzwierzchni ponosi odpowiedzialno za funkcjonowanie organu podległego.Po drugie, działania sprawdzajce wystpuj jako wyraz politycznego (nie organizacyjnego)uzalenienia jednych organów pastwa od drugich. Mamy tu do czynienia z kontrol polityczn, prowadzc doogólnej oceny prawidłowoci działania z punktu widzenia realizacji potrzeb społecznych i prowadzc wkonsekwencji do odpowiedzialnoci typu politycznego. Uzalenienie to moe by zarówno jednostronne (np.aktualnie uzalenienie Rady Ministrów od Sejmu), jak i dwustronne (np. wzajemne uzalenienie Sejmu i RadyMinistrów w klasycznym systemie parlamentarnym, w którym uchwalenie wotum nieufnoci ma swójodpowiednik w postaci rozwizania parlamentu, praktycznie przez rzd).Po trzecie, działania sprawdzajce prowadz sdy w ramach sprawowania wymiaru sprawiedliwoci, awic w sytuacjach „zawinicia” przed sdem sporu prawnego, na wniosek legitymowanego czynnie podmiotu.Bezporednim celem procesu sdowego (take administracyjnego) jest orzeczenie o prawach stron procesowych,natomiast do kontroli działania odpowiednich podmiotów publicznych dochodzi incydentalnie (por. art. 184Konstytucji).W swoim czasie wiele uwagi powicano, tak w przepisach prawnych (nawet konstytucyjnych), jak i wopracowaniach doktryny, tzw. kontroli społecznej, a wic wykonywanej przez samych obywateli, zarównopoprzez egzekwowanie własnych roszcze, jak i w interesie innych obywateli bd po prostu w interesie


społecznym. Aktualnie procedura ta - gdy jasna dla wszystkich stała si jej fasadowo i charakterpropagandowy - nie wzbudza wikszego zainteresowania. Właciwie termin ten zniknł z przepisów prawnych,a sama instytucja przestała przyciga uwag komentatorów. Tym niemniej nie wydaje si, aby ta swoistaprocedura kontrolna - rozumiana jako spontaniczne interesowanie si obywateli działalnoci władz, ocenianiejej, dawanie tej ocenie wyrazu i siganie po pewne moliwoci pokontrolne - po prostu „wyparowała”. Podstawyjej rozwijania z pewnoci daje konstytucyjna zasada suwerennoci narodu, a konkretyzuje - konstytucyjneprawo do uzyskiwania informacji o działalnoci organów władzy publicznej (art. 61), rozwinite przez kilkaustaw.W trzech pierwszych z powyszych sytuacji mamy do czynienia z kontrol „pastwow” w tym sensie,e jest ona sprawowana przez organy pastwowe. Jest jednak rzecz najbardziej znamienn, e nie jest to anijedyna, ani nawet podstawowa funkcja któregokolwiek z tych organów. Dla organów sprawujcychkierownictwo czy nadzór jest konsekwencj i punktem wyjcia dla tych włanie działa. W działalnociparlamentu - słuy dyskursowi politycznemu. W działalnoci sdów - jest czym incydentalnym dla„wymierzenia sprawiedliwoci”. W kocu kontrola „społeczna” take odbywa si w ramach pastwa i jestprzejawem traktowania pastwa jako politycznej organizacji obywateli.Charakter kontroli pastwowejW odrónieniu od powyszych układów kontrolnych, w przypadku Najwyszej Izby Kontroli mamy doczynienia z kontrol pastwow niejako w samej jej istocie. Przez takie okrelenie - tradycyjne w naszychrozwizaniach konstytucyjnych (por.tytuł rozdziału XI Konstytucji kwietniowej, art. 202 ust. 1 Konstytucji aktualnej) - Konstytucja chcezasygnalizowa, e w działalnoci NIK manifestuje si działalno samego pastwa, e jej działalno jestbezporedni i rzeczywist funkcj pastwa jako politycznej struktury narodu. Ogólna kontrola, słuca pastwujako takiemu, a nie konkretnemu organowi (cho współpracujca z wieloma organami), nieprzypisana adnemukonkretnemu działowi czy resortowi, operujca powszechnymi, a nie szczegółowymi (potrzebnymi w jednejtylko dziedzinie) kryteriami kontroli - uznana zostaje oto za tak doniosł potrzeb, e uzasadnione staje sipowołanie do ycia osobnych organów pastwowych, przeznaczonych wyłcznie do jej sprawowania inieobarczonych innymi zadaniami.Przez konstrukcj t przebija przewiadczenie, e rozmaite organy pastwowe powinny znajdowa siw wykonywaniu swych rozmaitych zada „pod stałym ogldem” pewnego niezalenego czynnika kontrolnego,który bdzie sprawdzał prawidłowo ich funkcjonowania. Dopóki wystpowa bdzie niebezpieczestwoniewłaciwego postpowania tych organów, niedopełniania czy naduywania ich kompetencji, wykorzystywaniaich nie dla dobra publicznego, ale dla interesów partykularnych czy nawet interesów osobistych osóbpiastujcych róne funkcje pastwowe (a nie zanosi si na wyganicie tych niebezpieczestw), działaniekontroli „pastwowej” włanie - jest niezbdne i wprost wynika z załoe ustroju demokratycznego, zakładaodpowiedzialno rzdzcych przed rzdzonymi. Idei tej nie spełni kontrola organów zwierzchnich, wystpujcawobec takich czy innych organów podległych, w rozmaitych układach organizacyjnych. Nie do wyeliminowaniajest bowiem pewna naturalna solidarno, jaka wystpuje midzy nimi. Pamitajmy, e z reguły organyzwierzchnie ponosz take odpowiedzialno za funkcjonowanie organów podporzdkowanych, e efekty ichpracy wiadcz równie o poprawnoci pracy zwierzchnika. Nie zawsze wic jest on zainteresowany, aby nawiatło dzienne wyszły ewentualne nieprawidłowoci. Woli te samemu siga po pewne remedia, ni by dotego zmuszony ujawnianiem wyników postpowania swego podwładnego przez kogo trzeciego. Organyzwierzchnie musz pracowa z pewnym zaufaniem do działalnoci czynników im podległych, co w oczywistysposób nie wpływa na intensywno kontroli zwierzchnika itd. Dlatego musi zjawi si pewna kontrolaniezalena - co zreszt odkryto przecie ju bardzo dawno - kontrola sprawowana w imieniu pastwa, ze swejistoty zainteresowanego w pełnej poprawnoci działania wszystkich podmiotów publicznych, a wic kontrola„pastwowa”. Z istoty rzeczy powinna by ona powierzona całkowicie odrbnym organom, i to wielu organom(systemowi czy te pewnej „gałzi” organów publicznych), gdy we współczesnym pastwie, rozległymterytorialnie i ludnociowo, a take o szerokim zakresie swej aktywnoci, jest to oczywiste. Funkcja ta jednakpowinna by swoicie skoncentrowana, nie moe by rozproszona, co wynika z jej istoty i co starałem si juzaznaczy wczeniej.Wobec organów kontroli pastwowej znajduj te szczególne uzasadnienie czynione wczeniej uwagi owładczym charakterze tej funkcji publicznej. Jej funkcjonowanie nie miałoby sensu, gdyby nie istniało załoenieo koniecznoci poddawania si tej kontroli. W tym samym co najmniej stopniu charakter tej kontroli uzasadniatraktowanie jej jako kontroli w znaczeniu wskim, tj. nie ograniczonej do samego informowania si odziałalnoci, lecz równie dysponowaniem okrelonymi uprawnieniami do pewnych wystpie pokontrolnych.Specyfika kontroli pastwowej, która nie jest „organem (kontrolujcym) innego organu”, działajcym w jegoimieniu i dla jego potrzeb, moe jednak powodowa, e te samodzielne wystpienia pokontrolne organówkontroli pastwowej mog by - formalnoprawnie - uprawnieniami o stosunkowo niewielkim ciarzegatunkowym. Istotne bowiem bd uprawnienia pokontrolne organu, na rzecz którego przeprowadzona zostaje


okrelona operacja kontrolna przez NIK i który bdzie dysponował wynikami kontroli. Ciar gatunkowywystpie pokontrolnych NIK (nie idzie tu o adn szczególn instytucj) bierze si przede wszystkim zwysokiego autorytetu tego podmiotu, majcego przecie konstytucyjne zakotwiczenie. Natomiast oddziaływaniew drodze wystpie pokontrolnych organów inspekcji resortowej na jednostki resortowe moe siga znaczniedalej, skoro inspekcja ta działa moe bezporednio w imieniu kierownika resortu.Kontrola pastwowa nie moe jednak odnosi si do samego procesu podejmowania rozstrzygni,bdcych ustalaniem woli suwerennego narodu. Z istoty tej funkcji wynika, e jest ona działalnocisprawdzajc realizacj pewnych ustale, z punktu widzenia włanie tych ostatnich. Natomiast sama tre takichustale omawianej kontroli podlega ju nie moe. Gdy za chodzi o akty bdce rozstrzygniciami ustalajcymi(dajcymi wyraz) wol suwerennego narodu, to oczywicie poddanie ich jakiejkolwiek kontroli byłobysprzeczne z samym pojciem woli suwerennej. Takie działania podlega mog jedynie politycznej kontrolisamego Narodu, rozwijanej w szczególnych, politycznych procedurach - takich jak ujawnianie pewnych spraw ikrytyka rozwijana przez opozycyjne partie polityczne, oceny dokonywane przez media publiczne, kampaniemajce doprowadzi do wykonania ludowej inicjatywy ustawodawczej, akcje petycyjne itd. Nie moe wicpodlega kontroli (w znaczeniu przyjtym w niniejszym opracowaniu), w tym take kontroli czynnikawykonujcego kontrol „pastwow”, np. tre działalnoci ustawodawczej parlamentu, jego deklaracjepolityczne (take adresowane do rzdu), egzekwowanie przez parlament odpowiedzialnoci politycznej, treumów midzynarodowych zawieranych przez odpowiednie władze Pastwa Polskiego, weto ustawodawcze czyskracanie kadencji parlamentu przez Prezydenta, deklaracje polityczne rzdu czy premiera (w tym i exposeu), awydaje si, e równie zasady polityki pieninej ustalane przez Rad Polityki Pieninej oraz ustaleniaKrajowej Rady Radiofonii i Telewizji. Moe natomiast tej kontroli podlega cała działalno, realizujca ju tewszystkie akty.Z innych wzgldów kontroli pastwowej nie moe podlega funkcja wymierzania sprawiedliwoci.Kontrola tej funkcji przebiega bowiem, jak wiadomo, w formach jurysdykcyjnych, a ta zastrzeona jest dla stronprocesowych. Nadanie legitymacji procesowej organom kontroli pastwowej nie byłoby uzasadnione:wykorzystywanie tej legitymacji jest ju działalnoci zupełnie innego charakteru ni działalno kontrolna.Rozwizanie takie, o ile mi wiadomo, nie jest te nigdzie stosowane. Inne wzgldy uzasadniaj z koleiwyłczenie spod funkcji kontrolnej organów kontroli pastwowej działalnoci Rzecznika Praw Obywatelskichczy Rzecznika Praw Dziecka. S to równie organy kontrolujce, a wic raczej wspomagajce (w sensiefunkcjonalnym) organy kontroli pastwowej; zakres materialny ich działalnoci kontrolnej w duym zakresiepokrywa si z takime zakresem działalnoci NIK. Jeli wychodzi poza ten zakres (legitymacja sdowa), stanowito jego pewne uzupełnienie. Wszystko to uzasadnia wyłczenie ich działalnoci spod tej kontroli.Jeszcze inne wzgldy uzasadniaj wyłczenie kompetencji organów kontroli pastwowej wobecobywateli (a nawet szerzej: mieszkaców kraju). Kontrola pastwowa jest kontrol funkcjonowania strukturywładzy publicznej w sytuacjach, gdy struktura ta realizuje suwerenne decyzje narodu, poza sytuacjamiwymierzania sprawiedliwoci. Przestrzeganie prawa przez jednostki nie wchodzi oczywicie w zakres takichsytuacji. Nie znaczy to oczywicie, e obywatele nie s poddawani adnej kontroli przestrzegania przez nichprawa.T pewn ogólno funkcji kontroli pastwowej i fakt, e jej słuba wprzgnita jest w realizacjinteresu powszechnego a nie partykularnego, dobrze oddaje - moim zdaniem - pewna szczególna kompetencjaprezesa NIK, o której stanowi art. 191 ust. 1 pkt. 1 i art. 192 Konstytucji, mianowicie prawo wystpowania zwnioskiem do Trybunału Konstytucyjnego i to w całym zakresie właciwoci tego ostatniego. Uruchomienie tejprocedury kontroli konstytucyjnoci i legalnoci przepisów prawa przez Prezesa NIK winno bowiem nastpowaw kadej sytuacji podejrzenia wystpowania sprzecznoci w hierarchicznej strukturze ródeł prawa, a nie tylkona warunkach zblionych do „pytania prawnego” sdów z art. 193 Konstytucji, cho oczywicie taka sytuacjapowinna stanowi impuls szczególnie naglcy. Tak te ujmuje j Konstytucja.Kontrola pastwowa, w myl Konstytucji, powinna charakteryzowa si jeszcze jedn cech,mianowicie „ działaniem na zasadach kolegialnoci” (art. 202 ust. 3). Zastanawia uycie tu liczby mnogiej -formalnie moe to oznacza albo funkcjonowanie NIK w myl kilku zasad, dajcych (kada z nich) wyrazpewnemu aspektowi „kolegialnoci”, albo te oznacza sytuacj, e wiele organów NIK działa ma„kolegialnie”. Cech t powoływała do ycia ju Konstytucja marcowa, stanowic i NIK „opiera si nazasadzie kolegialnoci (w liczbie pojedynczej) i niezalenoci sdziowskiej członków jej kolegium”.Konstytucja kwietniowa uywa nader podobnych sformułowa: „NIK oparta [jest] na zasadzie kolegialnoci iniezawisłoci członków jej kolegium”. Dokonujc wykładni gramatycznej nie wiadomo, czy w obu przypadkachidzie o pewne zasady odnoszce si tylko do Kolegium NIK, czy te o to, e zasada kolegialnoci ma wymiarszerszy i nie odnosi si jedynie do funkcjonowania tego ostatniego organu. W przypadku gdyby kolegialnomiała odnosi si tylko do Kolegium, byłoby to mało sensowne (czy bowiem moe by „niekolegialnekolegium”?). Wtek ten pojawia si nastpnie dopiero w noweli z 1957 r., ale w zwrocie o innym ju znaczeniu:„NIK działa na zasadzie kolegialnoci w ramach okrelonych ustaw”. Przejawy tej kolegialnoci moe wiczawiera dopiero ustawa, natomiast same przepisy konstytucyjne nie daj jeszcze jej wyrazu. Wtek ten znika w


nowelizacji z 1976 r., przywraca go jednak nowelizacja z 1980 r. (wszelako znów, jak si wydaje, w zwizku zodesłaniem do ustawy „sposobu działania” NIK). Znajduje si on równie w Konstytucji aktualnej, ale ju bezodesłania do ustawy. Elementów treciowych tej zasady naley wic obecnie poszukiwa zasadniczo w samejKonstytucji. Wspomnie jednak naley, e w odrónieniu od konstytucji przedwojennych - Konstytucja aktualna(jak zreszt i inne akty konstytucyjne PRL) nie zna owego „Kolegium NIK”.Sdz, e konstytucyjne „zasady kolegialnoci” w odniesieniu do NIK rozumie naley bardzoswoicie, odnoszc je do charakteru tej funkcji publicznej, jak jest sprawowanie „kontroli pastwowej” oraz dokompleksowego ujcia Najwyszej Izby Kontroli jako swoistego podmiotu organizacyjnego (por. wyej).Wspominano ju, e powinna by to funkcja skoncentrowana, charakteryzujca si daleko posunit jednoci,mocno zintegrowana, e mamy tu do czynienia z działaniem jednego podmiotu, cho wystpujcego w wielupostaciach. Dlatego analizowane „zasady kolegialnoci” to nie tylko dopuszczalno powoływania przez ustawyrozmaitych wieloosobowych organów NIK, funkcjonujcych na zasadzie równorzdnoci członków tychorganów (bo dopiero to stanowi poszukiwan „kolegialno”), to nie tylko dopuszczalno ustanowienia jakoorganu kierujcego pracami NIK organu wieloosobowego, a nie powierzania takiej funkcji wyłcznie prezesowiNIK. To przede wszystkim, jak si wydaje, pewna swoista wieloosobowo w zakresie przeprowadzania samychkontroli, analizowania jej wyników i formułowania wystpie pokontrolnych. A wic raczej pewna zespołowo(a nie monokratyczno) w działaniu NIK, angaowanie wikszej liczby osób ju w jej konkretnych działaniach,gdy - jak mona si domyla - uznaje si to za bardziej adekwatn posta realizowania tej szczególnej funkcji,jak jest kontrola pastwowa, ni działanie indywidualne.Uniwersalizm kontroli pastwowejZ samego pojcia kontroli pastwowej wynika, moim zdaniem, konieczno jej uniwersalnoci, i to wkilku aspektach. Bdc kontrol wykonywania woli suwerennego narodu i kontrol przeprowadzan w imieniupastwa, nie moe by kontrol ograniczon pod adnym, istotnym wzgldem i powinna rozciga si nawszelkie obszary, w których interesy pastwa s zaangaowane.Po pierwsze, kontrola powinna obejmowa wszystkie wane ogniwa aparatu pastwowegozaangaowane w realizacj ustaw, budetu pastwa, umów midzynarodowych. Wyranie w ten sposób traktujet kwesti Konstytucja, wyznaczajc w art. 203 podmiotowy zakres uprawnie kontrolnych Najwyszej IzbyKontroli. Obejmuje on organy administracji rzdowej, Narodowy Bank Polski, organy samorzdu terytorialnego,pastwowe i komunalne osoby prawne, inne pastwowe i komunalne jednostki organizacyjne, a take jednostkiorganizacyjne i podmioty gospodarcze niepastwowe i niekomunalne. Uderza tu szeroko uywanych okrelei posługiwanie si klauzulami ogólnymi w zakrelaniu podmiotów objtych t kontrol.Przy okazji warto moe wyjani znaczenie rozwizania konstytucyjnego, polegajcego nawyznaczeniu pewnych podmiotów, które NIK „kontroluje” (art. 203 ust. 1) i innych, które NIK „moekontrolowa” (art. 203 ust. 2 i 3). Otó moim zdaniem nie moe to by interpretowane w tym sensie, jak si tona ogół czyni, e pierwsza grupa podmiotów jest kontrolowana obligatoryjnie, a druga fakultatywnie. Czymiałoby to znaczy, e kady konkretny podmiot z grupy pierwszej musi by kiedy - a moe w ustalonejsekwencji czasowej - skontrolowany, a podmioty z grupy drugiej, niektóre lub wszystkie z nich, mogłyby nieby w ogóle kontrolowane lub sporadycznie, w zalenoci od uznania NIK? Taka interpretacja jest - moimzdaniem - niedopuszczalna, gdy mamy tu do czynienia z kompetencjami organów władzy publicznej, któreoczywicie nie s adnym ius dispositivum, dowolnie wykorzystywanym. NIK zostaje oczywicie zobligowana, ito moc przepisów o randze konstytucyjnej, do kontrolowania jednej i drugiej grupy podmiotów, i to zawsze gdywymaga tego interes pastwa, jest bowiem ona dysponentem szczególnej funkcji publicznej, jak jestwykonywanie kontroli pastwowej. Właciwe, moim zdaniem, znaczenie przepisów konstytucyjnych ofakultatywnej kontroli polega jedynie na wskazaniu, e kontrola podmiotów ujtych w ust. 2 i 3 powyszegoartykułu konstytucyjnego nie moe by dokonywana przy stosowaniu wszystkich czterech, wymienionych w ust.1, kryteriów kontroli - lecz e NIK moe tu stosowa jedynie pewne z nich, natomiast podmioty te takepowinny by kontrolowane obligatoryjnie.Warto zwróci uwag na wymown ewolucj przepisów konstytucyjnych w sprawie podmiotowegozakresu kontroli. Konstytucja marcowa wyznaczyła ów zakres jako „kontrola całej administracji pastwowej”,co na przykład - w rozumieniu tej konstytucji (por. np. jej art. 69) - oznaczało wyłczenie spod kontroli NIKorganów samorzdu terytorialnego. Ju Konstytucja kwietniowa rozszerzała ów zakres, uywajc okrelenia„gospodarka Pastwa oraz zwizków publicznoprawnych” a wic obejmujc wyranie samorzd takterytorialny, jak i gospodarczy.„Mała konstytucja” z 1947 r. przyniosła dalsze rozszerzenie, mianowicie oprócz „władz, instytucji iprzedsibiorstw pastwowych”, a take „jednostek samorzdowych”, znajduje si w niej prawo kontroli„zwizków lub instytucji, korzystajcych z pomocy Pastwa lub wykonujcych czynnoci zlecone w zakresieadministracji publicznej”, a wic, po raz pierwszy, prawo kontroli pewnych podmiotów poza instytucjamipublicznymi. Jeszcze dalej w tym ostatnim kierunku poszła nowela konstytucyjna z 1957 r., obejmujc owymzakresem nie tylko „naczelne i terenowe organy administracji pastwowej oraz podległe im jednostki”, lecz


ównie „organizacje i instytucje społeczne” i „jednostki gospodarki nieuspołecznionej”. Nowela konstytucyjnaz 1976 r. dodała do tego zakresu moliwo kontroli „organizacji spółdzielczych”, zrezygnowała natomiast zuprawnienia do kontroli „instytucji społecznych”, nowela konstytucyjna z 1980 r. dodała moliwo kontroli„zwizków spółdzielczych”. Wspomniana ewolucja to właciwie proces trwałego rozszerzania zakresu działaniaNIK w aspekcie podmiotowym, cho polityczna ocena tego zagadnienia nie moe by dokonana bezuwzgldniania kolejnego aspektu, do analizy którego naley teraz przystpi.Po drugie, powinna by to kontrola odpowiednio szeroka równie w zakresie przedmiotowym, tak abykontrola pastwowa mogła obj wszelkie przejawy działalnoci majcej zwizek z interesem publicznym.Równie i w tym aspekcie powyszy przepis konstytucyjny, w którym znajdziemy odpowied i w tej kwestii,dostarcza ujcia bardzo szerokiego. Odpowied ta jest w tym wypadku porednia, ale niewtpliwa. Art. 203 -expressis verbis wypowiada si o zakresie przedmiotowym kontroli NIK jedynie wobec owych„niepastwowych” i „niekomunalnych” jednostek organizacyjnych i podmiotów gospodarczych. Milczynatomiast w kwestii zakresu przedmiotowego kontroli wobec wszystkich pozostałych, a wic najwaniejszychpodmiotów. Milczenie to oznacza jednak po prostu norm, e zakres przedmiotowy w tym wypadku jestnieograniczony i obejmuje cał ich działalno. Natomiast w odniesieniu do owych „niepastwowych” i„niekomunalnych” jednostek organizacyjnych i podmiotów gospodarczych, kontroli NIK podlega jedynie ta ichdziałalno, która polega na „wykorzystywaniu majtku lub rodków pastwowych lub komunalnych” bd„wywizywaniu si z zobowiza finansowych na rzecz pastwa”.Co do zakresu przedmiotowego kontroli NIK ewolucja przepisów konstytucyjnych jest równieznamienna, poda jednak inn drog ni w wypadku ewolucji zakresu podmiotowego. Konstytucja marcowanie zawiera w tym wzgldzie adnych wypowiedzi, co znowu naley tłumaczy jako objcie kontrol całegozakresu działania wskazanej tam „administracji pastwowej”. To samo odnosi si do Konstytucji kwietniowej.„Mała konstytucja” z 1947 r. nie jest skonstruowana w tej kwestii precyzyjnie, ale wydaje si, e po raz pierwszyw niej włanie spotykamy rozrónienie przedmiotowego zakresu kontroli. Otó na jej podstawie NIK miałabada działalno władz, instytucji i przedsibiorstw pastwowych „pod wzgldem finansowym igospodarczym” - co moe oznacza zarówno wskazanie na zakres przedmiotowy, jak i na kryteria stosowanej tukontroli. Natomiast kontrola „jednostek samorzdowych oraz zwizków i instytucji, korzystajcych z pomocyPastwa lub wykonujcych czynnoci zlecone w zakresie administracji publicznej” - jak si wydaje - powinnaobejmowa jedynie „wykorzystywanie pomocy Pastwa” lub wykonywanie „zleconych czynnoci w zakresieadministracji publicznej”. Nowela konstytucyjna z 1957 r. pogłbia istotnie to rozrónienie. Kontrola organówadministracyjnych i podległych im jednostek dotyczy ma ich działalnoci „gospodarczej, finansowej iorganizacyjno-administracyjnej” (co chyba jest bardzo zblione do całoci działa tych jednostek, jeli nie wrczidentyczne), natomiast kontrola organizacji i instytucji społecznych oraz jednostek gospodarki nieuspołecznionej- jedynie w zakresie „zada zleconych [im] przez Pastwo”, ale otwarta jest równie droga do dalszego,ustawowego rozszerzenia zakresu czynnoci tych podmiotów, która bdzie równie objta kontrol NIK.Nowela z 1976 r. nie zmieniła zakresu czynnoci organów administracji pastwowej, podległych kontroli NIK(w dalszym cigu idzie tu o działalno gospodarcz, finansow i organizacyjno-administracyjn), natomiastobjła kontrol NIK równie tak sam działalno spółdzielni i organizacji społecznych, czyli zrównała pozycjobu grup podmiotów w tym aspekcie, wyranie inaczej ni było to w noweli z 1957 r. Równie działalnojednostek gospodarki nieuspołecznionej objto kontrol NIK w szerszym ni dotychczas zakresie, mianowicienie „w zakresie zada zleconych przez pastwo”, lecz „w zwizku z wykonywaniem zada zleconych im przezorgany pastwowe lub organizacje gospodarki uspołecznionej”. Natomiast nowela z 1980 r. odesłała wyłczniedo ustaw okrelenie zakresu czynnoci wszelkich podmiotów niepastwowych, które to czynnoci mogłyby bypoddane kontroli NIK. Ewolucja zakresu przedmiotowego uprawnie kontrolnych NIK przebiega wic inaczej,zwłaszcza w zakresie działania podmiotów niepublicznych. Pewnym apogeum jest tu nowela z 1976 r., gdziezakres ten jest najszerszy, po której nastpuje jednak kurczenie si tych uprawnie.Uniwersalizm kontroli pastwowej przejawia si dalej w stosowaniu przez organy kontroli pastwowejszeregu dopełniajcych si (komplementarnych) kryteriów przeprowadzanych przez ni kontroli. Idzie tu o„przewietlanie” i ocenianie działalnoci kontrolowanych podmiotów z rozmaitego punktu widzenia,wielostronnie, aby w ten sposób moliwie w pełni j zrekonstruowa.Przeledmy i tutaj ewolucj sformułowa konstytucyjnych. Konstytucja marcowa stanowi jedynie okontroli „pod wzgldem finansowym”, a wic głównym kryterium jest tu - jak si wydaje - formalne kryteriumprzejrzystoci i wiarygodnoci prowadzenia operacji pienino-kredytowych i buchalteryjnych. Nic nie zmieniław tym zakresie Konstytucja kwietniowa. Wskazywałem ju wyej na mał precyzj sformułowa „Małejkonstytucji” z 1947 r.; mona jednake przyj, e zawarte tam sformułowanie „pod wzgldem finansowym igospodarczym” odnosi si równie do stosowanych przez NIK kryteriów kontroli. Oznaczałoby to przyjcie wdziałalnoci NIK dodatkowego kryterium kontroli („pod wzgldem [...] gospodarczym”), mianowicie badaniaefektów ekonomicznych podejmowanych działa. Dalsze rozszerzenie kryteriów kontroli przyniosła nowela z1957 r. i na szczególn uwag zasługuje tu wprowadzenie kryterium legalnoci. Trudno oczywicie utrzymywa,e kryterium to mogło by nieuwzgldniane równie i w trakcie wczeniejszych działa NIK, ale jego wyrane


sformułowanie niewtpliwie podnosi rang organów kontroli pastwowej i dobitnie podkrela jej charakter.Prawo jest przecie niejako pierwszym i najpowszechniejszym przejawem woli pastwa i zasługujca na swemiano „kontrola pastwowa” nie moe pomija tego kryterium. Oprócz tego wspomniana nowela wprowadziładalsze kryteria, mianowicie „celowoci” i „rzetelnoci”, które by moe czciowo pokrywaj si z kryterium„gospodarnoci”, ale te w ten sposób efekt wszechstronnoci kontroli zaznacza si bardzo wyrazicie. Zniknłonatomiast kryterium „finansowoci” („pod wzgldem finansowym”) gdy, moim zdaniem (jeli go rozumie tak,jak to zostało tutaj przedstawione), zostało ono objte kryterium legalnoci, które jest kryterium znaczniepełniejszym. Nowela z 1976 r. dodała kryterium bardzo dla tamtych czasów znamienne, mianowicie „z punktuwidzenia wykonania zada planu społeczno-gospodarczego”, co wpisywało si do ogólnego wydwiku całocipostanowie tej noweli. Nowela z 1980 r. powróciła do czterech kryteriów wprowadzonych w 1957 r., stosujcje do kontroli organów administracji pastwowej oraz podległych im przedsibiorstw i innych jednostekorganizacyjnych. Natomiast co do innych podmiotów, to podobnie jak w kwestii ich zakresu działania, którymógłby by poddany kontroli NIK, tak i w sprawie kryteriów tej kontroli, odsyła do ustawy.Aktualne przepisy konstytucyjne dokonuj same takiego zrónicowania kryteriów, przy czymzrónicowanie to jest jeszcze bardziej złoone i rozrónia kryteria stosowane przy kontroli - mówicsyntetycznie - jednostek pastwowych, samorzdowych i jednostek pozostałych. W pierwszym wymiarze art.203 ust. 1 Konstytucji powtarza cztery kryteria, wprowadzone w 1957 r. (legalno, gospodarno, celowo irzetelno). Mona zauway, e w wysokim stopniu utrwaliły si ju one w rozwizaniach prawnych irezygnacja z któregokolwiek z nich wiadczyłaby o znaczcej zmianie podejcia do tej regulacji. W wymiarzedrugim, samorzdowym, art. 203 ust. 2 rezygnuje z kryterium „celowoci”, podkrelajc w ten sposób ustrojoweusytuowanie wspólnot samorzdowych. W kocu, w wymiarze trzecim, art. 203 ust. 3 wprowadza jedynie dwakryteria, mianowicie legalnoci i gospodarnoci. Moemy wic powiedzie, e w odniesieniu do podmiotównajwaniejszych z punktu widzenia celów działania NIK, aktualna Konstytucja przynosi rozszerzenie,sprecyzowanie i stabilizacj kryteriów kontroli, natomiast wobec pozostałych podmiotów raczej ichrozlunienie.Blisza analiza aktualnych postanowie konstytucyjnych wydaje si wic potwierdza załoenie ouniwersalnoci kontroli pastwowej (Najwyszej Izby Kontroli) w jej obecnym ukształtowaniu. Okreleniezakresu kontroli, w jego trzech aspektach, naley naturalnie potraktowa jako materi konstytucyjn. Co wicej,jest to materia przez Konstytucj zamknita, która bez specjalnej delegacji konstytucyjnej nie moe by anirozszerzona, ani zawona, a jedynie sprecyzowana przez regulacj ustawow. Zaliczenie takiej czy innejjednostki czy te okrelonego jej zakresu działania jako sytuacji podlegajcej kontroli NIK jest bowiemnałoeniem na ni okrelonych obowizków. Moim zdaniem, art. 207 Konstytucji deleguje do ustawodawstwazwykłego zagadnienia jedynie organizacji i trybu działania NIK, a nie zakresu jej uprawnie. Z tego punktuwidzenia niektóre postanowienia aktualnej ustawy o NIK mog by dyskusyjne.Z uniwersalizmem kontroli pastwowej, na pierwszy rzut oka, wydaje si by sprzeczne tradycyjnewyznaczenie głównej - jeli nie jedynej - roli tego systemu (grupy, gałzi) organów pastwowych, jakimi sorgany kontroli pastwowej (NIK) w postaci kontroli „rachunków pastwa” (tak Konstytucja marcowa), kontroli„gospodarki pastwa” (Konstytucja kwietniowa), badania „zamknicia rachunków pastwowych” (”Małakonstytucja” z 1947 r.), czy te podkrelanie przez przepisy konstytucyjne szczególnego obowizku„przedstawiania uwag o wykonaniu budetu pastwa” (nowela z 1957 r., charakterystyczne całkowitepominicie tej kwestii w noweli z 1976 r.) oraz przedstawianie „analizy wykonania budetu pastwa” (nowela z1980 r.) i wreszcie w sformułowaniach aktualnych: „przedstawianie analizy wykonania budetu i (wykonania)załoe polityki pieninej” (art. 204 ust. 1 pkt. 1). Kontrola NIK wydaje si wic by głównie nakierowana najeden tylko aspekt działalnoci pastwa, tj. gospodark narodow. Gdzie wic jej uniwersalizm? Jednakjakakolwiek sprzeczno jest tu jedynie pozorna. Kontrola tego aspektu jest bowiem w istocie kontrol całocidziałalnoci publicznej, gdy nie moe ona nie przejawia si z reguły poprzez takie czy inne operacjepienino-finansowe, znajdujce z kolei swe najogólniejsze choby zakotwiczenie w budecie pastwa. Jest tekontrol w pewnym sensie najłatwiejsz do przeprowadzania, gdy wskazane operacje „groszem publicznym”powinny by zawsze odpowiednio dokumentowane. Na marginesie mona zauway, e to konstytucyjnenakierowanie działalnoci NIK na zagadnienia gospodarki stanowi równie czciowe wyjanienie potrzebywykonywania kontroli równie przez organy wymiaru sprawiedliwoci czy Rzecznika Praw Obywatelskich, awic kontroli takich wymiarów rzeczywistoci społecznej, które nie daj si uj - w kadym razie na pewno niedo koca - przez pryzmat „operacji groszem publicznym”.Angaowanie kontroli pastwowejNaturaln funkcj Najwyszej Izby Kontroli jest dokonywanie systematycznych kontroli podległych jejw tym zakresie organów, w kolejnych segmentach zarzdu publicznego, przy czym operacje te ustalane s przezni sam. Skoro uznaje si potrzeb (nader oczywist) istnienia grupy organów kontroli pastwowej, to ichfunkcjonowanie nie moe by uzalenione od inicjatywy jakichkolwiek podmiotów zewntrznych. Wterminologii stosowanej w ustawach jest to trafnie nazywane „kontrol z urzdu”. Właciwie konsekwentne


potraktowanie funkcji „kontroli pastwowej” i powierzenie jej Najwyszej Izbie Kontroli powinno prowadzi dorozwizania, w którym owa „kontrola z urzdu” jest jedyn sytuacj przeprowadzania operacji kontrolnych.Wszelako moliwe jest - i równouprawnione z takim hipotetycznym rozwizaniem - równie i takie, wktórym wiele władz moe angaowa Najwysz Izb Kontroli, naturalnie do wykonania właciwych dla niejprac kontrolnych i oczywicie po to, aby otrzyma odpowiednie sprawozdania i informacje pokontrolne. Jestmoe wymowne, e expressis verbis o takim prawie angaowania NIK Konstytucja mówi jedynie wobecprezydenta (cho w szczególnym kontekcie), por. art. 144 ust. 3 pkt 10. To angaowanie powinno pozostawazawsze w do cisłym zwizku z funkcjami danego organu: albo dla przygotowania pewnych działa, albo dlaskontrolowania realizacji podjtych przez niego rozstrzygni. Nie wymaga przy tym uzasadnienia teza, etakimi angaujcymi NIK organami mog by jedynie organy uznane wyej za podmioty powołane do„ustalania woli suwerennego Narodu”, nie za organy powołane do realizacji tej woli. Od czynnikarealizujcego, którego działalno ma by włanie skontrolowana, nie moe bowiem zalee uruchamianieprocesów kontrolnych, nawet jeli nie byłyby to decyzje podejmowane na zasadzie wyłcznoci. Prawo„angaowania kontroli pastwowej” powinno wic przysługiwa Sejmowi, Prezydentowi RP, Radzie Ministrów,a moe i Radzie Polityki Pieninej oraz KRRiT. Naley jednak opowiedzie si w tym kontekcie zakoniecznoci istnienia pozytywnego przepisu konstytucyjnego lub ustawowego (kompetencyjnego), gdytrudno uzna za wystarczajce do jego istnienia same tylko wskazane przesłanki konstytucyjne. Wydaje sirównie, e o ile ustawy zadecyduj ju o przyznaniu takiego „prawa angaowania NIK” konkretnemupodmiotowi, nie powinno mie miejsca dalsze rónicowanie tego prawa w zalenoci od tego, któremu organowizostanie ono przyznane. Nie powinno to wic przybiera postaci „zarzdzania” czy „zlecania” kontroli przezjedne organy, a jedynie „wnioskowania” czy „wystpowania z inicjatyw” przez inne. Władza publiczna jestbowiem w Rzeczypospolitej podzielona, a poszczególne, wypływajce z tego podziału „władze”, s„zrównowaone” (art. 10 Konstytucji). Organy kontroli „pastwowej” w tej sytuacji powinny by w równymstopniu do ich dyspozycji.Relacje organów kontroli pastwowej do powyszych organów centralnych pastwa powinny natomiastbezwzgldnie mieci w sobie wymóg dostarczania tym organom wyników kontroli w tej oczywicie sytuacji(ale te w kadej z takich sytuacji), gdy wi si one z ich działalnoci, czego nie naley wiza z prawemzlecania czy wystpowania z wnioskiem o dokonanie kontroli. To dostarczanie wyników kontroli nie wymagaju, moim zdaniem, pozytywnego przepisu prawnego i wypływa z samej istoty tej sytuacji. Obie powyszesytuacje wyznaczaj w sumie swoist „usługowo” Najwyszej Izby Kontroli wobec tych władz, wynikajc zistoty jej funkcji.Takie widzenie sytuacji, jakie zostało przedstawione w powyszych uwagach, e mianowicie NIKznajduje si w „równym dystansie” wobec naczelnych władz politycznych i kada z nich moe j, w przyjtymtu znaczeniu, „angaowa” - nie kłóci si, moim zdaniem, z konstytucyjnym rozstrzygniciem o „podległoci”NIK Sejmowi (art. 202 ust. 2 Konstytucji). Naley bowiem przede wszystkim uzna, e podległo ta jestpewnym surogatem podległoci NIK - jako organu kontroli pastwowej - bezporednio wobec narodu. Wynikato z istoty tej funkcji. Po wtóre za, wie si to bezporednio z głównym zadaniem kontrolnym NIK, tj. kontrolrealizacji budetu, koczc si „zamkniciem rachunków pastwowych” i „uchwaleniem absolutorium”, co jakwiadomo jest zawsze kompetencj parlamentu. Oczywicie nie wyklucza to nadawania w drodze przepisówprawnych Sejmowi konkretnych uprawnie wobec NIK. Nie oznacza jednak, jak podniósł TrybunałKonstytucyjny, e stawia to pod znakiem zapytania charakter NIK jako samodzielnego organu pastwa (wyrok z1 grudnia 1998 r., K 21/88 - OTK za 1998 r., s. 606).Pozostałe wyznaczniki konstytucyjnej pozycji NIKZgodnie z art. 202 ust. 1 Konstytucji, NIK jest „naczelnym” organem kontroli pastwowej. Okrelenietakie pojawia si po raz pierwszy w naszych przepisach konstytucyjnych i na pierwszy rzut oka wydaje sipleonazmem. Czy wic dla oddania pewnych treci, o które moe tu chodzi, nie wystarczyłoby posługiwaniesi terminem „najwysza”, tkwicym w nazwie tego podmiotu?Nie sdz bowiem, aby okrelenie „organ naczelny” miało oznacza dopuszczalno stworzenia, wdrodze ustaw zwykłych, innych organów „kontroli pastwowej”, ju nie o „naczelnym” charakterze. Jakwskazano wyej, funkcja kontroli pastwowej jest ze swej istoty funkcj skoncentrowan, jej rozproszeniebyłoby nie na miejscu. Nie jest to równie, jak sdz, spowodowane faktem konstytucjonalizacji regionalnychizb obrachunkowych (art. 171 ust. 2), albowiem posiadaj one odmienny charakter, s organami nadzoru wobecwspólnot samorzdu terytorialnego (wobec czego wykonywana przez nie kontrola jest tylko wyjciowymelementem ich funkcji), a nie organami kontroli pastwowej w przyjtym tu znaczeniu. W analizowanymokreleniu nie moe równie zawiera si wytyczna konstytucyjna o potrzebie funkcjonowania jednostekterenowych kontroli pastwowej, gdy one równie wchodziłyby w skład Najwyszej Izby Kontroli, która ju wswej całoci okrelona jest jako „organ naczelny”, łcznie z ewentualnymi jednostkami terenowymi. Natomiastposłuenie si tym okreleniem powinno by rozpatrywane jako dalszy element organizacyjnego wyodrbnieniaNIK, dokonanego ju przez kilka innych zabiegów konstytucyjnych. Organ „naczelny” bardziej by moe ni


organ „najwyszy” podkrela pewn równorzdno NIK wobec pozostałych, take „naczelnych” władzpastwowych. Podobne znaczenie mona by przypisa art. 9 in fine Konstytucji marcowej, w myl którego„prezes NIK zajmuje stanowisko równorzdne ministrowi”, czy te art. 77 ust. 2 Konstytucji kwietniowej, e„Najwysza Izba Kontroli jest niezalena od rzdu”. Natomiast nowela konstytucyjna z 1976 r. zawierała chybawewntrzn sprzeczno we wprowadzonej przez siebie regulacji, w myl której „prezes RM sprawuje nadzórnad Najwysz Izb Kontroli”.Podobne znaczenie, a wic podkrelanie równorzdnoci pozycji NIK z innymi władzami naczelnymi,przypisuj równie nastpnemu rozwizaniu konstytucyjnemu, polegajcemu na powierzeniu Sejmowi prawapowoływania prezesa NIK, a Senatowi prawa zatwierdzania tego powołania (art. 205 ust. 1). Udział dwuorganów przedstawicielskich w obsadzaniu stanowiska kierownika Najwyszej Izby Kontroli naley, moimzdaniem, interpretowa przede wszystkim jako podkrelanie niezalenej pozycji NIK, a działalno Sejmu iSenatu jako działanie w zastpstwie suwerena (niejako „do kwadratu” w takiej sytuacji reprezentowanego),dajcego tu pierwszy, zasadniczy impuls do rozpoczcia funkcjonowania kontroli w „swoim” pastwie, czylikontroli pastwowej.Konstytucja marcowa milczała na temat sposobu powoływania prezesa NIK, ale stosowano tu jej art. 45i w ten sposób prezesa NIK powoływał Prezydent RP na wniosek Rady Ministrów, jako e w ten sposóbobsadza miano wszystkie „urzdy cywilne i wojskowe, zastrzeone w ustawach”. Akt ten wic podlegałrównie rzdowej kontrasygnacie (art. 44 zd. 4). Tryb ten potwierdzały przepisy ustawowe. Tym niemniej faktpowoływania prezesa NIK przez głow pastwa, a wic przez czynnik najwyszej reprezentacji pastwowej,miał swoj wymow dla pozycji organów kontroli pastwowej i samej tej funkcji. Konstytucja kwietniowazaliczała powoływanie prezesa NIK take do uprawnie Prezydenta RP, ale ju jako jedn z jego prerogatyw(art. 13 ust. 2 lit. c), czyli jako akt podejmowany samodzielnie, bez niczyjego wniosku i bez kontrasygnaty.Poczwszy od „Małej konstytucji” z 1947 r., prezes NIK jest powoływany przez Sejm. W latach 1976 - 1980wprowadzono pewne uzalenienie Sejmu w tym zakresie, wymagany jest bowiem odpowiedni wniosek prezesaRM. Sejm wic mógł powoła jedynie zaproponowan w ten sposób osob lub ów wniosek odrzuci.Znaczce dla podejmowanych tu prób ustrojowej klasyfikacji Najwyszej Izby Kontroli jest pominicie,w aktualnych rozwizaniach konstytucyjnych, zagadnienia odwoływania prezesa NIK. Jak wiadomo, zgodnierównie ze stanowiskiem Trybunału Konstytucyjnego, odwoływanie piastunów samodzielnych organówpastwowych (w odrónieniu od piastunów organów wewntrznych) musi by odrbnie stwierdzan wprzepisach prawnych kompetencj i nie jest automatycznym actus contrarius wobec kompetencji powoływania.Moim zdaniem, nie wystarcza wic do uznania tego prawa Sejmu (i czy z udziałem Senatu w postacizatwierdzania?) samo stwierdzenie konstytucyjne o „podległoci” NIK Sejmowi (nie ma jednak wzmianki otakiej „podległoci” NIK Senatowi!), co ma jedynie ogólnopolityczny wydwik (por. wyej).Ewolucja w tym zakresie przepisów konstytucyjnych jest równie wyrana. Konstytucja marcowadopuszczała odwoływanie (”usuwanie” - jak to zostało okrelone) członków Kolegium NIK (a wic i, z naturyrzeczy, jej prezesa) przez Sejm, ale kwalifikowan uchwał 3/5 głosów, wymagan poza tym jedynie do rewizjiKonstytucji. Znacznie łatwiejsze było ju uchylenie immunitetu poselskiego (por. art. 21 tej konstytucji).Natomiast Konstytucja kwietniowa, włczajc take „kontrol pastwow” w zakres „zwierzchnictwaprezydenta” (art. 3), obdarzała go prerogatyw odwoływania prezesa NIK (art. 13 ust. 2 lit. c; art. 77 ust. 3), a najego wniosek take członków Kolegium. Naley tu moe uczyni uwag, e poddanie NIK zwierzchnictwuprezydenta nie deprecjonowało w ramach tej Konstytucji pozycji kontroli pastwowej wobec rzdu czy izbparlamentarnych, bo take i te organy podlegały temu samemu „zwierzchnictwu”. Poza tym prezes NIKodpowiadał politycznie i konstytucyjnie, i to „według zasad, ustalonych dla odpowiedzialnoci ministrów” -czyli przed Sejmem z udziałem Senatu w procedurze odpowiedzialnoci parlamentarnej (por. art. 29 tejkonstytucji) oraz przed Trybunałem Stanu w procedurze odpowiedzialnoci konstytucyjnej (art. 30). „Małakonstytucja” z 1947 r. milczała w kwestii odwoływalnoci prezesa NIK. Poczwszy od noweli z 1957 r. przepisykonstytucyjne przekazuj t funkcj w rce Sejmu a do wejcia w ycie aktualnej Konstytucji, znów z pewnymzrónicowaniem sytuacji w latach 1976 - 1980, gdzie dla odwołania wymagano wniosku prezesa RM, złoonegow porozumieniu z przewodniczcym Rady Pastwa (a wic formalnie złoenie wniosku o odwołanie, std isamo odwołanie, było trudniejsze ni złoenie wniosku o dokonanie wyboru). W 1989 r. dodano do prawaodwoływania przez Sejm wymóg zatwierdzania tego odwołania przez Senat. W sumie naley stwierdzi, eaktualne rozwizania konstytucyjne w kwestii obsadzania stanowiska szefa NIK (powoływania i odwoływania),nieprzewidujce moliwoci odwołania, a bdce te pewnym efektem ewolucji rozwiza konstytucyjnych,stanowi kolejny wyraz denia do nadania organom kontroli pastwowej statusu niezalenego podmiotuustrojowego. W sytuacji gdy Konstytucja milczy, sprawy tej nie mog, właciwie rzecz biorc, regulowaustawy zwykłe. Co najwyej mog mówi o pewnych czynnociach o charakterze deklaratoryjnym, faktycznietylko stwierdzajcych oprónienie tego stanowiska. Takie te w istocie znaczenie ma art. 17 aktualnej ustawy oNIK.Nie jest oczywicie przejawem odpowiedzialnoci przed Sejmem, a zwłaszcza odwoływalnoci,instytucja odpowiedzialnoci konstytucyjnej prezesa NIK przed Trybunałem Stanu (art. 198 ust. 1 Konstytucji).


Odwrotnie: odpowiedzialno ta, podobnie jak odpowiedzialno osób piastujcych inne najwysze urzdyRzeczypospolitej, jest wyrazem analogicznego do nich stanowiska samej Najwyszej Izby Kontroli i jej prezesa,zakładanego przez Konstytucj. Poniewa w procedurze tej odpowiedzialnoci chodzi o ocen czynów,polegajcych w pierwszym rzdzie na stosowaniu samej Konstytucji, daje si wic implicite wyraz temu, edziałalno sw prezes NIK te w pierwszym rzdzie na niej opiera. W przypadku prezesa NIK jest to teodpowiedzialno jedynie za delikt konstytucyjny, nie stosuj si bowiem do niego ani art. 145 ust. 1, ani art.156 ust. 1 Konstytucji (odpowiedzialno za przestpstwa). Tryb pocigania prezesa NIK do odpowiedzialnocikonstytucyjnej take nie jest w samej Konstytucji ustalony. Prawda, e tradycyjnie (w „zastanym” rozumieniu)do odpowiedzialnoci konstytucyjnej dochodzi z inicjatywy parlamentu. Jest to jednak tylko konstytucyjnadyrektywa dla ustawodawstwa, natomiast samo „prawo pocigania” Sejmu (ewentualnie i Senatu) nie jest wKonstytucji potwierdzone wprost i na pewno nie zawiera si po prostu w normie, e „prezes NIK podlegaSejmowi” (por. wyej).Niezaleno NIK potwierdzaj równie konstytucyjne wymogi w kwestii zakazu przynalenociprezesa NIK do partii politycznych oraz zwizków zawodowych, tudzie prowadzenia wszelkiej działalnocipublicznej, niedajcej si pogodzi z godnoci tego urzdu (art. 205 ust. 3). Przepisy te wymagaj wiczachowania równie niezalenoci politycznej, właciwie komponujc si z wymogami i przejawaminiezalenoci instytucjonalnej.Nie inaczej interpretuj nastpne rozwizanie konstytucyjne, polegajce na niepołczalnocipiastowania stanowiska prezesa NIK z jakkolwiek inn funkcj publiczn czy te wykonywaniem innych zajzawodowych, z wyjtkiem (tradycyjnie) stanowiska profesora szkoły wyszej (art. 205 ust. 2 Konstytucji). Niemoe wic on by np. posłem, senatorem, ministrem i innym funkcjonariuszem administracji rzdowej czysdzi. Niepołczalno stanowisk, zwłaszcza wród piastujcych funkcje w naczelnych organach pastwowych,słuy zwykle zaznaczaniu ustrojowej odrbnoci i równowanoci tych organów. Podobnie jest, jak naleysdzi, w wypadku prezesa NIK, reprezentujcego odrbny i niezaleny podmiot władzy w pastwie. Temusamemu celowi słuy równie zapewnienie Prezesowi NIK immunitetu formalnego w zakresieodpowiedzialnoci karnej (art. 206 Konstytucji). Wszczcie przeciwko niemu postpowania karnego wymagazgody Sejmu.Warto wskaza, e te dwa ostatnie rozwizania (immunitet i niepołczalno) stały si ponownieinstytucjami konstytucyjnymi dopiero w aktualnej Konstytucji, co stanowi równie pewien przyczynek dowyjanienia kierunku ewolucji przepisów konstytucyjnych w rozpatrywanej materii. Pierwowzór temurozwizaniu, jako instytucji konstytucyjnej, dawała ju Konstytucja marcowa (art. 9) i to w sposób chybaszerszy ni ma to miejsce aktualnie, stanowic w swych przepisach, e NIK „oparta [jest] na zasadzie [...]niezalenoci sdziowskiej członków jej Kolegium”. Obejmowała wic immunitetem sdziowskim (któregozakres ustalała w art. 76 - 79) i to nie tylko prezesa NIK, lecz wszystkich członków Kolegium. Konstytucjakwietniowa powtarzała to rozwizanie, jednake w sposób ogólniejszy, stanowic i „[NIK] oparta [jest] nazasadzie niezawisłoci członków jej Kolegium” (art. 77 ust. 1), nie odwołujc si wic do niezawisłocisdziowskiej. Natomiast poczwszy od „Małej konstytucji” z 1947 r. przepisy te znikaj ze sformułowakonstytucyjnych, co jest wielce wymowne dla ówczesnego, ustrojowego stanowiska NIK. Pojawiaj siponownie dopiero w Konstytucji aktualnej.Warto te zwróci uwag, e rozpatrywany tu immunitet był przez Konstytucj marcow i Konstytucjkwietniow ukształtowany szerzej, obejmujc wszystkich członków Kolegium. Aktualne rozwizaniakonstytucyjne formalnie dotycz tylko prezesa. Wydaje si jednak, e jest to tylko symbolicznym wyrazem, nazasadzie pars pro toto, potrzeby przyznania immunitetu wszystkim osobom uczestniczcym w realizacji funkcji„kontroli pastwowej”, skoro uczestnicz one w działalnoci podmiotu o daleko posunitej niezalenoci.Odpowiednio dotyczy to równie konstytucyjnie ukształtowanego incompatibilitas. Naley to traktowa jakoistotn wskazówk dla ustawodawstwa.Wnioski kocoweNajwysza Izba Kontroli jest naczelnym organem kontroli pastwowej, ujtym w Konstytucji. Jejkonstytucyjny status charakteryzuje si daleko posunit niezalenoci organizacyjn od innych władznaczelnych pastwa polskiego. To samo powiedzie naley o niezalenoci w jej funkcjonowaniu, czyli wrealizacji zada kontrolnych. W rozstrzygniciach konstytucyjnych z uzasadnieniem dostrzega monaskonstruowanie jej statusu jako statusu podmiotu działajcego bezporednio w imieniu narodu.Z kolei funkcja „kontroli pastwowej” jest funkcj bardzo swoist, odrbn od rzdzenia pastwem,stanowienia prawa, wymierzania sprawiedliwoci czy kontroli konstytucyjnoci i legalnoci prawa. Jest - jakchoby pokazuje to ju jej nazwa - funkcj pastwow i dlatego zakotwiczon w Konstytucji. Jest te funkcj ocharakterze samoistnym, wynikajc wprost ze społecznego zapotrzebowania w demokratycznym ipraworzdnym pastwie, pomimo e z istoty rzeczy jest działaniem słucym poprawnemu realizowaniu innychfunkcji.


Oba powysze wtki maj za sob dług ewolucj w polskich rozwizaniach konstytucyjnych, która,cho z pewnoci nie przebiegała wzdłu linii jednoznacznie wznoszcej si a do powyszych rezultatów, toprzecie - niosc z sob baga wielu dowiadcze - w kocu do tych rezultatów doprowadziła. Staje si tobardzo istotnym argumentem za ich akceptacj.Zgodnie z klasycznym sposobem konstruowania instytucji ustrojowych, gdy samodzielnemu,niezalenemu podmiotowi, który moe nawizywa do bezporedniej legitymacji swego działania przezsuwerena - powierza si sprawowanie swoistej (oryginalnej) i samoistnej funkcji publicznej, to w konsekwencjiotrzymuje si okrelony segment w ustroju opartym na „podziale władzy”. Sprawowanie kontroli pastwowejprzez Najwysz Izb Kontroli mona uzna za urzeczywistnienie takiej operacji, a opisywan sytuacj jakosytuacj wystpowania kolejnej „władzy”, mniejsza ju o jej „numer”.Oczywicie nie jestem oryginalny w prezentowaniu takiej tezy i jest to stanowisko wysuwane od dawnaw polskiej nauce prawa konstytucyjnego, acz z pewnoci nie przez wszystkich jej przedstawicieli. Mam jedynienadziej, e przyczyniłem si moe do pewnego rozszerzenia argumentacji na korzy takiej tezy. Pozostajejeszcze poczynienie krótkiej refleksji nad jej relacj do art. 10 Konstytucji, którego tre jest powszechnie znana.Naley przyj, e zgodnie z charakterem tak samej regulacji konstytucyjnej, jak i zwłaszcza charakteremregulacji „zasad konstytucyjnych” (czyli ustrojowych) - w regulacjach tych traktuje si jedynie o„podstawowych”, „zasadniczych” czy „głównych” instytucjach, a nie o wszystkich. Podobnie czyni art. 10Konstytucji, który wymienia tylko główne (najwaniejsze), a nie wszystkie „władze” pastwa polskiego. Zpowodzeniem mona broni tezy, e wystpuj - nie tylko w pastwie polskim - wicej ni tylko trzy funkcjepastwa i w zwizku z tym moe by wicej ni tylko trzy „władze” pastwowe, chyba e przyjmiemy małopoznawcz tez, e w pastwie funkcjonuje przede wszystkim władza „wykonawcza”, do której naley caławładza publiczna z wyjtkiem ustawodawstwa i wymiaru sprawiedliwoci. Wszelako snucie rozwaa na temat,jakie to dalsze funkcje i władze mona by rekonstruowa z rozwiza naszej Konstytucji, przekracza ramyniniejszego opracowania.


prof. zw. dr hab. Andrzej SylwestrzakSTATUS PRAWNY NAJWYSZEJ IZBY KONTROLIW WIETLE KONSTYTUCJI RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJI STANDARDÓW UNII EUROPEJSKIEJProblematyka powysza przedstawiona zostanie w nastpujcych szeciu grupach zagadnie: 1) miejscekontroli w demokratycznym pastwie prawnym; 2) instytucjonalne gwarancje praworzdnoci, w tym zadaniaNIK; 3) podział władz i moliwoci rozszerzenia tradycyjnych klasyfikacji; 4) ustawa budetowa i absolutoriumpłaszczyzn współdziałania i kontroli władz; 5) funkcje koordynacyjne NIK; 6) NIK a Europejski TrybunałObrachunkowy. Na wstpie pragn podkreli, i załoeniem referatu pozostaje nie tyle referowanie znanychrozwiza prawnych, a w szczególnoci konstytucyjnych, ile przedstawienie nowych moliwociinterpretacyjnych bd naszkicowanie problemów niezbyt ostro zarysowanych w dobie uchwalania KonstytucjiRP z 1997 r., a obecnie nabierajcych pełniejszego wyrazu tak w sensie teoretycznym, jak praktycznym.1. Demokratyczne pastwo prawne a kontrolaPodkreli naley, i doktrynalna formuła ustroju III Rzeczypospolitej jako demokratycznego pastwaprawnego wyprowadzona została bezporednio z załoe filozofii pozytywizmu prawniczego, przy czym sampozytywizm w osobach jego czołowych twórców (Austina, Jellinka, Iheringa), szkicujc sam teori pastwaprawnego, nie rozwinł dokładniej przesłanek pojmowania tak formy, jak i ustrojowych treci pastwaprawnego. Zadanie to spadło na teoretyków nastpnych generacji, w szczególnoci działajcych w warunkachustrojowych, w których konstytucyjnie odwołano si do tej formy ustrojowej. Dotyczy to zwłaszcza powojennejdoktryny niemieckiej, gdzie na kanwie potpienia ustroju faszystowskiego uformowano twórcze koncepcjeobowizywania w pastwie prawnym, w skrajnych sytuacjach, hierarchicznej wyszoci praw natury nadprawem pisanym (tzw. formuła Radbrucha). W rezultacie, skoro nie opracowano całociowej i zwartej teoriipastwa prawnego, nie opracowano równie ustrojowej roli w tym pastwie poszczególnych instytucji, w tymkontroli. Sytuacja wyranie si zmieniła z chwil przyjcia w Polsce w 1989 r. formuły pastwa prawnegoprzejtej przez „mał konstytucj” z 1992 r. i obecn Konstytucj RP z 1997 r. Zadaniem filozofii i teoriipastwa pozostaje wypracowanie kryteriów podstawowych poj definiujcych treci ustrojowe pastwaprawnego, te z kolei sta si powinny wytyczn poszukiwania kryteriów funkcji poszczególnych organów iinstytucji, w tym kontroli. Na tym odcinku, w kocu bada podstawowych, w dobie III Rzeczypospolitejzrobilimy wzgldnie niewiele, a problematyka wydaje si nie tylko doniosła ustrojowo, ale i fascynujcabadawczo. W rezultacie trudno doszuka si choby kilku prac, np. dwóch, powiconych tak kapitalnemuzadaniu, jak funkcje kontroli w pastwie prawnym. Zatem problem pozostaje otwarty. Wyzwanie, jakiepostawiła w zakresie formy ustrojowej III Rzeczpospolita okazuje si w dalszym cigu jedynie wyzwaniemczekajcym na badania i interpretacje, poniewa w innym wypadku konstytucyjna formuła bdzie jedyniesłuyła jako swoisty zwrot programowy. Na tym dopiero tle pojawiaj si nowe moliwoci interpretacjiustrojowej rangi szeroko pojtej kontroli, w tym NIK. Podkreli warto, i twórca normatywizmu, Kelsen,pogłbiajc pozytywistyczne przesłanki dowodził, i „od systematycznej rozbudowy wszystkich instytucjikontroli zaley w duym stopniu los nowoczesnych demokracji”. Odwrotno tego procesu, sprowadzajca sido „poniechania kontroli”, perspektywicznie oznacza „samobójstwo demokracji”. Te uwagi wymagajpogłbienia stosownie do warunków dzisiejszego etapu pastwa prawnego i demokracji.2. Instytucjonalne gwarancje praworzdnoci i zadania NIKTen problem - jak i wszystkie nastpne - s pochodn wyjciowego załoenia ustrojowego opartego nafilozofii demokratycznego pastwa prawnego. W załoeniach pozytywizmu prawniczego gwarancje prawneodgrywały rol niejako wtórn, przy podstawowych zadaniach gwarancji moralnych i materialnych. Nie moe tojednak oznacza zmniejszenia ich praktycznej roli. Natomiast dynamika gwarancji instytucjonalnych ródło swejaktywnoci znajduje w dynamice działania władzy ustawodawczej opartej na rónych formach organówprzedstawicielskich oraz na demokracji bezporedniej realizowanej tak w drodze referendumogólnopastwowego, jak i lokalnego. Kontrola pastwowa, bdc jednym z katalogu organów składajcych sina sfer gwarancji instytucjonalnych, powinna w równym stopniu pozostawa instytucj dynamiczn, słuc tymsamym dobru pastwa i społeczestwa. Co jednak naley rozumie przez do ogólnikowe pojcie kontrolidynamicznej? Otó NIK funkcj t powinna realizowa m.in. poprzez trafny dobór problemów kontroli,odpowiednio skuteczne kontrole dorane, zasad jawnoci poprzez biec informacj społeczestwa owynikach, szczególnie w sprawach wzbudzajcych niepokój społeczny - a tych nie brakuje. NIK powinna na


ieco współdziała z całym systemem organów kontroli i nadzoru funkcjonujcych w III Rzeczypospolitej,wystpujc z rónymi inicjatywami i inspirujc, oraz wreszcie - znajdujc si poza klasycznym trójpodziałemwładz (do tego problemu jeszcze powróc) powinna dokonywa biecych konsultacji wszystkich władz, aszczególnie władzy ustawodawczej. Natomiast w polskiej literaturze po prostu brakuje prac teoretycznychmajcych za przedmiot włanie NIK jako instytucjonaln gwarancj praworzdnoci w demokratycznympastwie prawnym. Potrzeby teorii - a w lad za tym i praktyki - na tle wspomnianej dynamicznej roli gwarancjiinstytucjonalnych prowadz równie do zarysowania si problemu kształtowania postaw obywatelskich przezkontrol. Najszerzej pojta demoralizacja pastwa prowadzi zawsze do demoralizacji obywatela - NIK, a szerzejkontrola pastwowa, powinny pozostawa wyrazistym rodkiem przeciwdziałania tym procesom. Aby toosign, sama NIK powinna si wykaza nienagannoci oraz sprawnoci w kontroli wraz z informowaniemspołeczestwa o osignitych rezultatach. Załoeniem wyjciowym bdzie tutaj apolityczno kontrolioznaczajca przede wszystkim denie do prawdy bez odwoływania si do kontekstów politycznych.Przeciwstawieniem tej sytuacji bdzie faktyczne upolitycznienie kontroli. Wspomnie warto, i w IIRzeczypospolitej rozwaano system powierzania kierownictwa NIK aktualnej opozycji parlamentarnej, ale doszybko przekonano si, i byłaby to jedynie forma w rzeczy samej upolitycznienia NIK i konkluzja ta ze wszechmiar pozostaje zasadna. NIK powinna po prostu, na zasadzie apolitycznoci, koncentrowa si na faktach iobiektywnych ich ocenach.3. NIK a trójpodział władzBezwzgldn przesłank organizacji demokratycznego pastwa prawnego jest podział władzprzeciwstawiany zasadzie jednolitoci władzy charakterystycznej dla ustrojów autorytarnych. W tym sensiemonteskiuszowski trójpodział jest jedn z wersji zasady podziału władz, aczkolwiek punktem wyjcia unowoytnych mylicieli był podział na władz ustawodawcz i wykonawcz. Monteskiuszowski trójpodziałotworzył drog poszukiwania dalszych wersji dzielenia władz, a pochodzca z pierwszej połowy XIX wiekupropozycja Constanta oparta na piciu władzach tylko potwierdziła t tendencj. Konstytucjonalizm buruazyjnyzasadniczo opiera si na kolejnych wersjach monteskiuszowskiego trójpodziału, dokonujc rónych jegointerpretacji. Tak postpuje równie Konstytucja RP z 1997 r., przyjmujc jako zasad tradycyjny trójpodział,przy czym we Wstpie mówi si o „współdziałaniu” władz, a w art. 10.1 o „równowadze”. Sytuacja byłabyjasna, gdyby nie fakt zamieszczenia w Konstytucji rozdziału IX - „Organy kontroli pastwowej i ochronyprawa”, przy czym w ramach wczeniej wyrónionych trzech władz nie znajdujemy zaklasyfikowania kontrolido którejkolwiek z władz monteskiuszowskiego trójpodziału. Sytuacja ta otwiera dyskusj nad moliwociteoretycznej konstrukcji wyodrbnienia władzy czwartej - kontrolujcej - funkcjonujcej na zasadzie trzy plusjeden. U podstaw takiego rozumowania ley - z jednej strony - zasada logicznego wykluczania; mianowicie jeliKonstytucja nie włczyła kontroli do adnej z trzech władz, to znaczy wykreowała now władz kontrolujc, az drugiej strony - zasada katalogu pozytywnych rozstrzygni, polegajca na powołaniu w ramach władzykontrolujcej kilku organów o randze konstytucyjnej, wyposaonych w konkretne kompetencje. Doda warto, ido władzy kontrolujcej obejmujcej w rozdziale IX: Najwysz Izb Kontroli, Rzecznika Praw Obywatelskich iKrajow Rad Radiofonii i Telewizji zaliczy naley instytucj Rzecznika Praw Dziecka zamieszczon wrozdziale II (art. 72.4).Zatem na tle fundamentalnej dla ustroju III Rzeczypospolitej filozofii pastwa prawnego, a w tyminterpretacji zasady podziału władz, naley zastanowi si z punktu widzenia NIK, chocia nie tylko, nad wogóle konstytucyjn wersj podziału władz. Najbardziej czyst postaci interpretacji jest koncepcja trzech władzplus władza kontrolujca. Oznacza ona przyjcie interpretacji zgodnej z postanowieniami Konstytucji, a przedewszystkim eksponuje kontrol jako samodzieln władz. Rozumowanie to ma kapitalne znaczenie ustrojowe,poniewa kontrola ujmowana jako osobna władza znajduje gwarancje swej niezalenoci i niezawisłoci właniew ustrojowej zasadzie podziału władz. Na tym tle naley z cał stanowczoci odrzuci pojawiajce si w naszejdoktrynie głosy zmierzajce do umieszczenia kontroli, w tym NIK, w ramach szeroko pojtej administracjipublicznej. W odpowiedzi na te z gruntu błdne teorie podnie naley, i kontrola z logiki jej funkcjonowanianie moe by administracj. Natomiast administracja publiczna jest podmiotem kontrolowanym i sił rzeczyobiektywno rezultatów kontroli jest uzaleniona od niezalenoci podmiotu kontrolujcego. W uzasadnieniutej tezy mona powoła si na polskie tragiczne dowiadczenia kontroli jako ministerstwa (1952 - 1957) i NIK(1976 - 1980) bdcej naczelnym organem administracji i funkcjonujcej pod bezporednim nadzorem premiera.Zatem podział władz take eksponujcy kontrol jako osobn władz ma podstawowe znaczenie ustrojowebdce twórczym rozwiniciem współczesnej filozofii pastwa prawnego.4. Budet i absolutoriumObydwie te instytucje mog by rozpatrywane take z punktu widzenia teorii podziału władz. W tymmiejscu pragn zwróci uwag na jeden aspekt problemu. Mianowicie ustrojowa logika uchwalenia i wykonania


udetu polega na współdziałaniu władz. Budet w formie ustawy jest wyrazem woli legislatywy skierowanej dowładzy wykonawczej celem jego realizacji. Natomiast kontrol egzekutywy prowadzi niezalena NIK, zdajcsprawozdanie Sejmowi z wykonania budetu przez rzd. Finaln instytucj jest absolutorium, chocia formalniewniosek o jego udzielenie formułuje i stawia sejmowa Komisja Finansów Publicznych. Z punktu widzenia logikipodziału władz jest to konstrukcja niewłaciwa, poniewa taki wniosek przedstawia Sejmowi powinna NIK. Wdobie II Rzeczypospolitej z wnioskiem o absolutorium wystpowała NIK, tak te było i póniej, np. w „Małejkonstytucji” z 1947 r. (art. 22) i od 1957 r. do 1976 r. Dopiero fatalna ustawa z 1976 r., idca w lad zanowelizacj Konstytucji, prawo wystpowania z wnioskiem o absolutorium powierzyła sejmowej komisjifinansowej. Było to logiczne w ówczesnej sytuacji, gdzie zgodnie z Konstytucj premier sprawował „nadzór”nad NIK (art. 35.2), zatem NIK nie mogła formułowa wniosku o absolutorium, poniewa wygldałoby na to, iadministracja wnosi o rozliczenie administracji. Zatem powierzono to zadanie komisji sejmowej. Niestety mimokapitalnych zmian ustrojowych konstrukcja ta przetrwała do czasów obecnych, chocia - jak si wydaje - naleyj zmieni w ten sposób, i na zasadzie podziału władz z wnioskiem takim powinna wystpowa NIK. Dodawarto, i Konstytucja RP z 1997 r. nie okrela podmiotu wystpujcego z wnioskiem o absolutorium, niestanowi o tym art. 226, a wic jest to sprawa ustawodawstwa na poziomie niszym, chocia poprzednio np. wKonstytucji RP z 1921 r. (art. 9) czy Konstytucji RP z 1935 r. (art. 77.1) była to ranga postanowieniakonstytucyjnego.5. Funkcje koordynacyjne NIKUprawnienia koordynacyjne NIK eksponuj rol Izby w ogólnej efektywnoci wykorzystaniafunkcjonowania całego systemu organów szeroko pojtej kontroli w III Rzeczypospolitej. Wyrane uprawnieniakoordynacyjne NIK wynikaj z przepisu rangi ustawowej, tzn. ustawy z 23 grudnia 1994 r. o Najwyszej IzbieKontroli (art. 12), chocia mog by interpretacyjnie wsparte norm konstytucyjn, stanowic i NIK jest„naczelnym organem kontroli pastwowej” (art. 202.1). Wydaje si jednak, i podstawow płaszczyznwspółdziałania NIK w zakresie kontroli finansów publicznych pozostaje koordynacja działa z regionalnymiizbami obrachunkowymi. Ten odcinek budzi powane zastrzeenia w praktyce, przy czym dyskusyjne pozostajew ogóle utrzymywanie dwóch niezalenych systemów instytucjonalnej kontroli, tj. NIK i r.i.o. w zakresiefinansów publicznych. Warto przedyskutowa spraw integracji NIK i r.i.o., a przynajmniej spraw organizacjiizb z reprezentacj centraln, obecnie w formie Krajowej Rady Regionalnych Izb Obrachunkowych, take wpłaszczynie współdziałania z NIK i Sejmem.6. NIK a ETOZasadniczo przyj mona stanowisko, i obecna organizacja NIK w pełni odpowiada wymogomkontroli Unii Europejskiej, wicej, w niektórych płaszczyznach wyranie j wyprzedza. Natomiast interesujce igodne przedyskutowania s wnioski zawarte w raporcie SIGMA opublikowanym przez NIK w 2001 r. Pamitajednak naley, i UE nie ma konstytucji w tradycyjnym tego słowa znaczeniu, natomiast nie ulega wtpliwoci,i bdzie to konstytucja wychodzca z załoe odpowiadajcych wzorcom demokratycznego pastwa prawnego,opartego na zasadzie podziału władz. Na tym tle problemem interesujcym pozostaje definicja suwerennoci UE,połczona z suwerennoci podmiotów unijnych. Przyzna trzeba, e wród teoretyków UE panuje wzgldem tejsprawy rodzaj chaosu filozoficznego. Zakładajc jednak trafno sformułowania Kelsena i Esmeina, i kontrolaskłada si na tre suwerennoci, poczeka naley do uzyskania przez UE pełniejszego obrazu wzgldem samejsuwerennoci, by póniej rozwija problem na gruncie polskim. Obecne jednak ukierunkowanie konstytucyjne iustawodawcze NIK w perspektywie akcesji do Unii wydaje si trafne, co nie oznacza rezygnacji z dyskusji nadlicznymi problemami w czci podniesionymi w raporcie SIGMA, chocia przyzna naley, i maj onecharakter drugorzdny.


dr Jacek MazurSTOSOWANIE MIDZYNARODOWYCH STANDARDÓWDOTYCZCYCH STATUSU PRAWNEGONAJWYSZEGO ORGANU KONTROLIW KRAJACH UNII EUROPEJSKIEJ I W POLSCE(Próba porównania)WprowadzeniePolska realizuje midzynarodowe standardy dotyczce statusu prawnego najwyszego organu kontroli.Co wicej - wydaje si, e realizuje je w wikszym zakresie ni niektóre kraje UE.Dokumenty Midzynarodowej Organizacji Najwyszych Organów Kontroli (INTOSAI) zawierajzalecenia co do najlepszych rozwiza dotyczcych statusu prawnego, organizacji i działalnoci najwyszychorganów kontroli. Nie maj one charakteru obowizujcego, jednak instytucje UE domagaj si ich stosowaniaprzez kraje kandydujce.Referat przedstawia stosowanie omiu grup zalece dotyczcych statusu prawnego najwyszego organukontroli. Nie wszystkie rozwizania krajów UE s z nimi zgodne, natomiast Polska w całoci realizuje zalecenia.Normy prawne tworz przecie tylko konstrukcj systemu rozliczalnoci publicznej; jego funkcjonowanie zaleyod wielu innych instytucji ustrojowych i mechanizmów politycznych.danie Komisji Europejskiej traktowania midzynarodowych standardów kontroli jako norm, doktórych maj zosta dostosowane organy kontroli krajów kandydujcych, nie bierze pod uwag, e wrzeczywistoci s to jedynie postulaty. Gdyby władze Unii zobowizały do realizacji standardów obecne krajeczłonkowskie, mogłoby to prowadzi do rezygnacji z wielu dobrych dowiadcze. W procesie przystpowaniaPolski do UE warto zatem czyni starania o zachowanie dorobku Najwyszej Izby Kontroli.Najwysze organy kontroli przeprowadzaj niezalene kontrole gospodarowania rodkami publicznymioraz zwizanej z tym działalnoci rzdu, administracji rzdowej i pozostałych dysponentów tych rodków,dostarczaj parlamentowi informacji, formułuj opinie w kwestiach dotyczcych sprawozda finansowych orazrealizacji programów, projektów i innych działa rzdu.A. Rodzaje najwyszych organów kontroli w krajach Unii EuropejskiejBiorc pod uwag sposób ustanowienia, relacje z innymi organami pastwa, charakter kompetencji itryb podejmowania decyzji, najwysze organy kontroli w krajach Unii Europejskiej mona podzieli(podkrelajc umowno wszelkiej klasyfikacji z uwagi na due rónice w rozwizaniach szczegółowych) na:1) Trybunały obrachunkowe, czyli sdy, a wic organy zajmujce si nie tylko prowadzeniem kontroli,lecz równie (choby w czci swego działania) orzekaniem w sprawie operacji dokonanych przez osoby, któreponosz osobist odpowiedzialno za wykorzystanie rodków publicznych, zasdzaniem odszkodowa,nakładaniem kar itd. S to organy kolegialne, złoone z sdziów (prócz Belgii), w działalnoci orzeczniczejfunkcjonujce według procedury sdowej, niezalene zarówno od rzdu, jak i od parlamentu, chowspółpracujce z nimi. Istniej one - pod tradycyjn nazw Trybunału Obrachunkowego (TO) - w Belgii,Francji, Grecji, Hiszpanii, Portugalii i we Włoszech.2) Organy kontroli zorganizowane na wzór sdów i niekiedy funkcjonujce według procedurywzorowanej na sdowej, lecz niemajce uprawnie orzeczniczych. Działaj na podstawie konstytucji. W ichskład wchodz osoby o statusie sdziowskim lub zblionym. S to organy kolegialne, z tym e prezes ma własnekompetencje i jego rola jest wiksza ni w trybunałach obrachunkowych. Organy te zajmuj si kontrol, azatem musz by niezalene od rzdu, natomiast ich niezaleno od parlamentu jest czciowa (nie przeszkadzato w prowadzeniu kontroli, zwłaszcza e uprawnienia parlamentu maj charakter ogólny). Do grupy tej nalePowszechna Izba Obrachunkowa (PIO) Holandii i Federalna Izba Obrachunkowa (FIO) Niemiec.3) Urzdy kontroli jako naczelne organy pastwa, utworzone na podstawie konstytucji lub ustawy,podległe parlamentowi lub co najmniej wspomagajce jego działalno. Zwykle s to organy jednoosobowe,czasem z elementami kolegialnoci. S to: Izba Obrachunkowa (IO) Austrii, Kontroler Pastwowy Danii, UrzdKontroli Pastwowej (UKP) Finlandii, Kontroler i Audytor Generalny Irlandii, Kontroler i Audytor GeneralnyWielkiej Brytanii. Do tej grupy organów naley równie Trybunał Obrachunkowy Luksemburga, który jestkolegialnym urzdem kontroli.4) Urzd kontroli podległy rzdowi, utworzony na podstawie aktu prawnego rzdu: Urzd KontroliPastwowej Szwecji.Status prawny najwyszych organów kontroli w poszczególnych krajach UE róni si znacznie na tlerónic w samej koncepcji tych organów: trybunały, quasi-sdy i urzdy kontroli, a take tradycyjnie ustalonejroli w systemie organów pastwa (prowadzenie kontroli wstpnej lub nie). Dalsze odmiennoci s pochodnsposobu funkcjonowania administracji w tych krajach.B. Wymagania UE wobec krajów kandydujcych


Wraz z przyszłym członkostwem w Unii Europejskiej kraje kandydujce - w tym Polsk - zacznieobowizywa wspólnotowy porzdek prawny (acquis communautaire). Nie okrela on statusu ani zasadfunkcjonowania najwyszych organów kontroli, podobnie jak nie reguluje sposobu działania krajowychparlamentów czy rzdów. Oznacza to swobod ich kształtowania zgodnie z wielowiekow tradycj.Na szczycie w Kopenhadze w 1993 r. Rada Europejska sprecyzowała jednak warunki, jakie powinnyspełnia nowe kraje kandydujce: rzeczywiste funkcjonowanie gospodarki rynkowej oraz instytucjigwarantujcych demokracj i rzdy prawa, a take zdolno do podjcia obowizków wynikajcych zczłonkostwa. Prowadzi to do koniecznoci działania niezalenych i wyposaonych w szerokie kompetencjeorganów kontroli - zdolnych do właciwego (zgodnego z zaleceniami midzynarodowymi) wykonywania zadawłasnych, jak i wynikajcych z członkostwa w Unii. Równie traktat o utworzeniu Wspólnoty Europejskiejzakłada, e takie instytucje powinny istnie oraz by zdolne do współpracy z Europejskim TrybunałemObrachunkowym.Wobec nieokrelenia przez prawo unijne reguł dotyczcych najwyszych organów kontroli, instytucjeUE domagaj si stosowania przez kraje kandydujce midzynarodowych standardów kontroli - bezsprecyzowania, o jakie standardy chodzi 1 .C. Midzynarodowe standardy kontroliWynikaj przede wszystkim z dokumentów Midzynarodowej Organizacji Najwyszych OrganówKontroli (INTOSAI) 2 . S to:- „Deklaracja w sprawie zasad kontroli finansów publicznych” z 1977 r. (zwana „Deklaracj z Limy”),która charakteryzuje cele, pojcie i rodzaje kontroli, relacje najwyszego organu kontroli z parlamentem, rzdemi innymi organami pastwa, zakres kompetencji oraz tryb opracowywania i przedstawiania sprawozda zkontroli;- „Standardy kontroli” z 1989 r., które rozwijaj „Deklaracj z Limy” oraz okrelaj kwalifikacje,uprawnienia i obowizki kontrolerów i organów kontroli, zasady planowania, wykonywania i nadzorowaniaczynnoci kontrolnych, a take wskazania dotyczce formy i zawartoci sprawozda z kontroli;- „Wytyczne w sprawie standardów kontroli wewntrznej” z 1991 r.;- „Kodeks etyki” z 1998 r.;- „Wytyczne w sprawie kontroli prywatyzacji” z 1998 r.W przygotowaniu s kolejne dokumenty, powicone kontroli w poszczególnych dziedzinach. Bd onedotyczy m.in. zasad rachunkowoci w kontroli budetowej, kontroli długu publicznego, kontroli ochronyrodowiska.Dokumenty INTOSAI - i wynikajce z nich zalecenia - s wyrazem uzgodnionego stanowiskanajwyszych organów kontroli co do najlepszych rozwiza i praktyk słucych urzeczywistnieniu zasadprzejrzystoci działania oraz odpowiedzialnoci rzdów i całej administracji za właciwe i skutecznewykorzystanie rodków publicznych. Nie maj one charakteru obowizujcego i s jedynie zbiorem postulatów.Bdc wyraeniem praktyki wielu pastw, mog by przecie traktowane jako odzwierciedlenie uniwersalnychprawidłowoci współczesnego pastwa, które ma by demokratycznym pastwem prawa. Powoduje to, e sprzywoływane w dyskusjach z innymi organami pastwa oraz politykami. Zalecenia INTOSAI przyczyniaj sido umocnienia pozycji i zwikszenia zakresu kompetencji najwyszych organów kontroli oraz rozwoju proceduri metod kontroli. Szczególnie uyteczne okazuj si w sytuacji tworzenia nowych oraz przekształcaniaistniejcych organów kontroli.D. Zalecenia dotyczce statusu prawnegonajwyszego organu kontroliS one zawarte zwłaszcza w „Deklaracji z Limy” i „Standardach kontroli”. Z dokumentów tychwynikaj nastpujce postulaty:1) Konstytucja powinna ustanawia najwyszy organ kontroli, okrela stopie jego niezalenoci, trybodwoływania zwierzchnika (członków), zasadnicze uprawnienia do kontroli, jak równie relacje z parlamentem,w tym przedkładanie sprawozda z kontroli.2) Najwyszy organ kontroli powinien by niezaleny od jednostek kontrolowanych i chroniony przednaciskami z zewntrz, w tym celu konstytucja i ustawy powinny odpowiednio okreli tryb powoływania iodwoływania zwierzchnika (członków) najwyszego organu kontroli.1 Na przykład w negocjacjach z Polsk sformułowano warunek „dostosowania działalnoci Najwyszej IzbyKontroli do standardów midzynarodowych i UE” (Council Decision of 28 January 2002 on the principles,priorities, intermediate objectives and conditions contained in the Accession Partnership with Poland, „OfficialJournal of the European Communities”, 14.2.2002, L 44, Annex item 4, page 80).2 Midzynarodowa Organizacja Najwyszych Organów Kontroli (INTOSAI) - utworzona w 1953 r. organizacjapozarzdowa, afiliowana przy ONZ, której celem jest wymiana myli i dowiadcze w zakresie kontrolipastwowej; zrzesza najwysze organy kontroli z ponad 180 krajów wiata.


3) Najwyszy organ kontroli powinien otrzymywa rodki finansowe niezbdne do wypełniania zada,w tym celu powinien by upowaniony do wystpowania o nie wprost do parlamentu.4) Najwyszy organ kontroli powinien mie niezaleno niezbdn do wypełniania zada, w tymprawo decydowania o tematyce, terminach i metodach kontroli.5) Najwyszy organ kontroli powinien mie prawo kontroli wszystkich aspektów zarzdzania finansamipublicznymi, niezalenie od tego, czy i w jaki sposób s one ujte w budecie pastwa; pełny zakres kontroliobejmuje kontrol prawidłowoci i kontrol wykonania zada.6) Najwyszy organ kontroli powinien mie dostp do wszystkich dokumentów zwizanych zzarzdzaniem finansami oraz by upowaniony do otrzymania od kontrolowanych jednostek wszystkichinformacji, które uzna za niezbdne.7) Jednostki kontrolowane powinny ustosunkowa si do ustale kontroli w terminie okrelonym przezustaw lub przez najwyszy organ kontroli oraz poinformowa o rodkach podjtych w nastpstwie ustalekontroli.8) Najwyszy organ kontroli powinien by upowaniony i zobowizany do przedkładania parlamentowi(lub innemu właciwemu organowi) oraz publikowania sprawozda z kontroli.W innych dokumentach INTOSAI (a take w „Europejskich wytycznych stosowania standardówkontroli INTOSAI”) problematyka statusu prawnego najwyszego organu kontroli bezporednio nie wystpujealbo stanowi powtórzenie lub uszczegółowienie wskazanych tez.1. Zakres regulacji konstytucyjnej najwyszego organu kontroli„Deklaracja z Limy” postuluje, aby konstytucja okrelała:- utworzenie najwyszego organu kontroli (art. 5 ust. 3);- relacje z parlamentem oraz stopie i gwarancje niezalenoci najwyszego organu kontroli, w tymtryb odwoływania jego zwierzchnika (członków) (art. 5 ust. 3, art. 6 ust. 2, art. 8);- upowanienie (i zobowizanie) najwyszego organu kontroli do przedkładania parlamentowi (lubinnemu właciwemu organowi) oraz publikowania sprawozda z kontroli (art. 16 ust. 2);- zasadnicze uprawnienia do kontroli (art. 18 ust. 1).Postulat nawizuje do nadrzdnego miejsca konstytucji w hierarchii aktów prawnych, z czego wynikaobowizek konkretyzacji i rozwijania jej postanowie w ustawach oraz zakaz wydawania aktów z nisprzecznych. Szczegółowo regulacji nie moe by nadmierna - konstytucja ma okrela zasady ustroju iinstytucje podstawowe. Skoro jednak chce si traktowa najwyszy organ kontroli jako jeden z naczelnychorganów pastwa, to ogólne załoenia okrelajce jego status prawny powinny zosta zawarte w konstytucji. I naodwrót: brak takich postanowie - a tym bardziej brak jakiegokolwiek unormowania konstytucyjnego - uprawniado postawienia pytania, czy w danym kraju najwyszy organ kontroli ma charakter naczelnego organu pastwa.Z analizy konstytucji krajów Unii Europejskiej wynika, e:- zalecenie utworzenia najwyszego organu kontroli bezporednio w drodze konstytucji jest spełnionewe wszystkich krajach UE oprócz Danii, Szwecji i Wielkiej Brytanii 3 ; dla pełni obrazu mona doda, ekonstytucje Danii i Szwecji ustanawiaj kontrolerów parlamentarnych;- relacje najwyszego organu kontroli z parlamentem oraz stopie i gwarancje jego niezalenoci szawarte w konstytucjach: Austrii, Grecji, Holandii, Irlandii, Portugalii, czciowo - Belgii, Hiszpanii, w pewnymstopniu take Francji, Luksemburga, Niemiec i Włoch;- sprawa przedkładania sprawozda z kontroli jest unormowana w konstytucjach: Austrii, Hiszpanii,Holandii, Irlandii, czciowo - Belgii, Grecji, Luksemburga, Niemiec, Portugalii i Włoch;- zasadnicze uprawnienia do kontroli reguluj konstytucje: Austrii, Belgii, Grecji, Hiszpanii, Holandii,Irlandii, Luksemburga, Niemiec, Portugalii i Włoch.Oznacza to, e tylko konstytucje: Austrii, Belgii, Grecji, Hiszpanii, Holandii, Irlandii i Portugaliizawieraj pełen zakres regulacji konstytucyjnej najwyszego organu kontroli, o którym mowa w zaleceniachmidzynarodowych.Polska realizuje zalecenia midzynarodowe w sprawie zakresu regulacji konstytucyjnej najwyszegoorganu kontroli. We wszystkich konstytucjach, poczynajc od konstytucji z 1921 r., uregulowanie spraw kontrolipastwowej było do wyczerpujce, za w obecnej - jest niemal szczegółowe. Konstytucja z 1997 r. statuujeNIK jako naczelny organ kontroli pastwowej, charakteryzuje relacje NIK z Sejmem, wymienia głównekompetencje NIK, wylicza przedkładane Sejmowi sprawozdania z kontroli, okrela tryb powoływania prezesa,jego immunitet i niepołczalno, ustala zasad kolegialnego działania Izby.3 Cho Wielka Brytania nie ma konstytucji w rozumieniu formalnym, istnieje tradycja traktowania szczególniewanych ustaw jako składajcych si na materialne prawo konstytucyjne, któremu zwyczajowo przypisuje sicech wikszej trwałoci. Do zbioru ustawodawstwa konstytucyjnego nie s jednak zaliczane ustawy z 1866,1921 i 1983 r., które tworz najwyszy organ kontroli w postaci urzdu Kontrolera i Audytora Generalnego.


2. Prawne gwarancje niezalenoci„Deklaracja z Limy” stwierdza, e najwyszy organ kontroli moe wypełnia swoje zadania w sposóbobiektywny i skuteczny jedynie wówczas, gdy jest niezaleny od jednostek kontrolowanych i chroniony przednaciskami z zewntrz. Niezaleno organu jest nierozerwalnie zwizana z niezalenoci jego członków, czyliczłonków ciała kolegialnego podejmujcych decyzje, lub zwierzchnika najwyszego organu kontroli, jeelikierownictwo powierzone jest jednej osobie. Niezaleno musi by gwarantowana przez konstytucj; nie moejej ogranicza procedura odwołania (art. 5 ust. 1, art. 6 ust. 1 i 2). Owe postanowienia s konkretyzowane w„Standardach kontroli” (pkt 53 - 80).A. Mianowanie (wybór) zwierzchnika (członków)najwyszego organu kontroliW czci krajów UE zwierzchnik i członkowie najwyszego organu kontroli wybierani s przezparlament lub mianowani przez głow pastwa na wniosek parlamentu: w Austrii, Belgii, Danii, Finlandii,Hiszpanii, Irlandii, Luksemburgu 4 .Jednak w niektórych krajach decyduje (lub współdecyduje) o tym rzd, czyli organ kontrolowany:- prezes TO Francji jest mianowany przez prezydenta na wniosek rzdu;- prezes TO Grecji jest mianowany przez rzd - na wniosek ministra sprawiedliwoci - sporódwiceprezesów i wyszych rang sdziów TO;- członkowie PIO Holandii s mianowani przez rzd po konsultacji z nisz izb parlamentu;- prezes i wiceprezes FIO Niemiec s wybierani przez obie izby parlamentu na wniosek rzdu, pozostaliczłonkowie FIO s mianowani przez prezydenta na wniosek prezesa FIO (naley zaznaczy, e zadaniem FIOjest doradztwo zarówno dla parlamentu, jak i rzdu);- prezes TO Portugalii jest mianowany przez prezydenta na wniosek rzdu;- Kontroler Generalny Szwecji jest mianowany przez rzd;- Kontroler i Audytor Generalny Wielkiej Brytanii jest mianowany przez królow na podstawie petycjiIzby Gmin, przy czym wniosek o przedstawienie takiej petycji moe pochodzi tylko od premiera, działajcegoza zgod przewodniczcego Komisji Rachunków Publicznych, który tradycyjnie jest przedstawicielem opozycji;- prezes TO Włoch jest mianowany przez prezydenta na wniosek rzdu.Do sprawy udziału rzdu w procesie wyłaniania zwierzchnika najwyszego organu kontroli nie naleypodchodzi zbyt formalnie. Wiele rozwiza ma charakter tradycyjny. Poza tym rzd jest nie tylko głównympodmiotem kontrolowanym (w zwizku z czym nie powinien mie wpływu na obsad stanowisk w organiekontroli), lecz jest take wanym podmiotem politycznym. Niektóre konstrukcje mianowania zwierzchnikaorganu kontroli przy udziale rzdu powoduj konieczno uzyskania dla niego szerokiego poparcia, któreobejmuje wikszo rzdow i opozycj, co prowadzi do umocnienia jego niezalenoci. Mona to przecieosign take w inny sposób, np. wybór członka TO Hiszpanii wymaga uzyskania poparcia 60% deputowanychizby parlamentu, która go wybiera (w praktyce partie polityczne uzgadniaj kandydatury, w zwizku z czymskład Trybunału odzwierciedla skład polityczny parlamentu).Zwierzchnik najwyszego organu kontroli mianowany jest na okres kadencji albo do osignicia wiekuemerytalnego. Mianowanie na okres kadencji dotyczy: prezesa IO Austrii (12 lat bez prawa reelekcji), członkówTO Belgii (6 lat z prawem ponownego wyboru), Kontrolera Generalnego Finlandii (równie 6 lat z prawemponownego wyboru), członków TO Hiszpanii (9 lat z prawem ponownego wyboru), prezesa, wiceprezesa iczłonków TO Luksemburga (6 lat z prawem ponownego wyboru), prezesa i wiceprezesa FIO Niemiec (12 latbez prawa reelekcji), prezesa TO Portugalii (4 lata z prawem ponownego wyboru), Kontrolera GeneralnegoSzwecji (6 lat z prawem ponownego wyboru). Mianowanie do osignicia okrelonego wieku emerytalnegowystpuje w przypadku zwierzchników najwyszych organów kontroli: Danii (70 lat), Francji (68 lat), Grecji(67 lat), Holandii (70 lat), Irlandii (65 lat) i Włoch (72 lata). Kontroler i Audytor Generalny Wielkiej Brytaniimianowany jest na czas nieoznaczony: zgodnie z art. 3 ustawy z 1866 r. moe on zajmowa stanowisko „dopókibdzie właciwie wypełniał obowizki” (taka sama tradycyjna formuła dotyczy sdziów).B. Moliwo przedterminowego odwołaniaNiezaleno najwyszego organu kontroli zaley równie od tego, czy - a jeeli tak, to przez kogo, wjakim trybie i z jakich przyczyn - zwierzchnik lub członkowie tego organu mog zosta odwołani przedupływem kadencji lub osigniciem wieku emerytalnego. W poszczególnych krajach sytuacja jest róna, przyczym zwierzchnik i członkowie organów kontroli zorganizowanych jako sdy (lub na wzór sdów) z reguły niemog by przedterminowo odwołani, natomiast jest to moliwe w przypadku urzdów kontroli.Prezesi i członkowie trybunałów obrachunkowych Francji, Grecji, Hiszpanii i Włoch s sdziami i -jako sdziowie - nie mog by odwołani, chyba e w drodze postpowania dyscyplinarnego. Ta sama zasada4 Informacje o funkcjonowaniu najwyszych organów kontroli krajów UE pochodz przede wszystkim zpublikacji Narodowego Urzdu Kontroli Wielkiej Brytanii State Audit in the European Union, wyd. 2 zm.,London 2001.


korporacje i spółki otrzymujce poyczki lub gwarancje od pastwa, podobnie jak firmy, w których pastwo macz udziałów. W Finlandii i Szwecji najwysze organy kontroli mog kontrolowa wykorzystanie subwencjidla podmiotów gospodarczych i gospodarstw domowych, a TO Hiszpanii - subsydiów, kredytów oraz innejpomocy sektora publicznego dla spółek i osób fizycznych. TO Portugalii ma prawo kontroli przedsibiorstw, wktórych sektor publiczny ma wicej ni połow udziałów lub ma udział kontrolny. Podobnie NUK Irlandii maprawo kontroli kadej instytucji, której ponad połowa dochodu pochodzi ze rodków publicznych.B. Rodzaje kontroliNajwysze organy kontroli krajów UE prowadz kontrole rónego rodzaju. Kontrola wstpna (a priori)polega na uprzedniej autoryzacji wydatków publicznych. Z reguły organ kontroli otrzymuje polecenie zapłaty idokumentacj pomocnicz, sprawdza, czy transakcja została zatwierdzona, czy jest legalna oraz czy w budecieprzewidziano rodki na ten cel. W wyniku kontroli albo sankcjonuje on płatno, albo - jeeli transakcja nieodpowiada tym kryteriom - zwraca dokumenty jednostce kontrolowanej w celu wniesienia poprawek. Kontrolwstpn prowadz trybunały obrachunkowe Belgii, Grecji, Portugalii i Włoch.Kontrola nastpcza (a posteriori) dzieli si na kontrol prawidłowoci (finansow) i kontrolwykonania zada. Wszystkie najwysze organy kontroli krajów UE prowadz - w tej lub innej formie - kontrolprawidłowoci. Organy, które nie wykonuj kontroli wstpnej, opieraj si na niej podczas badania rachunkówrzdu. Na tej podstawie, wraz z badaniem dokumentacji dotyczcej serii transakcji, organ kontroli opracowujeopini o rachunkach pastwa, która stanowi dla parlamentu podstaw do udzielenia absolutorium lub wydaniaopinii.Kontrola wykonania zada dotyczy oszczdnoci, wydajnoci i skutecznoci. Z wyjtkiem TO Grecji,wszystkie najwysze organy kontroli krajów UE maj - w rónym zakresie i rozmaicie okrelone - prawo doprowadzenia tego rodzaju kontroli, cho niektóre uzyskały je dopiero niedawno (Belgia, Hiszpania, Irlandia,Luksemburg, Wielka Brytania, Włochy).Z przedstawionych informacji wynika, e najwysze organy kontroli krajów UE maj prawo kontroliwielu elementów zarzdzania finansami publicznymi, ale wikszo z nich nie ma uprawnie do kontroli całejsfery finansów publicznych. Najbardziej istotne przypadki odstpstw w tym zakresie to brak uprawnie dokontroli rzdu i ministerstw w Szwecji oraz kontroli wykonania zada w Grecji.Polska realizuje zalecenia midzynarodowe w sprawie zakresu uprawnie do kontroli. Najwysza IzbaKontroli ma prawo kontrolowa zwłaszcza:- organy administracji rzdowej, Narodowy Bank Polski, pastwowe osoby prawne i inne pastwowejednostki organizacyjne (kontrola pod wzgldem legalnoci, gospodarnoci, celowoci i rzetelnoci);- organy samorzdu terytorialnego, samorzdowe osoby prawne i inne samorzdowe jednostkiorganizacyjne (kontrola pod wzgldem legalnoci, gospodarnoci i rzetelnoci);- inne jednostki organizacyjne i podmioty gospodarcze w zakresie, w jakim wykorzystuj majtek lubrodki pastwowe lub komunalne oraz wywizuj si z zobowiza finansowych na rzecz pastwa (kontrola podwzgldem legalnoci i gospodarnoci).Podmioty te podlegaj zarówno kontroli prawidłowoci, jak i kontroli wykonania zada.6. Dost p do dokumentów i informacji„Deklaracja z Limy” postuluje, aby najwyszy organ kontroli miał dostp do wszystkich akt idokumentów zwizanych z zarzdzaniem finansami oraz powinien by upowaniony do dania odkontrolowanej jednostki wszelkich informacji, które uzna za niezbdne (art. 10 ust. 1; „Standardy kontroli”pkt 32 - 33, 70 - 71).We wszystkich krajach UE najwysze organy kontroli maj prawo dostpu do dokumentów i informacjiniezbdnych do realizacji ich zada. W przypadku organów, które prowadz kontrol wstpn, dokumentydotyczce transakcji zostaj dostarczone do ich siedziby. Obok tego niemal wszystkie najwysze organy kontrolimaj prawo prowadzenia kontroli na miejscu (TO Grecji moe to czyni tylko w razie podejrzenianieprawidłowoci).Kilka najwyszych organów kontroli ma dodatkowe uprawnienia na wypadek trudnoci z dostpem dodokumentów i informacji. IO Austrii moe domaga si wydania dokumentów w drodze orzeczenia TrybunałuKonstytucyjnego, ale postpowanie takie bywa stosowane niezmiernie rzadko. UKP Finlandii ma prawonałoenia grzywny na osoby uchylajce si od przedstawienia danych informacji w wyznaczonym terminie;nie było jednak dotd takiego przypadku. W Grecji unikanie współpracy z Trybunałem Obrachunkowym przezurzdników ministerstw stanowi wykroczenie dyscyplinarne. W Hiszpanii i Portugalii trybunały obrachunkowemog orzec kar grzywny dla osób, które nie udostpniły danych informacji.Z przedstawionych informacji wynika, e najwysze organy kontroli krajów UE spełniaj zaleceniamidzynarodowe dotyczce dostpu do dokumentów i informacji.


Polska realizuje zalecenia midzynarodowe w sprawie dostpu do dokumentów i informacji. NIK madostp do dokumentów i informacji niezbdnych do przygotowania i przeprowadzenia kontroli. Osoby, któreuchylaj si od kontroli podlegaj karze, któr moe orzec sd w trybie postpowania w sprawach owykroczenia. Zagroenie to nie zawsze jest wystarczajce: zdarzaj si przypadki uchylania si od kontroli lubutrudniania jej prowadzenia. Formułowane s w zwizku z tym postulaty penalizacji owych zachowa.7. Obowizek jednostki kontrolowanej ustosunkowania si do ustale kontroli„Deklaracja z Limy” postuluje, aby jednostki kontrolowane były zobowizane do ustosunkowywaniasi do ustale kontroli najwyszego organu kontroli w terminie okrelonym przez ustaw lub przez najwyszyorgan kontroli oraz informowania o działaniach podjtych w nastpstwie ustale kontroli (art. 11 ust. 1).W czci krajów UE istniej formalne procedury pokontrolne, w ramach których rzd, ministerstwa lubinne jednostki kontrolowane odpowiadaj na sprawozdania najwyszego organu kontroli i przyjmuj planydziała:- Niektóre najwysze organy kontroli przedstawiaj sprawozdania z kontroli bezporednio jednostkomkontrolowanym. Przykładowo, w Austrii jednostki kontrolowane obowizane s w cigu trzech miesicy zajstanowisko w sprawie zastrzee i wniosków IO oraz powiadomi o podjtych działaniach; wyniki kontroli Izbaprzedstawia take właciwym ministerstwom federalnym. Zbliony system istnieje w Niemczech. Udziałparlamentu jest tu ograniczony do przypadków, w których najwyszy organ kontroli nie jest w staniesamodzielnie zapewni poprawy.- Inne rozwizanie polega na tym, e ustalenia - a zwłaszcza wnioski z kontroli - przekazywane sorganom administracji za porednictwem lub przy udziale komisji parlamentarnych lub innych ciał zwizanych zparlamentem. Przykładowo, UKP Danii współpracuje z Komisj Rachunków Publicznych. Komisja rozpatrujesprawozdanie z kontroli i przedkłada je właciwemu ministrowi, który ma obowizek odpowiedzie w ciguczterech miesicy, przedstawiajc szczegółowo rodki, proponowane w celu rozwizania problemu. UKP mamiesic na rozpatrzenie odpowiedzi i przedstawienie komisji swego stanowiska. Nastpnie sprawozdanie zkontroli, stanowisko Komisji, odpowied ministra i stanowisko UKP zostaj przedstawione parlamentowi orazopublikowane. W Irlandii i Wielkiej Brytanii Komisja Rachunków Publicznych rozpatruje sprawozdanie zkontroli oraz opracowuje własne sprawozdanie z zaleceniami usprawnie. Nastpnie rzd przedstawiaszczegółow odpowied na sprawozdanie komisji, po czym sprawozdania organu kontroli i komisji orazodpowied rzdu zostaj osobno opublikowane. We Włoszech rzd nie ma formalnego obowizku udzieleniaodpowiedzi: sprawozdania z kontroli TO zostaj rozpatrzone przez róne komisje parlamentarne, za zaleceniaTrybunału s podstaw pyta deputowanych do rzdu.Niektóre najwysze organy kontroli ogłaszaj informacje dotyczce stanu realizacji ich zalece. WAustrii sprawozdanie roczne IO zawiera wykaz zalece z lat ubiegłych wraz ze wskazaniem, czy zostały onezrealizowane, czy nie. UKP Szwecji publikuje sprawozdanie o postpie w realizacji zalece przez okres trzechlat. PIO Holandii wdraa regularne działania pokontrolne w okresie od jednego do trzech lat od opublikowaniapierwotnych sprawozda; wyniki zostaj uwzgldnione w sprawozdaniu rocznym. Take UKP Danii sprawdzastan realizacji wniosków z kontroli przez wiele lat.Z przedstawionych informacji wynika, e wiele najwyszych organów kontroli krajów UE realizujezalecenia midzynarodowe w sprawie istnienia obowizku jednostek kontrolowanych ustosunkowania si doustale kontroli. Brak szczegółowych danych utrudnia ocen sytuacji w innych krajach, ale prawdopodobnie wkilku krajach UE zalecane rozwizania nie zostały dotychczas wprowadzone. Trzeba przecie mie na uwadze,e stosowane procedury zale od funkcjonujcego w danym kraju trybu kontroli i niewłaciwe wydaje sisugerowanie jednolitych rozwiza w tym zakresie.Polska realizuje zalecenia midzynarodowe w sprawie istnienia obowizku jednostek kontrolowanychustosunkowania si do ustale kontroli. Zarówno jednostki kontrolowane, jak i inne organy, którym przekazanowystpienia pokontrolne, obowizane s - w terminie okrelonym w wystpieniu, nie krótszym ni 14 dni -poinformowa NIK o sposobie wykorzystania uwag i wykonania wniosków oraz o podjtych działaniach lubprzyczynach niepodjcia tych działa.8. Przedkładanie parlamentowi i publikowanie sprawozda z kontroli„Deklaracja z Limy” postuluje upowanienie i zobowizanie najwyszego organu kontroli doprzedkładania co roku parlamentowi (lub innemu właciwemu organowi) niezalenych sprawozda o wynikachswojej działalnoci, obejmujcych zasadnicze ustalenia kontroli; sprawozdania te powinny by publikowane.Najwyszy organ kontroli powinien by take upowaniony do przedkładania dodatkowych sprawozda,odnoszcych si do ustale szczególnie istotnych i znaczcych (art. 16).Jak ju wspomniano w pkt 7, w wielu krajach wyniki kontroli prezentowane s najpierw jednostce,której działalno podlegała kontroli i - niekiedy - właciwemu ministrowi (lub rzdowi). Najwaniejszeustalenia i wnioski z reguły przedkładane s parlamentowi zbiorczo, w formie sprawozdania rocznego, razem z


opini o sprawozdaniu z wykonania budetu pastwa. W niektórych krajach najwyszy organ kontroli moe teprzedkłada parlamentowi odrbne sprawozdania dotyczce poszczególnych tematów, przy czym wraz zrozwojem kontroli wykonania zada praktyka ta staje si coraz czstsza. Wyjtkowo, UKP Szwecji przedkładasprawozdania z kontroli nie parlamentowi, lecz rzdowi i innym organom administracji.Wszystkie najwysze organy kontroli krajów UE składaj swoje sprawozdania co roku. Wszystkieopracowuj sprawozdanie (lub sprawozdania) o rachunkach pastwa, a wikszo - take sprawozdaniadotyczce odrbnych tematów. Praktyka w tym zakresie jest bardzo zrónicowana. Liczba sprawozda waha siod jednego sprawozdania rocznie (w Luksemburgu) do kilkudziesiciu. Przykładowo, UKP Szwecji co rokuopracowuje sprawozdania dotyczce poszczególnych agencji oraz skonsolidowane sprawozdanie roczne, 20-25sprawozda z kontroli wykonania zada, 100 zestawów uwag na temat dokumentów urzdowych, pewn liczbsprawozda zleconych przez rzd, a raz na trzy lata - przegld postpów w realizacji zalece pokontrolnych.Najbardziej typowe jest przedkładanie sprawozdania (lub sprawozda) o rachunkach pastwa oraz pewnej liczbysprawozda odrbnych, np. TO Hiszpanii i FIO Niemiec opracowuj co roku sprawozdanie roczne i około 30sprawozda odrbnych.Zakres i forma sprawozda o rachunkach pastwa s odmienne w rónych krajach. W wikszocikrajów wyniki kontroli zostaj zamieszczone w jednym dokumencie, który zawiera oddzielne rozdziałydotyczce poszczególnych ministerstw. Czasem w sprawozdaniu tym formułuje si take bardziej ogólne uwagizwizane z stanem finansów pastwa. Przykładowo, sprawozdania TO Grecji i Włoch obejmuj zaleceniaodnonie do zmian w ustawach regulujcych prac administracji publicznej, za TO Hiszpanii korzysta zesprawozdania rocznego dla przedstawienia istotnych kwestii dotyczcych finansów publicznych orazprzestrzegania konstytucji i ustaw. W Wielkiej Brytanii i Irlandii opracowywane s odrbne sprawozdania orachunkach poszczególnych ministerstw i innych jednostek kontrolowanych.Sprawozdania z kontroli wykonania zada s opracowywane albo oddzielnie dla poszczególnychtematów, albo te zbiorczo. Sprawozdania odrbne wystpuj m.in. w Danii, Finlandii, Holandii, Irlandii,Szwecji i Wielkiej Brytanii. W Austrii i Niemczech wikszo spraw wynikajcych z kontroli wykonania zadazostaje przedstawiona w sprawozdaniu rocznym, zwłaszcza kwestie, co do których reakcja jednostkikontrolowanej jest niezadowalajca.Sprawozdania wszystkich najwyszych organów kontroli krajów UE s publicznie dostpne. Wwikszoci krajów s one publikowane jako druki parlamentarne, a niekiedy take w formie oddzielnychwydawnictw.Z przedstawionych informacji wynika, e kraje UE stosuj zalecenia midzynarodowe dotyczceprzedkładania parlamentowi oraz publikowania sprawozda z kontroli.Polska realizuje zalecenia midzynarodowe w sprawie przedkładania parlamentowi oraz publikowaniasprawozda z kontroli. NIK ma obowizek przedkładania Sejmowi sprawozdania z kontroli wykonania budetupastwa i załoe polityki pieninej, sprawozda z kontroli zleconych przez Sejm oraz przeprowadzonych nawniosek Prezydenta RP i Prezesa Rady Ministrów, sprawozda z innych waniejszych kontroli, a take rocznegosprawozdania z działalnoci.Najwysza Izba Kontroli ma obowizek podania do wiadomoci publicznej, po przedłoeniu Sejmowi,sprawozdania z kontroli wykonania budetu pastwa i załoe polityki pieninej oraz rocznego sprawozdania zdziałalnoci. NIK ma prawo, po przedłoeniu Sejmowi, podawa do wiadomoci publicznej take innesprawozdania z kontroli. S one umieszczane na stronie internetowej NIK.Uwagi kocowe - tezy do dyskusjiPrzedmiotem zalece midzynarodowych, które dotycz statusu prawnego najwyszego organukontroli, s podstawowe zasady okrelajce jego miejsce i stopie niezalenoci w systemie organów pastwa.W wikszoci krajów demokratycznych kwestie te s od dawna rozstrzygnite, z reguły przestrzegane i niewywołuj wikszych trudnoci. Mimo to analiza rozwiza prawnych i praktyki poszczególnych krajów UEwskazuje, e nie wszystkie rozwizania s zgodne z owymi zaleceniami.Polska realizuje zalecenia midzynarodowe dotyczce statusu prawnego najwyszego organu kontroli.Co wicej - wydaje si, e realizuje je w wikszym zakresie ni niektóre kraje UE. Problematyka statusuprawnego najwyszego organu kontroli nie sprowadza si przecie do płaszczyzny normatywnej. Działalnoorganów kontroli zwizana jest z podstawowymi elementami demokracji w pastwie współczesnym:rozumieniem przez obywateli funkcjonowania pastwa oraz rozliczaniem si rzdu i innych organów władzywykonawczej przed parlamentem jako reprezentacj obywateli. Zawarta w referacie analiza ogranicza si doproblematyki statusu prawnego. Tymczasem najwysze organy kontroli s tylko jednym ze składników systemurozliczalnoci publicznej. Normy prawne tworz konstrukcj tego systemu, ale ich dobre funkcjonowaniewymaga istnienia całego systemu instytucji ustrojowych i mechanizmów politycznych.W krajach, które przeszły transformacj ustrojow, takich jak Polska, regulacje prawne dotyczcenajwyszych organów kontroli s zwykle bardziej szczegółowe, anieli w ustawach o najwyszych organach


kontroli krajów UE (przykład: zakaz działalnoci politycznej). Ułatwia to tworzenie dobrej praktyki idemokratycznych mechanizmów ustrojowych. Ich kształtowanie wymaga przecie długiego czasu i wie si zrozwojem kultury politycznej i ogólnym sposobem działania pastwa. Przykładowo, z dowiadcze najwyszychorganów kontroli krajów UE mona wyciga wniosek, jak due znaczenie dla systemu rozliczalnoci publicznejma konstruktywna współpraca midzy rzdem a opozycj. Wie si to z potrzeb oddzielenia politycznej stronysprawowania władzy pastwowej od funkcji administrowania, co wymaga m.in. rozwoju słuby cywilnej.Z przedstawionych informacji na temat najwyszych organów kontroli krajów UE wynika równie, inietrafne jest traktowanie midzynarodowych standardów kontroli jako norm, do których maj zostadostosowane organy kontroli krajów kandydujcych. Gdyby bowiem - wyobramy sobie - władze Uniizobowizały do realizacji standardów obecne kraje członkowskie, mogłoby to prowadzi do rezygnacji z wieludobrych dowiadcze. (Przykład: UKP Szwecji, którego status - jako organu kontroli podległego rzdowi, chow duym stopniu samodzielnego - najbardziej nie odpowiada zaleceniom INTOSAI. Tymczasem przoduje onpod wzgldem metodyki kontroli, wewntrznej organizacji i zarzdzania, itd.). Biorc to pod uwag, wartoupowszechnia ponad 80-letnie dowiadczenia NIK oraz czyni starania, aby zostały one zachowane w procesieprzystpowania Polski do Unii Europejskiej. Chodzi - przykładowo - o mechanizm współpracy NIK z Sejmem(m.in. prawo zlecania kontroli NIK, rozpatrywanie sprawozda z kontroli przez komisje problemowo właciwe),szeroki zakres kontroli NIK, traktowanie kontroli jednostkowych (tj. szczegółowego badania i oceny jednostekkontrolowanych) jako podstawy do formułowania zbiorczych sprawozda z kontroli.,„Przepisy o najwyszych organach kontroli w konstytucjach pastw europejskich” zamieszczone s na stronach111-159.


Jacek Uczkiewicz, podsekretarz stanu w Ministerstwie Finansów: Dzikuj panie Prezesie za udzieleniegłosu na pocztku dyskusji, poniewa nie mog - co z alem zaznaczam - uczestniczy w całym seminarium,bardzo ciekawym, na którym prezentowane pogldy rzeczywicie odzwierciedlaj wiecznie ywe dylematykontroli pastwowej - od kwestii kontroli finansów publicznych po kwesti czwartej władzy. Przypominamsobie dyskusj z kolegami z Austrii, w tej sali par lat temu, kiedy problem czwartej władzy, czyli władzykontrolerskiej, był tutaj przez nich podnoszony. By moe rzeczywicie ewolucja ustrojów demokratycznychdoprowadzi kiedy do takiego rozstrzygnicia, ale nie chciałbym wchodzi w sfery relacji Najwyszej IzbyKontroli i Sejmu, tym bardziej e reprezentuj władz wykonawcz.Chc natomiast zwróci Pastwa uwag na par elementów, po pierwsze - przy opracowaniu zalecedla najwyszych organów kontrolnych pastw kandydujcych do Unii nie przez przypadek wskazano polskNajwysz Izb Kontroli jako instytucj odpowiedzialn za opracowanie tego tematu. Wynikało to zapewne zgeneralnej oceny włanie naszego mocnego usytuowania w Konstytucji i w systemie prawnym pastwa. Warto otym pamita, poniewa rzeczywicie dopiero taki midzynarodowy przegld pokazuje bardzo dobrze gdziejestemy i to nie tylko w odniesieniu do ssiadów bezporednich, ale równie do pastw Unii Europejskiej. Wwielu rozwizaniach ich wyprzedzamy, a w niektórych jestemy w tyle, to trzeba od razu powiedzie.Uwaga druga: na kwestie konstytucyjne mona oczywicie patrze z rónych punktów widzenia, a ja zuporem maniaka chciałem zaproponowa spojrzenie z punktu widzenia misji, jak ma do spełnienia najwyszyorgan kontrolny w pastwie. Otó dyskusja na temat misji toczyła si kiedy w Izbie i myl, e ona zawsze sibdzie toczy. Nie jest to bowiem problem wydumany, o czym wiadczy chociaby przykład Delegatury NIK wGdasku. Otó cz okien tej delegatury wychodzi na kociół, a midzy kociołem i delegatur jest parking.Gdaszczanie - jak mnie informowano - ten parking nazywaj „parkingiem midzy Bogiem a prawd”. Tookrelenie oznacza, e opinia publiczna sformułowała ju misj dla Najwyszej Izby Kontroli. Oczywicie niejest to wystarczajce, ale myl, e potwierdza to, e istnieje potrzeba okrelenia misji NIK. Mona sizastanowi, czy to bdzie okrelenie w sposób ogólny, ale nie ogólnikowy, strategicznych zada i oczekiwa odnajwyszego organu kontroli w pastwie. Okrelenie misji bdzie potem determinowało inne rozwizania, któreznajd swoje odzwierciedlenie włanie w konstytucji. Moe warto odwoła si do opinii internautów - jak misjmoe i powinien spełnia najwyszy organ kontroli w pastwie, na ile powinien tylko dawa wiadectwoprawdzie, na ile za powinny by obligatoryjne jego wnioski itd.Jeszcze par słów na temat budetu - niestety nie zapoznałem si z materiałami z listopadowegoposiedzenia Kolegium, na którym sprawa finansów publicznych była dyskutowana, ale wska jeden z wieluaspektów, moim zdaniem wany. Otó postawi tez tak: jeeli w dyskusjach o Najwyszej Izbie Kontroli niewskae si jak to si stało, e Najwysza Izba Kontroli nie ostrzegła o tej 80 - 90-miliardowej dziurzebudetowej, to właciwie nie posuniemy si dalej w dyskusji nad jej misj. Prawd powiedziawszy niezdziwiłbym si, gdyby pod adresem Izby były formułowane pytania: no jak to, kontrolowalicie ten budet i co,jak do tego doszło i jakie s obiektywne przyczyny? Według mnie jedn z przyczyn s niedostatki metodologii iistotn kwesti dla ustrojowego znaczenia NIK jest włanie kontrola budetu. Kontrola ta powinna, odnoszc sido standardów, odpowiada na dwa pytania: czy ksigi rachunkowe s prowadzone rzetelnie i czy operacje sdokonywane zgodnie z prawem. Moim zdaniem rozstrzygnicie tych kwestii, zwłaszcza w kontekciewprowadzanego olbrzymiego i nowego mechanizmu nadzoru i kontroli finansów publicznych - mam tu nauwadze audyt wewntrzny - bdzie determinowało równie nie tylko praktyk działania NIK.Ostatnia sprawa - samorzdy. Warto wiedzie, e jeeli wydatki budetu pastwa s na poziomie 180mld zł, to transfery do samorzdu s na poziomie 52 mld zł, a ogólne wydatki samorzdów na poziomie 80 mldzł. Czyli 80 mld zł jest wydawanych w systemie samorzdowym i tu jest pytanie: w jaki sposób te rodkipodlegaj kontroli? O niedostatkach kontroli NIK w tym zakresie wszyscy wiemy, bo np. jeli skontrolujemy 10- 20 samorzdów, to przełoenie na 2 tys. pozostałych jest zerowe. Bardzo jestem ciekaw wyników kontrolifunkcjonowania kontroli wewntrznej w samorzdach. Kontrola ta zaczła si rok temu i to zaczła si bardzodobrze, bowiem od kontroli wstpnej i od razu z wnioskami prokuratorskimi. Moim zdaniem, na podstawiedowiadcze oraz wyników tej kontroli warto byłoby kolejne seminarium powici szczególnie temuzagadnieniu, bo to równie bdzie - lub moe - determinowa rónego rodzaju rozwizania legislacyjne.Prof. zw. dr hab. Cezary Kosikowski: Panie Prezesie, szanowni Pastwo, przede wszystkim bardzoserdecznie dzikuj za kolejne zaproszenie do udziału w interesujcych przedsiwziciach, które maj tutajmiejsce. Podejmujecie Pastwo rzeczywicie tematy bardzo aktualne i wane, myl e dotychczas nawet trochzaniedbane. Jest to powód, dla którego z przyjemnoci w tych pracach uczestnicz.Zakres swojego opracowania oraz dzisiejszego wystpienia ograniczyłem do aspektówprawnofinansowych tego zagadnienia. Po pierwsze, wynika to ze wzgldów formalnych. Wyznaj zasad, enaley wypowiada si w sprawach czy na tematy, na których człowiek si zna. Myl, e dla okrelenia statusu


prawnego NIK aspekty prawnofinansowe maj charakter bardzo wacy. Po drugie, mam zaszczyt wystpowatutaj obok znakomitych konstytucjonalistów i wobec tego usiłowanie nawet sformułowania wypowiedzi natemat NIK w wietle Konstytucji Rzeczypospolitej byłoby wypowiedzi raczej amatorsk. Myl, e wybór mójjest uzasadniony, poniewa dotyczy on takich kwestii, jak: zakres zada NIK w odniesieniu do kontroli finansówpublicznych; plan, kryteria i tryb kontroli NIK, ale w dziedzinie finansów publicznych; wykorzystywaniewyników kontroli Izby przez Sejm i inne podmioty; współdziałanie NIK z innymi organami i wreszcieniezaleno finansowa Izby oraz kontrola jej działalnoci. W ten sposób oczywicie nawizuj nie tylko doregulacji prawnych, które odnosz si do NIK, ale take i do tych standardów, w wietle którychporównywalimy istniejce u nas rozwizania.Jeli chodzi o wyniki tych rozwaa, to przedstawiłem je Pastwu w referacie i w kocowej jego czcipozwoliłem sobie wyeksponowa pewne spostrzeenia i wnioski, które z przeprowadzonej analizy wynikaj.Dlatego ogranicz si obecnie tylko do zaakcentowania najwaniejszych sporód tych wniosków.Naley przede wszystkim zwróci uwag na to, e NIK jest bardzo wanym, ale tylko jednym zkontrolerów finansów publicznych i e taki stan naleałoby zachowa. Natomiast wypływa z tego inny wniosek,dotyczcy oceny podziału zada kontrolnych pomidzy tymi organami czy instytucjami, które tworz pewieninstytucjonalny system kontroli finansów publicznych. Na tym tle powstaje pytanie - jaka rola powinnaprzypada NIK sporód tych, które ju pełni, czy sporód tych zada, których dotychczas moe nie pełni, niepodejmuje albo nie czyni tego w jakim szerszym zakresie. Poza dyskusj wydaje si by tutaj oczywiciesprawa kontroli budetowej. Temu zagadnieniu było powicone poprzednie seminarium organizowane przezNIK i niezalenie od tego, jakie podejmowalimy oceny i wnioski, ta kwestia nie była nigdy tutaj stawiana jakowtpliwa.Nastpnie tak samo, a moe w wikszym stopniu ni dotychczas, trzeba zwróci uwag na zadaniakontrolne dotyczce gospodarki finansowej pastwowych funduszy celowych (PFC), gdy rozmiary rodkówpieninych, jakie przepływaj przez te fundusze s bardzo powane. Według danych szacunkowych, bowiemtrudno tu powiedzie o konkretnych obliczeniach, stanowi one około 1/3 kwot zawartych w budecie pastwa,a wic s to znaczne sumy. Wobec tego kontrola gospodarki finansowej PFC nie moe ogranicza si tylko dokontroli tych funduszy, które korzystaj z dotacji budetowych, dlatego e nie tylko o samo korzystanie z dotacjitutaj chodzi. Myl, e z kontroli mogłyby w konsekwencji wynikn bardzo czsto i takie wnioski, które np.doprowadziłyby do zakwestionowania celowoci dalszego istnienia pastwowych funduszy celowych. One,niestety, maj tendencj do odradzania si, do rozbijania jednoci budetowych.Kolejnym zadaniem jest kontrola gospodarki finansowej Narodowego Banku Polskiego. Naleypamita, e niezwykle wraliw kwesti jest sprawa autonomii centralnego banku pastwa, zwłaszcza takrozumianej autonomii, która ma pozwoli centralnemu bankowi na wykonywanie jego funkcji. Sdz, e touzasadniałoby podjcie takiej kontroli włanie z punktu widzenia zada NIK.Sdz, e NIK powinna skoncentrowa swoje zadania kontrolne take na finansach wieloletnichprogramów rzdowych oraz na tzw. programach wsparcia rozwoju regionalnego. Wiem, e to s sprawy trudne,bardzo czsto nowe, ale dobrze, e si pojawiły w naszym prawie i w praktyce. W zwizku z tym trzebadokładniej - nie tylko przez pryzmat kontroli budetowej - sprawdza ich funkcjonowanie.I wreszcie ostatnie zadanie, to kontrola korzystania z zagranicznej pomocy finansowej. Sdz, e to jestkwestia, na któr ze wzgldu na bardzo liczne uwarunkowania, na nasze zabiegi integracyjne, na korzystanie juz rónego rodzaju takiej pomocy, obiektywne spojrzenie - a takie przystoi włanie NIK - byłoby tutaj wskazane.W swojej krótkiej wypowiedzi skoncentrowałem si przede wszystkim na zadaniach, poniewawszystkie inne wnioski, jakie chc pastwu zaprezentowa, s właciwie ich pochodn i sprowadzaj si dostwierdzenia, e NIK nie powinna ani zastpowa, ani dublowa kontroli wykonywanych przez inne organykontroli czy nadzoru. Koncentracja na zasadniczych tematach bdzie take potrzebna przy kształtowaniu statusuustrojowego NIK. Bowiem NIK nie jest ani jednym z wielu organów, ani takim sobie zwykłym organemkontroli, ale włanie ze wzgldu na zadania, jakie jej tutaj wyznaczymy, pozycja NIK jest do szczególna inaturalnie musi to si uwidoczni - i uwidacznia si ju dzisiaj - w pozycji ustrojowej.Przyjłem w jednym z wniosków tez, e potrzebna jest niezawisło kontrolna NIK. W zwizku z tympodleganie Sejmowi - jak to wynika z obowizujcych przepisów - nie jest konieczne. Jest bardzo wieleinstytucji, które włanie maj charakter autonomiczny, maj one okrelone, bardzo wane, istotne obowizkiwobec Sejmu, s przez Sejm oceniane, ale niekoniecznie, a nawet włanie specjalnie zabiega si o to, aeby onenie podlegały Sejmowi. Myl e przyjcie podobnego rozwizania jest uzasadnione. Znajduje to zresztpotwierdzenie w pewnych rozwizaniach konstytucyjnych innych pastw i nie sdz, aeby z tego powodu Sejmczy inne organy, które dzisiaj mog zleca NIK do wykonania pewne tematy kontrolne, straciły co ze swojejpozycji. Martwi mnie bardziej to, e organy te nie zawsze dobrze korzystaj z tych materiałów. Ale by moesprawa podległoci nie ma z tym nic wspólnego.Pozostaje jeszcze kwestia kryteriów i trybu kontroli wykonywanej przez NIK w odniesieniu dofinansów publicznych. Kryteria kontroli sprawowanej przez NIK s sformułowane, ale s one bardziejprzedmiotem wyjanie i ustale akademickich, dydaktycznych ni normatywnych. Z tego powodu trudnoci z


ozrónieniem gospodarnoci od rzetelnoci itd. maj nie tylko studenci, ale take myl, e i kontrolowani niezawsze dobrze te subtelne rónice rozumiej. Chodzi mi o zwrócenie uwagi na to, e publiczna gospodarkafinansowa podlega pewnym zasadom sformułowanym normatywnie. Myl tylko o zasadach, które wynikaj zustawy o finansach publicznych, takich jak zgodno z planem, efektywno, terminowo, jawno,przejrzysto. S to zasady, które nie powinny uj uwadze take kontrolujcych gospodark finansow.Zmierzam wic bardzo wyranie do rozszerzenia katalogu kryteriów, chocia cztery kryteria: legalno,celowo, gospodarno i rzetelno s pojemne - i jak si umówimy, to w pojciu legalnoci zmieszcz sioczywicie i te zasady, które wynikaj z ustawy o finansach publicznych - myl, e warto wyeksponowa jetutaj specjalnie.Nastpne zagadnienia, to wzajemne współdziałanie i wykorzystywanie materiałów kontrolnychzarówno tych, które powstaj w wyniku działalnoci kontrolnej NIK, jak i innych instytucji, organów kontrolinadzoru. Zdaj sobie w pełni spraw z tego, e nie jest to proste i wymaga wysiłku, kosztów. Jest to te sprawaodpowiedzialnoci i tajemnicy. Biorc jednak to wszystko pod uwag, wyraam pogld, e bardzo czstowysiłek kontrolny, jaki podejmuje si globalnie w naszym kraju, jest bardzo duy, a tak mało efektywny.Materiały kontrolne le sobie w oddzielnych szafach, w oddzielnych instytucjach, jak gdyby przeznaczone byłytylko dla tych instytucji i trudno je wzajemnie przekazywa do wykorzystania. Moe niewiele da si tu zrobi,ale warto podj przynajmniej dyskusj na ten temat, moe i prób innego uregulowania tej kwestii, gdy chodzio sprawy zwizane z zadaniami NIK w kontroli budetowej. Nawi przez moment do pewnych wniosków iustale, jakie podjlimy na poprzednim posiedzeniu, gdy tematem była sprawa audytu czy kontroli budetu.Problem ten wynika take i tutaj, równie z referatu pana prof. A. Sylwestrzaka, który pisze o absolutorium i obudecie. Wydaje mi si, e warto by było jednak mimo wszystko troch szerzej uregulowa tryb dokonywaniatej kontroli, bo to co mamy w Konstytucji, co mamy w Regulaminie Sejmu, to jest bardzo niewiele. S towszystko raczej przepisy kompetencyjne, które cigle tylko powtarzaj, nie zawsze zreszt dokładnie to samo, eNIK ma opracowa ocen, przedstawi analiz, a co Sejm ma z tym zrobi - robi to, co moe, co uwaa zastosowne. Moim zdaniem, jest to take obszar, który mógłby i powinien by poprawiony.Niezaleno finansowa Najwyszej Izby Kontroli jest w Polsce zachowana, co odpowiada tymwszystkim standardom wiatowym, które odnosz si włanie do najwyszych organów kontroli. Problembdzie wówczas, kiedy bdziemy zastanawiali si nad utrzymaniem, wzgldnie pewn korekt, pozycji statusuustrojowego Najwyszej Izby Kontroli. Sdz, e z punktu widzenia włanie zada kontrolnych w dziedziniefinansów publicznych zachodzi jednak potrzeba pewnych korekt, a nawet zmiany przepisów Konstytucji. Chodzitu o potrzeb uchwalenia nowej ustawy o NIK. Odnosz takie wraenie, e ta ustawa - mimo e data jejuchwalenia nie jest taka znowu bardzo odległa i pochodzi ju z najnowszego okresu naszych dziejów - byłajednak chyba zbyt mocno wzorowana na poprzednim akcie i e jeszcze nie za bardzo jest dostosowana do nowejrzeczywistoci ustrojowej i gospodarczej.Prof. dr Ryszard Szawłowski: Przedstawione referaty zawieraj wiele materiału, czciowo - moimzdaniem - polemicznego. Wikszo moich uwag krytycznych dotyczy referatu prof. C. Kosikowskiego, doniego zatem przede wszystkim nawizuj, koncentrujc si sił rzeczy tylko na niektórych punktach.Rozpoczynam od zakresu podmiotowego i przedmiotowego działania NIK. W zakresie działaniaprzedmiotowego, i słusznie, w referacie nie proponuje si zmian, w szczególnoci jakich zawe.Rzeczywicie, tego nie mona zmienia, jest to wprost poza dyskusj. Inaczej natomiast wyglda postulowanyzakres podmiotowy, gdzie proponuje si radykalne cicia, zaniechanie kontroli przez NIK samorzduterytorialnego i przedsibiorstw pastwowych.Jeli chodzi o samorzd terytorialny przypomn - obecna tu pani sdzia M. Niezgódka-Medek moepamita - e w ostatnim momencie, gdy Zgromadzenie Narodowe koczyło ju prace nad ostatecznym tekstemKonstytucji z 1997 r., Kolegium NIK, z mojej zreszt inicjatywy, wystosowało do Zgromadzenia apel, abysamorzd terytorialny został objty kontrol fakultatywn NIK. To, i tak si stało (art. 203, pkt 2 Konstytucji)uznalimy w NIK za wielki sukces. Wprost zaklinałbym, aby w obecnych polskich warunkach przy tym niemajstrowa.Co do kontroli przez NIK przedsibiorstw pastwowych, to tutaj - poza oczywistymi realiami polskiejsceny - pewn wskazówk s rozwizania w krajach Unii Europejskiej. Z poytecznej tablicy, któr dr J. Mazurumiecił w swoim referacie, na 15 najwyszych pastwowych organów kontroli w tych krajach, 12przeprowadza, w takim czy innym stopniu, kontrole w tym zakresie. Pamitam dobrze poyteczn działalnoRechnungshofu Austrii, kontrolujcego tamtejszy powany sektor gospodarki pastwowej.Druga sprawa, to wyraony w referacie postulat pełnej niezawisłoci działalnoci NIK, uwolnienie jejod podległoci Sejmowi. Mam tu powane wtpliwoci, byłoby to pójcie przeciw tradycji demokratycznejistniejcej w Polsce od blisko dwustu lat. Przypominam, e w XIX wieku Izba Obrachunkowa KrólestwaPolskiego była zakotwiczona w Konstytucji Królestwa z 1815 r. (jeden z pierwszych takich zapisów wkonstytucji na skal wiatow) i kolejne sejmy Królestwa bezskutecznie walczyły o robocze kontakty z Izb.


Kiedy wybuchło powstanie listopadowe, Sejm powstaczy (jako drugi w skali wiatowej, po Belgii, parlament)wybrał prezesa Izby Obrachunkowej w bezporednim głosowaniu, byli róni kandydaci. W II Rzeczypospolitej,do Konstytucji kwietniowej z 1935 r., zarówno najwybitniejszy prezes NIK Jan arnowski (pierwsza połowa latdwudziestych), potem wybitni parlamentarzyci w zwizku ze spraw Czechowicza (koniec lat dwudziestych)okrelali NIK jako organ podległy Sejmowi. W PRL, z przerwami, taki model te istniał. Mamy go wyranie wIII Rzeczypospolitej. Mało tego, o czym w referacie nie było słowa, powołano sejmow Komisj ds. KontroliPastwowej. Był to te przejaw pewnego trendu, jakby nieco nawizujcego do modelu brytyjskiego.Odradzałbym majstrowanie teraz w kierunku przeciwnym.Trzecia sprawa to kryteria kontroli. W referacie wymienione s cztery ustanowione dla NIK wKonstytucji (art. 203, pkt 1) oraz w ustawie z 23 grudnia 1994 r. kryteria: legalnoci, gospodarnoci, celowoci irzetelnoci. Wspomniano te o kryteriach jawnoci i przejrzystoci, zawartych w ustawie o finansachpublicznych oraz o kryterium efektywnoci, czyli skutecznoci. Nie wspomniano słowem o wanym kryteriumsprawnoci (angielskie efficiency). Na to ostatnie kryterium zwracałem ju uwag w mojej recenzji w „Pastwiei Prawie” (zeszyt 5/2001), powiconej wydanemu w 2001 r. pierwszemu komentarzowi do ustawy o NIK z1994 r., przypominajc odnony fragment preambuły Konstytucji z 1997 r., mówicy o zapewnieniu działaniuinstytucji publicznych rzetelnoci i sprawnoci. Owo kryterium sprawnoci, jak wykazało poszukiwaniekomputerowe, było ju - obok kryterium skutecznoci - stosowane grube setki razy w latach 1995 - 2000 wdokumentach NIK. O te zatem dwa kryteria - sprawnoci i skutecznoci - mona by uzupełni ustaw o NIK.Czwarta sprawa to sprawa uwagi w referacie, e jest „zbyt mało” dla utrzymania autorytetu NIK, gdyadresaci uwag i wniosków pokontrolnych Izby mog ograniczy si do powiadomienia jej o przyczynachniepodjcia działa. Przez sze lat, kiedy byłem członkiem Kolegium NIK, nigdy nie widziałem jakiejzbiorczej informacji, która dawałaby obraz tego, jak czsto wystpuje zjawisko, e adresaci wystpie NIKodrzucaj uwagi i wnioski Izby, czy to w całoci, czy w czci i na tym sprawy ewentualnie si urywaj.Rozumiem, e byłby tu postulat wprowadzenia tzw. zbów dla NIK, jakich instrumentów imperatywnych. Aletrzeba sobie zda spraw z tego, e olbrzymia wikszo najwyszych pastwowych organów kontroli w skaliwiatowej - o ile nie s wyposaone w uprawnienia sdownicze - imperatywnych uprawnie pokontrolnych nieposiada. Ich zasadnicz „broni” jest autorytet instytucji, głbia docieka kontrolnych, kompetencja, potemewentualnie dyskusja, w której trzeba kontrolowanych tak „przycisn do muru”, by jednak przyznali, e to cotwierdzi najwyszy organ kontroli jest lepsze ni to, co oni dotd praktykowali. Nie bardzo widz, aby monabyło teraz w Polsce i przeciw prdowi wiatowemu i wprowadza jakie „zby”, najwyej jakie symboliczne.Wreszcie sprawa pita - zgadzam si z postulatem przeprowadzania kontroli wykonania budetu NIKprzez firm audytorsk. Jest to praktyka znana w szczególnoci w krajach anglosaskich i sam wspominałem otym raz i drugi na posiedzeniach Kolegium NIK w dwu poprzednich kadencjach. Wprost jednak prosi si tuprzypomnie, o czym wzmiankowałem na Kolegium seminaryjnym w listopadzie 2001 r., i audytorzyzewntrzni byli ju mocno krytykowani na Zachodzie w pewnym momencie w latach dziewidziesitych.Obecnie jestemy wiadkami wielkiego skandalu amerykaskiej firmy audytorskiej Arthur Andersen,zdemaskowanej w zwizku z przestpczo przeprowadzonym „audytem” giganta energetycznego „Enron”,ocenianego jako najwikszy amerykaski bankrut w historii.W ostatnich dniach prasa doniosła, e renomowana wielka firma audytorska PricewaterhouseCoopers,działajca te w Moskwie, jest wrcz oskarana o bardzo brzydkie rzeczy i da si nawet zakazu jejdziałalnoci w Rosji. Ale takie firmy audytorskie s i bd. Cytowany przed chwil PWC po przełomie z 1989 r.działa te w Polsce i, nawiasem mówic, w tej chwili buduje, nie tak daleko od siedziby NIK, wielki gmach dlasiebie. Poniewa ustawa o NIK (art. 26, pkt 3) głosi, e „wykonanie budetu Izby kontroluje Sejm” - któryjednak sam tej kontroli nie przeprowadzi - uycie powanej firmy audytorskiej jest chyba rozwizaniemoptymalnym.Pomijajc referat prof. P. Sarneckiego, dorczony dopiero tu na sali, przechodz do referatu prof. A.Sylwestrzaka. Rozpoczyna si on „z wysokiego konia”, mianowicie od tzw. formuły Radbrucha. Przypomnijmy,e Radbruch był wybitnym niemieckim prawnikiem, ministrem sprawiedliwoci w okresie republikiweimarskiej, usunitym przez nazistów z katedry, reaktywowanym po 1945 r. T formuł, dotyczc wyszoci- w skrajnych sytuacjach - prawa natury nad prawem pisanym, najlepiej cytowa zgodnie z tytułem odnonejpublikacji samego Radbrucha z 1946 r.: „ustawowe bezprawie i ponadustawowe prawo” (gesetzliches Unrechtund übergesetzliches Recht). Dalsza uwaga dotyczy uytego w referacie okrelenia ustroju III Rzeszy jako„faszystowskiego”. Tego terminu uywało si raczej w byłej NRD, natomiast w Niemczech zachodnich, obecniew całych Niemczech, raczej si mówi o okresie „nazistowskich rzdów przemocy” (NS-Gewaltherrschaft) czypodobnie. Wreszcie, co do fragmentu w referacie mówicym o „piciu władzach”, które proponował BenjaminConstant w pocztkach XIX wieku. Ale mam przez Pana dedykowan mi ksik z 1995 r. („Historia doktrynpolitycznych i prawnych”), gdzie jest mowa o szeciu władzach proponowanych przez tego Constanta.Chciałem to sprawdzi, ale nie znalazłem jego 4-tomowego dzieła z lat 1816 - 1820.Jeszcze dwa słowa do referatu dr. J. Mazura. W tym dobrym referacie troch mi wyszła za słaboSzwecja. W czterogrupowej typologii najwyszych organów kontroli w Unii Europejskiej, Urzd Kontroli


Pastwowej Szwecji figuruje - jako jedyny - w ostatniej grupie, jako „podległy rzdowi”. Takie krótkiesformułowanie moe prowadzi do błdnych wniosków. Tymczasem w publikacji OECD z 1996 r., tłumaczonejprzez NIK na jzyk polski („Kontrola wykonania zada a modernizacja sektora publicznego”, Warszawa 2000),mówi si wyranie, e urzd niepodlegajcy parlamentowi i majcy status agencji usytuowanej w strukturzeministerstwa finansów „działa jednak niezalenie od władzy wykonawczej i dysponuje całkowit swobod wwyborze zagadnie, które bdzie kontrolowa oraz w przedstawianiu informacji o wynikach swojejdziałalnoci”. Prawdopodobnie Szwecja ju w niedługim czasie, idc za wzorem Finlandii (Konstytucja z 1999r.), powoła moe UKP jako organ niezaleny, zwizany z parlamentem, co definitywnie zredukujeproponowan obecnie w referacie typologi z czterech do trzech grup.Andrzej Kram, doradca prezesa NIK: W Polsce istnieje wiele rónych organów kontroli, w zwizkuz tym wskazana jest ordynacja ich działa, a nawet w pewnym stopniu ukierunkowanie. Pan prof. C. Kosikowskiw swoim cennym opracowaniu w kilku miejscach nawizał do tego zagadnienia, zastanawiajc si m.in. czyNajwyszej Izbie Kontroli nie powinno si powierzy koordynacji, a nawet kompetencji do ocenyfunkcjonowania innych organów w systemie kontroli. W zwizku z tym mam do pana profesora pytanie - moimzdaniem zawarte w przepisach art. 2 ust. 1 i 2 ustawy o NIK uprawnienia do kontroli organów administracjirzdowej oraz samorzdu terytorialnego odnosz si tym samym do kontroli organów kontroli, inspekcji irewizji działajcych w administracji rzdowej i samorzdzie terytorialnym, co potwierdza dotychczasowapraktyka NIK. W wystpieniach pokontrolnych, opracowywanych na podstawie dokonanych w toku kontroliustale, Izba dokonuje bowiem oceny działalnoci kontrolowanych przez siebie innych organów kontroli,ukierunkowujc ich działalno poprzez formułowanie zalece pokontrolnych. W ten sposób mog by wicwykonywane funkcje koordynacyjne konstytucyjnego naczelnego organu kontroli pastwowej, jakim jest NIK.Nie zachodzi wic potrzeba dokonywania zmian legislacyjnych w omawianym zakresie, co wydaje sisugerowa pan profesor, natomiast naleałoby si zastanowi nad tym, czy Izba w odpowiednim zakresie spełniarol naczelnego organu kontroli pastwowej w relacji do innych organów kontroli. Jest to ju inne zagadnienie,kwestia praktyki, która notabene aktualnie te sprawy rozwizuje, np. cisłe kontakty kierownictwa Izby zkierownictwem r.i.o. Czy pan profesor zgadza si z przedstawionym przeze mnie pogldem?Dr Krystyna Pawłowicz: Poruszane tu zagadnienia dotyczyły szczegółów z zakresu organizacji,funkcjonowania i procedury kontrolnej NIK. Moim zdaniem, w tych interesujcych referatach zabrakło dwóch,co najmniej dwóch, niezwykle wanych problemów dotyczcych roli NIK i zasad jej organizacji ifunkcjonowania.Pierwsza rzecz to jest sprawa, któr ja si zajmuj, mianowicie problem ochrony jednostki przeddziałaniami organu kontroli pastwowej, czyli krótko mówic: problem kontroli legalnoci działania NIK nazewntrz struktur administracji.Mój pogld jest taki, e powinna by wykorzystywana i realizowana sdowa kontrola legalnoci działakontroli pastwowej poza sfer administracji. Chc powiedzie, e NIK w ramach swoich zada wykonuje czzada wewntrz administracji. W tym zakresie nie wykonuje adnej władzy, adnego imperium. W drugiejczci swych zada natomiast NIK działa na zewntrz administracji, tym samym wykonuje zadania publiczne.Nie jest to adna rewelacja, e wszelkie władcze, publiczne działania, zadania publiczne, wykonywanie zadapublicznych przez jakikolwiek organ publiczny, jakakolwiek ingerencja władcza w sfer działania jednostki -musz by traktowane jako forma nadzoru, ingerencji pastwa w sfer działania tej jednostki. Ze standardówpastwa prawa wynika, e wszelkie działania, wszelkie ingerencje pastwa powinny by uzupełnione przezprawo jednostki do kontroli legalnoci tych działa, w szczególnoci w drodze sdowej. Jest to problem, którymoim zdaniem nie został wyeksponowany w referatach, a jest to problem wany. Zwłaszcza kiedy mówimy ozasadach pastwa prawa.Natomiast jest drugi problem, na który moim zdaniem nie zwrócono uwagi, chocia temat konferencjibrzmi: NIK w Konstytucji i w wietle członkostwa w UE. Ten drugi człon tytułu konferencji nie zostałdostatecznie odzwierciedlony, chocia wiele cennych informacji znalazło si w referacie dr. J. Mazura.Wejcie Polski do UE zasadniczo zmieni rol i charakter działa NIK, tak jak oczywicie zmieni rol,zadania i optyk innych organów pastwa: Sejmu, Trybunału Konstytucyjnego i innych. Ja tutaj prochu niewymylam, jest to bardzo bogato opisane w literaturze prawniczej i nie jest to nic nowego.Z orzecznictwa Europejskiego Trybunału Sprawiedliwoci wynika, e podstawowym zadaniemorganów pastwa - i Trybunału, i Sejmu - bd w duym zakresie zadania wykonawcze dla legislacji unijnej. Onowej roli Trybunału Konstytucyjnego bardzo szeroko pisze prof. S. Biernat. Rola polskiego TrybunałuKonstytucyjnego zmieni si właciwie w rol ochrony interesów unijnych, bo taka jest logika funkcjonowaniaUE. Powstaje pytanie - jaka bdzie rola Najwyszej Izby Kontroli? Jakie funkcje bdzie pełniła NIK w tym


kontekcie i oczywicie trzeba sobie zada pytanie, co NIK bdzie robiła? NIK bdzie przede wszystkimkontrolowała wydatki budetu UE, które bd realizowane na terenie Rzeczypospolitej Polskiej, a dopiero potemsprawy wewntrzkrajowe, w tym głównie kontrol wykonania budetu polskiego. Na trzeciej pozycji by moebd jakie kontrole merytoryczne. To wszystko trzeba bdzie ustali i zda sobie spraw, e na dzi nie swane problemy takie, jak techniczne zmiany w aktualnej ustawie o NIK czy odpowiednio dodatkowe zapisy wKonstytucji itp., bo czeka nas zupełnie inna i nowa perspektywa. O tym trzeba mówi i w moim przekonaniu tezagadnienia znalazły zbyt małe odzwierciedlenie w przedstawionych referatach.Prof. dr hab. Maria Gintowt-Jankowicz: Bogactwo tematów podniesionych w referatachwystarczyłoby - moim zdaniem - na jeszcze kilka spotka i sdz, e wiele wtków, które zechcieli podniepanowie referenci, naprawd zasługiwałoby na powicenie im osobnego spotkania. Ja ogranicz si do kilkutylko zagadnie i zaczn od tego, na czym skoczyła pani dr K. Pawłowicz. Biorc pod uwag tematdzisiejszego spotkania zauwaam wyran dysproporcj pomidzy wszechstronn analiz kontroli pastwowejw kontekcie krajowym a analiz standardów europejskich w tej materii tylko w jednym, znakomitym zreszt,referacie dr. J. Mazura.Zabrakło mi bardzo zwrócenia uwagi, bo to oczywicie nic nowego, ale zwrócenia uwagi na to, eniestety jestemy przyzwyczajeni do dosy nietypowego dla pastw Europy Zachodniej traktowania kontroli.My j traktujemy jako narzdzie surowej, karzcej rki, która szuka nieprawidłowoci i nazywa kontrolnegatywn tak kontrol, która nie doprowadziła do ujawnienia daleko idcych nieprawidłowoci. Otó, mówico standardach europejskich trzeba nieustannie i na kadym miejscu przypomina, e kontrola pastwowa tam odlat, od dziesicioleci, pojmowana jest dokładnie odwrotnie. Do nas to wci jeszcze niestety nie dociera, a jelito do bardzo ekskluzywnych gremiów. Kontrola pastwowa i kada inna kontrola, bdca wyrazem funkcjipublicznych, pojmowana jest jako czynnoci wspomagajce wykonywanie zada przez podmiot kontrolowany.Ju miałam okazj mniej wicej w tym samym składzie szanownego zgromadzenia o tym mówi.Jednak im wicej si tym zajmuj, to tym bardziej jestem przekonana, e wprowadzenie słowa audyt jest to poprostu wprowadzenie słowa angielskiego i to niestety nie tylko do jzyka potocznego, ale równie do polskiegoustawodawstwa. Jest to zupełnie niepotrzebne, bowiem chodzi po prostu o odrónienie włanie kontroli, którama bd inne kryteria kontroli, bd inne metody. Wcale nie jest to rónica na poziomie poj, rónica jest napoziomie - przedmioty, kryteria itd., itd. Patrzc na nasz kontrol pastwow, naczelny organ kontrolipastwowej, sdz, e nigdy do podkrelania, e ma to by zarówno w kategoriach jednostkowych urzdu,który oto jest kontrolowany przez kontrol pastwow, jak i z punktu widzenia kontrolera, pomoc dlakierownictwa urzdu w realizacji jego statutowych zada, a nie ostra rka karzca, która powoduje panik iprzeraenie, e oto wszedł inspektor i „bdzie szukał haka”. Myl, e to jest bardzo wane.Doktor J. Mazur słusznie zwrócił uwag - bo trudno mówi o statusie i standardach nie widzc tego wszerszej perspektywie pewnych tendencji, co si dzieje obok nas, obok naszego kraju - na rozszerzanie zakresukontroli, jako na pewne zjawisko, które ma miejsce w pastwach Europy Zachodniej. Pozwol sobie bardzomocno podkreli jedno ze zjawisk, z którym ta tendencja si wie. Uwaa si powszechnie, e wraz zdecentralizacj administracyjn w kadej postaci musi mie miejsce równowacy j i równoległy rozrost wsensie kadym - w sensie zakresu, w sensie liczebnoci zatrudnienia, w sensie wszechstronnoci kontrolipastwowej. adne przyzwoicie rzdzone pastwo nie rezygnuje z tego wspólnego mianownika w skali pastwa,jakim jest funkcja kontrolna. Proces decentralizacji administracyjnej uruchamiaj władze centralne, a wicpodmiot odpowiedzialny za sprawne i skuteczne funkcjonowanie mechanizmu pastwowego w całej jegozłoonoci, w tym za racjonalne gospodarowanie publicznymi zasobami pieninymi i majtkowymi. Przyznaniesamodzielnoci decyzyjnej, czyli autonomii administracyjnej z reguły idzie w parze z wzmocnieniem kontrolitych jednostek.Inna uwaga dotyczy wzajemnego stosunku pomidzy kontrol pastwow (czyli wykonywan przezNIK, zewntrzn w stosunku do administracji) a administracyjn kontrol wewntrzn; charakter tej relacjipowinien by przedmiotem refleksji w szczególnoci wówczas, gdy dyskutujemy o kontroli pastwowej wPolsce porównujc j do rozwiza przyjtych w Unii Europejskiej. Powiedziano tu m.in., e niektóre pastwado niedawna kontrol traktowały jako element władzy wykonawczej. Nie ulega wtpliwoci, e s to po prostudwie róne rzeczy. Kontrola, jak wiele słów w naszym najładniejszym z moliwych jzyków, jest słowemwieloznacznym. Prosz zwróci uwag, dlaczego w agendzie, w kolejnych raportach Komisji Europejskiej zdwóch ostatnich lat, 2000 i 2001, wytyka si pastwu polskiemu słabo kontroli wewntrznej i dlaczego takduo miejsca powica si tej kontroli. Otó wydaje mi si, e ten nacisk na stworzenie w naszym kraju zprawdziwego zdarzenia, skutecznej kontroli wewntrznej wynika z faktu, e wie si kontrol wewntrzn zkontrol biec, a nawet ex ante. Od pewnego czasu narasta przekonanie, e jest znacznie taniej stosowakontrol prewencyjn, zapobiega marnowaniu, marnotrawieniu czy te nieprawidłowociom, anieli działadopiero po fakcie, ex post, kiedy w istocie mona co najwyej ustala winnego i zmierza do jego ukarania, atylko sporadycznie moliwe jest odzyskanie zmarnowanych pienidzy czy naprawienie nieprawidłowoci. Te


dwie tendencje - kontroler zewntrzny jako yczliwy doradca, bardzo mocny, ale po pierwsze yczliwy, a podrugie jednak „doradca” decydenta odpowiedzialnego za to co robi, a take patrzenie na kontrol wewntrzn,nie chc powiedzie wyłcznie, ale w duym stopniu jako na kontrol prewencyjn wi si z sob. Warto otym pamita i włczy je do pakietu tendencji, do których NIK musi jako si ustosunkowa, włanie wzwizku z naszym członkostwem w Unii.Prof. zw. dr hab. Cezary Kosikowski: Bardzo dzikuj za moliwo odpowiedzenia na niektórekwestie podniesione przez dyskutantów. Ciesz si, e pan A. Kram podziela mój pogld. Paski pogldpodzielam o tyle, e moliwoci podstaw prawnych, które pan wskazał dla podejmowania kontroli czy oceny zestrony NIK działalnoci innych organów, w tym organów kontroli, rzeczywicie w art. 2 tkwi. Odnosz jednakwraenie, e tam chodzi o kontrol tych jednostek jako jednostek organizacyjnych w ogóle, a nie ich działalnocikontrolnej. Mnie natomiast chodziło - zreszt wynikało to take z referatów innych - o potrzeb wzmocnieniafunkcji koordynacyjnych i w tym sensie wyeksponowania takiej podstawy. Owszem jest tak, e ja tedostrzegam t moliwo, ale gdyby si chciało mocniej zaakcentowa spraw podstaw prawnych dokontrolowania kontroli wewntrznej, to trzeba by było jednak odrbnie na to wskaza.Teraz odnios si do spraw wywołanych przez prof. R. Szawłowskiego. Nie na wszystko chc panuodpowiada, bo to mniej wicej miałoby taki sens jak przekonywa pana, e nie znam pochodzenia słowa audyt,tak jak pan mnie przekonywał, e umieszczenie tego słowa w Laroussie oznacza, e jest ono pochodzeniafrancuskiego. Nie widz powodu, eby wprowadza kryterium sprawnoci dlatego, e pan je uył w recenzjikomentarza. Panu to wolno i oczywicie o takim kryterium słyszałem. Pan oczywicie moe nie podziela moichpogldów co do kryteriów potrzeby rozszerzenia kontroli gospodarki finansowej, ale mnie si wydaje, e jeeliwymaga si od gospodarki finansowej, aeby była zgodna z planem, terminowa, efektywna, itd. itd., i jeelichcemy oceni czy dobrze prowadzimy t gospodark, to chyba trzeba do tych kryteriów odnie si. Wzmiankio powołaniu sejmowej Komisji ds. Kontroli Pastwowej w referacie nie było, poniewa ja referatu nie traktujna równi z encyklopedi. Jeli pan nie zgadza si ze mn co do wyłczenia, czy ewentualnego wyłczenia, spodkontroli NIK gospodarki finansowej jednostek samorzdu terytorialnego i przedsibiorstw pastwowych, to ja wreferacie przynajmniej napisałem z jakich powodów takie moliwoci widz, a jeeli pan nie przytacza innych,to czuj si zwolniony z dalszej dyskusji. Jeli chodzi o wtpliwoci co do potrzeby wyłczenia NIK zpodległoci Sejmowi, to naturalnie argumenty historyczne s dla mnie niesłychanie wane, gdy bardzo cenihistori. Tylko gdybymy tak chcieli działa, to historia przesdzałaby, e nic innego nie moemy ju zrobi, botak było w historii. Pan pozostanie ze swoimi wtpliwociami co do takiej potrzeby, bo pan zlekcewaył referatprof. P. Sarneckiego. To, e referat nie został dostarczony na czas, to jest inna kwestia, ale został wygłoszony.Panowie obydwaj mówi o kryzysie teorii trójpodziału władz, mówi o potrzebie rozszerzenia tej klasyfikacji.Dla pana problem jest tylko w sprawie, czy jest 5, czy 6 władz, wic jeeli si nie widzi tutaj zmianzachodzcych w tym zakresie, to wtpliwoci co do potrzeby zmiany NIK musz pozosta.Prof. dr hab. Wojciech Sokolewicz: Postaram si by tak zwizły, jak to jest moliwe, ale głos łamiemi wzruszenie, dlatego e dziki zaproszeniu pana Prezesa w tej sali przemawiam po raz pierwszy po 48 latach.W tym gmachu zaczynałem bowiem swoj prac zawodow i dopiero kiedy przewodniczcy prezydiumwojewódzkiej rady narodowej uznał mnie za zbyt głupiego na stanowisku radcy prawnego prezydium zaczłemprac naukow.Musz powiedzie, e mam pewne wtpliwoci spowodowane tym, e bogactwo materiału - zwłaszczamateriału, mona powiedzie tak prowokujcego zawartego w referatach moich znakomitych kolegów iprzyjaciół - nie przystaje do mojego obrazu NIK. Mianowicie, jeeli NIK ma wysoki autorytet pastwa, jeeliurzdnicy boj si jej kontrolerów i kontroli przez nich przeprowadzanych, jeeli wyniki tych kontroli rzadko skwestionowane, jeeli organizacja i funkcjonowanie kontroli zgadzaj si ze standardami europejskimi - co dr J.Mazur piknie nam objanił - no to czegó wicej oczekiwa. Skd zatem denie do jakiej reformy na bardzoszerokim froncie? Myl, e mona zastanawia si nad korekturami poszczególnych postanowie - wtpi czykonstytucyjnych, raczej ustawowych - mona zastanawia si nad modyfikacj pewnych form, kierunkówpraktyki, ale nie widz potrzeby postulowania w tej chwili generalnej reformy, nie mówic ju o tym, e takareforma, która by wymagała zmian Konstytucji jest niezwykle mało prawdopodobna w obecnych realiach.Chc ustosunkowa si do dwóch kwestii. Pierwszej - mona powiedzie bardziej praktycznej, toznaczy podległoci NIK Sejmowi czy te samodzielnoci NIK i drugiej - kwestii postrzegania NIK jako organuczwartej władzy w pastwie - kontrolnej. Jeli chodzi o podległo NIK Sejmowi, to Konstytucja powiada, eNIK podlega Sejmowi, ale ja to odczytuj nieco inaczej ni mój kolega. Czytam ten przepis tak, e NIK podlegatylko Sejmowi i e wara innym organom od Sejmu. W tym przepisie widz gwarancj niezalenoci NIK odrzdu, od administracji rzdowej i od wszelkich innych organizacji pastwowych, a take i pozapastwowych.NIK podlega Sejmowi, a jeeli miałaby nie podlega Sejmowi ani rzdowi, rzecz jasna, co mona łatwo sobie


wyobrazi - to w moim przekonaniu tylko pod tym warunkiem, e przebuduje si całkowicie model NIK. Toznaczy z NIK uczyni si organ podobny sdowi, co w rodzaju trybunału obrachunkowego czy kontrolnego, czyjakkolwiek go nazwiemy. Po co jednak robi tego rodzaju reform? Ani to czas, ani konieczno takiej reformy.Wobec tego, jeeli NIK ma pozostawa mniej wicej w dotychczasowym kształcie, to nie widz tutaj adnegopowodu, eby znosi podległo Izby Sejmowi, zwłaszcza e Sejmowi wykonujcemu kontrol parlamentarnpomoc NIK jest bardzo potrzebna.Inn spraw jest, czy Sejm w tej chwili potrafi korzysta z pomocy, jak NIK mogłaby mu wiadczy,ale to jest sprawa znowu pewnej praktyki. Na pewno zgodz si z tym, e byłoby słuszne powierzenie NIKwystpowania z wnioskiem w sprawie absolutorium. To byłoby na pewno bardziej prawidłowe i na szczcie tenproblem nie jest problemem regulowanym w Konstytucji, wic jest stosunkowo łatwo przeprowadzi t zmianprzy minimum - przepraszam za wyraenie - tzw. woli politycznej. Mona tego na pewno dokona, sprawdzajcprzy tym jakie formy instytucjonalnego współdziałania NIK z sejmow Komisj Finansów Publicznych. Bymoe za mało jest tutaj zainteresowania Sejmu sprawami NIK. Nie wiem te, czy jest konieczna w strukturzeSejmu - zawsze przeciwko temu oponowałem - Komisja ds. Kontroli Pastwowej, bdca praktycznie komisjds. NIK. Uwaam, e stwarza to warunki do moe nadmiernego upolitycznienia Izby. S to oczywicie kwestiedo dyskusji i drugorzdne. Zasada, e NIK podlega Sejmowi pozwala jednak - wbrew temu, co mój kolega iprzyjaciel P. Sarnecki powiedział w referacie - uzasadni odwoływalno pod okrelonymi warunkami prezesaNIK, przepraszam panie Prezesie, przez Sejm. Oczywicie nie dowolnie, oczywicie wówczas, kiedy kryteria sjako zobiektywizowane i cile okrelone.Druga kwestia - NIK jako czwarta władza. Otó, jak słusznie powiedziała pani prof. M. Jankowicz,problem polega na tym, e kontrola pastwowa jako wyraenie jest to pewien termin techniczny. Inaczejmówic, „kontrola pastwowa” w Konstytucji znaczy co innego ni kontrola pastwowa w jzyku potocznym.Kontrola pastwowa w jzyku potocznym to moe by - po pierwsze - kontrola sprawowana przez pastwo nadobywatelami, po drugie - moe to by wszelka kontrola sprawowana przez organy pastwowe. Kontrolapastwowa w ujciu Konstytucji, w kontekcie o jakim mówimy, to jest szczególny rodzaj kontroli sprawowanejprzez wyodrbniony organ pastwa w okrelonym konstytucyjnie zakresie przedmiotowym i w okrelonymkonstytucyjnie zakresie podmiotowym. Wynika z tego prosta konsekwencja, e jeeli bdziemy kontrolpastwow ujmowa szerzej, to nie uczynimy z niej czwartej władzy w pastwie, bo co wówczas z kontrolparlamentarn, co z kontrol wewntrzn. Okae si, e jest mnóstwo takich kontroli pastwowych w szerokimznaczeniu, które w tej funkcji, tej rzekomej czwartej władzy si nie mieszcz. Jeeli za ujmiemy „kontrol”cile, tak jak powiada Konstytucja, to jest - jak to si modnie dzisiaj mówi - jako tylko audyt, sprawowanyprzez ten wyodrbniony centralny organ pastwowy, to wtedy funkcja jej jest cieniutka, zbyt skromna,niepasujca do wyodrbnionych w trójpodziale ustawodawstwa, wykonawstwa i wymiaru sprawiedliwoci.Powstaje jak gdyby - przepraszam znowu, e w tym gronie to mówi - ale dysproporcja wymiarów, znaczenia,doniosłoci poszczególnych wyrónionych w taki sposób „władz” pastwowych.S dzia Małgorzata Niezgódka-Medek: Chc si odnie do kilku kwestii, poniewa bardzo wielewtków jest zawartych zarówno w referatach, jak i w dyskusji. Moje pogldy w czci pokrywaj si zpogldami pana prof. W. Sokolewicza, szczególnie odpowiada mi jego zdanie, e wynika to zarówno zreferatów, jak i z dyskusji - i w tej chwili chyba nie nastpił odpowiedni moment na generaln reform NIK,tym bardziej e taka generalna reforma wymagałaby zmiany Konstytucji. Biorc za pod uwag tematdzisiejszego spotkania i odniesienie regulacji prawnej NIK do standardów Unii Europejskiej, taka generalnareforma nie jest take konieczna. Nie oznacza to oczywicie, e w przyszłoci nie mona dyskutowa o tym, jakama by pozycja ustrojowa NIK czy jej kompetencje, ale w tej chwili takiej potrzeby właciwie nie ma.W wypowiedziach referentów zarysowały si, jeeli chodzi o kompetencje NIK, dwie tendencje. Jedna,postulujca - jeeli dobrze odczytałam referat i wypowied pana prof. C. Kosikowskiego - ograniczenie zakresuuprawnie kontrolnych NIK i skoncentrowanie ich na sferze finansów publicznych, z wyranym ograniczeniemkompetencji do kontroli centralnego banku pastwa (NBP). Realizacja tych postulatów wymagałaby oczywiciezmiany Konstytucji, one w ramach tej Konstytucji zrealizowa si nie dadz.Druga tendencja, postulujca zrównanie obowizków NIK w dziedzinie kontroli sfery pastwowej,samorzdowej i niepublicznej - nie chciałabym tutaj nadinterpretowa myli pana prof. P. Sarneckiego, aletroch tak odebrałam jego wypowied o braku rónic w poszczególnych czciach art. 203 Konstytucji, tamgdzie jest mowa o tym, e NIK kontroluje organy ze sfery pastwowej i moe kontrolowa jednostkisamorzdowe i jednostki niepubliczne - te wydaje mi si dyskusyjna. Nie podzielam stanowiska, e zakresobowizków NIK jeli chodzi o kontrol jednostek pastwowych, samorzdowych i niepublicznych jest takisam, z wyjtkiem kryteriów oceny. Sdz, e zarówno ustawodawca zwykły, jak i póniej ustawodawcakonstytucyjny, wprowadzajc słowo „moe” do art. 2 ust. 2 i 3 ustawy o NIK oraz art. 203 ust. 2 i 3 Konstytucji,chciał zaakcentowa, e jest główna sfera zainteresowa NIK i sfery uzupełniajce, w których NIK moedziała, jeeli s takie potrzeby pastwa w danym momencie, ale nie musi si na nich koncentrowa.


Wydaje mi si, e kwestia ujcia kompetencji szczególnie na poziomie konstytucyjnym nie musi byobecnie przedmiotem daleko idcej dyskusji. Tendencja rozszerzania kompetencji organów kontroli, cowynikało z bardzo ciekawego referatu pana dr. J. Mazura, jest tendencj wystpujc w pastwach europejskichi z tego punktu widzenia na pewno NIK standardy wypełnia, nawet - mona powiedzie - z pewn nadwyk.Druga kwestia dotyczy podległoci NIK Sejmowi. Bardzo odpowiada mi pogld pana prof. W.Sokolewicza, eby na t podległo patrze od drugiej strony, tzn. nie dostrzega w tej podległoci tylko faktu,e NIK jest skrpowana i nie moe działa w sposób niezaleny. Biorc pod uwag polskie dowiadczenia podrugiej wojnie wiatowej, naley mie na wzgldzie, e jeeli NIK podlega Sejmowi, to nie podlega innymwładzom, w szczególnoci władzy wykonawczej, bo takie niebezpieczestwo cigle istnieje. Dyskusyjnynatomiast wydaje mi si pogld, nawet w pewnym sensie niebezpieczny dla faktycznej niezalenoci NIK,zaprezentowany w referacie pana prof. C. Kosikoskiego, eby rozszerzy krg organów uprawnionych dozlecania kontroli NIK. Kwestia ta - z wyjtkiem wniosków prezydenta - regulowana jest na poziomieustawowym i tutaj Konstytucja nie stanowi dostatecznej ochrony NIK przed zbyt głbok ingerencj innychorganów. W zwizku z tym sdz, biorc zwłaszcza pod uwag obecnie istniejc praktyk, e art. 6 ustawy oNIK zawiera optymalne rozwizanie i lepiej byłoby nie rozszerza podmiotowo tego przepisu. W ten sposóbmona by było bardzo wyranie ograniczy swobod wyboru tematów kontroli przez NIK, jeeli rozszerzyłobysi krg organów uprawnionych do zlecania Izbie kontroli. Pamitam, w pierwszej połowie latdziewidziesitych podejmowano bardzo intensywne działania, zmierzajc do dopisania do organówinicjujcych działania NIK prokuratora generalnego. Pan profesor jeszcze szerzej postuluje uzupełnienie krgutych podmiotów, co mogłoby spowodowa faktyczne uniemoliwienie czy utrudnienie działania NIK z własnejinicjatywy.Kolejnym problemem, na który zwracał uwag pan prof. A. Sylwestrzak, jest cigle niedostosowanieustawy o NIK do wymogów rozdziału III Konstytucji, szczególnie w tej płaszczynie zwizanej z aktamipodustawowymi. Najwikszym problemem jest oczywicie zarzdzenie prezesa wydane na podstawie art. 65ustawy o NIK, które w czci zawiera materi wewntrzn, a w czci niestety powszechnie obowizujc.Wystpuje tutaj problem, w jakim akcie zgodnie z Konstytucj uregulowa szczegóły procedury kontrolnej.Chodzi o to, e relacje midzy kontrolowanym a kontrolerem powinny by, według obecnych standardówzwizanych ze ródłami prawa, regulowane w przepisach powszechnie obowizujcych, których nie moewydawa prezes NIK. Nie mamy właciwie w systemie ustrojowym takiego organu nienalecego do władzywykonawczej, który mógłby wyda rozporzdzenie na podstawie ustawy o NIK. Istnieje wic zagadnienie, czynie uproci postpowania kontrolnego, czy po dowiadczeniach z prawie 7-letnim okresem obowizywaniaustawy o NIK nie okazuje si, e np. postpowanie odwoławcze zaczyna utrudnia przeprowadzenie kontrolibudetowej. Odnosz wraenie - aczkolwiek moje kontakty z NIK w cigu ostatnich 3 lat maj inny charakterni w czasie gdy pracowałam w tej instytucji - e jednostki kontrolowane w coraz szerszym zakresie korzystajze swoich uprawnie. W tym nie byłoby niczego złego, gdyby nie to, e s kontrole takie jak kontrolabudetowa, które musz by zakoczone w odpowiednim czasie. Pan J. Mazur zwracał uwag, e istniejetendencja do wzmacniania pozycji jednostki kontrolowanej i zasady kontradyktoryjnoci. Zastanawiajc si nadzmianami w procedurze powstaje pytanie, czy nie upraszcza procedury odwoławczej, czy ewentualnie niestworzy - co prof. C. Kosikowski równie sygnalizował - pewnych odmiennoci jeeli chodzi o kontrolbudetow, prowadzc do przygotowania analizy wykonania budetu pastwa i załoe polityki pieninej.W zwizku z kwestiami proceduralnymi chc si jeszcze odnie do jednej bardzo ciekawej, ywejwypowiedzi pani dr K. Pawłowicz. Mam odmienne zdanie na temat potrzeby wprowadzania sdowej kontrolidziałalnoci NIK, tzn. jeeli chodzi o spory co do zakresu kompetencji NIK i co do tego, czy NIK moe w danejsferze przeprowadza kontrol, czy te nie. Naley zwróci uwag na art. 98 ustawy o NIK i na postpowaniewykroczeniowe. W tej chwili to postpowanie znajduje si w gestii sdów. Powstaje pytanie, czy ewentualnienie powinno si wprowadzi w tym zakresie odpowiedzialnoci karnej. Wtedy oczywicie spór midzyjednostk kontrolowan a NIK - tak jak w tej chwili, jeeli chodzi o wykroczenie - te bdzie odbywał si przedsdem, ale bdzie miał inna rang. Nie widz natomiast moliwoci wprowadzenia sdowej kontroli działalnociNIK w obecnie istniejcym stanie prawnym opartym na Konstytucji. Po pierwsze ze wzgldu na to, e art. 184Konstytucji mówi, i sd administracyjny i inne sdy administracyjne, które maj powsta w wyniku reformy wtej chwili przeprowadzanej, sprawuj kontrol działalnoci administracji publicznej. W pełni zgadzam si zreferentami i panem prof. A. Sylwestrzakiem, który mocno akcentował, e NIK nie jest czci administracjipublicznej. Izba, zgodnie z polsk tradycj ustrojow, nie naleała do władzy wykonawczej, z wyjtkiemnieciekawych lat 50. i ewentualnie drugiej połowy lat 70., chocia mona by dyskutowa jaki charakter miałaNIK po reformie wymuszonej przez ówczesnego prezesa Rady Ministrów P. Jaroszewicza. Obecnie, w wietlepozycji konstytucyjnej NIK, nie mona Izby uzna za cz administracji publicznej, do której kontrolipowołane s sdy administracyjne.Poza stron formaln naley te analizowa to zagadnienie w ujciu celowociowym. Czy sensownejest rozszerzanie kompetencji sdów o kolejn płaszczyzn kontroli działania organów pastwa? Jeeli sdadministracyjny miałby kontrolowa działalno kontroln NIK, to mona postawi pytanie, dlaczego nie


Rzecznika Praw Obywatelskich czy Rzecznika Praw Dziecka? Dlaczego nie obj sdow kontrol innychdziała organów kontroli, które nie kocz si aktami władczymi, tylko sporzdzeniem opisu stanu faktycznegow protokole czy innym dokumencie z kontroli? Nie chc w tej chwili zanudza Pastwa t problematyk, bo jestona na marginesie dzisiejszej dyskusji o NIK, ale jeeli analizowalibymy kompetencje sdu administracyjnego,to sd orzeka wtedy, kiedy mamy do czynienia albo z aktem administracyjnym nakładajcym obowizek, alboprzyznajcym uprawnienia, albo stwierdzajcym istnienie obowizku bd stwierdzajcym istnienieuprawnienia, bd te z sytuacj, kiedy tego typu obowizek lub uprawnienie wynika z mocy prawa. NIK nanikogo nie nakłada obowizków, co najwyej przedstawia uwagi i wnioski, których jednostki kontrolowanewykonywa nie musz, musz si tylko usprawiedliwia z ich ewentualnego niewykonania. Fakt, e NIKrozpoczyna kontrol i e stanowi to dolegliwo dla jednostki kontrolowanej, nie jest wystarczajcymargumentem, aby ten etap postpowania obj sdow kontrol. Dlatego uwaam, e ani ze wzgldówprawnych, ani ze wzgldów celowociowych rozszerzanie kompetencji i tak przecionych nadmiarem sprawsdów nie byłoby wskazane.Jest jeszcze jedna kwestia - jeeli mielibymy sdow kontrol obj dokumenty, które przygotowujeNIK po zakoczeniu postpowania, to trzeba mie wiadomo, i sdy administracyjne oceniaj legalnodziałania. Naczelny Sd Administracyjny bada zgodno z prawem działania, wic od razu powstaje pytanie, aco z ocen zwizan z gospodarnoci, z celowoci, z rzetelnoci - bo takie zarzuty take stawia NIK? Ponadtosdy, jak powszechnie wiadomo, s niezmiernie przecione i działaj bardzo wolno. W zwizku z tym, jeelichciałoby si zlikwidowa sprawn kontrol w pastwie, to najlepsz metod byłoby powierzenie ocenywyników tej kontroli sdom. Wówczas kontrola budetowa musiałaby by zaplanowana na 3 czy 4 lata.Prof. dr hab. Elbieta Chojna-Duch: Odnios si tylko do niektórych problemów podjtych wdyskusji, bo oczywicie wiele z nich poruszono w referatach. W dyskusji pójd t drog, któr obrała mojapoprzedniczka. Chc zatem odnie si do kwestii niezalenoci NIK, nastpnie do zakresu kontroli, w pewnymsensie te do problematyki europejskiej, które poruszyła pani dr K. Pawłowicz i ewentualnie kwestiikolegialnoci.Kwestia niezalenoci - jak wiadomo w naszej historii miały miejsce róne modele podległoci czyniezalenoci NIK, z mniejszym lub wikszym zakresem podporzdkowania w gospodarce socjalistycznej (np.gdy wiceprezesów powoływała i odwoływała Rada Pastwa). Po drugiej stronie, jakby bieguna, moemy mówio takim najszerszym zakresie niezalenoci, gdzie NIK podlegałaby jedynie konstytucjom i ustawom. Wydajesi jednak, e ten drugi model teoretyczny, niewystpujacy nigdy w Polsce, cho pojawiajcy si w regulacjachwiatowych, równie jest modelem chyba obecnie niemoliwym do akceptacji i uzna naleałoby, e ta sytuacja,która obecnie ma miejsce jest optymalna. Nie bd tego moe uzasadnia, ale spróbuj troch szerzej wyjanipojcie niezalenoci, dzielc j na pewne kategorie. Mona wic mówi, jak si wydaje, o niezalenociorganizacyjnej, funkcjonalnej i finansowej.Rozpatrujc niezaleno od strony organizacyjnej stwierdzi naley, e oznacza ona oczywiciepodległo Sejmowi, ale nie jest to w adnym stopniu podległo hierarchiczna. W zwizku z tym moemymówi jedynie o zlecaniu pewnych zada do kontroli przez Sejm i wydaje si, e nie jest ona dla NIK duymobcieniem. Praktyka wskazuje na dobr wieloletni ju kooperacj tych dwóch organów.Niezaleno funkcjonalna dotyczca zada, obowizków i uprawnie, czyli zakresu przedmiotowego ipodmiotowego kontroli, to materia uregulowana Konstytucj i ustawami. Wydaje si, e zakres tej ustawowejniezalenoci jest bardzo szeroki, ale chyba wystarczajcy, a zarazem moliwy do realizacji na obecnym etapie.Z kolei niezaleno finansowa - tu mona powiedzie, e wystpuje podległo Sejmowi, gdy Sejmokrela pułap wydatków NIK. Tego np., dla porównania, nie czyni w stosunku do NBP, który jest równieorganem konstytucyjnym, a który sam okrela wielko swoich wydatków, gospodark finansow prowadziniemal całkowicie samodzielnie, cho równie plan finansowy jest akceptowany przez Rad Ministrów i przezni powinien by kontrolowany.Te trzy aspekty okrelonej konstytucyjnie niezalenoci, samodzielnoci na gruncie obecnego prawa -ustawy o NIK - s moim zdaniem do zaakceptowania. Gdyby t sytuacj chciało si zmieni, to naleałobypostawi sobie pytanie, co chce si osign reformujc pozycj i rol NIK? Takiego celu chyba nikt nieokrelił, to tym samym niepotrzebne jest precyzowanie nowych formuł organizacyjno-prawnych, instrumentóworaz nowych rodków realizacji tego celu, czyli sama reforma organizacyjna. Pan prof. W. Sokolewiczpowiedział, e wszystko to powinno zmierza do jakiego ostatecznego celu, skutku. Tego nie okrelamy, wszczególnoci nikt z reformatorów tego nie proponuje. Moe wic pozostawi status prawny NIK w takimkształcie, w jakim jest obecnie. Mona powiedzie, e Konstytucja, która reguluje pozycj NIK, zwłaszczapozycj ustrojow, mogła by zmieniona, np. nie podoba mi si liczba mnoga w stosunku do wyraenia zasadkolegialnoci. Jest jedna zasada kolegialnoci, a róne jej aspekty. Mona byłoby si zastanowi, czy nierozszerzy w praktyce kolegialnoci NIK, np. zwikszajc uprawnienia Kolegium NIK, ale znowu trzeba by


postawi pytanie w jakim kierunku one maj i i czemu miałyby słuy. Nie chc przedłua dyskusji, bomona j prowadzi dalej i zastanawia si np. czemu ma słuy zwikszenie uprawnie Kolegium NIK.Nastpna sprawa dotyczy zakresu kontroli i uwaam, e zakres kontroli powinien by jak najszerszy,biorc pod uwag rozwizania europejskie, chodzi tu zarówno o zakres przedmiotowy, który wyznacza wpewnym sensie i ustawa o finansach publicznych, i sama Konstytucja, która mówi o rodkach finansowych nacele publiczne. Wszystkie zatem podmioty, które wykorzystuj rodki publiczne, realizuj zadania publiczne,powinny podlega kontroli, o ile nie s wyłczone przez ustaw. Takim organem wyłczonym z mocy specjalnejustawy jest na przykład Bankowy Fundusz Gwarancyjny. Włanie tu na przykład mona si zastanowi, czywłaciwe jest wyłczenie kompetencji NIK w tym zakresie. Inna kwestia, która si z tym łczy, to oczywiciezakres podmiotowy. Nie chc tego wtku rozwija - to szeroki krg zagadnie. Trzeba byłoby przede wszystkimsprecyzowa przepisy ustawy o NIK, art. 2 ust. 3, który jest niestety jak najbardziej nieprecyzyjny, nie wyznaczajednolitych kryteriów. Sdz, i naleałoby postulowa jednoznaczno tej materii, poniewa w praktycepowoduje to wiele wtpliwoci przy wykonywaniu rónorodnych kontroli, do jakiego stopnia NIK moekontrol rozszerza i co z tego wynika. Na pewno wic obszerna dyskusja, majca na celu precyzj prawniczprzy nowej redakcji art. 2 ust. 3, jest potrzebna.Wreszcie, tak jak powiedziałam - wtek europejski. Jest tu pewne nieporozumienie, poniewa NIKkontroluje rodki publiczne, równie i rodki bezzwrotne pochodzce z Unii Europejskiej, funduszeprzedakcesyjne, a take w przyszłoci bdzie badała rodki z funduszy strukturalnych - mówi o tym ustawa ofinansach publicznych. Nie kontrolujemy i nigdy nie bdziemy kontrolowa budetu unijnego, bo takichuprawnie nie mamy, temu słu uprawnienia jednostek istniejcych w Unii Europejskiej - TrybunałuObrachunkowego, Izby Audytorów OLAF-u czy jakkolwiek to si nazywa w rónych jzykach. W momencieprzystpienia do Unii Europejskiej wymagane od nas bdzie delegowanie jednej osoby jako przedstawiciela,jako członka Trybunału Obrachunkowego i to bdzie nasza wi z instytucjami i finansami Unii Europejskiej.Bdziemy wic mieli informacje, ogld i moliwo kontroli, ale bardzo poredniej. Nie mieszałabym tunadmiernie wtku europejskiego, bo po pierwsze - jak wiadomo - modele kontroli s róne w rónych krajach inie ma potrzeby zbytniej unifikacji tych rozwiza kontrolnych, organizacji kontrolnych. Unifikacji słuoczywicie standardy, o których mówił dr J. Mazur, zwłaszcza INTOSAI, poznajemy je, wdraamy, uczymy si,natomiast inn kwesti jest kwestia stosowania - i tu wróc do wczeniejszego wtku, o którym mówiła pani drK. Pawłowicz - kontroli kontroli, czyli do odwiecznego problemu - kto kontroluje kontrolera? Gdzie ta granicamusi by, aby nie dochodzi do absurdów. Wydaje si, e nie ma potrzeby z rónych przyczyn, o którychmówiła pani sdzia przed chwil, zwłaszcza technicznych, funkcjonalnych, celowociowych wprowadzeniasdowej kontroli, po prostu z tym nie dalibymy sobie rady. Taka reforma na pewno nie jest dobrym kierunkiem.Natomiast jeli chodzi o kontrol kontroli wewntrznej, czyli audyt - mona powiedzie, ta nowa posta kontroliprowadzona w ramach NIK jest z pewnoci potrzebna i wewntrzne procedury musz by w tym zakresieopracowane. Jest wic kontrola kontroli, ale pod nadzorem, pod auspicjami zarzdu i Kolegium NIK tak, abybyła przeprowadzona najbardziej sprawnie i kontrolerzy oczywicie byliby kontrolowani, ale w ramach kontroliwewntrznej.Dr Krystyna Pawłowicz: Chc powiedzie, e głosy pani sdzi M. Niezgódki-Medek i pani prof. E.Chojny-Duch w czci wynikaj, bardzo przepraszam, z niezrozumienia czy moe niedoczytania mojegopogldu. Pani sdzia mówi, e nie jest moliwa kontrola legalnoci działania NIK. Otó, przepraszam, jestmoliwa kontrola działalnoci NIK. Ja nigdy nie mówiłam, e trzeba kontrolowa merytorycznie działalnoNIK, poniewa jest oczywiste, e NSA moe kontrolowa tylko legalno działania. Kontrolowa legalnodziała zawsze mona; jeli instytucja działa w pastwie prawa, to zawsze mona sprawdzi, czy działa napodstawie prawa.Kolejna sprawa. Mówic o kontroli legalnoci działania Izby chodziło mi o uprawnienie do sdowejkontroli NIK dla podmiotów niepublicznych. Nigdy nie mówiłam, eby z prawa takiego korzystały organyadministracyjne. Byłoby to oczywicie absurdalne. Chodzi mi tylko o sdow ochron praw podmiotówniepublicznych w relacjach z kontrol pastwow, czyli w trakcie wykonywania zada publicznych przez NIK.Twierdz Pastwo, e Najwyszej Izby Kontroli nie mona zaliczy do struktur administracji i e takipogld jest dominujcy w literaturze. Moim zdaniem, nie jest to pogld dominujcy w literaturze. Poniewa niema wiele czasu, odsyłam do przegldu stanowisk w tym zakresie w moim artykule w „Pastwie i Prawie”, nr 12z 2001 r. Ju po wydrukowaniu tego artykułu sdzia NSA pan Kisielewicz, w uzasadnieniu jednego ze swychpostanowie stwierdził: NIK mieci si w szerokim pojciu organu administracji; NIK pod rzdami nowejKonstytucji RP nie jest wyłczona spod kontroli sdowej.Kolejna sprawa. Chc powiedzie, e nie ma znaczenia, czy NIK teoretycznie jest organemadministracji, czy nie. A niech sobie nie bdzie, co to nas obchodzi. Dla obywatela jest wane, jakie zadaniadany organ wykonuje. Prezes witkiewicz - dawny wiceprezes NSA - pisał o tym. Choby to był Sejm i eby to


ył nie wiem kto, to jeli wykonuje zadanie publiczne, jest to rodzaj ingerencji pastwa wobec jednostkiniepublicznej. Traktujemy to jako ingerencj publiczn podlegajc sdowej kontroli. Nie jest naprawd wane,czy NIK jest w tej, czy w innej strukturze.Kolejn rzecz, na któr chc tutaj zwróci uwag, jest prawo nakładania przez NIK obowizkupoddania si kontroli. Chodzi wic o to, eby móc kontrolowa legalno nałoenia przez NIK obowizkupoddania si kontroli, poniewa obowizek poddania si kontroli przez niepubliczne podmioty ustawa o NIKogranicza wielokrotnie (co do zakresu podmiotowego, przedmiotowego, co do kryteriów itd.). W zwizku z tymmam prawo zbada, czy fakt i zakres podjcia kontroli przez NIK jest w praktyce stosowany w sposób zgodny zograniczeniami ustawy o NIK, czy te przy dowolnie rozumianych kryteriach i zakresie kontroli. Chodzi mi o to,krótko mówic, eby niepubliczny podmiot, niezalenie czy jest duy, czy mały, miał moliwo sdowejochrony przed działaniami organu publicznego (jakim jest NIK), bez wzgldu na jego usytuowanie wstrukturach pastwa. Obowizek poddania si kontroli ogranicza w pewien sposób swobodne działanianiepublicznego podmiotu, a z konstytucyjnej zasady pastwa prawa wynika, e ma on prawo sdowej ochronyswoich praw.Pani prof. E. Chojna-Duch mówiła, e sugerowałam czy proponowałam unifikacj działa, czy teorganizacji NIK. Otó nie sugerowałam tego w aden sposób, bo jest oczywiste, e w kadym kraju działajorgany kontroli inaczej zorganizowane. Działaj tam struktury sdowe, administracyjne czy urzdnicze i to jestjasne, e kady kraj ma swoje odmiennoci. Natomiast chciałam powiedzie, e po prostu trzeba teraz pomyle,jaka bdzie w przyszłoci w zwizku z przystpieniem Polski do UE hierarchia zada NIK. Oczywicie jestEuropejski Trybunał Obrachunkowy, ale wszystkie organy - w tym kontrolne - poszczególnych krajów (na tympolega „ujednolicajca” filozofia Unii Europejskiej) nabieraj charakteru w duym stopniu wykonawczegowobec centralnych organów unijnych. Z chwil wstpienia polska Najwysza Izba Kontroli przede wszystkimbdzie bada realizacj interesów Unii oraz zakres i stopie wykorzystania rodków budetowych, finansowych,które nam Unia przekae. Nie przyjedzie tu Europejski Trybunał Obrachunkowy, lecz bdzie to robił urzdpolski, polska NIK. Poza tym Izbie dojd zadania wewntrzkrajowe.Wiceprezes NIK Piotr Kownacki: Zarówno wszystkie przedstawione referaty, jak i dotychczasowyprzebieg dyskusji s na tyle interesujce i wielowtkowe, e oczywicie nie ma takiej moliwoci, by odnie sido wszystkich, a nawet do wikszoci tych wtków. W zwizku z tym skoncentruj si na jednym zagadnieniu,mianowicie kwestii podległoci Sejmowi a niezalenoci NIK oraz bardzo krótko ustosunkuj si do dwupolemicznych wypowiedzi.Po wystpieniach pani prof. M. Gintowt-Jankowicz, pana prof. W. Sokolewicza, pani sdzi M.Niezgódki-Medek i pani prof. E. Chojny-Duch mog powiedzie przede wszystkim, e przyłczam si dopogldów, które zostały w tych wypowiedziach wyraone. Chciałbym jedynie dorzuci jeszcze dodatkoweargumenty, które przemawiaj za tez o braku potrzeby, aby w sposób istotny w tej chwili przebudowywakonstytucyjne podstawy, a nawet - w moim przekonaniu - i ustawowe podstawy, które okrelaj ustrojowpozycj NIK. Otó podległo Sejmowi moe by rozpatrywana w kilku płaszczyznach na gruncieobowizujcego prawa.Po pierwsze, Sejm jest odbiorc pracy NIK; innymi słowy NIK ma obowizek przedstawiania Sejmowisprawozdania, przedstawiania mu wyników swojej pracy i informowania go o tym, w jaki sposób funkcjonuje.Druga płaszczyzna to jest płaszczyzna personalna - prezes NIK jest powoływany przez Sejm za zgodSenatu, Kolegium NIK jest powoływane przez marszałka Sejmu na wniosek prezesa NIK, równie wiceprezesiw tym trybie s powoływani. Z kolei dyrektor generalny jest powoływany przez prezesa NIK za zgodmarszałka, czyli tutaj s te elementy ingerencji marszałka Sejmu lub w przypadku prezesa - całego Sejmu wkształt personalny organów kierujcych NIK. Marszałek Sejmu wreszcie zatwierdza statut uchwalony przezKolegium NIK, zatem ma wpływ na jej organizacj wewntrzn.Kolejna płaszczyzna podległoci to zlecanie przez Sejm przeprowadzania okrelonych kontroli. Tozlecanie - w odrónieniu od wniosków prezesa Rady Ministrów i prezydenta Rzeczypospolitej - jest rozumianejako obligatoryjne dla NIK. Izba nie moe rozwaa wykonania takiego zlecenia, tylko ma t kontrolprzeprowadzi i w zasadzie do tego si podległo sprowadza. Pytanie - czy to jest zgodne z niezalenoci NIK,która wszak w wygłoszonych referatach jest rozumiana w ten sposób; i ja podzielam ten pogld, e NIK jawi siw Konstytucji jako która z kolei władza, odrbna od klasycznego trójpodziału władzy. I tutaj argument orozmiarach, który przytoczył prof. W. Sokolewicz oczywicie nie moe by zlekcewaony. Niemniej jednakbywa i tak, e w jednym organizmie jest kilka organów, które si róni rozmiarami, ale nie przestaj byoddzielnymi organami. Take tutaj sam rozmiar nie jest jeszcze kwesti - w moim przekonaniu - decydujc,zatem z jednej strony podległo, z drugiej strony niezaleno i wydaje mi si, e rozwizania obecnie przyjtew ustawie o NIK wyczerpuj moliwoci, które w Konstytucji zostały stworzone. Trudno sobie wyobrazi, abypozostajc w zgodzie z obowizujc Konstytucj pój dalej w zwikszaniu podległoci Najwyszej IzbyKontroli Sejmowi - i taki pogld chciałem tutaj wyrazi. Wydaje mi si, e kady dalszy krok w kierunku


zwikszenia ingerencji Sejmu wobec NIK byłby krokiem niekonstytucyjnym. I to jest teza, któr chciałem nakanwie referatów i dyskusji jasno sformułowa.Teraz zapowiedziane króciutkie odniesienia do dwóch wypowiedzi - ja nie podejm polemiki z pani drK. Pawłowicz w przedmiocie sdowej kontroli działalnoci NIK, czyniły to panie przede mn. Pozwol sobieby odmiennego od pani dr K. Pawłowicz zdania, ale oczywicie to jest normalna sprawa. Natomiast w kwestiitego, czy NIK bdzie organem wykonawczym Europejskiego Trybunału Obrachunkowego po wstpieniu doUnii Europejskiej, nie wiem, moe bdzie, moe Sejm bdzie organem wykonawczym ParlamentuEuropejskiego? Zwracam tylko uwag, e oznaczałoby to, i nastpi całkowita zmiana ustroju Unii Europejskiej,bowiem dotychczas, w obecnym stanie prawnym aden organ kontroli pastwa członkowskiego nie jest organemwykonawczym Europejskiego Trybunału Obrachunkowego. Skd zatem podejrzenie, e takim organem bdzieNIK, trudno mi dociec. S to jednak rozwaania o przyszłych rzeczach i niepewnych, wic powiem tylko tyle, edotychczas tak nie jest w Unii Europejskiej.Na koniec chc si odnie do wypowiedzi pana ministra Jacka Uczkiewicza, który zadał niezwyklefrapujce pytanie: gdzie była NIK i dlaczego nie ostrzegała o rosncym deficycie budetowym? Mówicszczerze byłem przekonany, e zaraz po tym pytaniu padnie odpowied, wszak pan minister J. Uczkiewicz wczasie gdy problem ten powstał był wiceprezesem NIK, zatem któ lepiej od niego umiałby na to pytanieodpowiedzie? Poniewa jednak pan minister J. Uczkiewicz ograniczył si do zadania pytania, a co wicej -skierował je do potencjalnego audytorium internautów - to spróbuj go wyrczy i krótko na to pytanieodpowiem, za to w dwóch czciach, najpierw tak całkiem serio, a potem troch artobliwie. Otó zjawiskonarastania długu publicznego, zjawisko wzrostu tak zwanych sztywnych zobowiza pastwa, wreszcie zjawiskokreowania nowych zobowiza przez kolejne uchwalane ustawy było opisywane, wszystkie te zjawiska byłyopisywane, sygnalizowane bardzo obficie przez NIK. W kolejnych dokumentach, które NIK przedstawiaławłaciwym organom pastwa, jak i upubliczniała, to wszystko było opisywane. e nie wycignito z tego naczas konsekwencji, e nie wycofano si na czas z rónych decyzji, e - przepraszam za słowo - w pewne sprawybrnito? No tak, a gdzie była NIK? Otó jeden z wytrawnych, niestety nieyjcych ju kontrolerów, uywałtakiego barwnego porównania, gdy pytano go o sens pracy w NIK: ja si wynajłem na psa łacuchowego, wicszczekam. NIK to jest pies łacuchowy prosz Pastwa, który ma szczeka i szczekał, a e mimo to włacicieltego gospodarstwa nie zwracał uwagi na to szczekanie, nie czynił działa, które by go ochroniły przed strat, toju inna sprawa. Pytanie, gdzie był pies łacuchowy - no był na łacuchu i szczekał. Tak prosz Pastwa, amimo to nie wiem, czy to lis wszedł do kurnika, czy co innego, ale stało si jakie - co dzisiaj oceniamy -nieszczcie, tak? Prosz wic nie pytajmy, co robił pies łacuchowy; jeszcze raz powtarzam - szczekał!Prof. dr Ryszard Szawłowski: Chciałem si ustosunkowa do paru punktów z wypowiedzi Kolegi C.Kosikowskiego. Pierwsza sprawa dotyczy całkowicie błdnego twierdzenia Kolegi na Kolegium seminaryjnymNIK 23 listopada 2001 r., gdy stwierdził na pocztku referatu (por. „Kontrola Pastwowa”, numer specjalny,luty 2002, s. 27), i w jzyku francuskim wyraz audyt nie wystpuje. W dyskusji zwróciłem uwag (ródło jw.,s. 80), cytuj: „...nie ma racji pan prof. C. Kosikowski, twierdzc w swoim referacie, e wyraz audyt niewystpuje w jzyku francuskim. Wystarczy zajrze do Larousse'a, gdzie jak najbardziej znajdujemy to słowo,przy czym wyranie zaznacza si tam koneksje angielskie”. Dodam, e ostatnio miałem okazj rozmawia zpowanymi inwestorami z Francji, którzy mi szerokie uywanie słowa „audyt” (audit po francusku) w pełnipotwierdzili. Teraz mi Pan nonsensownie w usta wkłada, e umieszczenie tego słowa w Laroussie oznacza, ejest ono pochodzenia francuskiego. Nie chce Pan przyzna si do błdu. Pozostawiam to Panu.Ton wypowiedzi Kolegi w stosunku do mnie był dziwnie agresywny, moe w Pana odczuciu ja równiebyłem agresywny, mnie si tak nie wydaje, w kadym razie nie miałem tej intencji. Ale kiedy w mojejwypowiedzi uwzgldniłem wtek historyczny dotyczcy najwyszych pastwowych organów kontroli w Polsce,a Kolega mi odpowiada, e „zna histori”, to nie rozumiem: czy to znaczy, e ja w ogóle „nie miałem prawa”mówi o historii? Ja nie mówiłem, e Pan w tej dziedzinie popełnił jaki błd. W kadym razie ja posiadam w tejdziedzinie publikacje, a Pan adnej. Dalej Pan jako dziwnie lekcewaco okrelił cytowan przeze mnie mojrecenzj z „Pastwa i Prawa”, z maja 2001 r. („jaka Pana recenzja”) - pytam, czy ja tak si wyraziłem o Panapublikacjach? Take tutaj był nieprzyjemny ton, niezachcajcy do dyskusji. Powiem brutalnie szczerze, eraczej bym oczekiwał, aby Kolega - jeli to ju konieczne - ze swoimi studentami tak rozmawiał.Dr Ryszard Grodzicki, doradca prezesa NIK: W dotychczasowych wypowiedziach, podobnie jak i wreferatach wprowadzajcych, dostrzec mona mniej lub silniej wyeksponowany postulat zmiany przepisówsytuujcych NIK wród organów pastwa. Presja czasu towarzyszca tej fazie dyskusji nakazuje przyjcieformuły oszczdnoci słowa. Dlatego te tylko schematycznie zarysuj najwaniejsze, moim zdaniem, postulatyzwizane ze zmian statusu prawnego NIK.


Jeeli uznamy, e postulat modyfikacji statusu prawnego NIK jest postulatem zasadnym, wszak zawszemona doskonali istniejcy system prawny czy to z punktu widzenia techniki legislacyjnej, czy to doskonalcmyl przewodni konkretnej regulacji, to w przypadku, który nas tu zgromadził sdz, e najpierw powinnimysobie odpowiedzie na pytanie - jakiego typu zmiany do polskiego systemu prawnego chcielibymy postulowa.Zmiany, które zazwyczaj okrelamy mianem zmian operacyjnych, mona wprowadzi z natury rzeczyrelatywnie łatwo i chyba szybko, zmiany strategiczne, w naszej konwencji terminologicznej okrelane jakoustrojowe, wprowadzane bd mogły by po głbszej refleksji intelektualnej, a wic take z natury rzeczyrelatywnie trudniej i z reguły wolniej.Gdy pada wic postulat zmiany przepisów Konstytucji z intencj wzmocnienia czy to osłabienia pozycjiustrojowej NIK z jednoczenie wygłaszan deklaracj, e z rónych przyczyn jest to w najbliszym czasiepostulat nierealny lub niemoliwy do zrealizowania, to ja jednak z pewn przekor zauwa, e w cigunajbliszych dwóch lat, w zwizku z procedur przystpowania do Unii Europejskiej, bdziemy musieli, jelipozostaniemy przy dotychczasowej koncepcji mocy norm konstytucyjnych, dokona zmiany Konstytucji RP.Jest w niej kilka przepisów, które s wprost niezgodne z obowizujcymi w Unii regułami. I jeeli - przypisujcaktowi konstytucyjnemu w tradycji polskiej silnie zakorzenion kulturowo warto sam w sobie orazjednoczenie realizujc postulat stabilnoci tekstu konstytucyjnego - nie bdziemy chcieli zasad tych naruszy,nowelizacja unijna moe sta si bardzo dobrym pretekstem do poprawienia mankamentów, jakie ju w tejchwili w tekcie Konstytucji dostrzegamy. Szacunek dla aktu konstytucyjnego kae nam odrzuci konstrukcjmylow, która dopuszczałaby zmiany czste (pomijam w tym przypadku konstrukcj faktycznego uchylaniaprzepisów konstytucyjnych przez normy prawa ponadnarodowego bez koniecznoci bezporedniej ingerencji wtre przepisów konstytucyjnych).Tak wic „pretekst unijny” i zwizana z nim nowelizacja Konstytucji, jak sdz, bdzie dobr okazj dozastanowienia si nad innymi potencjalnymi zmianami w treci ustawy zasadniczej z myl o optymalizacji jejnorm. W moim przekonaniu nie uniknie si, z powodów które wczeniej zasygnalizowałem, zjawiskaobładowywania „nowelizacji unijnej” innymi zmianami przepisów Konstytucji. Gdy w takiej perspektywiespojrzymy na realno, w rozsdnej perspektywie czasowej, wprowadzenia zmian do ustawy zasadniczej, torównie aspekty statusu NIK w kontekcie regulacji konstytucyjnej mona oceni i w konsekwencji postulowadokonanie odpowiednich korekt.W moim przekonaniu, w opisie normatywnym statusu ustrojowego NIK konieczna jest jedna zmianareguł konstytucyjnych. Myl tu o art. 203 ust. 2 Konstytucji. W artykule tym okrelone s, za pomoc normkonstytucyjnych, uprawnienia kontrolne NIK. Ustp drugi przywołanego artykułu okrela kryteria, którymi makierowa si NIK w trakcie kontroli działalnoci organów samorzdu terytorialnego, komunalnych osóbprawnych i innych komunalnych jednostek organizacyjnych. Jak wiadomo, nie wymienia si w tym przepisiekryterium kontrolnego - celowoci. Problem ten był dyskutowany w trakcie tworzenia Konstytucji. W rezultacieprzyjto redakcj pomijajc ten aspekt. W mojej ocenie, był to do duy błd. Praktyka dowodzi, iuwolnienie organów samorzdowych od oceny zewntrznej, dokonywanej przez wyspecjalizowany, fachowyorgan jakim jest NIK, z punktu widzenia celowoci podejmowanych, realizowanych zada wprowadza niekiedyatmosfer beztroski w trakcie podejmowania decyzji w jednostkach samorzdu terytorialnego. Biorc pod uwagzasad samodzielnoci jednostek samorzdu i argumenty przywoływane w trakcie dyskusji nad projektemKonstytucji, okreli, doprecyzowa naley specyfik tego kryterium w odniesieniu do samorzduterytorialnego. Sdz, e NIK powinna mie prawo dokonywania kontroli organów wykonawczych samorzduterytorialnego take z punktu widzenia celowoci w takim zakresie, w jakim wykonuj one przepisy prawamiejscowego. Wydaje si, e przy takim sposobie rozumienia tego kryterium nie zostanie naruszona zasadasamodzielnoci samorzdu.Nawizujc do tych wtków dyskusji, które podejmowały problem relacji pomidzy Sejmem a NIK,podzielam pogld wyraony tu najdobitniej przez prof. W. Sokolewicza o zbdnoci istnienia sejmowej Komisjids. Kontroli Pastwowej. Jest to jednak element znacznie szerszego zagadnienia - problemu koncepcji komisjiparlamentarnych. Pod wpływem doranych potrzeb politycznych ukształtował si u nas, do rzadko spotykany,model wieloci komisji przy do wskim zakresie ich działania. Sprzyjało temu odziedziczenie, w pocztkachlat dziewidziesitych, schematu komisji branowych. Nie rozwijajc tego zagadnienia, stwierdzi wypada, estan jest taki, jaki jest i NIK powinna nauczy si funkcjonowa w istniejcym realnie modelu. Komisja nie musiby tylko surowym sdzi. Moe sta si take forum, na którym odbywa si bdzie wypracowywanienowoczesnych koncepcji kontroli pastwowej. W konsekwencji moe by ich propagatorem wród wiatadecydentów politycznych. Moe te inicjowa przetwarzanie tych propozycji na jzyk norm prawnych rangiustawowej. NIK ma tu szans na współkształtowanie takich koncepcji, poprzez udział swoich przedstawicieli wpracach komisji. Na marginesie warto zauway, e regulowanie prawnego statusu NIK nie musi ogranicza sitylko do problemu redakcji treci norm konstytucyjnych czy ustawowych. Konstytucja RP wyposaa Sejm wjeszcze jedn moliwo, wynikajc z brzmienia art. 112 Konstytucji. Na podstawie tego przepisu Sejm moeregulowa sposób wykonywania „konstytucyjnych i ustawowych” obowizków take przez NIK wobec Sejmu.Mona co prawda podnosi, e pole do takich regulaminowych regulacji niektórych aspektów statusu NIK jest


ograniczone brzmieniem art. 204 ust. 1 pkt 3 i art. 207 Konstytucji, ale przepisy te bd ograniczały Sejm tylkotroch. Regulamin Sejmu ma posta, jak wiadomo, uchwały sejmowej - jest wic aktem spoza systemu ródełprawa powszechnie obowizujcego, wymienionego w rozdziale III Konstytucji.Dlaczego, moim zdaniem, warto na tak moliwo zwróci uwag? Sejm wykonuje take funkcjkontroln. W kilku wypowiedziach nawizywano do sposobu jej wykonywania. W praktyce funkcja ta jestwykonywana przede wszystkim poprzez indywidualn działalno posłów. Kontrolna funkcja Sejmuwykonywana przez cał Izb ma charakter raczej obrzdu ni rzeczywistej kontroli, take sposób wykonywaniajej przez komisje sejmowe ma, w mojej ocenie, charakter okazjonalny. Dostrzegam jednak moliwozintensyfikowania tej funkcji Sejmu poprzez zlecanie NIK dokonywania kontroli-ocen efektywnoci rozwizaustawowych. W chwili obecnej komisje ten aspekt funkcji kontrolnej wykonuj wyjtkowo rzadko.Zobligowanie NIK do przeprowadzania takich kontroli wymagałoby relatywnie niewielkich zmian w systemieprawnym. Pojawienie si natomiast tej nowej kategorii kontroli, kontroli jakociowych, gdzie aspekt finansowymiałby dla celu kontrolnego wtórne, uzupełniajce znaczenie, wymagałoby zmiany do trudnej do wykonania.W Izbie bowiem, obok kontrolerów majcych prawo przeprowadzania kontroli zaliczanych do kategorii kontroliaudytowej, musieliby znale si kontrolerzy o głbokiej wiedzy merytorycznej z rónych działów naszegoycia społecznego i gospodarczego.Wielu teoretyków prawa uznaje rozdział III Konstytucji, powicony ródłom prawa, za nienajlepiejzredagowany. Najczciej wskazuje si, e koncepcja zamknitego systemu ródeł prawa nie zweryfikowała siw praktyce, e system prawa trzeba było „rozszczelni”. Wydaje si wic, e w przypadku uchwalania zmian wKonstytucji tre tego rozdziału bdzie modyfikowana. Sdz, e z punktu widzenia NIK zasadny staje sipostulat wyposaenia prezesa NIK lub Kolegium NIK w prawo do wydawania rozporzdze. Praktykawykazuje, e w czci kontroli kontrolerzy NIK wkraczaj w sfer praw i wolnoci obywatelskich. Te elementyprocedury kontrolnej, jeeli nie zostały uregulowane w ustawie, powinny by regulowane w drodzerozporzdzenia. Mieciłoby si to w ogólnej koncepcji aktów prawa powszechnie obowizujcego. Trudnowszak oczekiwa, e w drodze rozporzdzenia Rada Ministrów okrela bdzie szczegóły postpowakontrolnych organu od administracji rzdowej niezalenego.Dr Krystyna Szajdakowska, doradca prezesa NIK: Padła tutaj propozycja, by zmieni ustrojowpozycj NIK w ten sposób, eby wyposayło si Izb w prawo kontroli prewencyjnej. Pani prof. M. Gintowtmówiła nawet o tym, e powinnimy pełni jeszcze funkcj yczliwego doradcy, nie tylko kontrolera, któryocenia działania. Otó ja jestem zdecydowan przeciwniczk tego pomysłu i chciałabym zwróci uwag nanegatywne skutki, jakie mog wynikn z wyposaenia Izby w tego typu uprawnienia. Otó upowanienie Izbydo sprawowania kontroli wstpnej, prewencyjnej, prowadzi do tego, e nastpuje zatarcie odpowiedzialnoci zapodejmowanie decyzji. Kiedy podejmuje si rozstrzygnicia tego typu, to trzeba pamita, e bdzie bardzotrudno póniej podczas kontrolowania ostatecznych wyników jakiego działania - oceni kto ponosiodpowiedzialno za podjt decyzj. Wydaje mi si to spraw kluczow, bo do tego, eby podejmowa decyzje,zawsze jest wiele osób chtnych i wiele jednostek organizacyjnych, a do tego, eby ponosi odpowiedzialno zaskutki tych decyzji, to zakres tych podmiotów gwałtownie si kurczy.Jest jeszcze jedno dowiadczenie - ju mona powiedzie wiatowe, które przemawia przeciwkołczeniu funkcji kontrolnej z funkcj opiniodawcz w jednym organie. Jest to historia najsłynniejsza ostatnio -audytorskiej firmy Andersena, która ukazuje do czego włanie moe doprowadzi sytuacja rozszerzeniauprawnie firmy audytorskiej o opiniowanie. Ja nie miałam dokumentów ródłowych, opieram si tutaj nainformacjach prasy, ale w tych artykułach, w których próbowano dociec jak si to mogło sta, e powaanafirma audytorska do takiej degrengolady wrcz doszła, wskazywano na fakt, e firma ta w pewnym momenciezaczła równie wiadczy usługi doradcze tym samym jednostkom, które oceniała. Nie potrafi oczywiciepoda kwot, które zarabiała na jednej i na drugiej działalnoci, ale kwoty za doradztwo były coraz wysze iprawie zrównały si z kwotami za usługi audytorskie. To powinno by memento przy rozwaaniach na tematmoliwoci wyposaania Izby w uprawnienia do doradzania, albo wrcz zobowizanie jej do doradzaniakontrolowanym podmiotom.Prof. dr hab. Maria Gintowt-Jankowicz: Mnie ogromnie zaley na tym, eby by dobrze zrozumianprzez pani dr Szajdakowsk. Otó ja nawet przez chwil nie sugerowałam, e to jest postulat pod adresemNajwyszej Izby Kontroli. O kontroli wstpnej, prewencyjnej mówiłam w kontekcie kontroli wewntrznej, wewntrzu administracji i to chciałabym dosy mocno podkreli. A po drugie, prosz wybaczy nieprecyzyjneokrelenie - szukałam odpowiedniego słowa i uyłam sformułowania podmiot wspomagajcy kontrolowanego wwykonywaniu statutowych zada. Postawa kontrolera, wszystko jedno którego - zewntrznego, wewntrznego,nienastawiona na łapanie winnego i koniecznie za wszelk cen doszukania si nieprawidłowoci jest przecie


praktykowana. Nie mówiłam tego w sensie postulatywnym czy propozycji, eby Najwysza Izba Kontroli miałastawa si doradc w sensie takim, w jakim mamy firm Andersena czy inne firmy doradcze.Wiceprezes NIK Krzysztof Szwedowski: Jeeli pastwo pozwol, to odnios si do jednej kwestiiogólnej, która była tutaj przez wielu dyskutantów podnoszona oraz polemicznie potraktuj dwa problemy.Pierwsz spraw jest wskazywanie koniecznoci nowelizacji ustawy o Najwyszej Izbie Kontroli w aspekcieniekonstytucyjnoci, jeeli chodzi o delegacje do wydawania aktów wykonawczych. Otó mamy system ródełprawa okrelony w Konstytucji taki, jaki jest. Z tym zapisem konstytucyjnym wiele organów - takeadministracji rzdowej, gdzie wydawałoby si powinna by ta sprawa prostsza - do dnia dzisiejszego ma wieleproblemów. Natomiast pozostaje odpowied na pytanie: jeeli nowelizowa ustaw, to w jakim kierunku, ktomiałby wydawa akty wykonawcze, okrelajce procedur kontroln NIK. Jest to przecie pewna działalnooperacyjna, w której nie powinien by specjalnie skomplikowany sposób okrelania, jeeli chodzi o procedur.Moim zdaniem w obecnie istniejcym, ukształtowanym czy okrelonym w Konstytucji systemie ródeł prawajest to rozwizanie optymalne. Co wicej, orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego - mam tu na myli jednoorzeczenie z 2000 r. dotyczce uchwały Zarzdu Narodowego Banku Polskiego i Rady Polityki Pieninej -potwierdzaj, e akty prawne wydawane w taki włanie sposób - mimo e czytajc Konstytucj mona byłobysi z tezami zawartymi w uzasadnieniu tego orzeczenia nie zgodzi - w zasadzie za akty prawa powszechnieobowizujcego s uznawane.Ja si zgadzam, e jest to oczywicie pewien wytrych, ale z drugiej strony powstaje kolejna trudno ikolejna wtpliwo. Po pierwsze - jak by to miało wyglda w zmienionej formule, o czym ju zresztwspomniałem, a po drugie - ju nawet z tej dyskusji wynika ile podmiotów byłoby prawdopodobnie skłonnychdo tego, eby si podłczy do tej regulacji szczególnej, uprawniajcej je do wydawania aktów prawapowszechnie obowizujcych. Ju si nam przecie pojawiła Krajowa Rada Radiofonii i Telewizji, pojawiłynam si Rada Polityki Pieninej, Zarzd Narodowego Banku Polskiego, no i mamy oczywicie Najwysz IzbKontroli. Dlatego moim zdaniem rozwizanie, które jest przyjte, jest rozwizaniem optymalnym z punktuwidzenia funkcjonowania instytucji.Problem poprawnoci formułowania czy okrelenia ródeł prawa nie dotyczy tylko i wyłcznieNajwyszej Izby Kontroli. Trzeba mie wiadomo tego, kto jeszcze moe do tej regulacji usiłowa „podłczysi”, do regulacji szczególnej, postulowanej przez niektórych dyskutantów.Kolejna sprawa, któr chc krótko poruszy, to polemika na argumenty z pani dr K. Pawłowicz. Niebd powtarzał tego, co przede mn powiedział prezes P. Kownacki, pani sdzia M. Niezgódka-Medek, czy paniprof. E. Chojna-Duch. Chc podkreli, e nie zgadzam si z twierdzeniem, e nie jest istotne, czy NIK jestorganem administracji rzdowej, czy te nie, bo padło takie włanie okrelenie: administracji rzdowej. Moimzdaniem ma to podstawowe i fundamentalne znaczenie, w przeciwnym wypadku byłby to powrót doniechlubnego okresu PRL, kiedy NIK była organem administracji rzdowej de facto - to po pierwsze. Po drugie -w pani wypowiedzi nie znalazłem klarownego rozrónienia na podmioty publiczne i niepubliczne. Czytajcartykuł pani autorstwa, ten drugi, stwierdziłem, e wszystkie te podmioty s podmiotami publicznymi dlatego, ejeeli dysponuj rodkami publicznymi bd wykonuj zadania ze sfery działalnoci publicznej, to s topodmioty publiczne. A wic przyjmujc takie kryterium podmiotów niepublicznych tu nie widz.Prezes NIK Mirosław Sekuła: Dzikuj za wszystkie głosy w dyskusji - teraz czas na podsumowanie.Jestemy w do komfortowej sytuacji, dlatego e ju kilka podsumowa było wczeniej. Niektóre Pastwawypowiedzi były de facto podsumowaniami dyskusji dzisiaj prowadzonej. Wic nie bd robił szczegółowegopodsumowania, a jedynie wymieni niektóre z tez, które zdyłem sobie zanotowa. Jeeli Pastwa zdaniem wtym podsumowaniu trzeba bdzie jeszcze zamieci jakie wane myli, to prosz o uzupełnienie.Pierwsz z tez, która wydaje si nie budzi wtpliwoci, jest to, e kontrola pastwowa jest jedn zinstytucjonalnych gwarancji demokratycznych pastwa i powołanie si na przytoczon przez prof. A.Sylwestrzaka - wypowied Hansa Kelsena, e od systematycznej rozbudowy wszystkich instytucji kontrolizaley w duym stopniu los nowoczesnych demokracji, za poniechanie kontroli oznacza w perspektywiesamobójstwo demokracji. Nastpna teza: Najwysza Izba Kontroli jako jeden z niewielu organów kontroli wEuropie spełnia wszystkie standardy ustrojowe wymagane wobec organu kontroli pastwa niezalenego od UniiEuropejskiej. Myl, e dr J. Mazur z tak tez si zgodzi, zreszt to było potwierdzane równie w innychdyskusjach. Warto te chyba w podsumowaniu zaznaczy, e Najwysza Izba Kontroli powinna pozostaorganem niezalenym na tyle, na ile moe by niezalena instytucja pastwowa, stanowica cz składowpastwa jako pewnej całoci. Powinna take utrzyma prawo do szerokiej inicjatywy i autonomii równie wtedy,kiedy działa jako przedstawiciel parlamentu, podejmujc kontrol w jego imieniu. Dla zachowania i pogłbienianiezalenoci Najwyszej Izby Kontroli nie jest konieczna zmiana Konstytucji RP, a wystarczajca byłabyniewielka zmiana przepisów ustawy o Najwyszej Izbie Kontroli. Tez, która nie budzi wtpliwoci i była


kilkakrotnie podnoszona jest to, e istnieje konieczno zachowania maksymalnej apolitycznoci działaniaNajwyszej Izby Kontroli. Równie tez jest wyrane okrelenie w ustawie o NIK, e Izba ma prawokontrolowa inne fundusze celowe, niezaliczone w myl ustawy o finansach publicznych do pastwowychfunduszy celowych. Myl, e ta teza mieci si w tej wczeniejszej, mówicej, e wystarczajce byłybyniewielkie zmiany przepisów ustawy o Najwyszej Izbie Kontroli, które by równie t tez, przedstawion przezPastwa, wypełniały czy realizowały.Istotna jest równie sprawa, o której Pastwo mówilicie, a mianowicie unormowania procedurywykorzystywania przez Sejm zarówno analizy wykonania budetu, jak i wyników kontroli przeprowadzonychprzez NIK. Wskazany byłby take powrót do dyskusji nad przedstawianiem przez Najwysz Izb Kontroliwniosków w przedmiocie absolutorium dla Rady Ministrów zamiast opinii w przedmiocie absolutorium.Uwaam, e takie ostrone sformułowanie tej tezy z naszej dyskusji jest uzasadnione. Rozwaenia wymagapropozycja czy pomysł łczenia Najwyszej Izby Kontroli i regionalnych izb obrachunkowych, bowiem naleyuwaa, aby nie została naruszona do delikatna równowaga pomidzy samodzielnoci Najwyszej IzbyKontroli i koniecznoci objcia w miar szerokich obszarów działalnoci kontroln, unormowan w naszympastwie.Jeeli Pastwo chcielibycie jeszcze list tez podsumowujcych wydłuy, to bardzo prosz, a jeeli tonie jest konieczne, to zamykam nasz dzisiejsz dyskusj w ramach posiedzenia Kolegium Najwyszej IzbyKontroli. Kolegium - czyli tego najwyej umocowanego ciała, które oprócz swojej normalnej pracy, polegajcejna rozpatrywaniu wtpliwoci i zastrzee w sprawach kontrolnych, moe i powinno si wypowiada na tematydotyczce Izby i zwizane z Izb. Dyskusja ta wzbogaciła zarówno nasz wiedz kontrolersk, jak i wiedz ofunkcjonowaniu kontroli pastwowej w naszym pastwie. Dzikuj wszystkim Pastwu, szczególnieprelegentom i osobom, które zabrały głos w dyskusji, ale równie serdecznie dzikuj tym, którzy nie zabieraligłosu w dyskusji, a byli z nami obecni. Zamykam posiedzenie Kolegium.


PRZEPISY O NAJWYSZYCH ORGANACH KONTROLIW KONSTYTUCJACH PASTW EUROPEJSKICH,KONSTYTUCJA ALBANIIz dnia 21 padziernika 1998 r.(w: Konstytucja Albanii z 1998 roku, tłum. D. Horodyska i E. Lloha, wstp W. Milanowski, BibliotekaSejmowa, Wydawnictwo Sejmowe, Warszawa 2001)Konstytucja zawiera 183 artykuły w 18 czciach. Postanowienia o najwyszym organie kontroliumieszczone s w czci 14 „Najwysza Kontrola Pastwa”:Cz czternasta. Najwysza Kontrola PastwaArtykuł 1621. Najwysza Kontrola Pastwa jest najwysz instytucj kontroli gospodarczej i finansowej. Podlegaona jedynie Konstytucji i ustawom.2. Przewodniczcy Najwyszej Kontroli Pastwa jest powoływany i odwoływany przez Zgromadzeniena wniosek Prezydenta Republiki. Pozostaje on na stanowisku przez 7 lat z prawem do ponownego wyboru., Przedruk z broszury wydanej przez NIK w kwietniu 2002 r.Artykuł 163Najwysza Kontrola Pastwa kontroluje:a) działalno gospodarcz instytucji pastwowych i innych pastwowych osób prawnych;b) wykorzystanie i ochron funduszy pastwowych przez organy władzy centralnej i samorzduterytorialnego;c) działalno gospodarcz osób prawnych, w których pastwo posiada wicej ni połow udziałów lubakcji, lub których poyczki, kredyty i zobowizania s zagwarantowane przez pastwo.Artykuł 1641. Najwysza Kontrola Pastwa przedkłada Zgromadzeniu:a) sprawozdanie o wykonaniu budetu pastwa;b) opini o sprawozdaniu Rady Ministrów o wydatkach za poprzedni rok finansowy przedrozpatrzeniem go przez Zgromadzenie;c) informacj o rezultatach kontroli za kadym razem, gdy Zgromadzenie zwróci si o to.2. Najwysza Kontrola Pastwa przedstawia Zgromadzeniu roczne sprawozdanie ze swojejdziałalnoci.Artykuł 1651. Przewodniczcy Najwyszej Kontroli Pastwa moe zosta zaproszony do wzicia udziału izabierania głosu na posiedzeniach Rady Ministrów, kiedy omawiane s kwestie zwizane z jego funkcjami.2. Przewodniczcemu Najwyszej Kontroli Pastwa przysługuje immunitet sdziego SduNajwyszego.Ponadto w czci 8 „Sd Konstytucyjny” zawarty jest przepis o udziale Najwyszej Kontroli Pastwa wpostpowaniu przed Sdem Konstytucyjnym:Artykuł 1341. Postpowanie przed Sdem Konstytucyjnym rozpoczyna si jedynie na wniosek:(...)d) Przewodniczcego Najwyszej Kontroli Pastwa (...).KONSTYTUCJA AUSTRIIz dnia 1 padziernika 1920 r.(w brzmieniu nadanym Konstytucj Austrii z dnia 7 grudnia 1929 r., z dalszymi zmianami iuzupełnieniami - stan prawny na dzie 15 listopada 2001 r.)(na podstawie przekładów na jzyk angielski i francuski, wydanych przez Izb Obrachunkow Austrii, orazdawnego tłumaczenia J. Raczkowskiego - opracował J. Mazur)Konstytucja zawiera 177 artykułów, z reguły obszernych, umieszczonych w 8 rozdziałach: 1. Przepisyogólne, 2. Władza ustawodawcza Federacji, 3. Władza wykonawcza Federacji, 4. Władza ustawodawcza i


wykonawcza krajów, 5. Kontrola finansów publicznych i zarzdzania finansowego, 6. Gwarancje przestrzeganiakonstytucji i praworzdnoci zarzdzania, 7. Obrona praw obywateli (ombudsman), 8. Przepisy kocowe.Przepisy o najwyszym organie kontroli obejmuj odrbny rozdział:Rozdział 5Kontrola finansów publicznych i zarzdzania finansowegoArtykuł 121Zadania Izby Obrachunkowej(1) Izba Obrachunkowa powołana jest do kontroli zarzdzania finansowego Federacji, krajówzwizkowych, zwizków gmin, gmin i innych podmiotów okrelonych ustaw.(2) Izba Obrachunkowa sporzdza bilans Federacji (sprawozdanie z wykonania budetu pastwa) iprzedstawia go Radzie Narodowej.(3) Wszystkie dokumenty dotyczce długów finansowych Federacji, o ile wynikaj z nich zobowizaniaFederacji, wymagaj kontrasygnaty prezesa Izby Obrachunkowej, a w razie niemonoci sprawowania przezniego urzdu - kontrasygnaty jego zastpcy. Kontrasygnata rczy jedynie za legalno zacignicia długu iwpisanie go we właciwej formie do ksigi głównej długu pastwowego.(4) W przedsibiorstwach i instytucjach podległych jej kontroli oraz obowizkowi sprawozdawczemuwobec Rady Narodowej, Izba Obrachunkowa ustala co dwa lata, na podstawie zebranych informacji, wysokoprzecitnych dochodów członków zarzdu i rady nadzorczej oraz wszystkich zatrudnionych (włcznie zwszystkimi wiadczeniami socjalnymi i rzeczowymi, jak równie dodatkowymi wiadczeniami emerytalnymi), anastpnie przedstawia sprawozdanie Radzie Narodowej. Przecitne dochody wymienionych grup osób powinnyzosta wykazane osobno dla kadego przedsibiorstwa i instytucji.Artykuł 122Niezawisło; ustrój Izby Obrachunkowej(1) Izba Obrachunkowa podlega bezporednio Radzie Narodowej. W zakresie zarzdzania finansowegoFederacji i ustawowo powołanych reprezentacji zawodowych działa ona jako organ Rady Narodowej, a wzakresie zarzdzania finansowego krajów zwizkowych, zwizków gmin i gmin, a take w zakresie zarzdzaniafinansowego ustawowo powołanych reprezentacji zawodowych, o ile wykonanie ustawy jest zadaniem krajuzwizkowego - jako organ właciwego sejmu krajowego.(2) Izba Obrachunkowa jest niezawisła wobec rzdu federalnego i rzdów krajowych i podlega tylkoprzepisom ustawy.(3) W skład Izby Obrachunkowej wchodz: prezes oraz urzdnicy słuby cywilnej i personelpomocniczy.(4) Prezes jest wybierany przez Rad Narodow, na wniosek jej Komisji Głównej, na okres 12 lat;ponowny wybór nie jest moliwy. Przed objciem urzdu prezes składa przysig wobec prezydentafederalnego.(5) Prezes Izby Obrachunkowej nie moe by członkiem adnego organu przedstawicielskiego, ani te -w okresie ostatnich czterech lat przed wyborem - rzdu federalnego lub rzdu krajowego.Artykuł 123Odpowiedzialno prezesa; odwołanie(1) Odpowiedzialno prezesa Izby Obrachunkowej odpowiada odpowiedzialnoci członków rzdufederalnego lub członków danego rzdu krajowego w zalenoci od tego, czy Izba działa jako organ RadyNarodowej, czy te jednego z sejmów krajowych.(2) Prezes Izby Obrachunkowej moe by odwołany uchwał Rady Narodowej.Artykuł 123aPrawo do udziału w obradach i wysłuchania w Radzie Narodowej(1) Prezes Izby Obrachunkowej jest uprawniony do udziału w obradach Rady Narodowej, jak równiejej komisji (podkomisji) nad sprawozdaniami Izby Obrachunkowej, bilansami federalnymi, wnioskamidotyczcymi przeprowadzenia przez Izb kontroli nadzwyczajnych oraz rozdziałem projektu ustawy budetowejdotyczcym Izby Obrachunkowej.(2) Prezes Izby Obrachunkowej ma prawo - zgodnie z przepisami ustawy o regulaminie postpowaniaRady Narodowej - by wysłuchany na kade swoje yczenie w sprawach wymienionych w ust. 1.Artykuł 124Zastpowanie prezesa


(1) W przypadku niemoliwoci sprawowania urzdu, prezesa Izby Obrachunkowej zastpuje najstarszyrang urzdnik Izby Obrachunkowej. Stosuje si to równie w razie oprónienia urzdu prezesa. Zastpowanieprezesa w Radzie Narodowej okrela ustawa o regulaminie Rady Narodowej.(2) W przypadku zastpowania prezesa do zastpcy stosuje si art. 123 ust. 1.Artykuł 125Mianowanie urzdników i personelu pomocniczego(1) Urzdników Izby Obrachunkowej mianuje prezydent Federacji na wniosek i z kontrasygnat prezesaIzby; to samo odnosi si do nadania tytułów urzdowych. Jednake prezydent Federacji moe upowani prezesaIzby Obrachunkowej do mianowania urzdników okrelonych kategorii.(2) Personel pomocniczy mianuje prezes Izby Obrachunkowej.(3) Prezes Izby Obrachunkowej wykonuje uprawnienia Federacji wobec pracowników Izby.Artykuł 126Incompatibilitasaden pracownik Izby Obrachunkowej nie moe uczestniczy w kierowaniu i zarzdzaniuprzedsibiorstwami podlegajcymi kontroli Izby Obrachunkowej. Pracownik Izby Obrachunkowej nie moe teuczestniczy w kierowaniu i zarzdzaniu innymi przedsibiorstwami, których celem jest osiganie zysku.Artykuł 126aRónice odnonie do właciwociW przypadku rónic stanowisk odnonie do wykładni przepisów prawa okrelajcych właciwo IzbyObrachunkowej (midzy Izb Obrachunkow a podmiotem prawa, o którym mowa w art. 121 ust. 1), rozstrzygaTrybunał Konstytucyjny na wniosek rzdu federalnego lub rzdu krajowego, albo Izby Obrachunkowej.Wykonujc rozstrzygnicie Trybunału Konstytucyjnego, wszystkie podmioty prawa umoliwi przeprowadzeniekontroli przez Izb Obrachunkow. Zapewnienie wykonania tego obowizku zapewni sdy powszechne.Postpowanie okrela ustawa federalna.Artykuł 126bKontrola zarzdzania finansowego Federacji(1) Izba Obrachunkowa kontroluje cało zarzdzania finansowego Federacji, a take zarzdzaniefinansowe fundacji, funduszy i zakładów zarzdzanych przez Federacj lub osoby (zespoły osób) powołane dotego przez organy Federacji.(2) Izba Obrachunkowa kontroluje równie operacje przedsibiorstw, w których rzd federalnysamodzielnie bd wspólnie z innymi podmiotami podlegajcymi właciwoci Izby Obrachunkowej ma udziałco najmniej 50% kapitału zakładowego, akcyjnego lub własnego, a take przedsibiorstw prowadzonych przezrzd federalny samodzielnie lub wspólnie z wymienionymi podmiotami. Z wymienionym udziałem finansowymrównoznaczne jest władanie przedsibiorstwami za pomoc innych rodków finansowych, gospodarczych luborganizacyjnych. Właciwo Izby Obrachunkowej rozciga si na wszelkie filie przedsibiorstw, do których mazastosowanie niniejszy ustp.(3) Izba Obrachunkowa jest upowaniona do kontroli wykorzystania rodków Federacji w korporacjachprawa publicznego.(4) Na podstawie uchwały Rady Narodowej lub na zlecenie członków Rady Narodowej IzbaObrachunkowa podejmuje w ramach swojego zakresu działania nadzwyczajne kontrole zarzdzania finansowegow zakresie jej kompetencji. Szczególowe przepisy s okrelone w ustawie o regulaminie postpowania RadyNarodowej. Podobne kontrole Izba Obrachunkowa podejmuje na uzasadnion prob rzdu federalnego lubministra federalnego. Wyniki kontroli przekazuje si organowi wnioskujcemu.(5) Kontrole Izby Obrachunkowej obejmuj rzetelno ksigowoci, zgodno z obowizujcymiprzepisami, a take oszczdno, gospodarno i celowo zarzdzania finansowego.Artykuł 126cKontrola podmiotów ubezpiecze społecznychIzba Obrachunkowa jest upowaniona do kontroli zarzdzania finansowego podmiotów ubezpieczespołecznych.Artykuł 126dSprawozdania Izby Obrachunkowej(1) Izba Obrachunkowa przedstawia Radzie Narodowej w terminie do 31 grudnia kadego rokusprawozdanie ze swojej działalnoci w roku poprzednim. Ponadto Izba Obrachunkowa moe w kadym czasieprzedstawia Radzie Narodowej swoje ustalenia i zalecenia. Równoczenie z przedłoeniem Radzie Narodowej


Izba Obrachunkowa przekazuje sprawozdanie do wiadomoci kanclerza federalnego. Po przedłoeniu RadzieNarodowej sprawozdania Izby Obrachunkowej podlegaj publikacji.(2) W Radzie Narodowej powołuje si stał komisj do rozpatrywania sprawozda IzbyObrachunkowej. Skład komisji powinien odpowiada zasadzie proporcjonalnoci reprezentacji.Artykuł 127Kontrola zarzdzania finansowego krajów zwizkowych(1) Izba Obrachunkowa kontroluje zarzdzanie finansowe w samodzielnym zakresie działania krajówzwizkowych oraz zarzdzanie finansowe fundacji, funduszów i zakładów zarzdzanych przez organy krajuzwizkowego lub osoby (zespoły osób) powołane do tego przez organy kraju zwizkowego. Kontrole teobejmuj rzetelno ksigowoci, zgodno z obowizujcymi przepisami, a take oszczdno, gospodarno icelowo zarzdzania finansowego; natomiast nie obejmuj uchwał w sprawie zarzdzania finansowegopodjtych przez organy przedstawicielskie, które działaj na podstawie konstytucji.(2) Rzdy krajów zwizkowych przekazuj corocznie Izbie Obrachunkowej projekty i sprawozdania zwykonania budetów.(3) Izba Obrachunkowa kontroluje równie operacje przedsibiorstw, w których kraj zwizkowysamodzielnie bd te wspólnie z innymi podmiotami podlegajcymi właciwoci Izby ma udział co najmniej50% kapitału zakładowego, akcyjnego lub własnego, a take przedsibiorstw prowadzonych przez kraj federalnysamodzielnie lub wspólnie z wymienionymi podmiotami. Do pojcia udziału finansowego stosuje siodpowiednio art. 126b ust. 2. Właciwo Izby Obrachunkowej rozciga si na przedsiwzicia kadego innegorodzaju odpowiadajce warunkom okrelonym w niniejszym ustpie.(4) Izba Obrachunkowa jest upowaniona do kontroli wykorzystania rodków kraju zwizkowego wkorporacjach prawa publicznego.(5) Izba Obrachunkowa przedstawia wyniki kontroli właciwemu rzdowi krajowemu. Rzd tenpowinien w cigu trzech miesicy zaj stanowisko i powiadomi Izb Obrachunkow o podjtych krokach.(6) Izba Obrachunkowa przedstawia sejmowi krajowemu w terminie do 31 grudnia kadego rokusprawozdanie ze swojej działalnoci w roku poprzednim w zakresie danego kraju zwizkowego. Ponadto IzbaObrachunkowa moe w kadym czasie informowa sejm krajowy o swoich poszczególnych ustaleniach.Równoczenie z przedłoeniem sejmowi krajowemu Izba Obrachunkowa przekazuje kade sprawozdanierzdowi krajowemu i rzdowi federalnemu. Po przedłoeniu sejmowi krajowemu sprawozdania IzbyObrachunkowej podlegaj publikacji.(7) Na podstawie uchwały sejmu krajowego lub na wniosek okrelonej w konstytucji danego krajuzwizkowego liczby członków sejmu krajowego, która nie moe przekracza jednej trzeciej ogólnej liczby, IzbaObrachunkowa podejmuje w ramach swojego zakresu działania nadzwyczajne kontrole zarzdzaniafinansowego. Dopóki Izba Obrachunkowa nie przedstawi sejmowi krajowemu kocowego sprawozdania zrealizacji takiego wniosku - nie moe by przedstawiony kolejny wniosek o podjcie kontroli nadzwyczajnej.Izba podejmuje kontrole nadzwyczajne równie na uzasadniony wniosek rzdu krajowego i informuje go owynikach.(8) Postanowienia niniejszego artykułu odnosz si take do kontroli zarzdzania finansowego miastaWiednia, z tym e w miejsce sejmu krajowego wystpuje rada miasta, a w miejsce rzdu krajowego - senatmiasta.Artykuł 127aKontrola zarzdzania finansowego gmin(1) Kontroli Izby Obrachunkowej podlega zarzdzanie finansowe gmin, które licz co najmniej 20 000mieszkaców oraz zarzdzanie finansowe fundacji, funduszy i zakładów zarzdzanych przez organy gminy lubosoby (zespoły osób) powołane do tego przez organy gminy. Kontrola obejmuje rzetelno ksigowoci,zgodno z obowizujcymi przepisami, a take oszczdno, gospodarno i celowo zarzdzaniafinansowego.(2) Burmistrzowie corocznie przekazuj Izbie Obrachunkowej i równoczenie rzdowi krajowemuprojekty i sprawozdania budetowe.(3) Izba Obrachunkowa kontroluje take operacje przedsibiorstw, w których gmina, która liczy conajmniej 20 000 mieszkaców, samodzielnie bd wspólnie z innymi podmiotami podlegajcymi właciwociIzby, ma udział co najmniej 50% kapitału zakładowego, akcyjnego lub własnego, a take przedsibiorstwprowadzonych przez gmin samodzielnie lub wspólnie z wymienionymi podmiotami. Do pojcia udziałufinansowego stosuje si odpowiednio art. 126b ust. 2. Właciwo Izby Obrachunkowej rozciga si naprzedsiwzicia kadego innego rodzaju odpowiadajce warunkom okrelonym w niniejszym ustpie.(4) Izba Obrachunkowa jest upowaniona do kontroli zarzdzania finansowego rodkami gminy, któraliczy co najmniej 20 000 mieszkaców, w korporacjach prawa publicznego.


(5) Izba Obrachunkowa przekazuje wyniki kontroli burmistrzowi. Burmistrz powinien zaj stanowiskow cigu trzech miesicy i powiadomi Izb Obrachunkow o krokach podjtych stosownie do wyników kontroli.Izba Obrachunkowa przekazuje rzdowi krajowemu i rzdowi federalnemu wyniki kontroli łcznie zestanowiskiem burmistrza.(6) Izba Obrachunkowa przedstawia radzie gminy w terminie do 31 grudnia sprawozdanie ze swojejdziałalnoci w roku poprzednim w zakresie danej gminy. Równoczenie z przedłoeniem radzie gminysprawozdanie to przekazuje właciwemu rzdowi krajowemu i rzdowi federalnemu. Po przedłoeniu radziegminy sprawozdania Izby Obrachunkowej podlegaj publikacji.(7) Na uzasadniony wniosek właciwego rzdu krajowego Izba Obrachunkowa kontroluje w sposóbdorany take zarzdzanie finansowe gmin, które licz mniej ni 20.000 mieszkaców oraz przedstawia wynikitej kontroli rzdowi krajowemu. Ust. 1 i 3 niniejszego artykułu stosuje si odpowiednio.(8) Przepisy dotyczce kontroli gospodarki gmin, które licz co najmniej 20 000 mieszkaców, stosujesi odpowiednio do kontroli zarzdzania finansowego zwizków gmin.Artykuł 127bKontrola zarzadzania finansowego ustawowo powołanychreprezentacji zawodowych(1) Izba Obrachunkowa jest upowaniona do kontroli zarzdzania finansowego ustawowo powołanychreprezentacji zawodowych.(2) Ustawowo powołane reprezentacje zawodowe co roku przekazuj Izbie Obrachunkowej budet isprawozdanie finansowe.(3) Kontrola Izby Obrachunkowej obejmuje rzetelno ksigowoci, zgodno z obowizujcymiprzepisami, a take oszczdno i gospodarno zarzdzania finansowego; kontrola ta jednak nie moeobejmowa uchwał właciwych organów ustawowo powołanej reprezentacji zawodowej, które działaj winteresie reprezentacji.(4) Izba Obrachunkowa przekazuje wyniki kontroli przewodniczcemu ustawowo powołanejreprezentacji zawodowej (organu przedstawicielskiego) do wiadomoci. Ten przekazuje wyniki kontroli łczniez ewentualnie zajtym stanowiskiem organowi statutowemu (organowi przedstawicielskiemu) ustawowopowołanej reprezentacji zawodowej. Izba Obrachunkowa przekazuje wyniki kontroli jednoczeniekompetentnym władzom najwyszego nadzoru nad ustawowo powołan reprezentacj zawodow. Poprzedłoeniu organowi statutowemu sprawozdanie Izby Obrachunkowej podlega publikacji.Artykuł 128Ustawa o Izbie ObrachunkowejSzczegółowe przepisy o ustroju i działalnoci Izby Obrachunkowej zostan okrelone w ustawie federalnej.KONSTYTUCJA BELGIIz dnia 7 lutego 1831 r.(urz dowy tekst jednolity promulgowany w dniu 17 lutego 1994 r.)(w: Belgisch Staatsblad - Moniteur Belge 17.02.1994; tłum. J. Mazur)Konstytucja zawiera 204 artykuły w 9 tytułach.Tytuł IV. O finansachArtykuł 180Członków Trybunału Obrachunkowego powołuje Izba Reprezentantów na okres wskazany w ustawie.Trybunał Obrachunkowy powołany jest do badania i rozliczania rachunków administracji ogólnej irachunków wszystkich ksigowych pastwowych rozliczajcych si ze Skarbem Pastwa. Czuwa on, by adnapozycja wydatków budetu nie została przekroczona i by nie dokonywano przeniesie z innych pozycji.Trybunał prowadzi te ogóln kontrol operacji zwizanych z powstaniem i pobieraniem nalenoci na rzeczPastwa, w tym z tytułu podatków. Trybunał rozlicza rachunki rónych agend administracji pastwowej i wzwizku z tym jest upowaniony do otrzymywania wszelkich informacji i kadego niezbdnego dokumenturachunkowego. Bilans ogólny Pastwa przedkładany jest Izbie Reprezentantów z uwagami TrybunałuObrachunkowego.Organizacj Trybunału Obrachunkowego okrela ustawa.


KONSTYTUCJA BIAŁORUSIz dnia 24 listopada 1996 r.(Konstitucia Respubliki Bełarus, Minsk 1997; tłum. J. Mazur)Konstytucja zawiera 146 artykułów w 9 działach; w niektórych działach wyodrbnione s rozdziały,przy czym w ramach konstytucji numeracja rozdziałów jest kolejna. Dział VI „Prokuratura. Komitet KontroliPastwowej” obejmuje dwa rozdziały: rozdz. 7. Prokuratura i rozdz. 8. Komitet Kontroli Pastwowej RepublikiBiałoru.Rozdział 8Komitet Kontroli Pastwowej Republiki BiałoruArtykuł 129Komitet Kontroli Pastwowej sprawuje kontrol pastwow wykonania budetu Republiki,wykorzystania własnoci pastwowej, wykonania aktów Prezydenta, Parlamentu, Rzdu i innych organówpastwa, regulujcych stosunki własnoci pastwowej, gospodarcze, finansowe i podatkowe.Artykuł 130Komitet Kontroli Pastwowej tworzony jest przez Prezydenta.Przewodniczcy Komitetu mianowany jest przez Prezydenta.Artykuł 131Kompetencj, organizacj i tryb działania Komitetu Kontroli Pastwowej okrela ustawa.Artykuł 84Prezydent Republiki Białoru:(...)12) mianuje na stanowisko i zwalnia ze stanowiska Przewodniczcego Komitetu Kontroli Pastwowej;KONSTYTUCJA BUŁGARIIz dnia 12 lipca 1991 r.(w: Bułgaria. Konstytucja Republiki Bułgarii uchwalona 12 lipca 1991 r., pod red. R. Chruciaka, Instytut NaukPolitycznych Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 1993)Konstytucja zawiera 169 artykułów w 10 rozdziałach.Kontroli pastwowej powicony jest ostatni artykuł w rozdz. 3. Zgromadzenie Narodowe:Artykuł 91(1) Zgromadzenie Narodowe wybiera Izb Obrachunkow, która realizuje kontrol wykonania budetu.(2) Organizacj, kompetencje i tryb działania Izby Obrachunkowej okrela ustawa.KONSTYTUCJA CHORWACJIz dnia 22 grudnia 1990 r.(w: Konstytucja Republiki Chorwacji, tłum. T.M. Wójcik, wstp A. i L. Garliccy, Biblioteka Sejmowa,Wydawnictwo Sejmowe, Warszawa 1995)Konstytucja nie zawiera przepisów o najwyszym organie kontroli. Organ ten - Pastwowy UrzdKontroli - został utworzony na podstawie ustawy zwykłej.


KONSTYTUCJA CZECHz dnia 16 grudnia 1992 r.(w: Konstytucja Republiki Czeskiej, tłum. i wstp M. Kruk, Biblioteka Sejmowa, Wydawnictwo Sejmowe,Warszawa 1994)Na porzdek konstytucyjny Republiki Czeskiej składa si konstytucja oraz uchwała Prezydium CzeskiejRady Narodowej z dnia 16 grudnia 1992 r. - Karta podstawowych praw i wolnoci.Konstytucja zawiera 113 artykułów w 8 rozdziałach. Najwyszemu organowi kontroli powicony jestodrbny rozdział:Rozdział pity. Najwyszy Urzd KontroliArt. 97(1) Najwyszy Urzd Kontroli jest organem niezawisłym. Sprawuje kontrol gospodarowaniamajtkiem pastwowym oraz wykonania budetu pastwa.(2) Prezydenta i wiceprezydenta Najwyszego Urzdu Kontroli mianuje Prezydent Republiki nawniosek Izby Poselskiej.(3) Pozycj, kompetencje i struktur organizacyjn oraz inne szczegóły okrela ustawa.KONSTYTUCJA DANIIz dnia 5 czerwca 1953 r.(w: Konstytucja Królestwa Danii, tłum. i wstp M. Grzybowski, Instytut Pastwa i Prawa PAN, Ossolineum,Warszawa 1982)Konstytucja nie zawiera przepisów o najwyszym organie kontroli. Organ taki - Kontroler Pastwowy -funkcjonuje od 1991 r. jako organ niezaleny od rzdu.Konstytucja przewiduje natomiast instytucj kontrolerów finansowych, którzy działaj przyparlamencie, cho mu nie podlegaj. Rozpatruj oni sprawozdania z kontroli przedłoone przez KontroleraPastwowego:47(1) Sprawozdanie roczne z rachunków publicznych winno by przedstawione Folketingowi nie póniej,ni w sze miesicy po upływie roku skarbowego.(2) Folketing powołuje kilku kontrolerów finansowych. Kontrolerzy ci sprawdzaj roczne sprawozdaniaz rachunków publicznych dla upewnienia si, czy zostały w nich ujte wszystkie dochody pastwa i czy niezostał dokonany jakikolwiek wydatek poza przewidzianymi w ustawie budetowej bd te w innej ustawie okredytach. Kontrolerzy wyposaeni s w prawo dania kadej niezbdnej dla nich informacji oraz w prawodostpu do wszystkich niezbdnych dokumentów. Ustawa okreli liczb kontrolerów i ich obowizki.(3) Sprawozdanie z rachunków publicznych wraz z raportem kontrolerów przedkładane jest do decyzjiFolketingowi.KONSTYTUCJA ESTONIIz dnia 28 czerwca 1992 r.(w: Wedomosti Estonskoj Respubliki Nr 26 z dnia 6 lipca 1992 r., poz. 349; tłum. J. Mazur)Konstytucja zawiera 168 artykułów w 15 rozdziałach, ponadto jest odrbna ustawa o wejciu w yciekonstytucji. Postanowienia o najwyszym organie kontroli umieszczone s w rozdz. 11 „Kontrola Pastwowa”(niezalenie od tego jest rozdz. 8 „Finanse i budet pastwa”):Rozdział 11. Kontrola PastwowaArtykuł 132Kontrola Pastwowa w swoim zakresie działania stanowi niezaleny organ pastwa, który prowadzikontrol działalnoci gospodarczej.Artykuł 133


Kontrola Pastwowa bada:1) działalno gospodarcz instytucji pastwowych, przedsibiorstw pastwowych i innych jednostekpastwowych,2) wykorzystanie oraz ochron majtku pastwowego,3) wykorzystanie i rozporzdzanie majtkiem pastwowym, przekazanym organom samorzduterytorialnego,4) działalno gospodarcz przedsibiorstw, w których pastwo ma ponad połow głosów na podstawieudziałów lub akcji, a take przedsibiorstw, których kredyty lub zobowizania zostały zagwarantowane przezpastwo.Artykuł 134Kontrol Pastwow kieruje Kontroler Pastwowy, powoływany i odwoływany przez ZgromadzeniePastwowe na wniosek Prezydenta Republiki.Kadencja Kontrolera Pastwowego wynosi 5 lat.Artykuł 135Kontroler Pastwowy przedstawia Zgromadzeniu Pastwowemu ocen wykorzystania i ochronymajtku pastwowego w poprzednim roku budetowym podczas rozpatrywania przez nie sprawozdania zwykonania budetu pastwa.Artykuł 136Kontroler Pastwowy ma prawo udziału w posiedzeniach rzdu wraz z prawem zabierania głosu wsprawach, które nale do zakresu jego obowizków.Jako kierownik urzdu Kontroler Pastwowy posiada te same prawa, w jakie ustawowo wyposaonyjest minister jako kierownik ministerstwa.Artykuł 137Tryb działania Kontrolera Pastwowego podlega uregulowaniu w drodze ustawy.Artykuł 138Kontroler Pastwowy moe zosta pocignity do odpowiedzialnoci karnej tylko na wniosekKanclerza Sprawiedliwoci i za zgod wikszoci członków Zgromadzenia Pastwowego.KONSTYTUCJA FINLANDIIz dnia 11 czerwca 1999 r.(w: The Constitution of Finland, Ministry of Justice, Finland, tłum. J. Mazur)Konstytucja zawiera 131 artykułów w 12 rozdziałach.Rozdział VII. Finanse pastwa71Nadzór i kontrola finansów pastwaParlament nadzoruje zarzdzanie finansowe pastwa i jego zgodno z ustaw budetow. W tym celuparlament wybiera kontrolerów pastwowych sporód swoich członków.W celu kontroli zarzdzania finansowego pastwa i jego zgodnoci z budetem istnieje Urzd KontroliPastwowej jako niezaleny organ zwizany z parlamentem. Szczegółowe przepisy dotyczce zada Urzduokrela ustawa.Kontrolerzy pastwowi i Urzd Kontroli Pastwowej maj prawo dania informacji niezbdnych dowykonania ich zada od organów publicznych i innych jednostek bedcych przedmiotem ich kontroli.KONSTYTUCJA FRANCJIz dnia 4 padziernika 1958 r.(stan prawny na dzie 22 lutego 1996 r.)(tłum. J.Mazur)Konstytucja zawiera obecnie 86 artykułów w 15 rozdziałach.Rozdział VO stosunkach midzy parlamentem a rzdem


Artykuł 47(...)Trybunał Obrachunkowy słuy pomoc parlamentowi i rzdowi w kontroli wykonania ustawfinansowych.Artykuł 47-1(...)Trybunał Obrachunkowy słuy pomoc parlamentowi i rzdowi w kontroli realizacji ustaw ofinansowaniu ubezpiecze społecznych.KONSTYTUCJA GRECJIz dnia 9 lipca 1975 r.(zmieniona ustaw z dnia 6 marca 1986 r.)(w: Konstytucja Grecji 1975/1986, tłum. G. W. Uliccy, Biblioteka Sejmowa, Wydawnictwo Sejmowe,Warszawa 1992)Konstytucja zawiera 120 artykułów ujtych w czterech czciach. Przepisy dotyczce najwyszegoorganu kontroli s w czci trzeciej „Organizacja i funkcje pastwa”, która dzieli si na pi działów: A.Struktura pastwa, B. Prezydent Republiki, C. O Izbie Deputowanych, D. O rzdzie, E. O władzy sdowniczej,F. O administracji; zwłaszcza w dziale E.Dział E. O władzy sdowniczejRozdział 1. Funkcjonariusze i pracownicy sdownictwaArtykuł 901. Awansowanie, powołanie, przeniesienie, delegowanie i zmiana stanowiska funkcjonariuszysdownictwa odbywa si na mocy dekretu prezydenckiego, wydanego po uprzedniej decyzji Wyszej RadySdownictwa. W skład Rady wchodzi przewodniczcy właciwego sdu najwyszego oraz członkowie tegosdu, wybrani drog losowania sporód osób sprawujcych swe funkcje co najmniej dwa lata, zgodnie zwarunkami okrelonymi w ustawie. W skład Wyszej Rady Sdownictwa Izby Cywilnej i Karnej wchodzi takeprokurator generalny Sdu Kasacyjnego, prokurator generalny Trybunału Obrachunkowego 1 , komisarzgeneralny rzdu przy tym Trybunale.2. W celu rozpatrzenia sprawy awansowania na stanowiska radcy stanu, radcy Sdu Kasacyjnego,zastpcy prokuratora generalnego przy Sdzie Kasacyjnym, przewodniczcego Sdu Apelacyjnego, prokuratorageneralnego Sdu Apelacyjnego, starszego radcy Trybunału Obrachunkowego, skład Rady przewidzianej w ust.1 zostaje rozszerzony zgodnie z postanowieniami ustawy. Postanowienia ostatniego zdania ust. 1 stosowane sanalogicznie.3. Jeeli minister sprawiedliwoci nie akceptuje decyzji Wyszej Rady Sdownictwa, moe onprzekaza kwesti bdc przedmiotem oceny na plenarne posiedzenie właciwego sdu najwyszego zgodnie zpostanowieniami ustawy. Prawo odwołania si do zgromadzenia plenarnego ma take zainteresowany sdzia nawarunkach okrelonych ustaw.4. Decyzje zgromadzenia plenarnego odnonie do przekazanych spraw, jak i decyzje Wyszej RadySdownictwa nie przekazane zgromadzeniu plenarnemu s dla ministra obowizujce.5. Awansowanie na stanowisko przewodniczcego i wiceprzewodniczcych Rady Stanu, SduKasacyjnego i Trybunału Obrachunkowego odbywa si na mocy dekretu prezydenckiego na wniosek RadyMinistrów i po dokonaniu wyboru poród członków odpowiedniego sdu najwyszego na zasadach okrelonychustaw.Awansowanie na stanowisko prokuratora generalnego Sdu Kasacyjnego odbywa si take na mocydekretu prezydenckiego po dokonaniu wyboru sporód członków Sdu Kasacyjnego oraz zastpców prokuratorageneralnego tego Sdu.6. Decyzje lub akty przyjte zgodnie z postanowieniami tego artykułu nie mog by przedmiotemodwołania do Rady Stanu.Artykuł 911. Władz dyscyplinarn w odniesieniu do funkcjonariuszy sdownictwa od stanowiska radcy stanuSdu Kasacyjnego bd zastpcy prokuratora generalnego tego sdu oraz w odniesieniu do funkcjonariuszy1 Uyt w tłumaczeniu na jzyk polski nazw „Izba Obrachunkowa” poprawiono na „Trybunał Obrachunkowy”.


zajmujcych stanowiska równorzdne lub wysze od wymienionych sprawuje, zgodnie z postanowieniamiustawy, Wysza Rada Dyscyplinarna.Postpowanie dyscyplinarne jest wszczynane przez Ministra Sprawiedliwoci.2. W skład Wyszej Rady Dyscyplinarnej wchodz przewodniczcy Rady Stanu jako przewodniczcy,dwaj wiceprzewodniczcy lub dwaj starsi radcy Sdu Kasacyjnego, dwaj wiceprzewodniczcy lub dwaj starsiradcy Trybunału Obrachunkowego oraz dwaj profesorowie zwyczajni prawa, bdcy pracownikami wydziałuprawa. Członkowie Rady s wybierani drog losowania sporód kandydatów, którzy co najmniej trzy latasprawuj swe funkcje w wymienionych tu sdach bd na wydziale prawa; członkowie reprezentujcy sd,którego członek, zastpca lub komisarz został wezwany przez Rad i poddany postpowaniu dyscyplinarnemu swyłczeni z udziału w tym postpowaniu. Jeeli postpowanie dyscyplinarne prowadzone jest przeciwkoczłonkowi Rady Stanu, przewodnictwo Wyszej Rady Dyscyplinarnej sprawuje przewodniczcy SduKasacyjnego.3. Władza dyscyplinarna w odniesieniu do innych funkcjonariuszy sdownictwa sprawowana jest wpierwszej i drugiej instancji przez rady, składajce si z sdziów zwyczajnych, wybranych drog losowaniazgodnie z postanowieniami ustawy. Postpowanie dyscyplinarne moe by take wszczynane przez ministrasprawiedliwoci.4. Decyzje dyscyplinarne przyjte zgodnie z postanowieniami tego artykułu nie mog by przedmiotemodwołania si do Rady Stanu.Rozdział 2. Organizacja i kompetencje sdówArtykuł 981. Do kompetencji Trybunału Obrachunkowego naley głównie:a) kontrola wydatków pastwa oraz wspólnot lokalnych i innych osób prawnych prawa publicznego,które s poddane tej kontroli na mocy odrbnych ustaw,b) przedstawianie Izbie Deputowanych raportów dotyczcych wydatków w danym rokuobrachunkowym i bilansu pastwa,c) opiniowanie ustaw o rentach lub uznawanie słuby jako dajcej prawo do renty zgodnie z art. 73 ust.2, jak i w kadym innym wypadku przewidzianym ustaw,d) kontrola rozlicze sporzdzonych przez urzdników szczebla centralnego i lokalnego oraz osóbprawnych prawa publicznego, wymienionych w pkt a),e) orzekanie w sporach zwizanych z przyznawaniem rent i generalnie kontroli rozlicze,f) rozstrzyganie sporów dotyczcych odpowiedzialnoci funkcjonariuszy publicznych, cywilnych iwojskowych, jak równie urzdników wspólnot lokalnych w zwizku ze szkodami, które spowodowali umylnielub przez nieostrono na niekorzy pastwa, wspólnot lokalnych bd osób prawnych.2. Kompetencje Trybunału Obrachunkowego wymienione wyej regulowane i wykonywane s woparciu o odrbne postanowienia ustawy. Postanowienia art. 93 ust. 2 i 3 nie maj zastosowania w wypadkachwymienionych w punktach od a) do d) poprzedniego ustpu.3. Orzeczenia Trybunału Obrachunkowego w sprawach okrelonych w ust. 1 niniejszego artykułu niepodlegaj kontroli Rady Stanu.Artykuł 991. Rozpatrywanie zarzutów przeciwko funkcjonariuszom sdownictwa naley do kompetencji SduSpecjalnego, w skład którego wchodz: przewodniczcy Rady Stanu jako przewodniczcy oraz jako członkowie,wyznaczeni drog losowania: jeden radca stanu, jeden sdzia Sdu Kasacyjnego, jeden starszy radca TrybunałuObrachunkowego, dwaj profesorowie zwyczajni z wydziału prawa oraz dwaj adwokaci reprezentujcy WyszRad Dyscyplinarn Adwokatury.2. Członek Sdu Specjalnego, reprezentujcy dział sdownictwa, do którego naley funkcjonariuszpostawiony przed sdem, jest wyłczony ze składu orzekajcego. Jeeli rozpatrywana jest sprawa członka RadyStanu lub sdziego albo prokuratora powszechnego sdu administracyjnego, składowi Sdu Specjalnegoprzewodniczy przewodniczcy Sdu Kasacyjnego.3. Wniesienie oskarenia nie wymaga niczyjej uprzedniej zgody.Artykuł 1001. Powołuje si Wyszy Sd Specjalny o nastpujcym zakresie uprawnie:a) orzekanie w kwestii odwoła przewidzianych art. 58,b) kontrola prawomocnoci wyników referendum przeprowadzonego w oparciu o art. 44 ust. 2,c) rozpatrywanie spraw dotyczcych niepołczalnoci stanowisk lub pozbawienia deputowanegomandatu, zgodnie z art. 55 ust. 2 i art. 57,


d) rozstrzyganie konfliktów midzy sdami i władzami administracyjnymi lub midzy Rad Stanu ipowszechnymi sdami administracyjnymi z jednej strony, sdami cywilnymi i karnymi z drugiej strony orazsporów midzy Trybunałem Obrachunkowym i innymi sdami,e) rozstrzyganie sporów dotyczcych niezgodnoci ustaw z Konstytucj co do ich istoty, jak iinterpretacji zawartych w nich postanowie, w wypadku sprzecznych stanowisk Rady Stanu, Sdu Kasacyjnegolub Trybunału Obrachunkowego,f) rozstrzyganie sporów dotyczcych okrelenia normy prawa midzynarodowego jako powszechnieuznawanej, zgodnie z art. 28 ust. 1.2. Sd wymieniony w poprzednim ustpie składa si z przewodniczcych Rady Stanu, SduKasacyjnego i Trybunału Obrachunkowego oraz czterech radców stanu i czterech sdziów Sdu Kasacyjnego,wyznaczonych na członków drog losowania na dwa lata. Przewodniczcym tego Sdu jest przewodniczcyRady Stanu lub przewodniczcy Sdu Kasacyjnego, w zalenoci od starszestwa w pełnieniu funkcji.W wypadkach przewidzianych w punktach d) i f) poprzedniego ustpu w skład Sdu wchodz takedwaj profesorowie zwyczajni wydziału prawa, wyznaczeni drog losowania.3. Organizacja i funkcjonowanie Sdu, zasady powoływania, zastpstwa i uczestnictwa jego członków,jak równie zasady przyjtej w nim procedury s okrelone odrbn ustaw.4. Orzeczenia Sdu s ostateczne.Ponadto w dziale C, w rozdz. 5 „O funkcji ustawodawczej Izby Deputowanych” zawarty jest przepis oudziale Trybunału Obrachunkowego w postpowaniu ustawodawczym:Artykuł 731. Prawo inicjatywy ustawodawczej przysługuje Izbie Deputowanych i rzdowi.2. Projekty ustaw dotyczce wiadcze pieninych wszelkiego typu i warunków ich wypłaty sprzedstawiane wyłcznie przez ministra finansów po uzyskaniu opinii Trybunału Obrachunkowego. W wypadkuwiadcze pieninych obciajcych budet wspólnot lokalnych lub innych osób prawnych prawa publicznego,inicjatywa naley do właciwego ministra i do ministra finansów. Projekty ustaw dotyczce wiadczepieninych powinny by prezentowane oddzielnie; zamieszczanie w ustawach regulujcych inne materieklauzul dotyczcych wiadcze pieninych jest zabronione pod grob uniewanienia ustawy (...)KONSTYTUCJA HISZPANIIz dnia 27 grudnia 1978 r.(w: Konstytucja Hiszpanii z 27 grudnia 1978, tłum. i wstp T. Mołdawa, Biblioteka Sejmowa, WydawnictwoSejmowe, Warszawa 1993)Konstytucja zawiera 169 artykułów w 11 tytułach.Tytuł VII. Gospodarka i finanseArtykuł 1361. Trybunał Obrachunkowy jest najwyszym organem kontroli rachunków i działalnoci gospodarczejpastwa, a take sektora publicznego.Podlega bezporednio Kortezom Generalnym i sprawuje swe funkcje z ich upowanienia, w zakresiebadania i zatwierdzania zamknicia rachunków pastwowych.2. Rachunki pastwa i publicznego sektora pastwowego s przedkładane TrybunałowiObrachunkowemu i s przez niego kontrolowane.Trybunał Obrachunkowy, bez uszczerbku dla swych uprawnie, przekazuje Kortezom Generalnymroczn informacj, w której, gdy zachodzi taka potrzeba, komunikuje o powstałych przekroczeniach lub owypadkach powstania, jego zdaniem, przesłanek odpowiedzialnoci.3. Członkowie Trybunału Obrachunkowego ciesz si tak sam niezawisłoci i nieusuwalnoci jaksdziowie; dotycz ich te same przypadki niepołczalnoci ich stanowiska z innymi funkcjami.4. Skład, organizacj i funkcje Trybunału Obrachunkowego okrela ustawa organiczna.


KONSTYTUCJA HOLANDIIz dnia 17 lutego 1983 r.(stan prawny na dzie 1 stycznia 1996 r.)(według: La Constitution du Royaume des Pays Bas 1996, Ministere del' Intérieur; tłum. J. Mazur);Konstytucja zawiera 142 artykuły w 8 rozdziałach oraz osobn cz „przepisy dodatkowe”,obejmujc 8 artykułów wprowadzajcych i przechodnich.Przepisy o Powszechnej Izbie Obrachunkowej s zawarte w rozdz. 4 „Rada Stanu, Powszechna IzbaObrachunkowa i stałe organy doradcze”:Artykuł 76Zadaniem Powszechnej Izby Obrachunkowej jest badanie dochodów i wydatków pastwa.Artykuł 771. Członkowie Powszechnej Izby Obrachunkowej s powoływani doywotnio; powołanie nastpuje pozwolnieniu si stanowiska, na mocy Dekretu Królewskiego, z listy trzech osób wskazanych przez Drug IzbStanów Generalnych.2. Przestaj oni pełni funkcj w przypadku rezygnacji lub osignicia wieku okrelonego w ustawie.3. Mog zosta zawieszeni w czynnociach lub odwołani przez Sd Najwyszy w przypadkachokrelonych w ustawie.4. Dalsze postanowienia o ich statusie okrela ustawa.Artykuł 781. Ustawa okrela organizacj, skład i kompetencj Powszechnej Izby Obrachunkowej.2. Dodatkowe obowizki mog zosta nałoone na Powszechn Izb Obrachunkow w drodze ustawy.Dalsze przepisy s umieszczone w innych rozdziałach:Artykuł 1053. Sprawozdanie o dochodach i wydatkach Pastwa jest przedkładane Stanom Generalnym zgodnie zprzepisami ustawy. Rozliczenie jest przedkładane Stanom Generalnym po przyjciu przez Powszechn IzbObrachunkow.Artykuł 572. Członek Stanów Generalnych nie moe by (...) członkiem Powszechnej Izby Obrachunkowej (...).KONSTYTUCJA IRLANDIIz dnia 1 lipca 1937 r.(stan prawny na dzie 24 grudnia 1980 r.)(w: Constitutions of the Countries of the World, editors A. P. Blaunstein and G. H. Flanz, Oceana PublicationsInc., Dobs Ferry, New York, June 1988; tłum. J. Mazur)Konstytucja zawiera 50 artykułów w 16 rozdziałach (opatrzonych nazwami, bez numeracji). Przepisy onajwyszym organie kontroli zamieszczone s w rozdziale złoonym z jednego obszernego artykułu:Kontroler i Audytor GeneralnyArtykuł 33.1. Kontroler i Audytor Generalny powołany jest do nadzoru w imieniu pastwa nad wszystkimiwydatkami i do kontroli wszystkich rachunków w zakresie rodków dysponowanych przez lub pod kierunkiemParlamentu Narodowego (Oireachtas).


2. Kontroler i Audytor Generalny mianowany jest przez Prezydenta na wniosek Izby Przedstawicieli (-Dail Eireann).3. Kontroler i Audytor Generalny nie moe by członkiem którejkolwiek z izb ParlamentuNarodowego, ani sprawowa innego urzdu czy stanowiska za wynagrodzeniem.4. Kontroler i Audytor Generalny w wyznaczonych terminach, okrelonych przez ustawy, przedkładasprawozdania Izbie Przedstawicieli.5. 10. Kontroler: Audytor Generalny moe zosta odwołany tylko w razie stwierdzonego niewłaciwegodziałania lub niezdolnoci oraz jedynie gdy uchwały w sprawie jego odwołania podejm Izba Przedstawicieli iSenat (Seanad Eireann).20. Premier (the Taoiseach) powinien naleycie powiadomi Prezydenta o kadej takiej uchwale, podjtej przezIzb Przedstawicieli lub Senat, wysyłajc mu kopi uchwały potwierdzon przez przewodniczcego izbyParlamentu Narodowego, która j przyjła.30. Po otrzymaniu takiego powiadomienia oraz kopii tych uchwał Prezydent niezwłocznie, w drodzezarzdzenia, które on podpisuje i z jego pieczci, odwołuje Kontrolera i Audytora Generalnego.6. Z zastrzeeniem powyszego, warunki i szczegółowe przepisy o urzdzie Kontrolera i AudytoraGeneralnego okrela ustawa.KONSTYTUCJA ISLANDIIz dnia 17 czerwca 1944 r.(stan prawny na dzie 30 maja 1984 r.)(w: Konstytucja Republiki Islandii, tłum. i wstp S. Sagan, Wydawnictwo A. Abramski, Katowice 1991)Konstytucja nie reguluje kwestii dotyczcych najwyszego organu kontroli.Konstytucja zawiera 81 artykułów w 7 rozdziałach (bez tytułów), a ponadto Postanowieniatymczasowe. W rozdz. IV, który dotyczy kompetencji i trybu działania parlamentu (Althing), znajduje si w art.43, regulujcy parlamentarn kontrol budetu:Artykuł 43Zjednoczony Althing (obie izby parlamentu obradujce wspólnie - przyp. red.) wybiera na zasadziereprezentacji proporcjonalnej trzech płatnych audytorów, którzy corocznie badaj narodowe dochody i wydatkiw celu stwierdzenia, czy wszystkie dochody wpłynły i czy nie było jakichkolwiek nieprzewidzianychwydatków. Mog oni, kady z osobna lub wspólnie, da przedstawienia wszystkich informacji i dokumentów,które uznaj za konieczne. Sprawozdania za cały rok finansowy zostaj zestawione w jedno zbiorczesprawozdanie, które razem z projektem ustawy o jego przyjciu, przedkładane jest Althingowi wraz z uwagamiaudytorów.Audytorzy, kady z osobna lub wspólnie, uprawnieni s do kontroli rachunków i ksig Skarbu Pastwa,podobnie jak i ministerstw, bieco albo te za rok miniony. Uwagi swoje, jeeli takie maj, przekazuj swoimnastpcom na pimie.Z reguły jeden lub wicej audytorów s to członkowie parlamentu i - podobnie jak w innych krajachskandynawskich - jest to przede wszystkim instytucja kontroli parlamentarnej. Obok tego funkcjonuje urzdKontrolera Generalnego (Rikisendurskodandi), formalnie zwizany z Ministerstwem Finansów, wrzeczywistoci niezaleny. W praktyce istnieje podział pracy: urzd Kontrolera Generalnego zajmuje si główniekontrol rachunków podstawowych, natomiast audytorzy parlamentarni - kontrol na szczebluogólnopastwowym.KONSTYTUCJA LITWYz dnia 25 padziernika 1992 r.(w: Konstytucja Republiki Litewskiej, tłum. H. Wisner, Biblioteka Sejmowa, Wydawnictwo Sejmowe,Warszawa 1994)


Konstytucja zawiera 154 artykuły w 15 rozdziałach. Najwyszemu organowi kontroli powicony jestodrbny rozdział:Rozdział XII. Kontrola PastwowaArtykuł 133System kontroli pastwowej i jej kompetencje okrela ustawa.Kontrol Pastwow kieruje Kontroler Pastwowy mianowany przez Sejm na wniosek PrezydentaRepubliki.Kontroler Pastwowy przed podjciem obowizków składa przysig. Tekst przysigi okrela ustawa.Artykuł 134Kontrola Pastwowa sprawuje kontrol nad prawidłowoci zarzdzania i zgodnoci z prawemwykorzystywania majtku narodowego, a take nad wykonaniem budetu pastwa.Kontroler Pastwowy przedkłada Sejmowi wniosek w sprawie corocznego sprawozdania z wykonaniabudetu.KONSTYTUCJA LUKSEMBURGAz dnia 17 padziernika 1868 r.(stan prawny na dzie 30 wrzenia 2001 r.)(w: Constitution et Droits de l'Homme 2001, Service Central de Legislation, Luxembourg 2001; tłum. J. Mazur)Konstytucja zawiera 124 artykuły w 12 rozdziałach. Przepisy o najwyszym organie kontroli szamieszczone w rozdz. VIII. O finansach:Artykuł 105(1) Trybunał Obrachunkowy powołany jest do kontroli zarzdzania finansowego organów, administracjii słub pastwa; ustawa moe powierzy mu inne zadania w zakresie kontroli zarzdzania finansowegowydatków publicznych.(2) Kompetencje i organizacj Trybunału Obrachunkowego, jak równie tryb jego kontroli oraz relacjez Izb Deputowanych okrela ustawa.(3) Członkowie Trybunału Obrachunkowego s mianowani przez Wielkiego Ksicia na wniosek IzbyDeputowanych.(4) Bilans ogólny pastwa przedkładany jest Izbie Deputowanych z uwagami TrybunałuObrachunkowego.KONSTYTUCJA ŁOTWYz dnia 15 lutego 1922 r.(w mocy do roku 1940 i ponownie od roku 1992)(z póniejszymi zmianami, ostatnia z dnia 15 padziernika 1998 r.)(w: Konstytucja Łotwy, tłum. L. Gołubiec, wstp P. Kieroczyk, Biblioteka Sejmowa, Wydawnictwo Sejmowe,Warszawa 2001)Konstytucja zawiera 116 artykułów w 8 rozdziałach: I. Postanowienia ogólne, II. Sejm, III. Prezydentpastwa, IV. Gabinet Ministrów, V. Ustawodawstwo, VI. Sdy, VII. Kontrola Pastwowa, VIII. Podstawoweprawa człowiekaPrzepisy o najwyszym organie kontroli zamieszczone s w odrbnym rozdziale:Rozdział VII. Kontrola PastwowaArt. 87Kontrola Pastwowa jest niezalen instytucj kolegialn.Art. 88


Kontrolerzy pastwowi s mianowani i zatwierdzani w tym samym trybie jak sdziowie, lecz tylko naokrelony czas, w którym mog by odwołani jedynie na podstawie orzeczenia sdowego. Struktur ikompetencje Kontroli Pastwowej okrela ustawa szczególna.(Art. LXXXIV. Sdziów zatwierdza Sejm ...)KONSTYTUCJA MACEDONIIz dnia 8 wrzenia 1991 r.(ze zmianami przyj tymi 6 stycznia 1992 r.)(w: Konstytucja Macedonii, tłum. T. Wójcik, wstp J. Jackowicz, Biblioteka Sejmowa, Wydawnictwo Sejmowe,Warszawa 1999)Konstytucja składa si z 134 krótkich artykułów (oraz poprawek I i II), wród których nie mapostanowie o najwyszym organie kontroli.KONSTYTUCJA MOŁDAWIIz dnia 29 lipca 1994 r.(Konstitucia Respubliki Mołdowa, w: Nowyje konstitucii stran SNG i Bałtii. Sbornik dokumentow, izd. 2,Moskwa 1998, red. N. A. Michalewa; tłum. J. Mazur)Konstytucja zawiera 140 artykułów w 7 rozdziałach. Przepisy o najwyszym orga- nie kontroli szamieszczone w rozdz. IV. Gospodarka narodowa i finanse publiczne.Art. 133Izba Obrachunkowa1. Izba Obrachunkowa kontroluje tworzenie, zarzdzanie i wykorzystanie publicznych rodkówfinansowych.2. Izba Obrachunkowa składa si z siedmiu członków.3. Przewodniczcy Izby Obrachunkowej powoływany jest przez Parlament na wniosekPrzewodniczcego Parlamentu na okres piciu lat. Członkowie Izby Obrachunkowej powoływani s przezParlament na wniosek Przewodniczcego Izby.4. Izba Obrachunkowa corocznie przedkłada Parlamentowi sprawozdanie o zarzdzaniu iwykorzystaniu publicznych rodków finansowych.5. Inne kompetencje, a take organizacja i tryb działalnoci Izby Obrachunkowej regulowane s ustaworganiczn.KONSTYTUCJA NIEMIECz dnia 23 maja 1949 r.(stan prawny na dzie 1 stycznia 1989 r.)(w: Ustawa zasadnicza (konstytucja) Republiki Federalnej Niemiec, red. L. Janicki, Pozna 1989)Konstytucja zawiera 170 artykułów w 13 rozdziałach.X. SkarbowoArtykuł 1141. Federalny minister finansów powinien w cigu nastpnego roku obrachunkowego zda ParlamentowiFederalnemu i Radzie Federalnej sprawozdanie o wpływach i wydatkach, jak równie o majtku i zadłueniach,w celu udzielenia rzdowi federalnemu absolutorium.2. Federalna Izba Obrachunkowa, której członkowie posiadaj niezawisło sdziowsk, badasprawozdanie, jak równie gospodarno i prawidłowo działalnoci budetowej i gospodarczej. Izba tapowinna, poza rzdem federalnym, zdawa sprawozdanie corocznie bezporednio Parlamentowi i RadzieFederalnej. Ponadto uprawnienia Federalnej Izby Obrachunkowej reguluje ustawa federalna.


KONSTYTUCJA NORWEGIIz dnia 17 maja 1814 r.(ze zmianami, ostatnia z dnia 19 czerwca 1992 r.)(w: Konstytucja Królestwa Norwegii, tłum. i wstp J. Osiski, Biblioteka Sejmowa, Wydawnictwo Sejmowe,Warszawa 1996)Konstytucja składa si obecnie z 105 paragrafów zawartych w piciu czciach. Porednia wzmianka onajwyszym organie kontroli zawarta jest w przepisie okrelajcym kompetencje parlamentu:75Do Stortingu naley:(...)k) mianowanie piciu rewidentów, którzy corocznie sprawdzaj rachunki publiczne i publikuj wycigiz nich; w tym celu rachunki zostaj udostpniane rewidentom w cigu 6 miesicy po zakoczeniu tego roku, naktóry sumy były przez Storting przyznane, a take przyjmowanie postanowienia dotyczcego procedurysprawdzania sprawozda pastwowych urzdników finansowych;KONSTYTUCJA RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJz dnia 2 kwietnia 1997 r.(Dz.U. Nr 78, poz 483)Konstytucja zawiera 243 artykuły w 13 rozdziałach. Przepisy o najwyszym organie kontroli szwłaszcza w rozdziale IX:Rozdział IXOrgany kontroli pastwowej i ochrony prawaNajwysza Izba KontroliArt. 202.1. Najwysza Izba Kontroli jest naczelnym organem kontroli pastwowej.2. Najwysza Izba Kontroli podlega Sejmowi.3. Najwysza Izba Kontroli działa na zasadach kolegialnoci.Art. 203.1. Najwysza Izba Kontroli kontroluje działalno organów administracji rzdowej, Narodowego BankuPolskiego, pastwowych osób prawnych i innych pastwowych jednostek organizacyjnych z punktu widzenialegalnoci, gospodarnoci, celowoci i rzetelnoci.2. Najwysza Izba Kontroli moe kontrolowa działalno organów samorzdu terytorialnego,komunalnych osób prawnych i innych komunalnych jednostek organizacyjnych z punktu widzenia legalnoci,gospodarnoci i rzetelnoci.3. Najwysza Izba Kontroli moe równie kontrolowa z punktu widzenia legalnoci i gospodarnocidziałalno innych jednostek organizacyjnych i podmiotów gospodarczych w zakresie, w jakim wykorzystujone majtek lub rodki pastwowe lub komunalne oraz wywizuj si z zobowiza finansowych na rzeczpastwa.Art. 204.1. Najwysza Izba Kontroli przedkłada Sejmowi:1) analiz wykonania budetu pastwa i załoe polityki pieninej,2) opini w przedmiocie absolutorium dla Rady Ministrów,3) informacje o wynikach kontroli, wnioski i wystpienia, okrelone w ustawie.2. Najwysza Izba Kontroli przedstawia Sejmowi coroczne sprawozdanie ze swojej działalnoci.Art. 205.1. Prezes Najwyszej Izby Kontroli jest powoływany przez Sejm za zgod Senatu na 6 lat i moe byponownie powołany tylko raz.2. Prezes Najwyszej Izby Kontroli nie moe zajmowa innego stanowiska, z wyjtkiem stanowiskaprofesora szkoły wyszej, ani wykonywa innych zaj zawodowych.


3. Prezes Najwyszej Izby Kontroli nie moe nalee do partii politycznej, zwizku zawodowego aniprowadzi działalnoci publicznej nie dajcej si pogodzi z godnoci jego urzdu.Art. 206.Prezes Najwyszej Izby Kontroli nie moe by bez uprzedniej zgody Sejmu pocignity doodpowiedzialnoci karnej ani pozbawiony wolnoci. Prezes Najwyszej Izby Kontroli nie moe by zatrzymanylub aresztowany, z wyjtkiem ujcia go na gorcym uczynku przestpstwa i jeeli jego zatrzymanie jestniezbdne do zapewnienia prawidłowego toku postpowania. O zatrzymaniu niezwłocznie powiadamia siMarszałka Sejmu, który moe nakaza natychmiastowe zwolnienie zatrzymanego.Art. 207.Organizacj oraz tryb działania Najwyszej Izby Kontroli okrela ustawa.Art. 103.1. Mandatu posła nie mona łczy z funkcj (...) Prezesa Najwyszej Izby Kontroli (...).Art. 108.Do senatorów stosuje si odpowiednio przepisy art. 103 (...).Art. 144.(...)2. Akty urzdowe Prezydenta Rzeczypospolitej wymagaj dla swojej wanoci podpisu Prezesa RadyMinistrów, który przez podpisanie aktu ponosi odpowiedzialno przed Sejmem.3. Przepis ust. 2 nie dotyczy:(...)10) wniosku o przeprowadzenie kontroli przez Najwysz Izb Kontroli,Art. 191.1. Z wnioskiem w sprawach, o których mowa w art. 188 2 , do Trybunału Konstytucyjnego wystpimog:1) (...) Prezes Najwyszej Izby Kontroli(...)Art. 192.Z wnioskiem w sprawach, o których mowa w art. 189 3 , do Trybunału Konstytucyjnego wystpi mog:(...) Prezes Najwyszej Izby Kontroli.Art. 198.1. Za naruszenie Konstytucji lub ustawy, w zwizku z zajmowanym stanowiskiem lub w zakresieswojego urzdowania, odpowiedzialno konstytucyjn przed Trybunałem Stanu ponosz: (...) PrezesNajwyszej Izby Kontroli(...)Art. 226.1. Rada Ministrów w cigu 5 miesicy od zakoczenia roku budetowego przedkłada Sejmowisprawozdanie z wykonania ustawy budetowej wraz z informacj o stanie zadłuenia pastwa.2. Sejm rozpatruje przedłoone sprawozdanie i po zapoznaniu si z opini Najwyszej Izby Kontrolipodejmuje, w cigu 90 dni od dnia przedłoenia Sejmowi sprawozdania, uchwał o udzieleniu lub o odmowieudzielenia Radzie Ministrów absolutorium.2 Art. 188. Trybunał Konstytucyjny orzeka w sprawach:1) zgodnoci ustaw i umów midzynarodowych z Konstytucj,2) zgodnoci ustaw z ratyfikowanymi umowami midzynarodowymi, których ratyfikacja wymagała uprzedniejzgody wyraonej w ustawie,3) zgodnoci przepisów prawa, wydawanych przez centralne organy pastwowe, z Konstytucj, ratyfikowanymiumowami midzynarodowymi i ustawami,4) zgodnoci z Konstytucj celów lub działalnoci partii politycznych,5) skargi konstytucyjnej, o której mowa w art. 79 ust. 1.3 Art. 189. Trybunał Konstytucyjny rozstrzyga spory kompetencyjne pomidzy centralnymi konstytucyjnymiorganami pastwa.


KONSTYTUCJA PORTUGALIIz dnia 2 kwietnia 1976 r.(ze zmianami, ostatnia z dnia 20 wrzenia 1997 r.)(w: Konstytucja Republiki Portugalskiej, tłum. A. Wojtyczek-Bonnand, wstp J. Miranda, P. Kownacki,Biblioteka Sejmowa, Wydawnictwo Sejmowe, Warszawa 2000)Konstytucja zawiera 299 artykułów w szeciu czciach: Zasady podstawowe, Cz I. Podstawoweprawa i obowizki, Cz II. Organizacja gospodarcza, Cz III. Organizacja władzy politycznej, Cz IV.Gwarancja i zmiana Konstytucji, Przepisy kocowe i przejciowe. Czci dziel si na tytuły, te za narozdziały.Cz III. Organizacja władzy politycznejTytuł V. SdyArtykuł 202(Funkcja sdownicza)1. Sdy s organami suwerennoci posiadajcymi kompetencje do sprawowania wymiarusprawiedliwoci w imieniu ludu.Artykuł 203(Niezawisło)Sdy s niezawisłe i podlegaj tylko ustawie.Artykuł 205(Orzeczenia sdowe)(...)2. Orzeczenia sdowe wi wszystkie podmioty publiczne i prywatne i przewaaj nad decyzjamiwszelkich innych władz.Artykuł 209(Rodzaje sdów)1. Oprócz Trybunału Konstytucyjnego istniej nastpujce rodzaje sdów:a) Najwyszy Trybunał Sprawiedliwoci oraz sdy powszechne pierwszej i drugiej instancji,b) Najwyszy Trybunał Administracyjny oraz pozostałe sdy administracyjne i podatkowe,c) Trybunał Obrachunkowy.Artykuł 214(Trybunał Obrachunkowy)1. Trybunał Obrachunkowy jest najwyszym organem kontroli legalnoci wydatków publicznych ioceny rachunków, które ustawa poddaje jego kontroli, przy czym do kompetencji Trybunału naley, wszczególnoci:a) wydawanie opinii na temat ogólnych rachunków pastwa, w tym rachunków systemu zabezpieczeniaspołecznego,b) wydawanie opinii na temat rachunków Regionów Autonomicznych Azorów i Madery,c) egzekwowanie odpowiedzialnoci w przypadku przestpstw finansowych, na zasadach okrelonychw ustawie,d) wykonywanie pozostałych kompetencji przyznanych przez ustaw.2. Kadencja przewodniczcego Trybunału Obrachunkowego trwa cztery lata, z zastrzeeniem przepisuart. 133 pkt m.3. Trybunał Obrachunkowy moe działa w sposób zdecentralizowany, w wydziałach regionalnych, nazasadach okrelonych w ustawie.


4. W Regionach Autonomicznych Azorów i Madery istniej wydziały Trybunału Obrachunkowego,które posiadaj pełny zakres kompetencji w sprawach dotyczcych danego regionu, na zasadach okrelonych wustawie.Tytuł II. Prezydent RepublikiRozdział II. KompetencjeArtykuł 133(Kompetencje w stosunku do innych organów)1. Do kompetencji Prezydenta Republiki w stosunku do innych organów naley:(...)m) powoływanie i odwoływanie, na wniosek rzdu, przewodniczcego Trybunału Obrachunkowego(...),Cz III. Organizacja gospodarczaTytuł IV. System finansowy i podatkowyArtykuł 107(Kontrola)Wykonanie budetu podlega kontroli Trybunału Obrachunkowego i Zgromadzenia Republiki, któreocenia i przyjmuje ogólne rachunki pastwa, w tym rachunki systemu zabezpieczenia społecznego, na podstawieopinii wydanej przez Trybunał.KONSTYTUCJA ROSJIz dnia 12 grudnia 1993 r.(ze zmianami, ostatnia z dnia 10 lutego 1996 r.)(w: Konstytucja Rosji, tłum. A. Kubik, wstp A. Bosiacki, Biblioteka Sejmowa, Wydawnictwo Sejmowe,Warszawa 2000)Konstytucja składa si z Czci pierwszej (bez tytułu) oraz Czci drugiej. Przepisy kocowe iprzejciowe. Cz pierwsza zawiera 137 artykułów w 9 rozdziałach.Przepisy o najwyszym organie kontroli zawarte s w rozdz. 5. Zgromadzenie Federalne:Artykuł 101(...)5. W celu sprawowania kontroli nad wykonaniem budetu federalnego Rada Federacji wspólnie zDum Pastwow powołuje Izb Obrachunkow, której skład i tryb działania okrela ustawa federalna.Artykuł 1021. Do kompetencji Rady Federacji naley:(...)i) powoływanie i odwoływanie zastpcy Przewodniczcego Izby Obrachunkowej oraz połowy składujej audytorów;Artykuł 103.1. Do kompetencji Dumy Pastwowej naley:(...)d) powoływanie i odwoływanie Przewodniczcego Izby Obrachunkowej oraz połowy składu jejaudytorów;


KONSTYTUCJA RUMUNIIz dnia 21 listopada 1991 r.(w: Constitutia Romaniei. La Constitution de la Roumanie 1991, Edité par la Régie autonome „MonitorulOficial”, Bucarest 1992; tłum. J. Mazur)Konstytucja zawiera 152 artykuły w 7 tytułach; wikszo tytułów dzieli si na rozdziały. Przepisy onajwyszym organie kontroli zamieszczone s w tytule IV. Gospodarka i finanse publiczne:Artykuł 139(Trybunał Obrachunkowy)(1) Trybunał Obrachunkowy kontroluje sposób tworzenia, administrowania i wykorzystania rodkówfinansowych pastwa i sektora publicznego. W zakresie okrelonym przez ustaw Trybunał wykonuje takekompetencje orzecznicze.(2) Trybunał Obrachunkowy corocznie przedkłada Parlamentowi sprawozdanie o wykorzystaniuNarodowego Budetu Publicznego w zakoczonym roku budetowym, w tym dostrzeone nieprawidłowoci.(3) Na danie Izby Deputowanych lub Senatu, Trybunał Obrachunkowy kontroluje sposób zarzdzaniarodkami publicznymi oraz informuje o wynikach kontroli.(4) Członkowie Trybunału Obrachunkowego, mianowani przez Parlament, s niezaleni i nieusuwalni,zgodnie z ustaw. S oni poddani takim samym regułom niepołczalnoci stanowisk, jakie ustawa przewidujedla sdziów.KONSTYTUCJA SŁOWACJIz dnia 1 wrzenia 1992 r.(w brzmieniu tekstu jednolitego z dnia 23 lutego 2001 r.)(Ustava Slovenskej Republiky, Bratislava 2001; take: Constitution of the Slovak Republic, Bratislava 2001;tłum. robocze J. Mazur z uwzgldnieniem przekładu pierwotnego tekstu: Konstytucja Republiki Słowackiej,tłum. i wstp. K. Skotnicki, Biblioteka Sejmowa, Wydawnictwo Sejmowe, Warszawa 1993)Konstytucja zawiera 156 artykułów w 9 rozdziałach; rozdziały dziel si na oddziały. Rozdział IIIskłada si z oddziału I „Gospodarka Republiki Słowackiej” i Oddziału II „Najwyszy Urzd KontroliSłowackiej”:Oddział IINajwyszy Urzd Kontroli Republiki SłowackiejArt. 601. Najwyszy Urzd Kontroli Republiki Słowackiej jest niezawisłym organem prowadzcym kontrolgospodarowania:a) rodkami budetowymi, które na podstawie ustawy zostan uchwalone przez Rad NarodowRepubliki Słowackiej lub przez rzd,b) majtkiem, zobowizaniami, rodkami finansowymi, prawami majtkowymi i nalenociamipastwa, instytucji prawa publicznego i Funduszu Majtku Narodowego Republiki Słowackiej,c) majtkiem, rodkami finansowymi i prawami majtkowymi gmin i wyszych jednostekterytorialnych, otrzymanych na pokrycie wydatków w zwizku z wykonywaniem przekazanych zada z zakresuadministracji pastwowej,d) majtkiem, zobowizaniami, rodkami finansowymi, prawami majtkowymi i nalenociami, któreotrzymały gwarancj Republiki Słowackiej,e) majtkiem, rodkami finansowymi, prawami majtkowymi i nalenociami oraz rodkamifinansowymi, które zostały przekazane z zagranicy Republice Słowackiej, osobom prawnym lub osobomfizycznym gospodarujcym rodkami budetu pastwa lub dysponujcym majtkiem pastwa w ramachprogramów rozwojowych lub z podobnych powodów.2. Działalno kontrolna Najwyszego Urzdu Kontroli obejmuje, w zakresie okrelonym w ust. 1:a) rzd Republiki Słowackiej, ministerstwa i inne centralne organy administracji pastwowej orazorgany im podporzdkowane,b) organy pastwowe i osoby prawne, utworzone lub załoone przez centralne organy administracjipastwowej lub inne organy pastwowe,


c) gminy i wysze jednostki terytorialne, osoby prawne utworzone przez gminy lub wysze jednostkiterytorialne,d) pastwowe fundusze celowe, instytucje prawa publicznego utworzone w drodze ustawy, osobyprawne, w których instytucje prawa publicznego maj udział kapitałowy, osoby prawne z udziałem kapitałowympastwa,e) Fundusz Majtku Narodowego Republiki Słowackiej, osoby prawne z wikszociowym udziałemkapitałowym Funduszu Majtku Narodowego Republiki Słowackiej,f) osoby prawne i osoby fizyczne.Art. 611. Na czele Najwyszego Urzdu Kontroli stoi przewodniczcy. Przewodniczcego iwiceprzewodniczcych Najwyszego Urzdu Kontroli wybiera i odwołuje Rada Narodowa RepublikiSłowackiej.2. Przewodniczcym Najwyszego Urzdu Kontroli moe zosta wybrany kady obywatel RepublikiSłowackiej, który posiada prawo wybieralnoci do Rady Narodowej Republiki Słowackiej.3. Ta sama osoba moe by wybrana na przewodniczcego Najwyszego Urzdu Kontroli najwyej nadwie nastpujce po sobie siedmioletnie kadencje.4. Funkcje przewodniczcego i wiceprzewodniczcych Najwyszego Urzdu Kontroli s niepołczalnez innymi funkcjami w organach publicznych, z zatrudnieniem lub podobnym stosunkiem pracy, z prowadzeniemprzedsibiorstwa, z członkostwem w organie zarzdzajcym lub kontrolujcym osoby prawnej prowadzcejprzedsibiorstwo albo z inn działalnoci gospodarcz lub zarobkow, z wyjtkiem administrowania własnymmajtkiem oraz działalnoci naukowej, pedagogicznej, literackiej i artystycznej.Art. 62Najwyszy Urzd Kontroli przedkłada Radzie Narodowej Republiki Słowackiej przynajmniej raz doroku sprawozdanie o wynikach kontroli, a take zawsze, gdy zada tego Rada Narodowa Republiki Słowackiej.Art. 63Zakres działania, kompetencje, wewntrzn struktur organizacyjn oraz podstawowe zasadydziałalnoci kontrolnej Najwyszego Urzdu Kontroli okreli ustawa.KONSTYTUCJA SŁOWENIIz dnia 23 grudnia 1991 r.(w: Konstytucja Republiki Słowenii z 23 grudnia 1991 r., tłum. i wstp P. Winczorek, Biblioteka Sejmowa,Wydawnictwo Sejmowe, Warszawa 1994)Konstytucja zawiera 174 artykuły w 10 rozdziałach.VI. Finanse publiczneArtykuł 150(Trybunał Obrachunkowy 4 )Trybunał Obrachunkowy jest najwyszym organem kontroli rachunków pastwowych, budetu pastwai finansowania całej działalnoci publicznej.Organizacj i kompetencje Trybunału Obrachunkowego okrela ustawa.Trybunał Obrachunkowy jest w swojej działalnoci niezawisły i podlega tylko konstytucji orazustawom.Artykuł 151(powoływanie członków Trybunału Obrachunkowego)Członków Trybunału Obrachunkowego powołuje Zgromadzenie Pastwowe.KONSTYTUCJA SZWAJCARIIz dnia 18 kwietnia 1999 r.(w: Konstytucja Szwajcarii, tłum. i wstp Z. Czeszejko-Sochacki, Biblioteka Sejmowa, Wydawnictwo Sejmowe,Warszawa 2000)Konstytucja nie zawiera postanowie o najwyszym organie kontroli. Zgodnie z art. 148 Konstytucji,najwysza władza w Federacji - z wyłczeniem praw


4 Uyt w tłumaczeniu na jzyk polski nazw „Sd Obrachunkowy” zastpiono nazw „TrybunałObrachunkowy”.przysługujcych narodowi i kantonom - naley do dwuizbowego Zgromadzenia Federalnego. Na tej podstawieelementy kontroli wykonuj komisje finansowe obu izb oraz wyłoniona przez nie komisja wspólna - DelegacjaFinansowa. W systemie organów administracji funkcjonuje od 1877 r. Federalny Urzd Kontroli, któregodziałalno słuy zarówno Delegacji Finansowej, jak i Radzie Federalnej (organowi typu rzdu).KONSTYTUCJA (AKT O FORMIE RZDU) SZWECJIz dnia 28 lutego 1974 r.(w brzmieniu tekstu jednolitego z dnia 26 listopada 1998 r.)(w: Konstytucja Szwecji, tłum. K. Dembiski, M. Grzybowski, wstp M. Grzybowski, wydanie drugie,Biblioteka Sejmowa, Wydawnictwo Sejmowe, Warszawa 2000)Szwecja ma trzy „prawa fundamentalne”, które łcznie składaj si na konstytucj: Akt o FormieRzdu, Akt o Sukcesji i Akt o Wolnoci Druku. Wszystkie one zostały uchwalone lub zasadniczo zmienione wlatach 70-tych.Akt o Formie Rzdu składa si z 13 rozdziałów, które dziel si na paragrafy, numerowane odrbnie wramach kadego rozdziału (łcznie jest 151 paragrafów).Akt ten nie zawiera postanowie o najwyszym organie kontroli. Organu takiego, w dosłownymrozumieniu, w Szwecji nie ma - funkcjonuje Narodowy Urzd Kontroli jako organ podległy rzdowi.W rozdziale 12 Aktu o Formie Rzdu, zatytułowanym „System kontroli” i obejmujcym przedewszystkim przepisy o odpowiedzialnoci parlamentarnej oraz odpowiedzialnoci konstytucyjnej rzdu iministrów, znajduje si take przepis powołujcy do ycia odrbn instytucj kontrolerów rachunkowychparlamentu:7Riksdag wybiera rewizorów (revisorer) dla kontroli działalnoci pastwa. Riksdag moe podj decyzjo objciu kontrol rewizorów take innego typu działalnoci. Riksdag ustanawia instrukcj dla rewizorów.Rewizorzy, zgodnie z przepisami ustawy, mog da dokumentów, informacji i wyjanieniezbdnych do przeprowadzenia kontroli.Dalsze przepisy dotyczce rewizorów zamieszczone zostały w Akcie o Riksdagu.Ustawa z 1974 r. o Riksdagu reguluje w rozdz. 8. Niektóre urzdy i ciała:11Riksdag powołuje dwunastu Kontrolerów Rachunkowych. S oni wybierani na okres kadencjiRiksdagu.Riksdag wybiera przewodniczcego i jednego lub wicej wiceprzewodniczcych sporód Kontrolerów.Przewodniczcy i wiceprzewodniczcy wybierani s oddzielnie.KONSTYTUCJA TURCJIz dnia 7 listopada 1982 r.(w: Constitution de la Reupublique de Turquie, Direction Générale de la Presse et de l'Information, Ankara1983; tłum. J. Mazur)Konstytucja zawiera 193 artykuły w siedmiu czciach: I. Zasady ogólne, II. Podstawowe prawa iobowizki, III. Podstawowe organy republiki, IV. Postanowienia finansowe i gospodarcze, V. Przepisy róne,VI. Przepisy przejciowe, VII. Przepisy kocowe. Wikszo czci podzielona jest na rozdziały. Przepisy onajwyszym organie kontroli umieszczone s w czci III i IV.Cz III. Podstawowe organy republiki


Rozdz. 3. Władza sdowaIV. Trybunał ObrachunkowyArt. 160Trybunał Obrachunkowy powołany jest do kontroli w imieniu Wielkiego Zgromadzenia NarodowegoTurcji dochodów, wpływów i nalenoci budetu ogólnego i budetów dodatkowych, do rozstrzygania wostatniej instancji o rachunkach i operacjach finansowych osób odpowiedzialnych, a take do badania, kontroli ipodejmowania decyzji w innych sprawach okrelonych przez ustawy.W cigu 15 dni od otrzymania na pimie prawomocnego orzeczenia Trybunału Obrachunkowegozainteresowani mog zwróci si, tylko jeden raz, o jego rewizj. Orzeczenia te nie mog by przedmiotemodwołania do sdu administracyjnego.W razie konfliktu midzy orzeczeniami Rady Stanu (najwyszego sdu administracyjnego - przyp.tłum.) i Trybunału Obrachunkowego w sprawach podatków lub innych zobowiza finansowych, rozstrzygajorzeczenia Rady Stanu.Organizacja, funkcjonowanie i metody kontroli Trybunału Obrachunkowego, kwalifikacje, trybpowoływania, zadania i kompetencje, prawa i obowizki oraz inne sprawy dotyczce statusu jego członków, atake gwarancje przyznane prezesowi i członkom s regulowane ustawowo.Procedury sprawdzania, w imieniu Wielkiego Zgromadzenia Narodowego Turcji, majtku publicznegobdcego w dyspozycji Sił Zbrojnych s regulowane ustawowo, z uwzgldnieniem tajemnicy funkcjonowaniajednostek obrony narodowej.Cz IV. Postanowienia finansowe i gospodarczeRozdz. 1. Postanowienia finansoweI. BudetD. Zamknicie rachunkówArt. 164Rada Ministrów przedkłada Wielkiemu Zgromadzeniu Narodowemu Turcji projekty zamknirachunków w cigu siedmiu miesicy od zakoczenia roku podatkowego, do którego si odnosz, chyba eustawa przewiduje termin krótszy. Trybunał Obrachunkowy przedstawia Wielkiemu ZgromadzeniuNarodowemu Turcji swoje stanowisko co do zgodnoci w cigu 75 dni od otrzymania projektu zamkniciarachunków (...)Obok Trybunału Obrachunkowego, Konstytucja Turcji przewiduje odrbny organ kontroli w ramachwładzy wykonawczej - Inspekcj Pastwow:Cz III. Podstawowe organy republikiRozdz. 2. Władza wykonawczaI. Prezydent RepublikiH. Inspekcja PastwowaArt. 108Inspekcja Pastwowa przy urzdzie Prezydenta Republiki, utworzona w celu zagwarantowaniaprzestrzegania prawa przez administracj oraz zapewnienia jej właciwego funkcjonowania, skutecznoci iprzestrzegania prawa, wykonuje, na polecenie Prezydenta Republiki, wszelkiego rodzaju badania, dochodzenia iinspekcje w zakładach i instytucjach publicznych oraz przedsibiorstwach, w których udział kapitału zakładów iinstytucji publicznych wynosi wicej ni połow, w organizacjach zawodowych o charakterze publicznym, worganizacjach zawodowych pracowników i pracodawców wszystkich szczebli oraz w stowarzyszeniach ifundacjach wyszej uytecznoci.Siły Zbrojne oraz organy sdowe s wyłczone z zakresu działania Inspekcji Pastwowej.


Członkowie Inspekcji Pastwowej, a wród nich przewodniczcy Inspekcji, s powoływani przezPrezydenta Republiki sporód osób majcych kwalifikacje okrelone ustawowo.Funkcjonowanie Inspekcji Pastwowej oraz długo kadencji i inne sprawy dotyczce statusu jejczłonków s regulowane ustawowo.KONSTYTUCJA UKRAINYz dnia 28 czerwca 1996 r.(w: Konstytucja Ukrainy, wstp i tłum. E. Toczek, Biblioteka Sejmowa, Wydawnictwo Sejmowe, Warszawa1999)Konstytucja zawiera 161 artykułów w czternastu rozdziałach i przepisy przejciowe. Przepisy onajwyszym organie kontroli umieszczone s w rozdz. IV. Rada Najwysza Ukrainy:Art. 85Do uprawnie Rady Najwyszej Ukrainy naley:(...)16) powoływanie i odwoływanie Przewodniczcego i innych członków Izby Obrachunkowej;Art. 98Izba Obrachunkowa kontroluje w imieniu Rady Najwyszej Ukrainy wykorzystanie rodków z BudetuPastwowego Ukrainy.KONSTYTUCJA WGIERz dnia 18 sierpnia 1949 r.(w brzmieniu urz dowego tekstu jednolitego, ogłoszonego dnia 24 sierpnia 1990 r.)(w: Konstytucja Republiki Wgierskiej, tłum. i wstp H. Donath, Biblioteka Sejmowa, Wydawnictwo Sejmowe1992)Konstytucja zawiera 111 paragrafów w 15 rozdziałach. Podstawowe przepisy dotyczce najwyszegoorganu kontroli znajduj si w rozdz. VI:Rozdział VI.Pastwowa Izba Obrachunkowa oraz Wgierski Bank Narodowy32/C(1) Pastwowa Izba Obrachunkowa jest organem Zgromadzenia Krajowego do spraw kontrolifinansowo-gospodarczej. W zakresie swych zada kontroluje gospodarno gospodarki pastwowej, a w jejramach zasadno projektu budetu pastwowego, niezbdno i celowo jego wykorzystania, parafuje umowydotyczce zacigania kredytów budetowych; wstpnie bada praworzdno wykorzystania budetupastwowego; kontroluje kocowe rozliczenia z wykonania budetu pastwowego; kontroluje administracjmajtku pastwowego, działalno przedsibiorstw stanowicych własno pastwa w zakresie utrzymywania ipomnaania majtku; wypełnia inne zadania, które ustawa zalicza do zakresu jej właciwoci.(2) Pastwowa Izba Obrachunkowa dokonuje kontroli pod wzgldem praworzdnoci, celowoci iefektywnoci. O dokonanych kontrolach Pastwowa Izba Obrachunkowa informuje Zgromadzenie Krajowe wformie sprawozdania. Sprawozdanie to powinno zosta opublikowane. Sprawozdanie z kontroli rozliczeniakocowego prezes Pastwowej Izby Obrachunkowej przedkłada Zgromadzeniu Krajowemu razem zrozliczeniem kocowym.(3) Do wyboru prezesa i wiceprezesów Pastwowej Izby Obrachunkowej wymagana jest liczba dwóchtrzecich głosów deputowanych do Zgromadzenia Krajowego.(4) Do przyjcia ustawy o organizacji i trybie działania Pastwowej Izby Obrachunkowej wymaganajest liczba dwóch trzecich głosów obecnych deputowanych do Zgromadzenia Krajowego.


Postanowienia dotyczce najwyszego organu kontroli zawiera take rozdz. II:Rozdział II. Zgromadzenie Krajowe19(1) Najwyszym organem władzy pastwowej i przedstawicielstwa ludu jest Zgromadzenie Krajowe.(2) Zgromadzenie Krajowe, wykonujc prawa wypływajce z suwerennoci ludu, zapewniakonstytucyjny ustrój społeczny, okrela organizacj, kierunki i warunki rzdzenia.(3) W zakresie tych kompetencji Zgromadzenie Krajowe:k) wybiera prezydenta Republiki, premiera, członków Trybunału Konstytucyjnego, parlamentarnychrzeczników praw obywatelskich oraz praw mniejszoci narodowych i etnicznych, prezesa i wiceprezesówPastwowej Izby Obrachunkowej, prezesa Sdu Najwyszego oraz prokuratora generalnego;20(5) Deputowanym nie moe by prezydent Republiki, członek Trybunału Konstytucyjnego,parlamentarny rzecznik praw obywatelskich, prezes, wiceprezes i rachmistrz Pastwowej Izby Obrachunkowej,sdzia, prokurator, pracownik organu administracji pastwowej z wyjtkiem członka rzdu i politycznegosekretarza stanu, jak równie zawodowy członek sił zbrojnych, policji i organów porzdkowych. Ustawa moeokreli take inne wypadki niedopuszczalnego połczenia.27Członkowie Zgromadzenia Krajowego mog kierowa pytania do parlamentarnych rzeczników prawobywatelskich oraz praw mniejszoci narodowych i etnicznych, do prezesa Pastwowej Izby Obrachunkowej iprezesa Wgierskiego Banku Narodowego, za interpelacje i zapytania - do rzdu, kadego z członków rzduoraz prokuratora generalnego, we wszystkich sprawach objtych zakresem ich zada.WIELKA BRYTANIAZjednoczone Królestwo Wielkiej Brytanii i Irlandii Północnej nie ma konstytucji w rozumieniuformalnym. Pomimo to istnieje tradycja traktowania szczególnie wanych ustaw jako składajcych si namaterialne prawo konstytucyjne, któremu zwyczajowo przypisuje si cech wikszej trwałoci. Do zbioruustawodawstwa konstytucyjnego nie s jednak zaliczane ustawy z 1866 r., 1921 r. i 1983 r., które tworznajwyszy organ kontroli w postaci urzdu Kontrolera i Audytora Generalnego.KONSTYTUCJA WŁOCHz dnia 27 grudnia 1947 r.(stan prawny na dzie 31 grudnia 1968 r.)(w: Konstytucje Finlandii, Włoch, Niemieckiej Republiki Federalnej, Francji, pod red. A. Burdy i M.Rybickiego, Instytut Nauk Prawnych PAN, Ossolineum, Wrocław 1971; tłum. J. Zakrzewska)Konstytucja zawiera 139 artykułów, ujtych w trzech czciach: Zasady podstawowe, Cz I. Prawa iobowizki obywateli, Cz II. Ustrój republiki, a ponadto Postanowienia przejciowe i kocowe. Czcipodzielone s na tytuły, a te na rozdziały. Postanowienia o najwyszym organie kontroli umieszczone s w dwurónych tytułach czci II. Ustrój republiki, co odzwierciedla dwie główne funkcje Trybunału:Tytuł III. RzdRozdział III. Organy pomocniczeArtykuł 100(...) Trybunał Obrachunkowy wykonuje kontrol uprzedni legalnoci aktów rzdu, jak równiekontrol nastpn wykonania budetu pastwa. Bierze udział w sposób okrelony ustaw w kontroli naddziałalnoci finansow instytucji subwencjonowanych przez pastwo w zwykłym trybie. Wyniki swoichkontroli przedstawia bezporednio Izbom.Ustawa zapewnia niezaleno wobec rzdu obu instytucji (tj. Trybunału oraz Rady Stanu - przyp. red.)oraz ich członków.


Tytuł IV. SdownictwoRozdział I. Organizacja wymiaru sprawiedliwociArtykuł 103(...) Trybunał Obrachunkowy ma jurysdykcj w sprawach dotyczcych rachunków publicznych i winnych sprawach wymienionych w ustawie.Opracował: dr Jacek Mazur


SPIS TRE CISpecjalne posiedzenie Kolegium Najwyszej Izby Kontroli, powi cone problemowi statusu prawnegoNajwyszej Izby Kontroli w wietle Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej i standardów Unii Europejskiej...........3Wypowied Prezesa NIK na otwarcie obrad ………5Referaty:Status prawny Najwyszej Izby Kontroli w wietle Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej i standardówUnii Europejskiej (Aspekty prawnofinansowe) - prof. zw. dr hab. Cezary Kosikowski ………9Status prawny Najwyszej Izby Kontroli w wietle Konstytucji - prof. dr hab. Paweł Sarnecki …26Status prawny Najwyszej Izby Kontroli w wietle Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej i standardówUnii Europejskiej - prof. zw. dr hab. Andrzej Sylwestrzak ………49Stosowanie mi dzynarodowych standardów dotyczcych statusu prawnego najwyszego organu kontroliw krajach Unii Europejskiej i w Polsce (Próba porównania) - dr Jacek Mazur ………55Dyskusja:Podsekretarz stanu w Ministerstwie Finansów Jacek Uczkiewicz ………77Prof. zw. dr hab. Cezary Kosikowski ………79Prof. dr Ryszard Szawłowski ………82Doradca Prezesa NIK Andrzej Kram ………85Dr Krystyna Pawłowicz ………86Prof. dr hab. Maria Gintowt-Jankowicz ………87Prof. zw. dr hab. Cezary Kosikowski ………89Prof. dr hab. Wojciech Sokolewicz ………90Sdzia NSA Małgorzata Niezgódka-Medek ………92Prof. dr hab. Elbieta Chojna-Duch ………96Dr Krystyna Pawłowicz ………98Wiceprezes NIK Piotr Kownacki ………100Prof. dr Ryszard Szawłowski ………102Doradca Prezesa NIK dr Ryszard Grodzicki ………103Doradca Prezesa NIK dr Krystyna Szajdakowska ………106Prof. dr hab. Maria Gintowt-Jankowicz ………107Wiceprezes NIK Krzysztof Szwedowski ………108Prezes NIK Mirosław Sekuła - podsumowanie ……… 109Przepisy o najwyszych organach kontroli w konstytucjach pastw europejskich - opracował dr JacekMazur ………111KOMITET REDAKCYJNY:§Tomasz Grzegorczyk, Adam Lipowski, Teresa Liszcz,Stanisław Markowski, Barbara Matosiuk (redaktor naczelna),Jacek Mazur, Małgorzata Niezgódka-Medek,Czesława Rudzka-Lorentz, Janusz Witkowski, Marek Zajkała.WYDAJE NAJWYSZA IZBA KONTROLI


Adres redakcji: Najwysza Izba Kontroli, 00-950 Warszawa, ul. Filtrowa 57. Telefon: centrala NIK: 825-44-81,825-32-71; red. nacz. Barbara Matosiuk, p. 66, tel. 825-41-86 i 401; sekr. red. Barbara Doliska, p. 67, tel. 739;red. Joanna Kulicka, red. Barbara Odoliska, p. 67a, tel. 825-18-17 i 781.Nasz adres w sieci INTERNET: e-mail: KPred§0 nik.gov.pl; http: //www.nik.gov.plPapier xerox 80g. Oddano do składu w maju 2002 r.Skład, łamanie, druk okładki: EGRAF, Warszawa.Druk i oprawa: Poligrafia NIK.Zakres uprawnie do kontroli według jednostek kontrolowanychPastwowa Administracja centralnaInne instytucje publiczne wykonujce zadania administracyjneWładze regionalne GminyGminy otrzymujce rodki pastwowePrzedsi biorstwa pastwoweInstytucje prywatne otrzymujce rodki publiczne

More magazines by this user
Similar magazines