Annual Report on the State of Inuit Culture and Society 2007-2008

tunngavik.com
  • No tags were found...

Annual Report on the State of Inuit Culture and Society 2007-2008

wkw5 W6fyoEp1Q5NUNAVUMI ANIAKTAILGIYIT ATUGUTIKHAITTUHAKTAKHAIT TUNIHIMAYUT ILAUPLUTIK INUIT PIYAKHAINIK ATAANI ILANGANI 32, NUNAVUMI NUNATAAGUTIT ANGIGUTAANUT, 1993MI.UKIUK TAMAAT TUHAKTAKHAIT KANUGITUT INUIT INUUVIVINIIT OVALO INUUHITJUTAIT0708


MakpigaliuqtauyuqNunavut TunngavitkunitIqaluit, 2008www.tunngavik.comISBN 978-0-9784035-2-2NanminiriyaatNunavut Tunngavik Inc.Talvangatuq:Piksaliuqtaa Elisapee IshulutakSheepa Ishulutak ibluat amiinnikamiliqiyuq aimavingmini Iqalungni


wkw5 W6fyoEp1Q5ILUANI TAIGUAKTAKHAITNaitumik Ukautait 5Hivuliit Ukautait 7Nunavumi Naniitjutait 7Nunauyait Aniaktailigiyit Munagiyiit 7Aniaktailigiyit Munagiyiit Inuit Inuuhitjutainik 9Nunavumi Nunataagutit Angigutaanut 9Kanugitut Inuit Aniaktailigiyiit 101) Ikluligiyit ovalo Nunait Havakatigiit 102) Ilihagutikhait ovalo Hanatiligiyit Ilangit 103) Nikinik Tutkuktuitjutikhait 114) Inuuhitjutikhait 125) Nutakat Naamagutikhait ovalo Inuuhimayut ukumaitjutait 126) Inminik Aniaktailigiyiit Atuinaktait 137) Aniagutait Kanugitut 138) Nuutitikataktut Aniagutikhait 159) Kagitainut Aniagutikhait 1610)Inminiikatagutait 16Maligaliugutikhait ovalo Akiligutikhait Aniaktailigiyit Munagiyiit Nunavumi 181) Kinguliit aniaktailigiyit munagiyiit 182) Nuutitigutait GNWTmit GNkunut 193) Akiit Aniaktailigiyit Munagiyiit 194) Akiligutait Aniaktailigiyit Munagiyiit: Kinigutait Kanatami ilaukatauyut 205) Tutkuktuitjutaitut Aniaktailigiyit Ikayugutikhait 216) DIANDkut: Aniakviit ovalo Taaktiit Ikayugutikhait Angigutaanut 227) Havaktiligiyiit 22Iniktigutait Atugutikhait: Inuit ovalo Nunainit Havakviit 261) Inuit Ilaukatauyut Kinauyakhait 262) Ihumagiyait ovalo Nunakakaakhimayut tugaakhimayutKanatami Pilihimayuit 283) Nunainit Havakviit 29Atugutikhait Aniaktailigiyit Munagiyiit Nunavumi 301) Hivuliit Aniaktailigiyit Munagiyiit 302) Aniaktailigiyit Tuhagutikhait ovalo Aniaktut Nutkaktigutikhait. 313) Inuit Aniaktailigiyit Uktugutikhait 314) Ilaukatautjutikhait ovalo Inuit Ilaukatauyukhait 325) Ilaukataulugit ovlao Ikayugutikhait Inuit Aniaktailigiyit ovaloNaamagutikhait Ilangit 33Iniktigutikhait 36Pitkhkimayait 37Makpigaat Ikayugutait 38www.tunngavik.com1


07 Ukiuk Tamaat TuhaktakhaitKanugitut Inuit Inuuviviniit ovalo Inuuhitjutait08Iqalungmiutaq Bobby Ma ilauyuq Nunavut Upluani ulapqiuni, July 9, 2008.Piksa tuniyat Inuligiyituqatkut – Nunavut Aviktuqhimaniani Aapisiat2 www.tunngavik.com


wkw5 W6fyoEp1Q5TITIGAQ AULAQTITJUTNuvampa 18, 2008Nakataq 32 Nunavut Nunatarutata Angirutaani tiliurutaungmat timinngurnianik Nunavunmi InulirinirmutKatimayiinnik. Nakataq 32.3.4-kut Katimayit “Parnaiyaiyariaqarmata tunihilutik ukiumut unipkaliugamikqanurinnianut Inuit ilitquhiat inuuhiallu Nunavut Nunatarviup Iluani Hivulliuqtiannut AviktuqhimayupKavamanni hakyaiqtauyukhamik Maligaliurvingmi, uvvalu Ministamut Nunaqaqqaqtuliriyitkunut hakyaiqtauyukhamikMaligaliurvikyuami”.Ilautiyariaqaqtuq piliriakhaptingnut ataani Nunavut Nunatarutata Angirutaani, Katimayit, Nunavut TunngaviupTimingatigut, aghuruuqtuq pivaallirahuakhugit inuuhiit Inuit Nunavunmi, kihimilluaq Inuit inuuhiatilitquhiallu.Malikhugu Nakataq 32.3.4 malikhugu aghuruutaat Inuit inuuhirmingnut ilitquhimingnullu turangayunik,quviahuktugut tunihittagapta uminga Ukiumut Unipkaliugamik Qanurinnianut Inuit Ilitquhiat Inuuhiallu,atiqhimayumik, Nunavut Aanniaqtailinirmik Aulaniat. Una unipkaliugaq manngit ukiunganut 2007-08.Uvaptingnit,KatimayitNunavut Tunngaviup TimingaNunavut Inulirinirmut KatimayiitPaul KaludjakJames EetoolookRaymond NingeocheakThomasie AlikatuktukGeorge EckalookCharlie EvalikRaymond KayasarkJose KusugakJohnny NingeonganBill LyallAngiyuqqaq, Nunavut Tunngaviup TimingaHivulliq Angiyuqqap Tuglia, Nunavut Tunngaviup TimingaAngiyuqqap Tuglikkaninga Maniliqiyi,Nunavut Tunngaviup TimingaAngiyuqqaq, Qikiqtani Inuit TimingaAngiyuqqap Tuglia, Qikiqtani Inuit TimingaAngiyuqqaq, Kitikmeot Inuit TimingaAngiyuqqap Tuglia, Kitikmeot Inuit TimingaAngiyuqqaq, Kivalliq Inuit TimingaKivalliq Inuit TimingaVutilimaittuq ilauyuq, Nunavut Trustwww.tunngavik.com3


07 Ukiuk Tamaat TuhaktakhaitKanugitut Inuit Inuuviviniit ovalo Inuuhitjutait08Kimmirut, NunavutPiksaliugaa Franco Buscemi4 www.tunngavik.com


wkw5 W6fyoEp1Q5NAITUMIK UKAUTAITIlangani 32 Nunavumi Nunataagutit Angigutaanut (NLCA) pihimayukhatNunavumi Inuligiyit Katimayiit* tunilutik Ukiuk TamaatKanugitut Inuit Inuuviviniit ovalo Inuuhitjutait. 2007/08mi tuhaktakhaitihivgiukhimayut kanugitjutait Inuit Aniaktailigiyit munagiyiitNunavumi. Tuhaktakhait ukakhimayut pingahunik kaligiiktunikukautainik: Kanugitjutait Inuit Aniaktailigiyiit, Kinauyakhait ovaloMunagitjutait Aniaktailigiyit Munagiyiit ovalo kanuk aniaktailigiyitmunagiyiit munagiyauvaktut ovalo tuniyauvaktut.Inuit atuliqtut tahapkunani aaniaqtailiniqmut munaqhiniqmuthivuliutiyakhat tahapkuatlu amihuniqhat pityutai aaniaqtailiniqmutmunaqhiniqmut pitquhiit atuqtauniilu ihuaqhiyauhimayut Inuitnaungittunit.Inuit piyumayut nakuhivaliqniinik atuqtauvaktutuqathavautikhaqniqnut havagutit Nunavutmi. Pipkaqtaungittut Inuit,atuqtaungittut Inuit uqauhiat, havaktingitai Inuit amihutiginiinutnamakhihimaniinik, naamaktumiklu nalangitai Inuit ihuaqhaiyitihuaqhainiqmutluniit pitquhiit. Nakungittumik ihuaqhaqhimaittutangiyumiklu maniqattiangittut aaniaqtailiniqmut munaqhiniqmutkivgaqtugutit havagutitlu pihimayut Qaplunaanit Kanatami atuqtitauplutikluamihuniqhanit Qaplunaatut tatya naamaguiqmata.Aniakviit atugutainut, Inuit havakatigiikhimayut ovalo ilaukatauplutikKavamatkut Nunavumi ovalo Kavamatkut Kanatami atugutait nakuuhinahuakhugit,nakuuhilugit ovalo takukhaulutik Inuit inuuviviniitovalo inuuhitjutikhait. Hamna ukaktuk angiklugit, ilaukatigilugitovalo ikpigilugit inuuviviniit Inuit atuktainik munagitjutikhait ovalomunagiyakhait ovalo amigainahualugit havaktukhat Inuit tamamikaniaktailigiyit atugutikhainik.Tikitut 9nik ukiunik nani Nunavut hanahimayuk iniktigutikhainikNLCAmi Ilangani 4. Nunavut inminiigutikangituk pitkutikhainikovalo mikinikhaat hanatiligiyiinik nunait Kanatami, Nunavut pikangitukkinauyakhainik pilaaktakhait aalanit Kanatamit nuutitivaktut.Kihimi, Nunavut pikataktut aatjikutainik angililiktut aniaktailigiyitmunagiyiit akiinik tamamik aalat pravinsiit ovalo nunait ovaloangiyut ilakhait akiit nutaanguyut Nunavumi.Amigaitut nigiagani Kanatamiut pivaktait aniaktailigiyit munagiyiitnunaini inminik ilakatigiit taaktikaktut ovalo aniavikaktut. AmigaitutInuit inminik taaktikangitut ovalo atauhik aniavik Nunavumi. Tunikhaitjutaitaniaktailigiyiit Nunavumi atugutikhait Nunavumiingitutkihimi Ontariomi, Albertami, Manitobami ovalo Nunatiami. Hamnaihumalutit: ilaa inuuguvit Peterborough, Ontariomi, kihimi takuyumaguvittaaktimik ovaluniit ikayugutikhainik aniaviit tunilaaktakhainik,tingmivaktut Mexicomut.Hapkoa pikataktait Inuit aniaktailigiyiit atugutikhainik pikagamik.Ihuakhagiagani hapkoa ayokhagutait, tamamik ilaukatauyutNunavumi havakatigiiktukhat ovalo ayongilutik nutaamik tunikhaitjutikhaitaniaktailigiyiit pilihimayuit ovalo ikayugutikhait.Tamamik havakviit tunihimayut piyumayainik aniaktailigiyiit Inuitilauyukhat ovalo ikpigiyaulutik inuuhiit.Iqalungmiutaq Bobby Ma ilauyuq Nunavut Upluani ulapqiuni,July 9, 2008.Inuit Nunavumi kinguliuyut Kanatamit amigaitunik aniaktailigiyitiniktigutainik. Atuinaktait nutkaktigutikhait aniaktailigiyiit, ilangit ilihagutikhaitpihimayakhait, ikluligiyit ovalo kinauyaliuktait havakviani,tunilutik iluani hapkoa ayokhagutait. Mamiana GNkut ublumi pikangituthavagutikhainik ovalo pitkutikhainik havagiagani mikhaanutnakuuhinahuagutikhait aniaktailigiyit iniktigutikhainik ovalo akhuugutaithavagiagani havagutikhait mikhaanut aniaktailigiyit munagiyiittunikhaitjutikhait.Ayonagalualutik pilaaktut. Kanatami ovalo Nunavumi Kavamatkuthavakatigiiliktut Inuinik. Amigaitut ikayugutikhait GNkut aniaktailigiyitatugutikhait, ilaa mikhaanut nunaini naamagutikhait, havaliktaitkavamatkuungitut havakviit ovalo Inuit havakviit ikayuktutInuinik inuuyaangani aniaktailigiyumik ovalo inuutiagiagani.Piksaliugaa Franco Buscemi* Nunavut Tunngavik Nanminilgit, tamna Inuit timingat havaqaqtuq atuqpiaqtitniinikatuqpalianii tapkuat Nunavutagutit Angigutit, atuqtitai Nunavut Inuliginiqmut PivaliatitiyitKatimayit havagiyai.www.tunngavik.com5


07 Ukiuk Tamaat TuhaktakhaitKanugitut Inuit Inuuviviniit ovalo Inuuhitjutait08Hamna tuhaktakhat inikhimayut hitamanik pitkutikhainik:1) Ikayuklugit Hivuliit Aniaktailigiyit Munagitjutikhait (PHC)atugutait. Kavamatkut (Kanatami ovalo Nunavumi) ovalo Inuitkiniktukhat ungahiktumut munagitjutikhait aniaktailigiyit akiitakhut pinahualugit Hivuliit Aniaktailigiyit Munagitjutikhait ilaakungialugit hingaihimayut aknait ovalo nutagait, hakugikhinahualugitaniaktailigiyit kungiagutikhait Inuit aniagutikhainik,hanalutik nunaini munagiyukhanik, nuutitilugit aniaktailigiyithavagutait ovalo hivuliutikhait havagutikhainik nunaini ovalohavakatigiilugit ovalo ilaukatigiilugit ublumi havatiangitut pilihimayuitovalo pikuyakhait. Hamna ilauyut ihuakhafaalugitovalo aniaktigutikhait atugutainik kungiagiagani utiktigutainikaniakvimit ovalo taaktiit ikayugutikhait nigiaganit Nunavumut.2) Nunavumi ovalo Kanatami Kavamatkut tuhaktitiyukhat ovaloilaukatigilugit Inuit hanauyautikhainik ovalo tunikhaitjutikhainikaniaktailigiyit munagiyiit. Hamna kitkaniituk pihimayakhainikIlangani 32, NLCAmi. Inuit ilaukataukafungitut. Inuitilaukatautjutikhait hanahimayainik ovalo atugutikhainiktunikhkaitjutikhait aniaktailigiyit munagiyiit akigaktukmiituk;atukafungituk kanugitjutainik Hivuliit Aniaktailigiyit Munagiyiitatugutikhainik.3) Ikpigilugit ovalo kitkaniitut kinauyakhainik Inuit ovalo nunainihavakviit atuktainik. Havakatigigaagat kitkanit Inuit, Kavamatkutovalo Kavamatkuungitut havakviit ilauyukhat. Nunainithavakviit, tutkuktuikatauyut nunaini naamagutikhait, ilaa Inuithavakviit ovalo aalat kinauyaliungitut nunaini havakviit, tuniya -uyukhat nakuuyumik ovalo atuinaktakhainik kinauyakhait(ukiuk tamaat).4) Tutkuktuilutik havaktukhanik. Inuit piyumayut aniaktailigiyiitmunagiyiit atugutainik ikpigiyainik havaktiit ovalo ayoikhailugitInuit iniktigiagani NLCAmi Ilangani 23. Kavamatkut munagi -yakhait hapkoa ayokhagutait kinikhialutik ovalo pihimalugithavaktiit, ilaa munakhiit, tunilugit nakuuyumik kinauyaliuktakhainikhavakviinit ovalo ayoikhailugit ovalo nakuuhilugithavakviit. Kavamatkut havaktikaktukhat kulinik nunaini aniaktailigiyithavaktikhainik.Iqalungmiutaq Inutquaq Celestino Erkidjuk (haumingmi) Aanniarvingmilu havakti Mary Munick.Piksaliugaa Franco Buscemi6 www.tunngavik.com


wkw5 W6fyoEp1Q5HIVULIIT UKAUTAITAniaktailigiyit angiyuk ukautikhait ovalo hamna tuhaktakhait pinahu -aktut ihiviulugit tamamik Inuit aniaktailigiyiit ovaluniit tamamikilangit Nunavumi aniaktailigiyit atugutikhait. Kihimi, tuhaktakhatkungiaktut ublumi kanugituk Inuit aniaktailigiyiit, kanuk anialigiyiitatugutikhait havakpaktut ovalo kanuk kinauyakaktut ovalo maligutaitmunagiyiinik. Hamani tuhaktakhainik, ilaa ihumagiyait akiitaniaktailigiyit munagitjutait munakhiit, Inuit anialigiyit, nunait naamagutikhaitovalo ikpinagutait havaktigiigaagat ovalo ilaukatigiigaagatInuit ovalo Inuit Kauyimayatukangit ukaniaktut.Nunavumi NaniitjutaitInugiagutait Nunavumi 29,325. 1 85%mik inugiagutait Inuit inuuyut25ni nunaini kitkaniitut inugiagutait 1,179mik nunamiitut tamaatpingahunik ublukhiutinik. Tapkuat inugiakniinut hiamakhimaniiNunavut tamnauyuq 0.1 inuit atuni kikagiktumi kilaamitami,hutqiyaunia inugiakniinut hiamakhimanii tamaitnut Kanata tamna3.5. 64%kuyut Inuit inugiagutait ukayuktut Inuit ukautainik iklumini.Inugiagutait Nunavumi inuulgamiuyut ovalo angililiktut kitkanikukiukaktut 20nik, aatjikutaitut 40nik tamaat Kanatami inugiagutait.Ublumi inugiagutait malguiktukhimayuk 1981mit inugiagutainit (inugiagutait:15,600). Naunaiyautaa 1 ukakhimayuk inuulgamiiguutaviktugutait Nunavumi aatjikutaatut Kanatami kitkaniit.Naunaiyautaa 1 Aviktugutait Nunavumi ovaloKanatami Inuukatigiit65 +60 - 6455 - 5950 - 5445 - 4940 - 4435 - 3930 - 3425 - 2920 - 2415 - 1910 - 145 - 90 - 4NunavutKanata15% 10% 5% 0% 5% 10% 15%Source: Nunavut Bureau of Statistics, 2005. Statistics Canada, 2006.Panniqtuumiuttak Matthew Etooangat (haumingmi) Brian Veevee-lu.Aalangayuk Kanatamit, pikataliktut mikhitigutainik inugiagutaitmikiyumi, avaliitumi ovalo nunaini nunait, pikataliktut inugiagutainikavataani 20ni ukiumi ukakatut aviktukhimayut, kitkaniitut ovalomikiyut nunait Nunavumi angililiktut.Nunauyait AniaktailigiyitMunagiyiitUngahigutait kitkanit nunait ovalo atuktait aniaviit Nunavumi aniaktailigiyitatugutait munagiyiit anginikhaanguyuk Kanatami, ilaaNunakyuami. Pikangituk pravinsiit ovaluniit nunait atuktut amigaitunikaalat pravinsiit aniaviit amigaitunik pravinsinik Nunavumi atuktainik.Hamna hanauyakhimaituk. Nunavumi pihimayait nunauyamianginikhaat kananaganit – nigiaganut aniaktailigiyit atugutainikKanatami; mamiana, kinauyakhait munagiyaangani hamna ovaloaalat ihumagiyait atulagutainik Nunavut naamangitut kinauyakhait.Taimaimat, ihuinaakhimaitut GNkut hanatjutainik ayokhagutait pihimayainik.Ilaa, aniaktailigiyiit munagitjutait aniagutainik tuniyauvaktuthilataanit Nunavumi ovaluniit atuktut taaktiinik hilataanittingmikataktut Nunavumut, atiktauyukhaungituk Nunavumi aniaktailigiyitmunagiyiit. Aalakangituk Nunavumit kavamatkut havaktait,Piksaliugaa Billy Etooangatwww.tunngavik.com7


07 Ukiuk Tamaat TuhaktakhaitKanugitut Inuit Inuuviviniit ovalo Inuuhitjutait08Aniaktut tuhaktitjutait ilangit Nunavumi Aviktukhimayut Nigiaganut KanatamiQikiqtaalukmiutGrise FiordKitikmeotmiutKivalliqmiutResolute BayArctic BayPond InletClyde RiverQikiqtarjuaqKugluktukCambridge BayGjoaHavenTaloyoakKugaarukIgloolikHall BeachPangnirtungRepulse BayCape DorsetIqaluitBaker LakeCoral HarbourKimmirutYellowknifeRankin InletArviatChesterfield InletWhale CoveSanikiluaqEdmontonWinnipegOttawaMontréalNunavut Tunngaviup Timingailihatituiyit ovaluniit ikluligiyit, pipkaivaktuk akiligutainikikayugutikhait hilataanit Nunavumit.Nunavumi aniaktailigiyit munagiyiit atugutikhait pihimayut akituyumikatugutainik ungahiktumut autlaakataktut aniaktut ovalo taaktiitautlaakatagutait angiyumik kavamatkut ilaukataulimata mikhaanutInuit aniaktailigiyiinik 60mik ukiumi. TBmik aniagutait 1950mi,hanahimayut atugutainik Inuit aniagutainik autlaagutait aniaviinutQuebecmi, Ontariomi, Manitobami ovalo Albertami, atuktait atuinalikhugitublumimut. Nunavut hivuliit aniaktailigiyit munagiyiithavaktiit ovalo munagiyauyut kivataanit uataanut ovalo nunainiingitut,kihimi pihimayut kitkanit kananaganit nigiaganut: kitkanitQikiqtaaluk ovalo Ottawamut (hivulimi Montreal), Kivalliq ovaloWinnipegmut ovalo Kitikmeot ovalo Yellowknifemut ovalo Edmontonmut.Akiit angiyukpiat: kitkanit $100 millionmit KanatamiTutkuktuitjutaitut Aniaktailigiyti Ikayugutikhait (NIHB) ikayugutaitInuit aniaktailigiyit munagiyiit Nunavumi kitkanit 1996mit 2006mutatuktut autlaagutikhait akiit. Hamna aniaktailigiyit munagiyiitakianut ilaungituk kihimi ikayukhugit tingmialigiyit.8 www.tunngavik.com


wkw5 W6fyoEp1Q5Aniaktailigiyit Mungiyiit InuitInuuhitjutainikInuit pikaktut aniaktailigiyiinik ovalo munagitjutikhainik inuuviviniinitamigaitunik aalatkiit aniaktailigiyit ayokhagutainik, ovalopikaktut nalungitainik pihimayaangani aniaktailigiyiit ovalo naamagutikhainikInuit nunakatigiit. Aniaktailigiyit nalungitait Inutukaitamigaitut, 2 “Inuit aniaktailigiyit nalungitait ukaktut munagitjutikha -inik, ihumaaluktut....ukpatait pivaktut tamaat ilanganut inuligiyiitilainut....Ilaa, aniaktailigiyit pivaktut mikitkiyainik, uata anikmiut inuuhitjutainik...ilaatamamik Inuit ilaukataumata angitkiyainik ukpata -inik, umayut ovalo inuligiyit ilanganut.” 3Pikamata hamna inuuviviniit Inuit aniaktailigiyit munagiyiit, Inuitpiyumayut ilaukatigilugit inuuviviniit atugutikhait ovalo nalungitaitInutukait iluani ilangit aniaktailigiyit munagiyiit, ilaa tahapkoa inminikpitkutait, ilangit nutagaliugutait ovalo kagitaunik aniagutait. 4Inuit aniagutait munagitjutikhainik pihimayut tamaat atugutainikaniaktailigiyit ovalo ihumaalugiyait kitkaniitjutikhait kitkanit naamangitutovalo nakuuyut atugutait aniaktailigiyiit (aniagutit akianutnaamagutikhait). “Inuit piyumayut ihivgiugutainik....kanugitut naamagutikhaitovalo naamagutikhait naunaiyautikhait.” 5 Taimaimat,akhuunaktuk Nunavumi Aniaktailigiyit Munagiyiit atugutikhait ovaloaniaktailigiyit iniktigutikhait Inuit ukautigilaaktainik Inuit kungia gutainuthanatiligiyaangani nakuutiaktumik ovalo atutiagutikhainikhivuliulutik.Nunavumi NunataagutitAngigutaanutilauyut tunitjutikhait Nunavumi iluani angigutaanut; ovalo pinahuaktuttakulugit Inuit tikitumayait ovalo piyumayait nani (kavamatkut)ilihimayait inuligiyit ovalo inuuviviniit pikuyakhait, pilihimayuit ovaloikayugutikhait Nunavumi iluani angigutaanut.” 7 Pikangituk kavamatkunikKanatami maliklutik akigaktuiyini ukakatigilugit* amiga -itkiyait Nunakakaakhimayut huliyainik.Aipaa kitkaniituk ilangani NLCAmi Ilangani 23 pitkuhimayutilaukatauyukhanik Inuit naunaiyautainik havagutikhainik kavamatkunitamaat ovalo tamamik havagutikhainik ilaukataulutik. Inuitnalungitut atanguyautait kavamatkut ilauyut havaktiinit hanianimaligaliuktit. Kihimi, amigaitut aniaktailigiyit ovalo inuligiyitikayugutikhait Inuinaungitut, GNkut Munagiyit Aniaktailigiyit ovaloInuligiyit Ikayugutikhait piyukhauyut hapkoa inikhait havaktikatukhatilaukatauyunik Inuit. 8Inuit havaktitlugit mikhaanut aniaktailigiyit munagiyiit atugutikhaittakukhauyumik Inuit inukatigiit, atugutikhait ilangit NLCAMI, InuitKavamatkut hanatjutikhait ovalo hakugigutikhait ovalo pilaaktakhaitInuit nunait ovalo Inuit havakviit nalungitakhait ovalo atuklugit. PilaaktakhaitNunavumi aniaktailigiyit munagiyiit atugutikhait munagiyauniaktutnalungitainik Inuit atanguyauyut ovalo munaiyukhatovalo pikataulutik tamamik ilaukatauyut nuutitigiagani Inuit kauyimayatukangitnigiaganit aniaktailigiyit munagiyiit atugutikhainut.Miriam Aglukkaq (haumingmi) Winnie Owingayuklu ilauyukInutuqait katimanianni Iqalungni.Nunavut nutaanguyuk tamaat Kanatami pravinsiit ovalo nunait.Hanahimayut iniktinahuakhugit piyakhait ataani NLCA 6 ovalo85%mik inugiagutait Ilaukatauyut NLCAmi.NLCAmi aivakhimayut avataani 20ni ukiuni nuutitigiagani Inuit inminiigutikhaitovalo piyumayait ovalo utiktilugit ihunaagutait Inuitinuukatigiit ovalo pikatainaliktait kaihimayut Europemit aniagutait,minihitait ovalo niuviktiit ovalo nakuungitut ovalo ayonaktutKanatami Kavamatkut pikuyakhait, ilauyut nuutitigutait, ilihagi -agutikhait ovalo nuutitigutait nunainut. Inuit angikhimayut Inuitkavamatkukhait nunaini Nunavumi, Inuit inuukatigiit ukpigiyaitovalo inuuviviniit kitkaniiniaktut tamamik. Ilangani 32 atauhikilauyuk NLCAmi pinahuaktait iniktigiagani hamna.Ilangani 32 pitkuhimayut Kavamatkut Kanatami ovalo KavamatkutNunavumi tuniyakhainik. “Inuit pilaaktakhainik ilaukatautjutikhaithanatiligiyiit inuligiyit ovalo inuuviviniit pikuyakhait ovalo hanautikhaitinuligiyit ovalo inuuviviniit pilihimayuit ovalo ikayugutikhait,Piksaliugaa Maggie Qappik* Ilaukatautjutait amigaitkiyait ilaukatainik ukakatigiyainit. Takulugit tuhaktitiyainik Nunavumi Iniktiligiyit Katraktiligiyit Havakatigiit Doug Wallace, Atanguyak Akigaktuiyit ovaloMaligaliuktit Akigaktuitjutainik, Munagiyit Akigaktuiyit, Kavamatkut Nunavumi, Iqaluit. (Februarymi., 2002).www.tunngavik.com9


07 Ukiuk Tamaat TuhaktakhaitKanugitut Inuit Inuuviviniit ovalo Inuuhitjutait08KANUGITUT INUIT ANIAKTAILIGIYITKinguani 50ni ukiuni, inuuhitjutait Inuit pihimayut kilamik aalangugutainikinuukatigiit Kanatami. 2001mi, Ihivgiuktit Kanatamititigakhimayut, “Nuutitigutait hapkoa nutaat inuuhitjutikhaitpikatangitut tamamik nakuuyumik. Naunaiyautait takuhimayut amigaituthavangitut, kinauyaliuluangitut, aniagutikatut ovalo amigaitutinuligiyiit ayokhagutait,” ilangini Inuit mikhaanut ilanginik nigiaganiKanatami. 9 Iniktigutait Ihivgiuktut Inuuhitjutait Kanugitut Ukiuktaktumi(SLiCA) ihivgiugutainik tunihimayut aipaangani ukiumi. SLiCAihivgiugutait nalvaakhimayut, “ilakatigiit, inuligiyit ikayugutikhaitovalo inuuviviniit havagutainik,” ikpinagiyauyut ilangani Inuit ovalonakuutjutikhainik ilaungitut kinauyaliugutainik havakviit, kihimi pilaaktakhainiknunainit nikikhainik ovalo ilaukataulutik ovalo munagilugitnunaini palitiks havagutainik. 10 SLiCA tuhaktifaakhimayut,“kinguani uktugutainik Kanatami Kavamatkut ilaukatigiililugitnunakakaakhimayut ovalo pitkulugit puiguklugit inuuviviniit pitkutainik,kihimi kinauyaliuliklutik havagutikhainik, 9nit 10mut Inuitihumayut inuuviviniit havagutikhainik ikpinagiyait kinauyaangani.” 11Atauhik malgunit Inuit inminik ukakhimayait aniaktailigiyiit,Nakuutiaktut.” 12Inuinut, nakuuyut aniaktailigiyit pikangitumik aniagutikhait. Inuitnutkagutikhait nakuuyumik aniaktailigiyiit amigaitunik ilaukatauyutovalo ilauyut ayonaktumik kanugitut ilaukatigiit kitkanit atugutainikkauyimayatukangit, kinauyaliuktait, iklukhait, ilihagutikhait, hilaitovalo Inuit tugaakhimayut ilangit pihimaitut nakuuyumik, ilangitinminiigutikhait, inuuviviniit ovalo amigaitut inuuhitjutikhait. Nutkagutikhaitaniaktailigiyit aalatkiiktut kitkanit Inuit inugiagatigiit ovaloaalat Kanatamiut, nutkagutikhait aniaktailigiyit ukakhimayut hamaninakuuyut ihivgiugiagani ublumi pihimayait mikhaanut Kanatami.2) Ilihaktuiyit ovalo HanatiligiyitIlangitNakuuyumik kinauyaliugaagat havaktitluni, hanatiligiyit naamagu -tikhait ovalo anianaitut havakviit ilauyut nakuuyumik aniaktailigiyit.Taimaittumik naunaittuq inungnut ukiuliknut 20-54 Nunavutmi,tamna 2006-mi kititaunii tuhagakhaliat tapkuat Inuit havangittutamigaitnii tamna 20.8 pusauyuq tapkuatlu Nunaqaqangittut havaktutamigaitnii talvani 3.9 pusauyut. 17Kinauyaliugaagat ikpinaktuk nutkaktigutikhainik aniaktialigiyit; aniaktailigiyitihivgiugutait ubluminut ukakhimayut anginikhaat aalatkiitInuit keeliniit kitkanit kinauyagiaktut ovalo kinauyakangitut ilangitnunaini Kanatami. Anginikhaat kinauyaliugutait aalangayut kitkanitmalguuk aalatkiit ilaukatigiit pravinsini ovalo nunaini keeliniit kitkanitInuit ovalo Inuinaungitut Nunavumi, nani 2001mi ihivgiukhimayutKanatami takupkaihimayut kitkaniitut Inuit kinauyaliuktait $13,090ovalo kitkaniitut Inuinaungitut kinauyaliuktait $50,128—keeliniit$37,038. 19Ilihagutikhait nakuuniaktut, nakuutialutik ovalo ihuaklutik ilihaktunutovalo angayukaangit. Tuniyukhat ilihaktunut tunngavikhainik ilihagutikhaitovalo ayoikhaiyakhat havagiagani inuukatigiimini,Iqalungmiutaq Inutquaq Celestino Erkidjuk.1) Ikluligiyit ovalo NunainiHavakatigiigutikhaitIhivgiuktit Kanatami ukakhimayut, “Inuit inuuyut ilanginik inugiaktumikinuuplutik Kanatamit.” 13 Haniani hitamut kulinit Inuit Nunavumiinuuyut inugiaktumik ikluni – angitjutait 13mik amigaitkiyait aalanitKanatamiunit. Inuit ikluit hitamanik amigaitkiyait ikluit ihuakhakhimayukhat.Nakuuntitut inugiaktut ikluit pipkaivaktut amigaitkiyainikaniktitivaktut 14 ovalo anikhatialaigutainik aniagutikalikpaktut Inuitnunait. TBmik naunaiyautait Inuit Nunavumi 70nik amigaitkiiyaitKanatamit kitkanit. 15 Nutaat ihivgiukhimayut takupkaiyut, “Inuit nutagaitpikaktut anginikhaamik tuhaktakhainik aniakvimut pilikpaktutilaa, anikhaatialaigutait aniagutainik nunakyuami.” Hamna naunaiyautaitilauyut inugiaktumik, nakuutiangitumik ovalo anikhaatialaitumikikluit. 16Piksaliugaa Franco Buscemi10 www.tunngavik.com


wkw5 W6fyoEp1Q5ilaukatauyaangani nunaini ovalo amigailugit pilaaktakhait havagiagani.25%mik ilihaktut iniktigutainik, Nunavumi ilihakviit ilihaktuitjutikhaitatugutikhait angiyumik iniktitaingitut Kanatami. 20 KitkaniitukNunakakaakhimayut ilihaktut initigutait Kanatami 54%mik ovaloThomas Berger, ukakhimayuk talvatuak 25%mik Inuit nutagait iniktivaktutilihagutainik ovalo tamamik hapkoa iniktivaktut ilihakvianitilihagiafaakpaktut iliniagiakpaalivimut.” 21 2006mi, 30% InuitNunavumi (ukiuliit 25mit 64ut) inikhimayut ilanganik iliniagiakpa -alivik ayoikhaitjutait. Ilangit 10%kuyut inikpaktut ayoikhaiyaiyainikpilihimayuit, 18%kuyut iliniagiakpaalivimik ilihakhimayut, kinguliit3%mik inikhimayut universitimi.Malikhugit Berger, “Ihumagiyamnik pingitait ilihakviit atugutikhaitilaa, ilihagutikhait atugutikhait hanahimaimata Inuit ukayuktunikInuktitut. Malguunik ukautikaktut atugutikhait talvatuak, atauhikhanahimayut inuulgaminik, ukatialaitut Kablunaatitut (kablunaatitutilihagutait ilihakhimainamik) ovaluniit Inuktitut (ilaa ilihagamik initiakhimaitumikukautainik hivuliit ukautainik nuutititinagit kablunaatitut).Nakuuhiliktuk ilangit Inuit iniktivaktainik ilihakvimi ublumiukiuni. Pikaktut kihimi, anginikhaanguliktumik naunaiyautainikpikangitut. Ilaa, ihumaaluktut kinguvaniaktut, ayokhagutikhait Inuktitutukautinik ikiliniaktut ovalo tamailaaktut Nunavumi tamaktitailaituk.”223) Nikinik TutkuktuitjutikhaitInuuviviniit Inuit kikikhait ilangit; tuktut, natiit, kilalugait, ikaliviit,niklinait ovalo akilgiit ilaukatauyut nigitjutainik ovalo, akituutjutaitakiit umayukhiugutikhainik hanalgutikhait ovalo aalanguliktuk Ukiuktaktumihanatiligiyiit inuuviviniit nikikhait pikataluagunaiktutkingulimit. Akituyut niuvikvimit nikikhait ovalo pilaaktakhainik,angiyumik ayokhagutauyuk Ukiuktaktumi, avataani 49%kuyutNunavumi iklukatigiit tuhaktitihimayut ilaani ovaluniit nikikalunagitutaipaangani ukiumi. Hamna aatjikutauyuk Kanatamit kitkaniituk7%mik. 23 Ihivgiuktit Kanatami takupkaiyut Nunavumi nikinik tutkuktuitjutikhaitanginikhaanguyuk Kanatami, naunaiyautait hitamiikhutikKanatamit tamaat (Naunaiyautaa 2). 24Inuinnaq aanniaqtuq ihivriuqtauyuq qatangutait utaqqitillugit.Piksa atuqtauyuq Aanniaqnanngittuliriyitkunit Kanatami piksautainnit/Taiguarviat Tutqumaviallu Kanatawww.tunngavik.com11


07 Ukiuk Tamaat TuhaktakhaitKanugitut Inuit Inuuviviniit ovalo Inuuhitjutait08Naunaiyautaa 2 Ilangit inuukatigiit ukiukaktut12nik ovalo avataanut tuhaktitihimayut NikikhainikayokhakpaktutNunatiamiYukonmiNovaScotiamiAlbertamiNewBrunswickmiQuebecmiPEImiy( )0 10 20 30 40 50 60Pihimayut: Ihivgiuktit Kanatami, 2005mi, Nikinik Tutkuktuitjutikhait Aniaktailigiyit TuhaktakhaitIlangani 16 #3.Amigailiktut Inuit nigiliktut nikikhainik nigiaganit nigivaktainik,ikpinagutait nigiyait munagiyut anginikhaamik aniagutiliit aukhigiamitovalo puvalaliktut nigiamiutut, ilauliktut Nunavumi. Takutjutaitukhuit ilauyut niuvikataktainik nikhainit, malguiktuktutanginikhaangit Inuit mikhaanut Nigiami Kanatamiut. 25Ikpinaktut ikayugutikhait Inuit nigigaagata nakuuyumik niuvikvimitniuvikpaktut nikikhait Nikiit Akyagutikhait Pilihimayuit, kinauyakhakpaktutKanatami Inuligiyit. Ilangit 60%mik tamaat nikiitAkyagutikhait Pilihimayuit atukpaktut Nunavumi nikinik niuvikviitutiktiyaangani akyagutikhait akiit tingmiyaangani nikhait Nunavumut.Ilaa, ubluini akiit nikhait pilaaktut ilakatigiit hitamanik Ikaluktutiamut$317mik. Pikangitpat nikiit akyagutikhait ikayugutikhainik,aatjikutaa nigiyakhait akikaniaktut $765.86mik. Pikangitpat nikiitakyagutikhait ikayugutikhainik mikhiyaangani akiit nikhait, havangitutInuit akiliktiniaktut, “tamaat avataanut 100%mik,” tamaatikayugutikhait akilipaktait nikikhainut inminik, “kinauyakaguilutikakiligutikhainik aalanik piyakhainik ovalo kimaklugit Inuit kaaktuttalvanitlu.” 26Nunainit nikikhait ilauyut nakuuyumik inuuviviniit ovalo aniaktailigiyitilautjutainik Inuit inuuhianut: inuuviviniit Inuit nigivaktait tunivaktut,Ikpinaktunik nigiyakhainik munagilaaktut anikhaagutikhaitaniagutainik ovalo umatait aniagutainik ovalo mikhitilaaktait aniagutainikaukhigiagutainit.” 27 Nunainit nikikhait, “akhut angiyutInuit inminik, ikluinik ovalo nunainit, pihimayut nigitiagutikhainik,ukpatait, ukpigiyait ovalo hanatiligiyiit ikpinagutainik.” 28 Nunainitnikikhait nigivaktait takupkaiyut aalatkiit nigivaktainik; ihivgiukhimayutQikiqtani Inuit 29 takupkaiyut Inuit angutait (ukiuliit 13mit60mut) nigivaktut nunainit Inuit aknainit, kihimi Inuit aknait nigivaktutamigaitkiyainik nunainit nikikhainik Inuit angutinit ovalo Inuitaknait avataani 60nik ukiuliit nigivaktut amigaitkiyainik angutinitukiuliit aatjikutainik.4) InuuhitjutikhaitUkiuk tamaat tuhaktakhait aatjikutiliukhimayut aniaktailigiyit naunaiyautaitalianaituk Nunavumi. Atauhik kitkaniituk naunaiyautaaaniaktailigiyit inuuhitjutikhainik tunivaktut kanugitaangani inuukatigiittamaat aniaktailigiyiit ovalo nakuutjutikhait aniaktailigiyitmunagiyiit inuugaalaaktut. Nunavumi, inuutjutikhait inuuvianitNunavumiut 11nik ikitkiyait aalanit Kanatamiunit. KitkaniitukKanatamiut inuuhia 79.5mik ukiunik, kitkaniituk Inuit inuuhitjutikhait64mit 67mut ukiumik. Inuit ikitkiyainik inuuhitjutikhait ilanganutKanatami pingahut nunakakaakhimayut ilaukatauyunut. 302001mi, inuuhitjutikhait Nunavumi aatjikutauyuk Kanatami ukiungani1946. 315) Nutakat Inuuhitjutikhaitovalo Inuuhimayut ukumaitjutaitNunavut anginikhaanguyut hingaihimayunik naunaiyautaitKanatami – malguiktukhutik Kanatamit kitkaniinit ovao 2000mi,Nunavut tuhaktitihimayuk inuulgamiit hingaihimayut naunaiyautait161.3kuyut/1,000mit inuuhimayunit, aatjikutaanit Kanatami kitkaniitut38.2kuyut ovaluniit hitamainut amigaitjutait Kanatamitkitkanit. 32Nunavut amigaitqianik hingaiyuqainnaqtuq Kanatami.Pilaaktakhait, Niuvilaaktait ovalo NigiyakhaitNunainit NikikhaitPiksaliugaa Franco Buscemi12 www.tunngavik.com


wkw5 W6fyoEp1Q5Ungahiktumut naunaiyautait nutakat aniaktailigiyit nutakat inuuhitjutait.2001mi, Nunavumi nutakat inuuhitjutikhait naunaiyautait15.6kuyut/1,000mit inuuhimayut aatjikutauyut pingahuanitanginikhaat Kanatami. Kihimi, naunaiyautait nutakat tukutjutaitNunavumi mikhiliktut titigaktaulimata 1991mi. Mikhitigutait ihumayutamigailiktut kilamik ovalo pikataktut munagitjutikhait, munagiyauyutnutagakaliktitlugit ovalo inuutitlugit nutagait ovalonutagakaktut munagitjutait ovalo amaamait ilihagutikhainik. Kihiminutakat inuuhimayut kilamik 18%kuytu, pingahualugutainitKanatami kitkaniitjutait. 33Inuuhimayut ilauyut kitkanit 75%mit 85%mut tamamik tukuhimayutKanatami. Mikhitikhait hanatiligiyiit naunaiyautait ilauyutanginkhaamik naunaiyautainik nutakat inuuhitjutikhait.Ilauyut hanatiligiyiit, mikhitigutait inuuhimayut (mikitkiyait 2,500grams kihimi angitkiyait 500 grams) naunaiyautauyut nutaat inuuhimayutaniaktailigiyiit ovalo kitkaniitut nutkaktigutait nutakat inuuhitjutaitovalo tukutigutait. Mikiyut inuuhimayut ukumaitjutait tukulaaktuthivulimi inuuhiani ukiumi. Ayokhaniaktut ilangit aniagutikhainik, ilangitkagitainik ayokhalutik, takutialaitumik ovalo anikhaagutikhaitayokhagutigilugit ovalo ilihagutikhait ayokhagutigilugit.Mikitkiyait inuuhimayut ukumaitjutait ilauyut inuligiyit ilanganut,ilangit aktugutait tipaakunik higaagutait. 2001mi, 9%kuyutNunavumi inuuhimayut mikitkiyait ukumaitjutait – 3%mikanginikhaat Kanatamit kitkaniitumit.6) Inminik AniaktailigiyitAtuinaktaitTuhaktakhait Paliihimanit 37 2001mi ukaktut 30%kuyut Nunavumihingaihimayut aknait imiyuktut iminik hingaihimatitlugit ovalo85%kuyut nutagait aniagutikaliktut FASDmik 38 ovalo 7mit 10mut higanihimayutInuit aknait higaakpaktut ubluk tamaat. 3920024mi tuhaktakhait inuulgamiit aknait hingaihimayut, PauktuutitInuit Aknait Katutjtikatingit titigakhimayut avataanik 45%mik kiuhimayutangiyaanaktumik atugutikhainik hivuliuyut hunmat inuulgamiitInuit aknait hingailikpaktut. 40 Naunaiyautait akhut imiyuktuttuhaktitihimayut hitamiuyuk angitjutait ilanganut Kanatami.7) Aniaktailigiyit KanugitutUmatait Tukutigutait ovalo Umatait Nutkagutait2001mi, Nunavumi naunaiyautait akhuuktut umatainik tukutjutait(umatait tukutigutait) 14%mik mikitkiyait naunaiyautainutKanatami; inuuviviniit Inuit nigitjutait ilauyut nakuuhitjutainik Inuitumatainik aniaktailigiyiit. Kihimi, tukutigutait naunaiyautait hamnaaniagutait Kanatami mikhitiliktut, naunaiyautait Nunavumi kihimiamigailiktut. 41 Aatjikutaatut, Nunavumi nutkaktigutait umatait nutkagutainikmikhitiliktut ilanganut Kanatami.Inuit angayukaat, pikangitut inuuviviniit naamaktunik angayukaagutikhaitpilihimayuit. Piksaliukhimayut pitkutikhait aalanitnunainit talvatuak atukhimayut tunivaktut ilakatigiinut, nunainithanahimayut Inuit tugaakhimayait pitkutikhait avataaniitut atulaaktainikhavakviit. Nunavumi tugaakhimayut inuuviviniit naamatumikangayukaagutikhait pilihimayuinik.Tuhaktitikataktut aniaktailigiyit ayokhaguait hingaihimayut aknaitnigitiagutikhait ihumaalugutait, higaagutit ovalo angiyaanaktutatugutait, ukpatait atugutait ovalo ayokhagutait ovalo inminik ovaloilakatigiit ayokhagutait. 34 Nalunaktuk kafiit nutakait ovalo inikniitaniagutikaktut FASDmik Nunavumi naluyait, FASDmik amigailiktutaniaktailigiyiinik ovalo inuligiyit ayokhagutait. 35Anginikhaat ayokhagutait, ilaa takupkaiyut angiyuit Nunavuminunakatigiit, atauhik ayokhagutigiyait ihumagiyait Inuit aknaittamamik hingaitjutainik ukiuliit ayokhagutait ovalo ayokhainaguait. 36Naunaiyauti 3 Umautainut TukutigutaitNaunaiyautait706050403020100KanataNunavutNunatiakYukonmiNew BrunswickmiNova ScotiamiPEImiNewfoundlandmiQuebecmiOntariomiManitobamiSaskatchewanmiAlbertamiKafit/100,000BCmiPihimayut: Nunavumi Tuhaktakhait Aatjikutainut Naunaiyautait (2004) Munagiyit Aniaktailigiyitovalo Inutligiyit Ikayuktit, Kavamatkut Nunavumiwww.tunngavik.com13


07 Ukiuk Tamaat TuhaktakhaitKanugitut Inuit Inuuviviniit ovalo Inuuhitjutait08Inuuhitjutait ikayugutikhait ikpinaktut ilanganut inikniit aniaktailigiyittuhagutikhainik kihimi aniaktailigiyit tuhagutikhait ovalonutkagutikhait pilihimayuit pikaluangitut amigaitunik nunaini. Amigailugitnunaini aniaktailigiyit tuhagutikhait havaktakhait piyukhatnaamakhiyaangani aniaktailigiyit inikniit ovalo hamna pikaktuk amigaitunikhavaktikhainik. 42Puvainik AniagutitTatkutjutait ingaluani aniagutait ikitkiyait Inuini ilanganut aalaniKanatamiut, kihimi ilangini: “kingaini, ukaini ovalo ingaluani aniagutait,”taivaktut “Inuuviviniit Inuit aniagutait.” 43 Nunavumi, naunaiyautaitpuvaini aniagutait tukukatktut aknaini amigaitkiyaitangutinit ovalo haniani 10%mik amigaitkiyait amigaitkiyait aknaitKanatami.”Puvainik aniagutit tukutigutait naunaiyautait Kanatami amigailiktut1996mit ovalo amigailiktut Nunavumi. Angiyut ayokhagutaithanatjutainik puvainik aniagutainut ovalo aalanik puvainik aniagu -tait, umatait aniagutait ovalo aninaktut ikpinagutait hingaihimayutiluani, tipaakumik higaagutit.Inuulgamiit higaagutait naunaiyautait malguiktuktut ilanganutKanatami inuulgamiit, 77.9%mik mikhaanut 32.4%mik. Atugutaitangiyaanaktut higaagutait amigailiktut Nunavumi tamamik inuulgamiitilautjutainut. 44Nalunaituk 65%mik Nunavumiut tipaakunik higaakpaktut ubluktamaat – naunaiyautait angitkiyait ilanganut Kanatami.Ihivgiugutait ivianginik pilaaktut Iqaluni, kihimi pilaaktut aknainikaniagutikaktut ovalo atungitut ubluk tamaat ihivgiugutainik pilihimayuit,ilaa havaktikaluangimat. Ihivgiugutait pilaaktut Kangiklinikmikihimi ublumi, pikangitut Iqaluni.Amigaitut nunait inikpiakhimayumik ovalo nakuuyumik havagutaitnaamagutikhait aknait ihivgiukviit, kihimi tamamik aknait ihivgiuktauyuituttamaat inuuhitjutainik. 46Naunaiyauti 5 Ilangit inuukatigiit ukiuliit 12mit 19muthigaayuktut ubluk tamaatIlangit604020012.9Kanata9.12000 200337.2Nunavut48.2Pihimayut: Nunavumi Tuhaktakhait Aatjikutiliugutainik Naunaiyautait (2004) Munagiyit Aniaktailigiyitovalo Inutligiyit Ikayuktiit, GNkutTukutigutait naunaiyautait ivianganut aniagutait mikitkiyatNunavumi aalanit pravinsiinit ovaluniit nunainik Kanatami. 45Naunaiyauti 4 Puvainik Aniagutit TukutigutaitNaunaiyauti 6a Tukutigutait naunaiyautaitIviaginit AniagutainitKafit/100,000400350300250200150100500AngutitKanataAknaitNunavutKafit/100,0004035302520151050KanataNunavutNunatiakYukonmiNew BrunswickmiNova ScotiamiPEImiNewfoundlandmiQuebecmiOntariomiManitobamiSaskatchewanmiAlbertamiBCmiPihimayut: Nunavumi Tuhaktakhait Aatjikutiliugutait Naunaiyautainit (2004) Munagiyit Aniaktailigiyitovalo Inuligiyit Ikayuktit, GNkutPihimayut: Nunavumi Tuhaktakhait Aatjikutiliuutainik Naunaiyautait (2004) Munagiyit Aniaktailigiyitovalo Inuligiyit Ikayuktit, GNkut14 www.tunngavik.com


wkw5 W6fyoEp1Q5Aukhigiamit Aniagutit ovalo PuvalagutaitPikatagutait aukhigiamik aniagutit Nunavumi naamakhimayutkitkaniitut 41nik nutaamik ihivgiuktauhimayut ukiuk tamaat.2001/02mi, nalunaituk 1.72%mi Nunavumi inugiagutait pikaktutType 2 aukhigiamik aniagutait (4.5%mik Inuinaungitut ovalo 0.9%Inuit). 47 83%kuyut Kanatamiut aukhigiamit aniagutiliit avataanut60nik ukiuliit, Nunavumi 49%kuyut ataani 60nik 48 ukiunik,mikhaanut 4.8%mik Kanatami. “Kihimi ikitut aukhigiamit aniagutit,aatjikutainut aalat Nunakakaakhimayut, pihimayut pilaaktakhainiknutkaktigutikhait aniagutikhainik ilanganut Kanatami Inuit.” 49Puvalaliktut, puvalaktut ovalo ukpatainik hulingitut Inuit ihumagiyauyutpuvainik aniagutikaniaktut. Takukhautjutait puvainikaniagutait pihimayut kitkanit 1900mi Kanatami amigailiktuttakukhautjutait puvalaktut. 502003mi, avataani 28% Nunavumiut puvalakhimaliktut ovalo20%mik puvalaktut. Haniani 60% Nunavumiut ukpatainik hulihimaitut.Mikinikhaat ukpatainik hulitjutainik tuhaktitihimayut tahapkoaukiukaktut 45nik avataanutlu. Higaagutait ihumagiyauyutayokhagutigilaat puvainik aniagutainit. 518) Tuniyaukataktut AniagutitHivulimik aktuktaugamik Europemit, Inuit aniaktailigiyiit ayokhakhimayuttuniyaukataktut aniagutainik – ilangit smallpox, typhoid, influenzahivuliuyut aniagutit. 1900mi, TBmik, ilanganut measlesovalo polio. 52Kitkaniituk tuniyaukataktut aniagutait ihumaalugiyait Inuit ublumianikhaagutait aniagutainik. Takukataktut aniaguait ikiliktut akhut,kihimi ikpinagiyauyut inikniit Nunavumi. 53 Aalat tuniyaulaaktut aniagutitilangit meningitis ovalo gastroenteritis ihumaalugiyauyut.2007mi, amigaikhimayut Nunavumi aniagutiliit antibiotic-resistantbacteria (methicillin-resistant Staphylococcus aureus, ovaluniitMRSA) pipkaivaktut amiinik aniagutait ovalo ukpatainik aniagutait.Aniagutit nalvaakhimayut inugiaktunik ikluni nani Inuit atukatigiiktutaatjikutainik ikliinik. 54 Inugiakhimayut ikluit amigaitut Nunavumi,nani 1,200mik Inuit utakiyut Inuit iklukhainik. 55Anikhaagutainik AniagutitAnikhaagutainik aniagutit angiyut ovalo tamaat ayokhagutigilaaktutInuit nutagait. Atauhimik ihivgiugutait ubluit, kitkani 1/3miktamamik nutakat ikitkiyait siksinik tatkikhiutinik munagiyauvaktutQikiqtani Aviktukhimayut Aniavianut pikalikhutik anikhaagutainikaniagutit (LRTIs), ilangit bronchiolitis. 56 2000mit-2004mut, aatikutaitihivgiukhimayut Kitikmeoni nalvaakhimayut naunaiyautainikaniavimi Qikiqtani. 66%mik tamaat nutagait mikitkiyait ukiuliitatauhimik Kitikmeoni aniavimungakpaktut LRTImik, naunaiyautaitkulinik amigaitkiyait tamaat Kanatami inugiagutainit. 57Nutaat ihivgiukhimayut Qikiqtaalumi 58 takupkaiyut, “Higaagiaganihingaihimayut angilitikpaktait nutakat aniavimungakpaktut LRTImikhitamiiyut.” Aatjikutait ihivgiuguait nalvaakhimayut, “Iviagiinitnigipkaiyut munagitialaaktut mikhaanut LRTImik.” LRTI nalvaakpaktutnutakanit mikitkiyait nunainit hilataanit Iqaluit ovalo nutakatilakatigiiktut inuuyut inugiaktumik ikluinik. Ihivgiuktit ukakhimayut,“piniagunakhiyut tamamik nutakat,” aniavimungahuhimayut ovaluniitaniavimungayuut nigiaganut aniaviit kaihimayut mikiyunitnunainit.Aalat nutaat ihivgiukhimayut (naunaiyautaa 6B) katitikhimayut akiitautlaagutikhait, aniakviit ovalo ilakatigiit hiniktakvikhait nutakatihivgiuktauhimayut ingaluanik puvaini aniagutait ovaluniit kalainaliktutQikiqtaalumi takuyauhimayut aniakviami Iqaluit ovaluniitOttawami kitkanit Aprilmit 1999 Marchmut 2002. 200nik aniav-Naunaiyautaa 6b Akiit ilangit munagiyaangani anikhaagutikhainik aniaguait Inuit nutagainiAutlaagutitIqalunut 10%AutlaagutitOttawamut 40%Larga Hiniktaqkviit 4%AutlaagutitAngilgaminut 3%AutlaagutitIqalunut 33%Autlaagutit Angilgaminut 4%Nutakat Aniakviit KivataanitOntariomi pivaktutCheomiAniakviitjutait 43%QikiqtaalukAnivakviit pivaktutBRHkuniitut 63%(Qikiqtaaluk Aniakvik) 63%Makpigaak 42 Nunakyuami makpigaat ukiuktaktumi aniaktailigiyit 64:1, 2005 Creery, David et al, "Akiit ilauyut nutakat ingaluat puvaini aniagutait Qikiqtaalumi Nunavumi,Nunakyaut Makpigaat Ukiuktaktumi Aniaktailigiyit 64:1 2005.www.tunngavik.com15


07 Ukiuk Tamaat TuhaktakhaitKanugitut Inuit Inuuviviniit ovalo Inuuhitjutait08imungauhimayut, Igloolik amigaitkiyauyut 48nik aniaktunik,akikakhutik $1 millionmik munagiyauyaangani, 33%mit 53%mutakiit autlaagutikhainik. 59TBnikNaunaiyautait mikhiliktut avataani pingahut ukiuni, naunaiyautaitkihimi TBnik Nunavumi aalangukhimaituk 70nik amigaitkiyaitKanatamit kitkanit. Ayonaktuk nutkaktigiagani nuutitigutait TBniknani, “Tamamkhimaituk ayokhagutait,” pipkailaktut “ungahiktumutovalo akhut aniagutait ovalo ilaani tukunaktut munagiyaungikumi.” 60Kuyakhimayut Nuutitigutait AniagutitNunavut amigaitunik naunaiyautikaktut kuyakhimayut aniagutainikKanatamit. 61 2000mi, 17nik amigaitkiyauyut aknait ovalo haniani18nik amigaitkiyauyut angutit ihivgiuktauhiayut aniagutikhainikNunavumi tamaat Kanatamit. 62Ukiuliit 15nit 24mut aniagutikalaaktut kuyakhimayut aniagutainik.Nunavumi, aknait malguiktukhimayut tuhaktititjutainik angutinit. 63Tamaat aniagutait naunaiyautait amigailiktut 1991mit.Nunavut amigaitkiyait Kanatamit naunaiyautainik aniagutikhainik. 64Aniagutit naunaiyautait Syphilis ovalo hepatitis B takuvaktut. Amigaitutnaunaiyautait kuyakhimayut aniagutainik nuutitigutait ukakhimayutilihaktitaiuyukhat mikhaanut.Kagitainut AniagutaitIkaluktutiami Kagitainut aniagutait Uktugutikhait katimatitlugit1999mi, Inuit ukautihimayait kagitainut naamagutikhait, “inminikpitkutkhait ovalo inminik nalungitakhait pihimayut ilaukatautjutainikukpatainut, ihumagiyainut, kagitainut ovalo ukpigiyait naamagu -tikhainut ovalo inuuviviniit ilitagitjutait.” 65Atuinaktait aniagutikhait ihivgiukhimayut kagitainut aniagutait naunaiyaklugitkanuk kafit Inuit kinikhiavaktut munagitjutikhainik kagitainutayokhagutait. Hamna naunaiyautait atutialaituk Nunavumiilaa, amigaitut Inuit kinikhiayuimata munagitjutikhainik ovalo ilaa,ukautait kagitauyakut ayokhaktut inuuviviniinut ilauyut. 66 Nutaatihivgiukhimayut Inuit kagitainut aniagutait ukakhimayut, “naunaiyautaitkagitainut aniagutikhait atulaitut Inuit inuuviviniinik.” 67Kagitainut aniagutait ukangituk pikangitainik kagitainik ayokhagu -tait, kihimi ukakpaktut pihimayainik ihumagiyait ovalo ilitagiyaitnaamagutainik. Hamna kingulik kanitkiyat Inuinut nalungitainik aviktukhimaitutkagitainut aniagutait, ukpatainit aniagutainit ovaluniittamaat naamagutikhainut. 68 Ihivgiugutait aniaktailigiyit muna giyiitInuit inikhimayut, “Inuit ukpigiyait, atugutait ovalo ihumagiyaitilaulikata aniaktailigiyit ovalo inuligiyit ikayugutainut, ayonaktukkanuk atugutikhait pipkaiyut kagitainut aniagutait ovalo naamagu -tikhait Inuit inminik ovalo nunaini.” 69 NTIkut naluyut NunavumiKavamatkut ilaukataulugit Inuit Kauyimayatukangit iluanutNunavumi kagitainut aniagutait pikuyakhait ovaluniit pilihimay -uinut; ovaluniit GNkut tamaat iniktikhimaitait ublumi kagitainutaniagutait uktugutikhainik.10) InminiikatagutaitNigiagani Kanatami, 90%kuyut inminiikatagutait ilauyut inminikkagitainut aniagutainik, kihimi Nunavumi hamna ilauyuk atulaituk.Amigaitut Inuit inminiikatagutait ilaungitut kagitainut aniagutainut,ukakhimayuk ihivgiukti Taakti Samual Law 70 ovalo Miles Hutton,tuhaktitihimayuk, “Kagitauyaligiyit ihumagiyait Ukiuktaktumi akhutilaukatauyut inminiigutikhainut, inuligiyit/hanatiligiyiit ovalo inuukatigiitaalangutainut; naamaktut nunaini kagitainut aniagutaitikayugutikhait ukaktakhait angiyut ilangit kagitauyaligiyiit ihumagiyaitavataanut aniagutikhait atuktainut” 71 .Nunavumi takukhauyut inminiigutikhait naunaiyautait pihimaituknaunaiyautainit kagitainut aniagutait atuinaktainik ukautainut. Naunaiyautaitinminiigutait Inuit angutinit Nunavumi kitkanit ukiuliit19mit 24mut, ilauyut 50nik angitjutainik tamamik angutit Kanatamiaatjikutait ukiukaktunut, kihimi takukhaungituk inuulgamiit Inuitangutait Nunavumi aniangitut kagitainut aniagutikhainik kanuk50nik naunaiyautait angukatigiit nigiaganit Kanatamit.Havakhimayait Nunavumi ihivgiukti Jack Hicks ukakhimayuk, “Inuligiyitnutkagutikhait,” ilaa, “Akhut nutakat pivaktait,” ovalo aalatnutakat ayokhagutait, hunmat amigaitut inuulgamiit Nunavumiihumalikpaktut inminiigutikhainik. Nalungituk kagitauyaligiyi TaaktiLawrence Kirmayer ukakhimayuk inminiigutait “naunaitauyukhatinuligiyit ayokhagutait nunaini.” 72Inminiigutait naunaiyautait Nunavumi ikitpiaktut ukiuni 1950miovalo 1960mi, atauhimik inminiikhimayuk 1960mi. 73 Alaskami1960mi inuulgamik Inuit inminiikataliktut. Inuulgamiit naunaiyautaitAkukitukmi amigaitut kilamik 1970mi ovalo atulihaaktitlugit 1980miovalo Nunavumi iniktigutainik 1980mi ovalo 1990mi. Hicks ukaktukhamna (hivuliit Alaskamit, Akukitukmit ovalo Nunavumit) aatjikutauyutnani Inuit inuuyut talvani aviktukhimayainik hivulimikpikatauhimayut “akhut katitigutainik nunaini” – nuutitihimanmatanunainut, nutagait ilihaktitauplutik aalanik ilihagutainik atugutainikovalo havakpiaktut inikniit umayukhiuktut mikhitihimayait havangitut74 . Kirmayer ukaktuk, mikiyut nunakakaakhimayut inuukatigiit,Inuit pihimayut, katitiktauplutik ovalo nuutititauplutik katitigutainut...ukaktutovalo inminiigutait ovalo katitigutait kanugitutpihimahuigamik...ovalo Inuit ihumaliktut munagiyunaikhugit inminiknunait.” 7516 www.tunngavik.com


NUNAVUMI ANIAKTAILGIYIT ATUGUTIKHAITNaunaiyautaa 7 Kafit Inuit inminiikhimayut Nunavumi 1960mit-2007mut4035Kafit inminiikhimayut302520151050196019661972197819841990199620022006UKIUMIHicks, J. (piniaqtut, 2009-mi).1999mit 2003mut, naunaiyautait inminiigutait Nunavumi, 11kuyutanginikhaat ilanganut Kanatami. 43%mik tamamik inminiigutaitNunavumi pihimayait inuulgamiit ataani ukiuliit 20nik. 76 3/4mit inminiikhimayuttahapkoa ataani ukiuliit 25nik. 77Naunaiyautaa 8 Naunaiyautait tukuhimayut inminiigutainit,Inuit angutit Nunavumi (1999mit-2003mut)ovalo tamamik angutit Kanatami (1999mi)Mamiana, inminiigutait kiutjutait atugutikhainik Nunavumi munakhiit,hanahimayut Nunavumi Kavamatkut 2001mi tunikhaihimaitutkihimi 2007mi; aatjikutait inminiigutait kiutjutait atugutikhaitilihakvimi, hanahimayut 2003mi tunikhaihimaitut kihimi 2007 78 ,ovalo atulaitut ublumi.Hamani ayokhaktitlugit, RIAkut, Inuit ilaukatauyut ovalo aalathavakviit hanahimayut nunaini pilihimayuit, akhuugutait ayoikhaiplutikovalo inmiiigutait nutkatutikhaiik pitkutikhait; ilaa atuktait hanahimayutKanatami Inuit Inuulgamiit Katimayiit ovalo Inuit InuulgamiitInminiigutikhait Nutkatutikhait Atugutikhainik 79 , ovalo ayoikhaiyutakhuukhimayut ovalo nunait naamagutikhait hanahimayait Inutukait.Naunaiyautait Tukuhimayut Inminiigutainit900800700600500400300200100010 - 14 15 - 19 20 - 29 30 - 44 45 - 50UKIUNGITNunavutKanataHicks, J. (piniaqtut, 2009-mi).www.tunngavik.com17


07 Ukiuk Tamaat TuhaktakhaitKanugitut Inuit Inuuviviniit ovalo Inuuhitjutait08MALIGALIUGUTAIT OVALOAKILIGUTIKHAIT ANIAKTAILIGIYITMUNAGIYIIT NUNAVUMIKanatami Kavamatkut kitkaniitut kinauyakhainik havakviit pivaktuttamamik tunikhaitjutainik Nunavumi. Kitut kinauyait nunaini naamagutikhaitIkaluktutiami ovaluniit nutaami aniavimik Kangiklinikmi,tamamivyak kinauyakhait angiyut atugutainik aniaktailigiyit munagiyiitNunavumi pivaktut Ottawamit.GNkut ilangit aniaktailigiyit atugutikhait tamaat kinauyakhakpaktuttalimanit Kanatamit pitkutainit: Nunavumi Atugutait Kinauyaligiyit,Kanatami Aniaktailigiyit Nuutigutait ovalo Kanatami InuligiyitNuutitigutait, 80 NIHBkut pilihimayuit, ovalo Kanatami Inuligiyitangigutaanut. GNkut tunivaktait aniaktailigiyit munagiyiit iluanutMunagiyit Aniaktailigiyit ovalo Inuligiyit Ikayuktit. Aalat munagiyiitpikaktut amigaitunik aalatkiinik ayongitut ovalo havaktut Inuit ovalotunivaktut amigaitunik pilihimayuinik munagiyukhait – aniaviinithigaanaitumik tuhaktigutikhainut. Akitutkiyauyut: aniaktailigiyitmunagiyiit atukpaktut 1/4mik Nunavumi kinauyait atugutainit ovaloilauyut angiliniaktut ilaani, pipkaimata atugutainik munagilaitaitGNkut.Inuit havakviit, hamletkut, kavamaungitut havakviit ovalo ikayuktiittamamik ilaukatauyut aniaktailigiyit atugutainik tunivlutik aniaktailigiyitovalo nunaini naamagutikhait pilihimayuit nunaini ovaloaviktukhimayuni, angitjutait kinauyait pivaktut Ottawamit – pivaktutAniaktailigiyit Kantami, kihimi ilangit havakviit ikayukpaktut, ilangitKanatami Inuligiyit, Inuuviviniit Kanatami ovaluniit Havaktiligiyitovalo ayoikhaiyut Kanatami (HRSDC).1) Kinguliit AniaktailigiyitMunagiyiitKinguliit pihimayait Inuit Kanatamit aniaktailigiyit atugutikhainikayonaktut ovalo inuuviviniinik pikangitut, Kanatami Kavamatkut uktukhimayutmunagiyumangitumik Inuit aniaktailigiyit ovaluniituktukhimayut tunilugit akiit Inuit munagitjutikhait pravinsiit, 81 angaatjukviitovaluniit Hudson’s Bay kapaniit. 82 Hivulimi, amigaitutaniaktailigiyit munagiyiit tuniyauvaktut angaatjuktiligiyinit, Ottawaatukhimamagit akitungitut ovalo angikhimayut uktugutikhainik“angaatjuktiliklugit Inuit...munagitjutikhait ovalo inuuviviniit aalangugutaitkungiaktaunginaktut Europemit Kanatamut munagiyiitilaukatauyukhaunmata.” 83Hivuliit Kanatami Kavamatkut Itkiliit ovalo Inuit AniaktailigiyitHavakviit (FNIHB) munagiliktut tunikhaitjutikhainik aniaktailigiyitmunagiyiit tamamik nunakatigiit Yukonmi ovalo Nunatiami 1954mi.1954mit 1982mut, munagitjutait Inuit aniaktailigiyit Ottawamiituk,“Munagiyauplutik nigiaganit kablunaanit havaktiit...kiulaitut nunainiTakti kapuqhiuq Urhuqtuumi, 1959-mi.Inuit ilaukatauyut ovalo hamletkut angiktukhait amigaitunikangigutaanut ilauyaangani, ilaa iniktilaitumik uktugutikhait titiga -gutainik ovalo aviktuklugit kinauyakhait nakit kinauyakhaktainik;ilangit ilaukatauyut atulikpaktait kinauyakhainik aalanit kinauyainit,ilaani NLCAmit ilaunut Aviktukhimayut Inuit Katutjikatingit,ilauyaangani.Kitkaniituk aalangayutjutait hapkoa malguk ilaukatauyut Kanatamitkinauyakhaktut aniaktailigiyit pilihimayuit Inuit ilaukatauyut ovalohamletkut ovalo ikayuktiit pivaktut pingahuanut ilauyut ovalo ihumagiyauyuitutGNknut aatjikutauyut ilaukatauyut nani havakpaktaituktugutikhait paknaiyautikhainik ovalo hivuliutikhainik atugutikhait.Aatjikutaatut pihimamata Ottawamit, GNkut ukpigiyut pilaaktakhainikinminik atiktuitjutait amigaitunik ukiunik aniaktailigiyitkinauyakhainik angigutaanut kitkanit Inuit ovalo ihumangitutilaukatautilugit aalat aniaktailigiyit ilauyukhat Nunavumi. Naluhu igiaganitamaat ublumi atuktainik, ihivgiuktigu nuutitigutait kavamatkutaniaktailigiyit munagiyiit tunikhaitjutait Nunavumi.Piksa atuqtauyuq Aanniaqnanngittuliriyitkunit Kanatami piksautainnit/Taiguarviat Tutqumaviallu Kanata18 www.tunngavik.com


NUNAVUMI ANIAKTAILGIYIT ATUGUTIKHAITpiyumayainik.” 84 Talvani ukiuni, Ottawa hanahimayut atugutikhainikpingahut aalatkiit apkotikhainik tingmitjutikhainik Kananamit-Nigiaganutaniaktailigiyit munagiyiit Inuinut, atuktait atuliktut ublumitunikhaitjutait ovalo akiit aniaktailigiyit munagiyiiit Nunavumi ubluminut.Aniaktut ovalo Taaktit tingmivaktut Qikiqtaalumit OttawamutAniaviit (hivulimik Montrealmut), Kivallliqmit Winnipegmut aniaviitovalo Kitikmeonit Yellowknifemut ovaluniit Edmontonmut aniaviit.Nunavumi hivuliit aniaktailigiyit ministaa ukakhimayuk, “Atauhimik8nit kinauyait aniaktailigiyit munagiyiit atuktainik atukpaktuttingmiat ukhukhainik.” 85Decembermi, 1982, malikhugit katimatjutait kitkanit KanatamiKavamatkut, Inuit Tapiriit Kanatami (ITK) ovalo Kavamatkut Nunatiami(GNWT), munagitjutikhainik Frobisher Bay Aniaviit Iqaluni nuutitihimayutGNWTmut, munagiyaangani nunainit aniaktailigiyitkatimayiit. Munagitjutikhait Kanatamit aniaktailigiyit munagitjutikhait,kihimi NIHB ovalo Kanatami Inuligiyit Taaktiit ovalo AniaviitIkayugutikhait Angigutaanut, nuutitihimayut GNWTmut April 1mi,1988. 862) Nuutitigutait GNWTmit GNmut1980mi, GNWTkut hanahimayut pingahunik aviktukhimayut aniaktailigiyitovalo inuligiyit ikayuguitkhait Katimayiit tuniyaanganikitkaniitut pilihimayuit ovalo ikayugutikhait. Atauhik Katimayiit munagiyaittunilutik pilaaktakhainik nunait ikayugutikhainik hivuliuya -angani havagutikhait ovalo angigutikhait.Pitinagit hanatjutait Nunavumi, munagitjutait Katimayiit ihivgiuktauhimayutNunavumi Iniktiligiyit Kamisitkut (NIC) unguvagumaplutikNunavut ilihimalikat. Talvani Nunavut Tunngavik Timinga (NTI),GNWTkut ovalo Ottawa tamamik akigaktuktait, GNWTkutukakhutik, “...uktugutikhait unguvaklugit aniaktailigiyit katimayiitpihimayut ikpinaktumik ilaukatulaagutainik katimayiit munagiyaanganimaligutikhait nunaini ilaukatautjutikhait ilanganut pilihimayuittunikhaitjutikhait. 87 GNWTkut ukaktut unguvagumik Katimayiitaatjikutaungituk ihuakhaitjutikhait piliktainik nuutitilugit Munagiyitungahiktumit pilihimayuit tunikhaitjutikhainik ovalo mikhaanut Ministaitmunagiliklugit. Pikangitut atugutainik kitkaniitut havakviitnakuutiaktumik kiuyaangani nutaat nunainit aniaktailigiyit piyumayainik.Kihimi, hanataamata Nunavut 1999mi, GNkut unguvaktait Katimayiitovalo nuutitikhugit munagitjutikhait Munagiyit Aniaktailigiyitovalo Inuligiyit Ikayuktiit Iqaluni. Taimaimat, havakatigiigutait Inuitaniaktailigiyit pilihimayuit tamakhimayut ayongitut munagiyiit ovalohavaktiit nuutitimata ovaluniit autlakmata Nunavumit. Pipkakhimayaitangiyut, ukakhimayait Moloughney tuhaktakhaitl 88Nunavumi Inuit aniaktailigiyit atugutikhait. “Nuutitigutait hamnaangiyut tamaktilaaktut havakviit ihumagiyainik, havalaaktainik ovaloatugutikhainik pihimayukhat akhut hanatiligigiagani uktugutikhait.Pihimalugit Nunavumi pihimayait Inuit aniaktailigiyit atugutikhait,ilaa hamna...inigutait pihimaliktut. Amigitut atugutikhait hivulimipihimayait tamakhimaliktut ublumi. 89Tamagutait havakviit ihumaiyait ovalo havalaaktait ublumi pikataktut9nik Ministait Tukliit taimaakhimayut Munagiyit Aniaktailigiyit ovaloInuligiyit Ikayuktiit 1999mit.3) Akiit AniaktailigiyitMunagitjutikhaitTamamik pravinsiit ovalo nunait pihimayut amigailiktunik piyumayainikaniaktailigiyit munagitjutikhait pihimayainit, ilangitnunainit, nutaat atugutikhait ovalo akililiktut aniagutikhait munagitjutikhainikakiit. Ovalo tahapkoa nutaat akiligutikhait piyumayait,akiit pihimayait ikayugutikhait angililiktut.Ilanganut akiit angililiktut pivaktait tamamik pravinsiit ovalo nunait,Nunavut pihimayut ilakhainik akiit ilaa, Nunavut angigami, ikitut kihiminunami aviktukhimayut inugiakatigiit ovalo inuuviviniit atuinaktainiknigiaganit aniaviit ovalo aniagutainik autlaagutait. Nunavutatuinaktuk Kavamatkut Kanatami 91%mik kinauyakhainik. TuhaktakhaitGNkut Munagiyit Kinauyaligiyit takupkaihimayut aniaktailigiyitikaygutuikhait Nunavumi tamainalaaktut pikangitkumiknutaanik Kanatamit kinauyakhainik. 90Kitkanit, Kanatami pravinsiit atukpaktut $2,850 91 ukiuk tamaat Inukatauhimut aniaktailigiyit munagitjutikhait. 2005/06, Nunavutatukhimayut $219,693,000 aniaktailigiyit munagitjutikhainik ovauniitkitkanit $7,454 Inuk atauhik. 92 Angitjutaa 21%mik NunavumiKaangani Nunaini Hanahimayait (GDP), naunaiyautaa angilihimayuk26.7%mut GDP 2007mi. Kitkani Kanatami atukpaktut 10%mik GDPaniaktailigiyit munagiyiinut.GDPmi naunaiyautait ikpinaktut angitjutait tamalaitumik aniaktailigiyitmunagitjutikhait atugutikhait ovalo kanuk ikpinaginiaktaittamaat hanatiligiyiit. Ilaalu, ilangit kavamatkut kinauyat atugutikhaittunihimayut aniaktailigiyit munagiyiinut. Kinauyakhainik atukpataNaunaiyauti 9 Aniaktailigiyit munagiyiit akiliktugutaitilanganut Kaangani Kanatami Hanahimayut25.00%20.00%15.00%10.00%5.00%0.00%1999 2005Nunavut KanataPihimayut: Kanatami Aniaktailigiyit Kinauyat Atugutait Katitihimayut, CIHI, 2008www.tunngavik.com19


07 Ukiuk Tamaat TuhaktakhaitKanugitut Inuit Inuuviviniit ovalo Inuuhitjutait08aniaktailigiyit munagitjutikhait atukhimayainik, mikitkiyauniaktutkinauyakhainik aalanik. 2005/06, GNkut atukhimayut 25%mik kinauyatatugutikhait aniaktailigiyit munagitjutikhainik, Ontario atukpaktut13%mik, kihimi tunihimayut amigaitkiyainik aniaktailigiyitmunagiyiinit Nunavumit.Naunaiyautaa 10 takupkaiyuk akiit Inuk atauhimik tamamik pravinsiitovalo nunait tuniyaangani Kanatami atuktainik aniaktailigiyit munagitjutikhait.Nalunaituk Ukiuktaktumi ovalo Nunavumi, pihimayutangiyumik ayokhagutikhainik ovalo tunilutik aatjikutainik aniaktailigiyiiitmunagitjutikhait pilaaktakhainik aalanit Kanatamit.2005mi, haniani 14%mik tamaat aniaktailigiyit munagitjutikhaitatukhimayut Kanatami atukpaktut aniagutikhainik. Hamna ilangitangililiktut ublumi. 93 Nunavumi, talvatuak 5% tamaat atugutainitatukpaktut aniagutikhainik.4) Akiligutikhait AniaktailigiyitMunagiyiit: KinigutaitKanatami IlautjutaitPravinsiit ovalo Nunait munagiyut tunikhaitjutainik aniaktailigiyitmunagitjutikhait, malikhutik iluaniitut Kanatami AniaktailigiyitPikuyakyuat. Kavamatkut Kanatami tunivaktut kinauyakhainikGNkunut, mikhaanut Nunavumi Atugutikhait Kinauyait.Naunaiyauti 10 Pravinsiit/Nunait Aniaktailigiyit akilikhimayutInuk atauhik, 2005mit 2006mut$8,000$7,000$6,000$5,000$4,000$3,000$2,000$1,000$0KanataNunavutNunatiakYukonmiNew BrunswickmiNova ScotiamiPEImiNewfoundlandmiQuebecmiOntariomiManitobamiSaskatchewanmiAlbertamiBCmiPihimayut: Kanatami Aniaktailigiyit Akiliktigutait Katitigutait, CIHI, 2008Naunaiyauti 11 Tamaat (Inuk atauhik) Aniaktailigiyit akilikhimayut atukhutik kinauyait,tugaakhimayut aviktukhimayut, 2005mi$4,500$4,000$3,500$3,000$2,500$2,000$1,500$1,000$500$0AniakviitAalatAniakviitTaaktitMunakhiitovalo aalatAniaktailigiyiit Kinauyait InuitAniaktailigiyitTitigakvimimunagiyiitAalatAniaktailigiyitAkiligutaitNUNAVUTNEWFOUNDLANDMIKANATANUNATIAKONTARIOMIPihimayut: Kanatami Aniaktailigiyit Akiliktigutait Katitigutait, CIHI, 200820 www.tunngavik.com


NUNAVUMI ANIAKTAILGIYIT ATUGUTIKHAITAalanganit Kanatami nunait, Nunavut ayokhaktut hivulimi hana -5) Tutkuktuitjutaitut Aniaktaili -tiligiyiit ovalo atukpaktut nuutitigutainik Kavamatkut Kanatamit.giyit Ikayugutikhait (NIHB)Nunavumi Atugutikhait Kinauyat maliniaktut tuniyaangani Nunavutnaluhuigutikhainik, aalangutilaaktainik ovalo tuhaktititialutik. Ikitki -Aniaktailigiyit munagitjutikhait tunivaktut GNkunit hivuliit aniaviityanik kinauyat nuutitivaktut mikhaanut Kanatami AniaktailigiyitNuutitigutainik ovalo Kanatami Inuligiyit Nuutitigutainik. 94Nunavumi Atugutikhait Kinauyat keelinikaktut 3.5%mik angiligutaitukiuk tamaat kanugitaangani Nunavumi inugialigutait. Taimaimat,Nunavut inugialigutait angiligutait anginikhaanguyut Kanatami,atukpaktut hamna ukiuk tamaat angiligutait atugutikhait kinauyakhait,pilaitut GNkut avaliitumik naamaniaktut kinauyakhait tuniyaanganinaamaktumik Inuit ikayuguitkhainik nunakatiminut. 95Ublumi naunaiyautait Nunavumi Atugutikhait Kinauyat naamaktuttuniyaangani Inuit ikayugutikhainik maliktait Kavamatkut Kanatami,kihimi naamangituk nakuuhiyaangani ovaluniit ilagiagani akhutNunavumi naamagiyainik havakatigiigutikhait ovaluniit munagilugithilataanit akiit.Nunavumi, NHIBkut munagiyut GNkut ilaukataungitumik Inuit.Pravinsiit angililaaktait pravinsiinit taksiit, kihimi Nunavumi taksiitmikivalaaktut mikhaanut akiligutainit. 1%mik angiligumik kinauyakhaitOntariomi ovaluniit Quebecmi pilaaktut 3%mikangiligutait income taksianik. Piyaangani 1%mik angiligutait kinauyatNunavumi pihimayukhat avataanut 30%mik taksiitUkiuni 1995/96mit 2005/06mut, tamaat NIHBmit kinauyatangililugit. 96munagitjutikhainik ovalo hivuliit aniaktailigiyit munagitjutikhait,ilangit taaktiit ovalo aalat ayongitut munagiyiit. Kihimi pikaktut amigaivyaktunikaniaktailigiyit mikhaanut niuvigutikhait ovalo ikayugu -tikhait tunihimaitait GNkut. Ikayugiagani Inuit tamaat aniaktailigiyitnaunaiyautainik aatjikutainik aalat Kanatami, Aniaktailigiyit KanatamiNIHBkut pilihimayuit tunilutik keelinikaktut niuvigutikhait ovaloikayugutikhait pilaitpata GNkunit. Hapkoa ilauyut tugaakhimayutaniagutit, kigutiligiyit, iinginik munagitjutait, aniagutit hanalgu -tikhait ovalo hanalgutikhainik, naitumik ayokhagutait munagitjutikhaitkagitainik ikayugutikhainik ovalo aniaktut autlaagutikhainikpilaaktunut Inuit.Hivunikhaini, Inuit Nunavumi piyumaniaktut munagilutik NIHBkutpilihimayuit, maliklugit Inuit Nunatsiavut. Pilihimayuit akiliktigutaitkatakhimayut $37 millionmit 2004mi $30.5 millionmut 2007mi. Kihimi,50%mik NIHBkut kinauyait atukpaktut aniaktut autlaagutainik.atugutikhait angilihimayut kilamik Nunatiami ovalo Nunavumi(94%mik) aalanit aviktukhimayunit.Ikpatauyak 1 Angiyut Kanatami nuutitihimayut tamamik Inuit ikayugutikhait Nunavumut Kavamatkut($ millions) 2004-05 2005-06 2006-07 2007-08Aniaktailigiyit & InuligiyitNuutitigutait Kinauyat 18 22 22 24Kanatami Aniaktailigiyit Nuutitigutait Taksiit 7 8 8 8Tamaat 25 30 31 33Kanatami Inuligiyit Nuutitigutait Kinauyat 10 10 10 9Taksiit 4 5 5 5Tamaat 14 15 15 14Aniaktailigiyit IhuakhagutaitNuutitigutait 1.42004mi Utakiyut Mikhitigutait Nuutitigutait 0.6 0.6 1.1 1.1Tamaat Aniaktailigiyit % InuligiyitNuutitigutait 40 45 47 48Nunavumi Atugutikhait Kinauyait 756 812 839 893Tamaat Kinauyat Nuutitihimayut 785 845 872 927Tamaat Nuutitihimayut 796 857 885 941Pihimayut: Kanatami Nuutitigutait Pravinsinut ovalo Nunainut, Kavamatkut Kanatami, Munagiyit Kinauyaligiyitwww.tunngavik.com21


07 Ukiuk Tamaat TuhaktakhaitKanugitut Inuit Inuuviviniit ovalo Inuuhitjutait08Ikpatauyak 2: NIHBkut Ukiuk Tamaat Akiliktugutait ($ Millions) aviktukhimayunutovalo ikayugutikhait 1995/96mit 2005/06mutAviktukhimayut Autlaagutikhait Aniagutit Kigutit Aalat aniaktailigiyit IingitmunagitjutaitAtlantic 18.3 59.9 15.8 0.7 5.3Quebec 28.6 50.8 17.5 1.2 1.8Ontario 25.4 48.3 21.2 1.5 3.6Manitoba 41.8 39.2 13.4 3.8 1.9Saskatchewan 25.5 49.4 19.5 2.0 3.6Alberta 24.7 41.2 16.6 3.7 3.8BC 15.5 45.5 20.5 1.4 2.8Nunavut 51.2 17.0 28.2 0.0 3.6NWT 32.4 38.7 25.3 0.0 3.6Yukon 26.8 46.6 23.7 0.0 2.9Pihimayut: Atuktut NIHBmit Pilihimayuit Ukiuk Tamaat Tuhaktakhait 2005/2006. Aniaktailigiyit Kanatami6) DIAND: Aniaviit ovalo TaaktiitIkayugutikhait AngigutaanutDIANDkut Aniaviit ovalo Taaktiit Ikayugutikhait Angigutaanut akiliniaktaitNunavumi Kavamatkut $18.8 millionmik ikayugiagani aniaktailigiyitikayugutikhait Inuinut. Pilihimayuit pilikhimayut 1959miMaligaliuktit Atanguyait angikhimanmagit, “Kanatami Kavamatkutikayukataniaktait akiit aniaviit munagitjutikhainik Itkiliit ovaloInuit.” 97 2001mi, Ottawa ovalo GNkut uktukhimayut NTIkunuthamna pilihimayuit nuutitihimalutik ilanganut kinauyakhaitNunavumi Kavamatkut mikhaanut Nunavumi Atugutikhait Kinauyait.Talvani ukiumi, NTIkut tuhaktitihimayut tamamik kavamatkutInuit angikhimaitut nuutitigutainik Nunakakaakhimayut pilihimayuitiluanut kinauyakhait Nunavumi Kavamatkunut ovalo kihimi NTIkutukakhimayut Inuit inminiigutikatut ihivgiuklugit ovalo atiklugit kavamatkunitaniaktailigiyit kinauyakhait atuktakhainik. NTIkut akhuukhimayaithamna inminiigutait ataani NLCAmi Ilangani 32 NLCAmiovalo Ilangani 2.7.3 ukakhimayuk, “Iluaniitut hamani angigutaanutpiniaktut: b) ikpinagilugit Inuit ilaukatautjutikhait ovalo ikayguutikhaitkavamatkut pilihimayuinit Inuit ovaluniit Nunakakaakhimayutpihimayainik.2008mi, tamamik kavamatkut kiuhimaitut NTIkut ihumaaluktainikukakhimayait 2001mi. Kihimi, nutaat Kanatami ihivgiugutait Aniaviitovalo Taaktiit Ikayugutikhait Angigutaanut ilitagiyut pikaktut“Nunakakaakhimayut akigaktuitjutainik,” paknaiyautainut kihimiukakataktait kavamatkut pinahuaktainik nuutitilugit pilihimayuitInuit kinauyakhainik pilutik, “Ilitagifaagutait Kanatami ihumaalungi -yait Nunavumi Kavamatkut munagiliktut Inuit kavamatkunik iluaniKanatami Ilanganut.” 98 Kanatami Kavamatkut katitihimayut,22 www.tunngavik.com“Kitkaniitut Ilaukatauyukhat” hamna pilihimayuit GNkut. Ukakhimaituttuhaktituitjutikhainik Inuinut. 997) HavaktiligiyitAmigaitut Inuit nunait ikayuktauyut nunaini aniaviit nani piyumayaitmunagitjutikhaiik avataaniituk nutkaktigutikhaiik pilihimayuit.Taimaimat, amigaitut nunait munakhiit pulaakatalaitut hilataanitaniaviit tuniyaangani nunainit aniaktailigiyit tuhagutikhainik havaktakhainik.100Taaktit ilauyut angitkiyainik aviktukhimayut aniaviit ovalo pulaaktaktutaalanut mikiyunut nunainut. Nutaat ikayugutikhait tunivaktutnigiaganit talvatuak. Hamna ukaktuk aniaktut autlaaktukhat ungahiktumutikayuktauyaangani.Iniktigutait amigaitut aniagutit naunaiyautikhait, ayokhaktutikayugutikhait, ihivgiufaagutikhait, ihuakhaitjutikhait, tukutiktut munagiyiitovalo inuligiyit ikayugutikhait aniatunut kinguvakpaktut,pilaitut ovaluniit ikayulaitut. Ikitut hapkoa ikayugutikhait ihuma -alugiyait Inuit inuuviviniit ovaluniit tunivaktut Inuit ukautainut.MunakhiitMunakhiit kitkaniitut Nunavumi Aniaktailigiyit Munagiyiitatugutikhainik. Anginikhaanguyut atauhik ilaukatauyut ayongitutovalo ilaukatauyut, havaktut ubluk tamaat 24nik ikaaninik, 7nikublunik tamaat. 2000mi, 16% Inuit nutagait takuhimayut taaktinik,nani 53% takuhimayut munakhinik. Tamamik nutakat Kanatami,67% takuhimayut Taaktinik ovalo 20% munakhinik.


NUNAVUMI ANIAKTAILGIYIT ATUGUTIKHAITPikaktut 380nik munakhinik havaktut Nunavumi kihimi amigaituthavalaktut ilaani, 101 aalanik havakvikaktut ovaluniit havangitut.Angmanmata aniaktiit Kangiklinikmi, Ikaluktutiami ovalo Iqaluit,ilangit 220nik munakhinik piyumayut Nunavumi. Kihimik, talvuunaAktuupa 2008, tapkuangitnait 119 munaqhit havaktut upluq-tamaatKavamatkutnut Nunavut ikitqiyatlu 15 tahapkunani munaqhiniInuit. 102 Ilangit 25kuyut munakhiit naitumik katrakaktut inminikhavakviinit. Taimaimat, aniakviit Kangiklinikmi ovalo Ikaluktutiamitalvatuak havaktut munakhiviit, aniakviungitut ovalo nutaak QikiqtaniAniakviit Iqaluni ublumi havaktut 50%mik havaktikhainik.Ayokhagutait kinikhiagiagani ovalo pihimayaangani munakhiitNunavumi akhut ayonaktuk aniaktailigiyit munagiyiit ayokhagu -tigiyait. 111nik havaktut 200mit munakhiit piyumayait, munakhiitakhut havakpiaktut. Ilaani ayokhakhutik inminik nani atanguyait munagiliktut,angiyumik ikayugutikhainik tunilugit, ayongitut hanatili -giyiit pilaaklugit, uktugutikhait nani naamaktunik havakviit,hiniktakviit ovalo aalat kaitkutjutikhainik tunivaktut. Kihimi Muna -giyit Aniatailigiyit ovalo Inuligiyit kiuhimaitut. Kihimi, tamaat2007mi, munakhiit taimaakhimayut ovaluniit kayumiiktihimayuthavakatiminik tuhaktitinahuakhutik Munagiyiit.Nunavumi ayokhagutait angililiktut ilaa munakhikaluagunaigamikKanatami. 103 Kulinik pravinsikaktut, tamamik kinauyakaktut amigaitunikovalo hakugiktut Nunavumit, akigaktuiyut ilautjutikhainikikiliktut munakhiit. Nunavumi taimaakataktut munakhiit ovalo atuinagutaitGNkut himautikhainik havaktukhat nunainit havalaktutovalo katraktikut munakhiit kaivaktut nigiaganit havakviit. Ikitut munakhiitNunavumi ovalo ukumaitut atugutainik havakviit munakhiitnaunaktuk kihimi nakuungituk iniktigutait munagitjutikhainikNunavumi aniaktut. Pipkaiyuk ilanganik ayokhagutait talvaniitutNunavumi munakhiit ayoikhainiaktut ovalo ikayuklugit nutaatmunakhiit havakviinit.Nunaini Aniaktailigiyit Ilaukatauyut1960mi amigaitut nunait pikaktut, “Inuit ikayuktiit,” ayongivyaktutpikaktut, siksinik ubluinik ayoikhakhimayut ilihagutainit munagi -yakhainik,” munagiyut, “Ihivgiulaaktunik ovalo munagilugit mali gutikhainik,”mikiyuni nunaini kihimi havagutait taimaaliktut nigiaganimunakhiit kaimata aniavinut hanahimayut 1970mi. 106 1970minunaini aniaktailigiyit ilaukatauyut (CHR) inikhait ilihimayut. JohnO’Neil, taakti Ukhuktuumit taikhimayait CHR ayoikhaiyut, “Amiga -ilugit ilaulugit aalanik ihivgiukatagutikhainik, ilangit kagita inikikayugutikhainik, ukpatainik ihivgiulaalugitk ovalo munagilaakutik.” 107Pitkuhimayait iniktikhimaitut, CHR havagutikhait kitkaniituk tamamiktunikhaitjutainik nunaini aniaktailigiyit munagiyiit. CHR inikhimayutilihagutainik 9nik ubluinik. Inuinauyut ovlao kaihimayut nunainithavaktainit. Junemi 2008, kitkani CHR inikhait Nunavumi havaktikangitut.Adla Newkinga havaktuq Qikiqtani AannairvianiIqalungni.2006mi, Munakhiit Katutjikatingit Nunatiami ovalo Nunavumi(RNANT/NU) titigakhimayut aipaanik Munakhiit KinikhiatjutaitPihimayakhait Ihivgiugutait. 104Hamna takupkaiyut ilanganik GNkut kinikhiatjutait ayokhagutainikinminiiktut. Ukautainik RNANT/NU ihivgiugutait, pikaktut, “Aliahungituthavaktiligiyiinik atugutainik ovalo takukhauyut naunaiyautaitayokhagutainik havaktiligiyiit atuktainik kinguvalikataktut fonikta -khait ikpinagiyait ovalo nalugiyait ovaluniit naamangitut tuhagu -tikhait. 105Ilaa, talimat munakhiit inikkhimayut ilihagutainik Nunavumi munakhiitpilihimayuinit, laisinsikangitut munakhiulaagiagani Augustmi2006, utakiyut amigaivyaktunik tatkikhiutinik havaligiagani.Piksaliugaa Franco Buscemiwww.tunngavik.com23


07 Ukiuk Tamaat TuhaktakhaitKanugitut Inuit Inuuviviniit ovalo Inuuhitjutait08CHR havaktakhait pilaaktut tunikhaitjutikhainik nunain naamagu -tikhait pilihimayuit kihimi atuktaungituk nunaini. Ilaa Aviktukhima -yut ovalo Nunavumi ikayugutikhait Inuit aniaktailigiyit pilihimayuitilauyut ikayugutikhainik mikiyumik kapitigutait ovalo nuutitigutaitaniagutit munagilugit. Hamna ihumagiyauyuk munakhinit, “NutkaktigutikhaitInuit aniaktailigiyit munagitjutati ublukangitugut ovaluniithavaktiit. Tikitpaktugut kapitigutainik kihimi pilaaktugut amigaitunik.”108Havagutait CHR ayoikhakhimayut ovalo piyumayut pilaaktut nunainianiaktailigiyit havagutikhainik munakhinit havaktut ataani akhuttunivlutik munagitjutikhainik. Taimaimat, CHR ikayulikpaktut muna -khiit tunikhaitjutainik munagitjutikhati, kimakhugit havaktakhainikhivulim aniaktailigiyit havagutikhainik. 109 Ilangit, CHR havalikpaktutaatjikutaungitumik havaakhainik, ilangit ukakti ovaluniit himukti -ligiyi. Ikayuktauyuitut ovaluniit havakuyauyuitut Aviktukhimayuttitigakviinit. 110NTIkut ukpigiyut CHR havagutait angiliyukhat mikhaanut pitkuhimayaitTaakti O’Neil. Hivulimi ihivgiukhimayait Inuit aniaktailigiyitmunagitjutikhait pitkuhimayut amigailugit inikhainik munagilaktutnunainik ayoikhaitjutikhainik. Tuhaktakhait paknaiyakhimayaa RoyalKamisit Nunakakaakhimayut (RCAP) pitkuhimayut, “Ayongitut aniaktailigiyithavagaagutikhait pitkuyukhat inuulgamiit Nunakakaakhimayutpihimayaangani ovalo hakugikhiyaangani inuuviviniit ovaloinuligiyiiit ilaukatiit nani kinauyaliulutik inikhainik ikpinagiyauyumikiluani nunaini.” 111TaaktiitSeptembermi 2008, Kangiklinik, inugiaktuk 2,350mik, taaktikangitukatauhimik ukiumik. Taimaimat, Kangiklinikmi kulinik iklikaktukaniavik, angmakhimayuk 2005mi, atuktauluangituk. 112 Nunavumi,aniaktut ublumi takuvaktut taaktinik hivulim munagitjutainik malguninunaini, Iqaluit ovalo Mitimatalik, kingulik taaktit inminikhavakvigiyumayait. Aalani nunaini, aniaktut takuyauvaktut taaktinitmaliktauplutik munagiyaakhimayainit ukautaugamik munakhinit.2006mi, pikaktut 35nik taaktinik/100,000mit inugiagutaitNunavumi, mikhaanut 172nik/100,000mit ilangani Kanatami. 113Naunaiyautaa 13 takupkaiyuk, nutaat tamamik pravinsinit ovalonunainit, Nunavut ayokhaktut ikitkiyainik naamait taaktiit 2002mit2006mut. Nunavut, aatjikutaatut Kanatami, piliktut ayokhagutainikkinikhaitjutait ovalo pihimayakhait taaktiit kihimi nalunaitukNunavumi ayokhagutait nutaanguyut.GNkut taaktiit talvatuak ikayuktut Qikiqtaalumi. Kivalliqmi ikayuktauyutUniversitimit Manitobamit, Ukiuktaktumi Aniaktailigiyit Ilangitovalo ihuakhaihimayut Stanton Aniavianit Yellowknifemittunivaktut taaktikhainik Kitikmeoni.Naunaiyauti 12 Taaktiit munagiyut 100,000mikInuukatigiit, 2006miNaunaiyauti 13 Angiligutait Ilakatigiit Taaktiit,2002mit 2006mut25020015030%25%20%100500KanataNunavutNunatiakYukonmiNew BrunswickmiNova ScotiamiPEImiNewfoundlandmiQuebecmiOntariomiManitobamiSaskatchewanmiAlbertamiBCmi15%10%5%0%-5%-10%-15%NWT YK NB NS PEI QC ON MB AB BC NUPihimayut: Kanatami Taaktiit Katitigutainit, CIHIPihimayut: Kanatami Taaktiit Katitigutainit, CIHI24 www.tunngavik.com


NUNAVUMI ANIAKTAILGIYIT ATUGUTIKHAITKigutiligiyit ovalo Kigutiligyit IkayuktiitPikaktuk Nunavumi keelinigutigiyait kanugitut ovalo kafinikkigutiligiyit munagitjutikhainik. Ilauyut amigaitut kigutinit aniagutit,nunait tikihalaitut, nunait inukaluangitut kigutiligiyaangani nunainiovalo ihumagiyait aalatkiiktut kigutiligiyit havagutainik (munagitjutikhaitmikhaanut nutkaktigutikhait). 114Iqalungni nutaqqat ilauyut ulapqiuni Nunavut Upluani.Tamamik Inuit pikaktut kigutainik ikayugutikhait mikhaanut NIHBmi,talvatuak 45% tahapkoa nunakaktut Nunavumi pulaakpaktutkingutiligiyinik tamaat ukiumi. 115 Tamamik aviktukhimayunit kinguliitukiuni, Nunavut pihimayut anginikhaamik kigutiligiyit akiligutikhaiik,ubumi $6.9 million. Ovalo Nunavut anginikhaamik Inuk ataunikkigutiligiyit akiligutikhainik Kanatami $273/Inuk atauhik.Akhut havaktikaguiktut tamamik kigutiligiyit inikhainik Nunavumi.Pikangitut havainaktumik kavamatkut kinauyakhainit kigutiligiyitovaluniit kigutiligiyit ikayuktiit inuuyut ovalo havaktut Nunavumi,pihimayait aalangulaituk kilamik hivunikhaptini. Amgaitutkigutiligiyit inikhait ublumi havaktikangitut pipkailikhutik akhutpiyumayainik nunaini. Ublumi, ilihagutikangituk pilaaktakhainikNunavumi mikhaanut kigutiligiyit aniaktailigiyiit ovalo havaktikhainikayoikhakhimayut hilataanit Nunavumi.Titigakhimayait makpigaami Nunakyuami Makpigaat UkiuktaktumiAniaktailigyit, ublumi kigutiligiyit atugutikhait Nunavumi akikangituk.Mikhaanut NIHB, kigutiligiyit munagiyiit Nunavumi Inunit kinauyakhakaktut.Taimaimat, tamamik Nunavumi ovalo KanatamiKavamatkut ihumaaluktukhat tuhagutikhainik ovalo naunaiyaklugitnaunaiyautait havaktainik iniktigutait ovalo kungiaklugit kigutiligiyitaniaktailigiyit nunakatigiinut. 116Piksa tuniyat Inuligiyituqatkut – Nunavut Aviktuqhimaniani AapisiatInuit nutakat, ilaa, takupkaiyut aniagutainik angitjutait naunaiyautainik,ilanganit 50%mit 100%mut (ukiuliit 4nit 7mut) pikaktut40%mit 70%mut 20git kigutait ikpinagiyauyut nungutigutainik. Ikitkiyat1/3mik nutakat ovalo ilihalihaaktut Nunavumi pulaakhimayutkigutiligiyinik tamaat ukiumi. 117 Aniaktiligiyit havaktiit ihumayutkitkanit tamamik nutakat Nunavumi aniakpaktut nutkaktilaaktumikkigutainik nungutigutainik ublumi. Pikaktut 592mik nutakat angikhimayutautlaalutik takuyaktuklugit kigutiligiyit ukiumi 2004/05mi.Ikpatauyak 3 Akiit kigutiligiyit munagiyait (unguvaktitait) nutakanut 2004/05mi(autlaagutit, hiniktakviit ovalo aniagutit munagitjutait ilaungitut)Kafit Nutakat Akiit TamaatQikiqtaalumi 177 $1,400 $247,800+ Iqaluit 54 $1,400 $075,000Kivalliq 163 $1,400 $228,200Kitikmeot 198 $1,400 $277,200Tamaat $828,200Pihimayut: Nunait Naunaiyautait: Ilihaktuiyit ovalo Hanatiligiyit Paknaiyaiyiit, DHSS, Augustmi 2005, titigakhimaitutwww.tunngavik.com25


07 Ukiuk Tamaat TuhaktakhaitKanugitut Inuit Inuuviviniit ovalo Inuuhitjutait08INIKTIGUTAIT ATUGUTIKHAIT:INUIT OVALO NUNAINI HAVAKVIITRCAPkut Katitigutait Hakugikhiyaangani pitkuhimayut ilaukauyut katitilugitaniaktailigiyit pilihimayuit ovalo katitilugit kinauyakhait pitkutikhaitihuakhiyaangani ihuinaakhimayut naitumik kinauy akhaliitpilihimayuit ovalo “katitilugit ovalo havaktigilugit aviktukhimayutikayugutikhait.” (Pitkuhimayut 3.3.8) 118 Mamiana, havakatigiikuhimayaitpitkuhimayait RCAPkut ublumi inikhimaituk Nunavumi.Pikaktut amigaitunik naamakhiligutait pilihimayuit ovalo aniaktailigiyithavakatigiiktut havaktait Inuit ovalo nunaini ilaukatauyutilauyut Nunavumi tamaat aniaktailigiyit munagiyiit atugutikhainik,nani kavamatkut naluyait ovaluniit kinikhimaitait. Ilaa, ilauyutkinauyakhait amigaitut ilaukatauyut uktugutikhait paknaiyaiyiit,Nunakakaakhimayut ilaukatautjutikhait naunaiyautainut, nunaini pilihimayuithavaktakhait Inuit havakviit, munagitjutikhait pilihimayuitmunagiyauyut nunainit ovaluniit Inuit tugaakhimayut Kanatami pilihimayuitmunagiyait nunait; hapkoa havaktakhait tamaik ikayulaaktutovalo ilaukataulaaktut atugutikhait havaktainik GNkut kihimiilitagiyauhimaitut ilauyut.Amigaitut hapkoa pilihimayuit ovalo hanayakhait tunivaktut mikha -anut atauhimik ukiumi ikayugutikhait angigutaanut hanahimayutamigaitunit inikhimayut maligutikhait Kanatami uktugu tikhait. Inuitovaluniit nunait naamagutikhait havakviit uktukpaktut Kanamatamihavakviit kinauyakhagiagani (ilangit Nunakakaakhimayut MunagitjutikhaitTunngaviit (AHF) hanayakhait), ovaluniit mikhaanut GNkutMunagiyiit ovaluniit Inuit havakviit angikhimayut munaginiaktaitkinauyakhait Kanatami Kavamatkut (ilangit amigaitut Inuit tugaakhimayutaniaktailigiyit pilihimayuit kinauyakhakpaktut AniaktailigiyitKanatami, kihimi munagiyauyut GNkut Aniaktailigiyit ovalo InuligiyitIkayuktiit).Ovalo, pikaktut inminiigutainik havakviit nalvaakpaktut kinauy akhainik,kinikhiayut Kanatami atugutikhait pilaaktakhainik kinauy akhaithavaktainik havakviit maligutait.Ukiuktaktumik, hamna kinauyakhait atuktait amigaitunik nutkaktitivaktutnakuutjutikhainik. Nunaini havakviit uktukataktut ovalopivaktut kinauyakhainik pikangitumik havalaaktainik iniktigiaganihavagutikhait maliktakhait mikhaanut kinauyakhaktainik. Pilihima -yuit, nakuutiaktut ovalo hanatiaktut ikayuktauyunut, hanianungakpaktuttakukhaungitkumik utiktigutikhainik. Mamaina, iniktigutaitpilihimayuit, ilangit tipaakunik nutkaktigutikhait, FASDmik ovaluniitkuyakhimayunit nuutitigutait aniagutikhait naluhuigutikhait ovalonutkaktigutikhait “Pilaaktut nunainut atauhimik ukiummi aipaanitamakhutik.” 119Hamna ilanga ukaktut pingahunik aalatkiit atuktainik atulikpaktaitilauyut Inuit aniaktailigiyit munagitjutikhainik, kihimi ataaniingitukmunagiyait GNkuni.1) Inuit IlaukatautjutainutKinauyakhaitKanatami Kavamatkut ilitagiyuat piyakhainik ukakatigilugit Inuittunilugit kinauyakhainik ilaukatauyaangani Inuit ilaukatautjutainuthavakviit mikhaanut tugaakhimayut ihumagiyait ovaluniit uktugumayait.Kanatami, ITKkut pivaktut $3.4 millionmik 2007/08miKanatami Kavamatkut ilaukatauyaangani Kanatamiut Inuit ihuma -giyainik mikhaanut aniaktailigiyit. Hivulik Inuit aniaktailigiyit katima -kyuagutait January 16-17mi, 2008, Kuujjuaqmi, ukaktut nakuutjutaitKanatami Inuit ilaukataugaagamik piyaangani Inuit ihumagiyainikilitagilugit ovalo ilautiliklugit iluani Kanatami angigutainut.Nunavumi, NTIkut pivaktut Kanatami kinauyakhait mikhaanutatauhik ovaluniit amigaitut ukiut ikayugutikhait angigutaanut ikayugiaganiKanatami aniaktailigiyit hivuliuyukhait, nakuuhilugit aniaktailigiyitiniktigutait ovalo munagilugit Kanatami aniaktailigiyituktugutikhait. 2008/09mi, NTIkut atiktuihimayut ikayugutikhaitangigutaanut avataanik $2 millionmik Aniaktailigiyit Kanatamiilaukatauyaangani Nunakakaakhimayut Aniaktailigiyit NuutitigutaitKinauyakhait, Nunakakaakhimayut Aniaktailigiyit Pitkutikhait Uktugutikhait,Kanatami Nunakakaakhimayut Aniaktailigiyit HavakviitInuit ihivgiuktait hanayakhait.Kanatami kinauyakhait Inuit havaktigiigutikhait ovalo ilaukatigiigutikhaithavaktait takupkaiyut kavamatkunut nalungitainik inminiktunivaktait ihuakhaitjutikhait Inuit tugaakhimayut akhuugutaitnakuungitut. Kinauyakhait hapkonatut ikpinaktut ilaa, tunivamagitKanatami Kavamatkut (ilaa Aniaktailigiyit Kanatami) nalungitutpiyakhainik ilaulugit Inuit ikpinagutainik ihumagiyainut atugutaitovalo piniaktut havaktakhainik.Nakuutiaktuk ukautait hamani kinauyakhainik, pingahuligiyiithanayakhat havaktait NTIkut, GNkut ovalo Aniaktailigiyit KanatamiFNIHB). Taihimayut Aniaktailigiyit Katitigutikhait Uktugutikhait,hanayakhat paknaiyautikhait ilaukatauyaangani aniaktailigiyit tuhagutikhaitovalo aniagutit nutkagutikhait pilihimayuit Nunavumi.Nunavumi ilangit hamna Kanatami tamaat uktugutikhait hivuliuyutpingahualigiyit aniaktailigiyit havaktigiigutikhait munagiyaulutikovalo havaktigiilugit Inuit havakviit Nunavumi, pipkaiyaanganihanayakhat tuniyaangani Inuit ihumagiyainik. Ikayuktit tuhaktitakhait,tunihimayut Junemi 2006, taihimayut Piliriqatigiinngniq –Havakatigiilutik Aatjikutainik Nakuuhiyaangani, 120 kungiaktut nakuuhinahualugithavakatigiigutikhait tamamik havakviini ikpinagiyaitInuit nutkaktigutikhainik aniaktailigiyiit. Inikhimayut talimanik ukiunipaknaiyautikhait Nunavumi ilaukatauyaangani aniaktailigiyit tuhakti-26 www.tunngavik.com


NUNAVUMI ANIAKTAILGIYIT ATUGUTIKHAITtigutikhait ovalo aniaktut nutkaktigutikhait pilihimayuit kigutiligiyit,kagitainut, nutkaktigutikhait munagitjutikhait, aknait ovalo nutakataniaktailigiyiit.NTI, GN, ovalo Aniaktailigiyit Kanatami tamamik angikhimayut iniktigutikhaittuhaktakhait nalvaakhimayait nuutitilaaktut hanatiligiyiitnakuutiaktumik aniaktailigiyit munagitjutikhait pilihimayuit Inuinut.Piyaangani havaktigiigutikhait ovalo iniktigutikhait tuhaktakhaitpitkuhimayainik, NTIkut piliktut angililugit ovalo atuliklugit pihimayaitilaukatugiigutikhait ovalo hanalutik Nunavumi Pingahualigiyiit Ilauka -tauyut Katimayigalaat Aniaktailigiyinut (NTPCH). Hamna katimayigalaat,ilauyut ilaukatigiinik NTIkut, GNkut, Aniaktailigiyit Kanatamiovalo RIAkut piniaktut havakatigiilutik ihivgiugiagani kanuk ihuakhiniaktuthanauyautait, tunikhaitjutait ovalo hanatiligiyiit aniaktailigiyitpilihimayuit ovalo ikayugutikhait Nunavumi nakuuhiyaangani piyumayaitInuit.Ukiuni 2006 ovalo 2007, NTIkut kinikhiavaktut kinauyakhainikpilaaktakhait mikhaanut Nunakakaakhimayut Aniaktailigiyit NuutitigutaitKinauyakhait ikayugiagani havaktait NTPCHkut ovalo kungi -aklugit iniktigutikhait tuhaktakhait. Ikayuktauplutik Aniaktaili giyitKanatami, NTIkut pihimayut $2.3 millionmik ikayugutikhaitangigutaanut Nunavumi Nunait Naamagutikhait Hanayakhainut,hanayakhat iniktiniaktut tuhaktakhait Nunait NaamagutikhaitUktugutikhaiik.Nunavumi Nunait Naamagutikhait Hanayakhait ilaa atulaaktukhavakatigiit uktuktait nakuuhiyaangani Inuit aniaktailigiyiit ovalokanugitut aniaktailigiyit atugutikhait atuklugit Inuit tugaakhimayutpilaaktakhait ovalo pihimayait. NTIkut ilautjutait hamani ilitagiyau -yut kavamatkunit ovalo aalanit ilaukatauyut ovalo havakviit, munagitjutaithivuliuyaangani, ilauyaangani ovalo tuniyaangani angiyutNaunaiyautaa 14 Kanatami Aniaktailigiyit Pilihimayuit, Kinauyakhait Tunikhaihimayut Nunavumi ukiumi 2007/08Iliuqaqnii Inungnut Aaniaqtailiniq Nunaqaqaqtut Itqilgit Aaniaqtailiniqmut AvataiHavaktit Kanatami tapkuatlu Inuit tapkuatlu NiuviqtitAaniaqtailiniqmut Havaktit Qanugilittailiq HavaktitHIV/AIDSnik Kinauyait $111,925Hepatitis C $61,227Inuukatigiit Aniaktailigiyit Kinauyait $44,882Kanatami Aukhigiamut Aniagutit Uktugutikhait $97,462Aniaktailigiyit Inuuhiit $25,883Kanatami Nunakakaakhimayut Imiknutovalo Aagniyaanaktunut Pilihimayuit $755,358Kaumayut Hivunikhait/Hanatjutait Aniaktailigiyit Nunait $3,461,936Angilgami ovalo Nunaini Munagiyiit $5,269,739Nunakakaakhimayut Aukhigiamik AniagutitUktugutikhait $1,235,782Kanatami Nunakakaakhimayut InminiigutikhaitNutkaktigutikhait $504,951Aangiyaanaktunik Uktugutikhait Nunaini Kinauyait $70,000Higaanik Munagitjutikhait Uktugutikhait $116,372Inikniit Pilihimayuit $341,379 $11,227,766Nunaini Havaktakhait Pilihimayuit Nutakanut $735,180Kanatami Hingaihimayut Nigitiagutikhait Pilihimayuit $737,190 $1,191,440Hingaihimayunit Imiktut Ayokhagutikhait $45,513 $578,804Nunakakaakhimayut Hivulimi Autlagutikhait Pilihimayuit $1,234,000Tamaat Nutakait $2,751,883 $1,770,244Tamaat $3,093,262 $12,998,010 $186,372Tamaat Tutkuktuihimayut $16,277,644Aniaktailigiyit Kanatami. Septembermi, 2008www.tunngavik.com27


07 Ukiuk Tamaat TuhaktakhaitKanugitut Inuit Inuuviviniit ovalo Inuuhitjutait08aalangukhimayut pihimayainit aniatailgiyit pilihimayuit ovaloikayugutikhait pihiayait Kanatami ovalo Nunavumi pikuyaligiyitovalo ikayuktit munagiyiit.2) Ihumagiyait tugaakhimayutovalo Nunakakaakhimayuttugaakhimayut KanatamitPilihimayuitKanatami Kavamatkut atukpaktut millionik kinauyakhainik ukiuktamaat Nunavumi ihumagiyainik tugaakhimayut aniaktailigiyithivuliuyukhat, ilangit, aknait hingaihimayut ovalo nutakat aniaktailigiyiit,nigitiagutikhait ovaluniit kagitainik aniaktailigiyiiit ovaloayokhaktut nutkagutikhainik, mikhaanut pingahuanut ilaukatauyutikayugutikhait kitkanit Kanatami munagiyiit ovalo havakviitNunavumi.Pikaktut 21nik Kanatami aniaktailigiyit mikhaanut pilihimayuit tunivaktutNunavumi.Pikaktut angiyumik kinauyakhainik tunivaktut Nunavumutmikhaanut aniaktailigiyit munagitjutikhainik hivuliuyut munagiyaungitutGNkunit. Taimaimat, nakuuniaktuk GNkut ilaugumik pingahuagutainikilaukatauyunut Inuit ovalo Ottawa piyaanganikinauyakhait havakatigiilugit ovalo atutialugit.Atugakhaliat 4 Kavamatuqatkutnit Nunaliuyunut-Ilingayut Aaniaqtailiniqmut HavagutitNunaqaqaqtut Itqilgit tapkuatlu Inuit Aaniaqtailiniqmut Havaktit Havagutai• Nunakakaakhimayut Aukhigianik • Nakuutjutikhait Hivunikhait • Hanalutik Aniaktailigiyit Nunaini Uktugutikhait• Kanatami Hingaihimayut • FASD • Itkiliit Ilihagiaktukhimayut NuutitigutikhaitNigitiagutikhait PilihimayuitAniaktailigiyit Ikayugutikhait Pilihimayuit• Hingaihimayut Nutakat Aniaktailigiyit • Kanatami Nunakakaakhimayut Inuulgamiit • Kanatami Nunakakaakhimayut Iminut ovaloInminiigutikhait Nutkaktigutikhait Uktugutikhait Angiyaanaktunut Atuinagutait pilihimayuit• NIHBInungnut Aaniaqtailiniq Havaktit Kanatami Havagutai• Nunakakaakhimayut Aniaktailigiyit • AIDS Nunaini Havaktakhait Pilihimayuit • Kanatami Hingahihimayut NigitiagutikhaitAutlagutait PilihimayuitPilihimayuit• Kanatami Aukhigianut Uktugutikhait • Nunaini Havaktakhait Pilihimayuit Nutakanut • FASD• Aniaktailigiyit Inuutjutikhait • Hepatits C Nunaini Pilihimayuit • Inugiagutait Aniaktailigiyit KinauyakhaitAaniaqtailiniqmut Avatai tapkuatlu Niuviqtit Qanugilittailiq Havagutai• Kanatami Tipaakunut Munagitjutikhait Uktugutikhait • Kanatami Akigaktuutit Angiyaanaktumik UktugutikhaitInuligiyituqatkut Havagutai• Aniaviit ovalo Taaktiit Ikayugutikhait • Nikikhainik Akyagutikhait Pilihimayuit $23.7 millionmik 2006mi ikayugiaganiAngigutaanut $18.8 millionmik ukiuk tamaat tingmiakut akyagutikhait nakuuyumik nikikhait Nunavumi. 121Aniaktailigiyit Kanatami. Augustmi, 2008.28 www.tunngavik.com


NUNAVUMI ANIAKTAILGIYIT ATUGUTIKHAITAHFkut nakuutiaktut uktugutainik Kanatami kinauyakhait kiuvaktutnunaini piyumayainik. Ubluminut, AHFkut tunihimayut 1,345nikikayuktakhainik Kanatami $406 millionmik. Nunavumi, AHFkutkitkaniituk kinauyakhakvik, tunivaktut $12 millionmik hitamanik ukiuni12nut nunainut naamagutikhait hanayakhait, ilauyut TukisigiarvikHavakviit Iqalunit, Ilisaqsivik Havakviit Kangiqtugaapiq, Pigiarviknunaini naamagutikhait hanayakhat Igluligaarjuqmi, Salugat KatimayigalaatMitimatalimi ovalo nunaini naamagutikhait pilihimayuitKugluktumi ovalo Ikaluktutiami. AHFkut tamaat tuniyuitut kinauyakhaitatugutikhainik hapkoa hanayakhait kihimi hapkoa ovaloaalat nunait atuktut AHFkut kinauyakhainik ikayugiaganihanayakhait ilangit kinauyakhainik. Inuit ihumaaluktut iniktigutaitAHFkut 2010mi ukiumi nakuutiaktuk inuuviviniit mikhaanut munagiyiitovalo naamagutikhait pilihimayuit nunaini.Ilisaqsivik nakuutiaktuk atugiagani kanuk nunaini havakviitikpigiyaungitut aniaktailigiyit atugutikhainit. Ilisaqsivik pivaktut kinauyakhainikAniaktailigiyit Kanatami, GNkut (Aniaktailigiyit ovalo InuligiyitIkayuktiit, Inuuviviniit, Ukauhiit, Inutukait ovalo Inuulgamiitovalo Munagiyit Ilihaktuiyit) ovalo Inuit havakviit. Mamiani, kavamatkutovaluniit havakviit pilaitut kitkanit kinauyakhainik Ilisaqsivik,atauhiugaluakhuni nakuutiaktuk atulaaktait Inuit munagitjutikhainikNunavumi.Inuit arnait mikitqianit nunalingnit tingmivaktut Iqalungnutnutaraniriaqturhutik Qikiqtani Aaniarvingmi.3) Nunaini HavakviitKanatami ovalo Nunavumi Kavamatkut havaktut inikhainikhakugigutait ovalo nutkalaigutait. Aniaktailigiyit Kanatami ovaloGnkut Aniaktailigiyit ovalo Inuligiyit Ikayuktiit pivaktut angiyumikovalo atuinalaaktainik kitkanit kinauyakhainik, akiligutikhait havakviitakiligutikhait ovalo pilihimayuit ovalo ikayugutikhait tuniyainik.Pikangitut kihimi ikitut nunaini naamagutikhait havakviit Nunavumi,ilauyut tamalaaktumik. Akiit amigaitut nuutitihimaplutik amigaitunutatauhimik ovaluniit amigaitunik ukiunik ovaluniit tugaakhimayutikayugutikhait angigutaanut aivakhimayut pingahut kavamatkut.Hamna kinauyakhait tutkuktuitjutikhait nutkaktihimaitait hapkoanunaini ilaukatauyut ukaktut, akhuugutainik ovalo ihumaalugutainik.Ukakhimataaktuk, pikaktut 12nik aniaktailigiyit ovalo naamagu -tikhait uktugutikhaiik Nunavumi tunivaktait Hamletkut ovaluniitnunaini ilaukatauyut ovaluniit Inuit havakviit nunaini., munagiyauplutiknunainit. Hapkoa ilauyut naamagutikhait pilihimayuit havaktaitHamletkut Kinngaini, Pangnirtungmi, Mitimatalimi, Kugluktumiovalo Ikaluktutiami ovalo Tukisigiarvik Havakviit Iqaluni, IlisaqsivikHavakviit Kangiktugaapiq ovalo Pigiarvik nunain naamagutikhaithanayakhat Igluligaarjumi.Ilisaqsivik Havakviit Kangiqtugaapiq nunani havakviit nakuutiaktukatulaaktuk munagiyiit ovalo naamagutikhait pilihimayuit tunivaktutmalikhugit Inuit inuuviviniit ovalo ukpigiyait. “Tamamik Ilisaqsivikpilihimayuit ikayuktut nunaini hanatiligiyiit ovalo naamagutikhaitikpigiyainik inuuviviniit Inuit ilihagutikhait ovalo ayoikhagutikhaitovalo tuhaktitiyut nunainut.” 122 Ilisaqsivik hanahimayut ikpinaktumikovalo ikayugutikhainik Inuit Inuukatigiit Ukpigiyait hanayakhat tugaakhimayukilaulugit ovalo hakugikhilugit Inutukait ilaukatauyaanganiovalo ikayugiagani havakviit munagiyut inuligiyit ayokhagutaitnunaini.Piksaliugaa Franco Buscemiwww.tunngavik.com29


07 Ukiuk Tamaat TuhaktakhaitKanugitut Inuit Inuuviviniit ovalo Inuuhitjutait08KANUK ANIAKTAILIGIYITMUNAGIYAUYUT NUNAVUMIIhumagiyainik aalatkiiktut iluani aniaktailigiyit munagiyiit nunainiKanatami ovalo Nunakyuami kanuk pikaluangitut pitkutikhait aniaktailigiyitmunagitjutikhait atuniaktut. Hapkoa aalatkiit takuvaktutnuutitigiagani pikaluangitut ovalo keelinikatut pitkutikhait hanianitmunagitjutikhait ovalo aniakpiaktut munagitjutikhait nutkaktitinahualugitovalo aniaktailigiyit tuhagutikhainik ovalo mikhitilugitpiyumayait munagitjutikhainik ovalo aniakpiaktut munagitjutikhait.PHCkut atuktait kungiakhutik nutkaktigutikhait aniagutait ovalotuhaktitilugit aniaktailigiyiit. Aatjikutaatut havaktait aniaviit ovalotingmilugit Inuit ungahiktumut munagiyauyaangani, nutkaktigutaitakikitut. Nunavumi iligumik pitkutkhainik nutkaktitigutikhainut, kihiminuutitigumik pitkutikhait ublumi munagitjutikhainut atuktaitikayugutikhainik, akhuugutikhainik ovalo piyakhainik NunavumiKavamatkut, Inuit Havakviit ovalo Nunait.1) Hivuliit AniaktailigiyitMunagitjutikhaitPHCkut atuktait nunainut, taaktiungitumut, munakhiit ovaluniitaalat aniaktailigiyit havaktiit, havakviani ovalo ilaukatauyut inuuvi -viniit aniaktailigiyit atugutainik. 123 PHCkut atuktait akhut tamamiuyutovalo nakuutiaktuk Inuit ihumagiyainik tamaat. AniaktailigiyitKanatami ukakhimayait PHCkut atuktait…atuktait aniaktailigiyit munagitjutikhaitatugutainik. Ilauyut tamamik ikayugutikhait ilauyutaniaktailigiyiit, ilangit; kinauyaliuktait havaktut, ikluligiyit, ilihaktuiyitovalo hilakyuat. Hivuliit munagitjutikhait ilauyut iluani hivuliit aniaktailigiyitmunagitjutikhait kungiaktut aniaktailigiyit munagiyiitikayugutikhait ilauyut, aniaktailigiyit tuhagutikhait, aniaguait ovaloanigutait nutkagutikhainik ovalo ihivgiuklugit ovalo munagilugitaniakhimayut ovalo anikhimayut.” 124Nunavut Upluani uqaqtiuyuq Paul Irngaut (haumingmi) Madeleine Allakariallak-lu (taliqpik) uqaqtukkinaungmangat Iqalungmiutaq Aaquaq Enuapik Sagiatuq.Piksa tuniyat Inuligiyituqatkut – Nunavut Aviktuqhimaniani Aapisiat30 www.tunngavik.com


NUNAVUMI ANIAKTAILGIYIT ATUGUTIKHAITNunavutmi, pityutilgit amihunik pityutigiyai inuit aanialaqniqmutmunagiyauyaqaliqhutiklu. Ilai inungnut pityutit akhuqtitauniqmutpihimayut nayugiaqaqtainut ilihaqniqmut atuqpakhimanii,timigiyainut uqauhiinaqmutluniit huguqtigaunii, atugumainaliqniinutluniit.Aalat hanatiligiyiit ilangit kinauyaliunitut, akituyut akiit inuugiami,nakuungitut ikluit. Hapkoa ilangit aalangulaaktutkihimi havaktigiiktukhat tamaat amigaitunut aalatkiit amigaitutaalatkiit havakviit angiyumik ubluinik aalanguktinagu nakuuyumikilitagitinagit.Nakuutkiyauyuk ihumagiyainik aniaktailigiyit munagiyiinit, ayokhagutaitmunagiyauyukhat havakatigiilugit. Hamna ihumaiyaitNunakyuat Aniaktailigiyit Havakviit hivuliuyut akhuukhimayaitatugutikhait PHCkut 1978mi. Ublumi pikuyauliktuk KavamatkutKanatami.Pikaktut talimanik PHCkut Maliguitkhainik:• Havakatigiilutik tamaat ilauyunut.• Pilaavikhagilugit.• Inuit Ilaukatautjutikhait.• Aniaktailigiyit Tuhagutikhait.• Naamatumik atugutikhait havagutikhainik nutaat.2) Aniaktailigiyit Tuhagutikhaitovalo Aniagutit NutkaktigutikhaitTitigakhimayuk Kanatami hivuliit ministait, “Inuit aniaktailigiyit uktugutikhaitaniaktailigiyit tuhagutikhait, aniagutait ovalo anigutaitnutkaktigutikhainik ikpinaktut piyaangani nakuutkiyak aniaktailigiyitiniktigutikhait Kanatamiut ovalo ikayuktut ungahiktumut naamagutikhainikmunagitjutikhait mikhitigumik ayokhagutait aniaktailiiyitmunagiyiit atugutikhait.” 125Pihimanmata Nunavumi aniaktailigiyit naunaiyautait ataaniitutKanatamit kitkanit ovalo angiyumik 25%mik Nunavumi aniaktailigiyitatugutikhait kinauyait atukpaktut autlaagutikhainik aniaktutaniavimut Iqalumi, Yellowknifemi ovalo aalamut nigiagani munagivikhainut,nutkaktinahuagutikhait hivuliuyukhat Nunavumi kihimikinauyait naunaiyautaukpata, ilaungituk. 2007/08mi, ilangit GNkutAniaktailigiyit ovalo Inuligiyit Ikayugutikhait kinauyait atugutikhaittunihihimayut Inuit aniaktailigiyiinut unguvakhimayut. 126Ilaa, Munagiyit Aniaktailigiyit ovalo Inuligiyit ilitagiyut ikpingu -tikhainik aniaktailigiyit tuhagutikhait ovalo nutkaktigutikhaithanahimayainik Inuit Aniaktailigiyit Uktugutikhait. 127 Mamiani, titigakhimayaitMoloughney tuhaktakhait, pikaniaktuk nutkagutikhainikiniktinahualugit hamna Inuit Aniaktailigiyit Ukgutuikhait. “NunavutInuit aniaktailigiyit munagitjutikhait atugutikhait aviktukhimayut,munagiyaukatigiingitut havaktiit havakpiaktut kihimi ikayuktaungitutovalo havagutait katitigutainik tuhgutikhait ovalo namungauligiaganiinugiakatigiit aniaktailigiyit havangituk.” 128Namungauligiagani inugiakatigiit aniaktailigiyit nakuuyuk hanagiaganinaamaktut Inuit aniaktailigiyit pikuyakhait. 13kuyut pravinsiitovalo nunait ovalo Kanatami kavamatkut angikhimayut kungialugitnamungauligiagani ilangit 67nik aniaktailigiyit kanugitaakhait naunaiyautikhaitmunagiyukhat aniaktailigiyiut naniitaakhait, aniaktailigiyitiniktigutait ovalo kanugit ikayugutikhait, pipkaiyaanganiukiuk tamaat aatjikutiliulugit, ilaa, kitkanit kanugituk aniaktailigiyitNunavumiut mikhaanut aalat Kanatamiut nunaini.Mamiani, havaktikaluangitut pipkaitait GNkut hanahimayutatauhimik hapkoa tuhaktakhait ukiuk tamaat 2004mit. Ayonaktukhivuliit Inuit aniaktailigiyit havaktiit ovalo atanguyait nalungitainikovalo tuhakhimayainik angigutikhainik kanuk Inuit aniaktailigiyitpikangitumik tuhagutikhait kanugitaakhait ovalo atugutait iluani inugiakatigiitaniaktailigiyiit. “Hivuliit Inuit aniaktailigiyit tuhagutikhaitatugutikhait ilihimayut kungialugit ovalo kiulugit namungauligiaganinuutitikataktut aniagutit. Tahamna atugutikhait havangitukNunavumi malgunik ukiunik. Pikangituk havaktukhanik katitiktukhanikhavaktiit Nunavumi pipkaihimayut nutkagutikhainik nuutitikataktutaniagutit kungiagutait.” 1293) Inuit AniaktailigiyitUktugutikhaitGNkut Inuit Aniaktailigiyit Uktugutikhait ilihimayut talimanik kitkaniituthavagutait Inuit aniaktailigiyit, ilauyuk kitkaniitut PHCkutatulaaktait:Inugiakatigiit Aniaktailigiyit Ihivgiugutait.• Aniaktailigiyit Kungiagutikhait.• Aniaktailigiyit Tuhagutikhait.• Aniagutit ovalo anigutit nutkagutikhait.• Aniaktailigiyit munagitjutikhait.Uktugutikhait ilitagihimayut amigaitut havakviit ikayukhimayut Inuitaniaktailigiyit ovalo taimaimat, nalvaakhimayut havakatigiilutik ovaloilaukatigiilutik aalanut munagiyiit ovalo kavamaungitut havakviit.Mamiani hamna uktugutikhait hanakatigiikhimaituk. Kihimi hivuliminalvaakhimayut tuhaktakhainit paknaiyaukhimayuk Vancouvermitikayuktimit, 130 ovalo ukakatihimaituk aalanut havakviit ovaluniitnunait hanatitlugit. Hanahimayuk avaliitumik aatjikutaatut pinga huakatigiituktukhimayait NTIkut, GNkut ovalo Kanatami Kavamatkuthanalugit Aniaktailigiyit Ilaukatautjutikhait Uktugutikhait ilihimayutPiliriqatigiinngniq. 131Munagiyit Aniaktailigiyit ovalo Inuligiyit Ikayugutikhait ilitagihimayutihuakhalaitait tamamik Nunavumi ayokhagutikhait tamamik ovaluniitkilamik. 132 Taimaimat, uktugutikhait talimanik ukiunik nani,pihimatitlugit hivuliit talimat kitkaniitut havagutikhait Inuit aniaktailigiyiit,kungianiaktut malgunik angiyumik mikhaanutikpinagiyauyut aniaktailigiyit Nunavumi inugiakatigiit.www.tunngavik.com31


07 Ukiuk Tamaat TuhaktakhaitKanugitut Inuit Inuuviviniit ovalo Inuuhitjutait08Aniaktailigiyit Nutakat ovalo Ilakatigiit• Amigailugit pitjutait aniaktailigiyit inuuhimayut iniktigutait.• Amigailugit naamait nutakat pihimayait ukiungit naamagutaithanatiligiyiit iniktigutait.• Nakuuhinahualugit nikikhait tutkuktuitjutikhait tamamikilakatigiit.• Mikhitinahualugit naamait Inuit pikatagutait kagitainik, ukpa -tainik, ihumaalugiyainik ovaluniit kuyakhikataktut ihuitumik.• Mikhitinahualugit pitkutait inuulgamiit pikataktut ayonalaaktumikinuuhianik.Ayokhagutit Mikhitigutikhait• Mikhtiklugit tipaakut atugutikhait.• Mikhitiklugit aangiyaanaktut atuinagutikhait.• Amigailugit havalaaktait nunait mikhitigutikhaitanianaktut inuuhiit.Nunavumi inugiakatigiit kinguliuyut ilanganut Kanatami akhutmikhaani aniaktailigiyit ovalo aatjikutaatut aalat nunait, Inuit aniaktailigiyitatugutikhait hanatiakhimaituk ovalo munagilaaktait hapkoaihumagiyait, atugutikhait hakugigutikaktuk. Hivuliit havaktiitakhuukpiaktut ovalo havakpiagumayut. 133Ikpinaktuk, Inuit inugiakatigiit nalungitut, mikhaanit inuuviviniitovalo inuuhiit amigaitut pitkutait Nunavumi ikpinagiyait nunait aniaktailigiyiit.Taimaimat, Inuit aviktukhimayut ovalo nunaini havakviittuniliktut aniaktailigiyit ovalo naamagutikhait uktugutikhait ikayulaaktutovalo ilaulaaktut ayokagutainik munagiyunut atugutikhainik.4) Havakatigiit ovalo InuitIlaukatautjutaitMalguk PHCmi maliktait, havakatigiigutikhait tamaat ilauyuni ovaloInuit ilaukatautjutikhait, ukakhimayut hamani tuhaktakhaini. Aniaktailigiyitmunagitjutikhait atugutikhait angiliyukhat ilauyaanganiilaukatauyukhat Inuit munagiyiit ovalo kingulikhimayut ikpina gutikhaitnuutitilaaktut amigailugit havakatigiigutikhait tamaat amiga -itut havakviit, Inuit havakviit, ikayuktiit, hamletkut ovalo kavamatkutmunagiyiit ilauyut aniaktailigiyini ovalo naamakhitiligiyini.PHCmi havaktut nakuuyumik munagiyit ilitagigaagamik ataaniitutinuligiyit, hanatiligiyit ovalo palitiksni ihumagiyainik ovaluniitnutkaktigutikhait aniagutit, kiniklutik ilaukatautjutikhainik nunainitilauyut inminik aniaktailigiyit munagiyiinik ovalo hanalutik havalaaktakhainiknunain aniaktailigiyit ovalo naamagutigutikhait havaktiitovalo nunainit ilauyut munagiyaangani nunaini aniaktailigiyit ihumagiyainik.Amigaitut Kanatami ovalo Nunavumi havakviit, ilangit, Aniaktailigiyit,Ilihaktuiyit, Akigaktuiyit, Paliihimaligiyit, Ikluligiyithavakatigiiktukhat ovalo ilaukatigilugit uktugutikhait. Inuit ilangit,ilauyut Inutukait ikayuktiit, Inuit hingaiyumik munagiyiit ovaloilakatigiit munagitjutikhait ovalo inuuviviniit ovalo nunaini pilihimayuit,ilauyukhat munagikatigiinik, paknaiyaiyiinik ovalo tunikhaitjutikhaitPHCkut Nunavumi. Havakatigiigutikhait tamaathapkoa havakviit ilitagiyut aniaktailigiyit ovalo naamgutikhaitilaukatauyut hanatiligiyinut ovalo inuligiyit pikuyakhainut ovaloNLCAmi piyakhainut.Ilaa, amigaitut havakviit hilataani GNkut havakatigiigumayait MunagiyitAniaktailigiyit ovalo Inuligiyit Ikayuktiit nakuuhiyaangani Inuitaniaktailigiyit. FNIHBmi Ukiuktaktumi maligutikaktut ilaukatauyaanganiovalo NTIkut, RIAkut ovalo ITKut RIAkut ilauyumayut Inuitaniaktailigiyiini. Kavamatkut Nunavumi pikaktut amigaitunik ayokhagutikhainikhilataanik munagiyait ovalo naitumik kinauyait, kitkaniitukhanalutik nakuuyumik aniaktailigiyit atugutikhait havagiaganiaalat havakviit ovalo hanalutik hakugikhigutikhainik.Taimaimat, ilaukatauyut hakugiigutait Nunavumi atuktait PHCmiovalo Inuit Aniaktailigiyit Uktugutikhait ilitagihimaitait ovalo havaktigihimaitaitaviktukhimayut ovalo nunaini Inuit havakviit, hamletkutovalo nunaini ikayuktiit havakatigiilugit. NTIkut ovalo RIAkuttamamik inikhimayumik maligutikaktut nuutitigiagani naamagutikhaitInuit Nunavumi. Ataani NLCAmi Ilangani 32, Kanatamiovalo Nunavumi Kavamatkut pitkuhimayut ilaulugit hapkoahavakviit hanatiligiyiinik inuligiyit pikuyakhait. Mamiana, NunavumiInuit Aniaktailigiyit Uktugutikhait ukakhimaitait hapkoa havakviit.Hunamik Nunavumi Kavamatkut ovalo aniaktailigiyit atugutikhainikpikangitut ilitaigihimaitumik nunaini ovalo aviktukhimayut Inuitaniaktailigiyit ovalo naamagutikhait ilangit? Kanuk amigaigumikInuit munagitjutikhait uktugutikhait ikpinagilaaktait munagiyiitatugutikait? Atauhik tuhaktakhak nalvaakhimayuk: “Kitkaniituk hunmataniaviit atukhimayut Qikiqtaalumi, Kitikmeoni ovalo Kivalliqmiinuukatigiit hingaihimayut (26%), anikhaagutikhait aniagutit (18%),nigitjutainik aniagutit (10%), aniagutit (9%) ovalo kagitainut ayokhagutit(7%).” 134 Malguk pikaktut munagitjutikhait hakugiktut Inuitinuuviviniit – hingaihimayut munakhiit ovalo ikayuktiit – ikayulaaktutmunagiyaangani hingaihimayut munakhiit ovalo kagitainik ayokhagutithunmat aniaviit atuktait, hakugikhilaaktut akigaktugutikhaitamigailugit akhuugutait Inuit munagiyiit akiit mikhitiktait inminik.Nalungitut Nunavimi takupkaiyut inuuviviniit Inuit hingaihimayutmunakhivikhait akhut mikhitilaaktait Inuit atugutikhainik aniaviitovalo autlaagutikhait hakugikhititlugit aniaktailigiyit iniktigutikhaitnutakani ovalo amaamait. 13532 www.tunngavik.com


NUNAVUMI ANIAKTAILGIYIT ATUGUTIKHAIT5) Ilaukatautjutikhait ovaloIkayugutikhait InuitAniaktailigiyit ovaloNaamagutikhait IlangitTamna atuqpaktutuqat pityuhiq tapkununga pityutauluaqnii aaniaqtailiniqmutmunaqginiinut pityuhiit inungnut nunaliuyunutlupiyukhat pilaqniinik havaginiiniklu hulilutik katutyiqatigikniq ihumaliugutinutaaniaqtailiniqmut munaginii aaniaqtailiniilu nunaligiyaqtik.Una taimaitpalaqmat Inungnut, amihut tahapkuat aaniaqtailiniqmutihuigiyai pihimakmata ayuqhaqniqmut ihuityutauvaktutuqauniilutapkununga Kanatamiunut kavamainut piquyat maligaitlu.Moloughney tuhaktitakhait titigakhimayuk, “Hanayaangani aalangugutaitikayulaaktait Inuit ukpigiyainik ovalo maligutikhainikhanahimayut ilitagitjutait amigaitut ilangit pipkaivaktait aniaktai -ligiyiit ovalo piyumayait aalat nunait ovalo kavamatkuungituthavakviit havakatigiilutik Nunavumi.” 136Hamani ihumagivlugit NLCAmi Ilangani 32 aivakhimayut. “Keelinikangitumikinminiigutikhait Inuit ovaluniit piyakhait kavamatkut,hilataani angigutaanut, Inuit inminiigutikatut ilihimayumi hamaniIlangani ilaukataulutik hanatiligiyiit inuligiyit ovalo inuuviviniitpikuyakhait ovalo hanalutik inuligiyit ovalo inuuviviniit pilihimayuitovalo ikayugutikhait, ilauyut maligutikhait tunikhaitjutikhainik, iluaniNunavumi Angigutaanut Nunait.Taimaimat, Nunavumi Inuit ilaukatautjutikhait atuinalaaktait PHCkutatugutainut, akigaktuitjutaini ilauyut. Talvaniigaluak, Aipaa TalimaniIhivgiugutait Iniktigutikhainik Nunavumi Nunataagutit Angigutaanuthavakhimayait PricewaterhouseCoopers (PwC) 2006mi nalvaakhimayut,“Tamaat ilangani ihivgiuktaptini, tuhaktakhimayugutIlaukatauyunit ihumayut iniktigutikhait NLCAmi tunilaaktait Inuit pilaalutikinminik hivunikhainik, hanalutik inminik pikuyakhainik ovaloiniktiklugit ikpinagiyainik inuuviviniit. Amigaitut ukakatigihimayutovalo ilaukatauhimayut kungiaktuni ukakatainaktut hamna pingitut.Ukakhimayut amigaitut maliktakhait ilihimayut ovalo atugutikhaithanahimayut ovalo ilaukataungitut angigutikhainik ovlaoukakatigiyauhimaitut. Ovalo, tuhakatakhimayugut Inuit ukaktutukpigiyait ihumaiyait ovalo ikpinaktumik ihumagiyait Inutukait,apigiyauyuitut ovaluniit ikpigiyaungitut.” 137Ublumi, PwCkut tunihimayut Senate Katimayigalaat Nunakakaakhimayutovalo ukafaakhimayut pikangitut ilaukatautjutikhainik Inuitangiyuk ayokhagutait. “Ukpigiyunga angiyut naamangitut iniktigu -tikhaini ilauyut naamangitumik ilaukatautjutainik Inuit angigutainut.Kungiaktut katimatitlugit nunaini, amigaitut nani Inuit aliahungitutilaungitut ovalo kuviahungitut nani kiavaktut. Amigaitut Inuitukakhimayut “Inutukavut ikpinagiyaungitut” ovalo ukaktut “hanavaktutpikuyakhainik, kihimi apigiyuitut kanuk ihumay ugut.’” 138Ilangit havaktiit iluani GNkut ilitagihimayut tunikhaiyaangani aniaktailigiyitovalo inuligiyit ikayugutikhait inuuviviniinik naamaktutovalo ihumayut piyumayainik Nunavumi amigaitut Inuit inugi akatigiit.Kihimi, amigaitut aniaktailigiyit munagiyit ikayuktauyutatauhimik ukautikaktut Inuktitut/Inuinaqtut ovaluniit Inuit ikayuktauyumayutInuit ukautainut, kihimi amigaitut ayongitut ikayututmunagiyiit (munakhiit, taaktiit ovalo hivuliit havaktiit) kablunaatitutukayuktut. Hamna ukautait keeliniit pilaaktut tuhatiakhimaitumikovaluniit ihuinaakhimayumik ukautauhimayut kitkanit munagiyitovalo ikayuktauyut.“Inuuviviniit aalatkiigutait ovalo pilaitait aniaktailigiyit munagiyiitnakuuyumik munagilugit hapkoa aalangayut ikayugutikhaitmikhaanut angiyut naunaiyautait malingilugit, takuyaktungilugitaniaviit ovalo ikpinagiyaungitut ovalo aalanguyut. Inuuviviniit naamaktutmunagigaagata, aniaktut kiulaaktut nakuuyumik munagiyautainikovalo hamna angiyumik ikpinagilaaktut aniaktailigiyit Inuitinminik.” 139Pilaaktut hamna ayokhagutait, Munagiyit Aniaktailigiyit ovalo InuligiyitIkayuktit ikayuklutik piyumayait nunaini uktugumayainikatuktut ovalo ilauyut Inuit Kauyimayatukangit, nunait nalungitaitovalo nunait ihuakhalaaktait. Pikaktut pingahunik inuuviviniithakugiktut Inuit munagitjutait atuktainik takuyauyukhat, ikayumataNunavut Tunngavik Nanminilgit havaktiu Virginia Lloyd(haumikhiq) tuniyaa Charlotte Zawadski taphuminga NunavutMunaqhiuniqmut Havagutit Hivuliqtiuniq Aitugutanik.Piksaliugaa Franco Buscemiwww.tunngavik.com33


07 Ukiuk Tamaat TuhaktakhaitKanugitut Inuit Inuuviviniit ovalo Inuuhitjutait08aniaviit munagitjutainik atugutikhait ovalo tuniyauliktut ikayuktinit,Inuit havakviit ovalo hamletkut (ikayuktauplutik Kanatamit) amigaivyaktuninunaini tamaat Nunavumi. Hapkoa pingahutilaukatauyut Inuit naamagutikhait ovalo munagitjutikhait ilitagiya -uhimayut Nunavumi Inutukait amigaituni ihivgiukhimayuni, 140 ilangitkavamatkut ilitagiyakhait, ikpigiyakhait ovalo pitkutikhait.Pingahut kitkaniitut ilaukatauyut Inuit Aniaktialigiyit ovalo Naamagutikhaittuniyakhait hapkoa:• Inuit ikayugutait.• Nunani munagiligiyit ovalo Inuit Inuuviviniit Nigitjtuait(Nunainit Nikiit).• Inuit aknait hingaihimayunik ikayuktiit ovalo amaamait ovaloilakatigiit munagitjutikhait.Inuit IkayugutikhaitInuit ikayugutikhait ilauyut; kagitainut ikayugutit, nigagutitihuakhitjutait, ihumaalugutait ikayugutait, akigaktuiyut ovalo ilihagutikhait.“Ayonaktuk aviktugiagani havagutait Inutukait, Inuitmunagiyinik ovalo tamamik Inuit nunait Kanatami Inutukait ikpigi -yauyut munagiyinik ovalo ikayuktinik ovalo tunilaaktut kanuk naunaiyalaaktutInuit munagiyiit ikayugutikhait.” 141 Atauhik atulaaktukIlisaqsivik Katimayiit tunivaktut munagitjutikhainik ikayugutikhaitnunaini Kangiktugaarpiq. Ilisaqsivik Inutukait pilaaktut Inuit kinikhiayutikayugutikhainik ovalo ikayuktakhainik ovalo ilauyumayut Inuitinuuviviniit munagitjutikhainik atugutikhainik.” 142 Ovalo, Ilisaqsivikhavaktut (Inuit Katutjikatinik Ukpigiyainik) pilihimayuit tunilugit Inutukaitilaukatautjutikhaiik nunaini havakviit munagilugit inuligiyitihumagiyainik – ilaa, Ublumi munagiviit nutakat, ilihakviit ovalo Paliihimat.Ikayuyuktut hapkoa havakviit ayokhaitjutainik ihuakhagutikhait,atuklugit Inuit Katutjikatinik Ukpigiyainik.” 143Nunanit Munagitjutikhait ovalo InuitKauyimayatukangit Nigitjutait (Nunanit)Inuit nalungitut nunait inminik munagilaaktut Inunik aktuktilugitnunainut. Umayukhiugutit ovalo “Autlaagaagat nunami, Inuinut,unaguikhikafungitut ovaluniit kimaangitut kihimi ikpinaktuk nakuuyumikihumainut ovalo kagitainut aniaktailigiyiit ovalo tugaalugitmikhaanut aniaktailigiyiinut.” 148 Talvanga, Kivalliqmi munagivaktutukiuk tamaat Pijunnaqsiniq Nunamiitjutait nani Inutukait ovalo Inuulgamiitkativamaktut malgunik ubluinik ilaukatauyaangani Kauyimayatukangit,Inuit inuuhiit ovalo nunainik hanatjutait. QikqitaniInuit Katutjikatingit tunivaktut Inuuviviniit Nunamiitjutait Pilihimayuit13ni nunaini tamaat Qikiqtani.Ilisaqsivik Katimayiit Kangiktugaarpiqmi atukpaktut nunaini munagitjutikhaitpilihimayuit ilauyut 60nik ilaukatauyut malgunik ubluinikinuuviviniit nunamiitjutainik. “Ikayugiagani nunaktigiit nunamunga -ulutik ovalo katitifaalugit inuuviiniit havagutainik ovalo nunainik,nalvaakhiuplutik munagitjutikhait nunamiilutik ovalo ilaukataulutiknunaini. Amigaitut nunami havaktait ilauyut nutakat ovalo inuulgamiit,ilihakpaktut inuuviviniit ayoikhaitjutikhainik.” 149 Havakpaktaitnunamiitjutaini ilauyut; umayukhiugutit, igatjutit, piguyaliugutit, inuuyaliugutitovalo olapkitjutikhainik hanauyaktut, hanalgutinikhanayut, mikhuktut ovalo ilihaktut atugutikhainik inuuviviniitnunauyait. Moosa Akavak, ikayukti Qikiqtani Itiktauvik Iqaluni,ukakhimayuk ikpinagutait Inuit nikiit, munagitjutikhainut.Iqalungmiut aliahuktut atugauvaktutuqanik nigipkainiq Nunavut Upluani.“Ukakatigititlugit inuuviviniit aniaktailigiyit atugutait ovalo aniagutitkauyimayatukangit Atauhik tunilaakatut Inutukait katitigutainiknakuutiaktut munagiyaangani aniaktut... Kanuk munagilaaktut ukpatainikaniagutit, aniagutit, unaligutit, iigit ihuinaagutait, kalagutit,ahigukhimayut hauniit, imaakhimayut ovalo ilangit. Kihimi Inuit ihumagiyaitkaanganiitut angiyumik. Atuktainik munagitjutikhait kilikhimayaitovalo anigutait ovalo ihuakhilugit aniagutait, Inutukaitukalikpaktut kanugitjutait kanuk hakigikhilaaktut kagitait ovalonutkalaktut ukpatait.” 144Inutukait kitkanit pitkuktikhait Inuktitut/Inuinaqtut ukauhiit. UkakhimayukMariano Aupilardjuk, “Ukauhivut Inuktitut/Inuinaqtuthakugikpiaktut. Ukauhiit hakugigutikatut. Inuktitut/Inuinaqtutukauhiit munagilaaktut. 145 Inutukait ukakhimayut mamiana, “InuitKauyimayatukangit ilitagiyauhimaituk. 146 Amigaitut taaktiit, munakhiit,inuligiyit ovalo ilihaktiit naluyut Inutukait nalungitainik.” 147Piksa tuniyat Inuligiyituqatkut – Nunavut Aviktuqhimaniani Aapisiat34 www.tunngavik.com


NUNAVUMI ANIAKTAILGIYIT ATUGUTIKHAIT“Angutinik umayukhiukatigigupkik, nigitkuyatka natimik uyuinikovalo tuktuit uyuinik ublunik autlaktinata. Ilaa, natiit uyuit ilaa,nutkaktiyumata ihumaalugutainik Inuit ovalo ikayuyukmata kilamiiguilutik.Unakutauyutlu ovalo hakugigiagani nunami...Inuit nalungitutnatiit uyuinik ovalo nunainit uyuit. Hamna nikhait aniagutitutituk. Pikangitkupta, nigalaaktugut ovalo ayohalaaktugut.” 150Inuit Hingaihimayut Munagiyiit ovalo Amaamaitovalo Ilakatigiit MunagitjutikhaitInuuviviniani, hingaihimayut munagiyiit ikpinaktuk ilaukatautjutaitInuk aknait. “Inuuviviniit hingaihimayut munagiyiit ilitagiyauvaktutinminik pitkutainik iluani Inuit nunaini ovalo ikpinagiyauyut ovaloilitagiyauhimayut ayongitainik.” 151 Inuit hingaiyunik munagiyiitilaukatauyut ikpinaktumik ilanganut Nunavumi ublumi. Nutaatihivgiukhimayut ukakatigihimayait 75nik inuuviviniit hingaihimayutmunagiyiit ublumi havaktut, ikayukpaktut tamamik 516mik inuuhimayunik.152 Nunavumi Inutukait ovalo hingahimayut munagiyiIllisapi Ootoova ukakhimayuk Inuit hingaihimayut munagiyiitihivgiuktauyukhat, kinauyakhainik atukpalaaguigiagani kavamatkutublumi atukpaktait tingmitjutainik autlaagutikhainik ovalo nuutitil -ugit kinauyakhait cancermut aniaktut ovalo aalanik atugumayai -nik. 153 Pihimaplugit hamna akhuugutait utiktinahuagutainik Inuitaknait hingaihimayunik ikayuktiit, naamangituk ilangani iluaninutaat GNkut Aknait hingaihimayunik ikayuktiit HavagutikhaitPikuyakyuakhait akigaktuktait Inuit inuuviviniit aknait hingaihimayunikikayuktiit, unguvaktikhugit Inuit inminiigutikhait munagiyaanganihamna inuuviviniat pingilugit tunilugit Inuit inuuviviniit aknaithingaihimayunik ikayuktiit ilitagitjutainik ovalo ukpigitjutikhainik.Atauhik angiyuk ikpinaktuk hamani aniaktailigiyit munagitjutikhainikituni nunaini amaamait ovalo nutaat inuuhimayut munagitjutikhait.“Autlaktigiagani amaamait ovalo nutaat inuuhimayut munagitjutikhaitikpinaktuk ilanganut hanatjutikhainik aniaktailigiyit nunaitNunavumi. Tamapta piyukhauyugut nutakavut nakuutiaktumik autlaktigutikhainikinuuhiani.” 154Aknait autlakhimayut nutagakagiagani avaliikpaktut ungahiktumitilaktigiit ovalo nunait, ilaukatauplutik aalanik aniaktunik ovalo hiniktavikakatigiikhutikaalaninik aniaktunik ilauyut aniakpiaktut ovalokagitaunik aniagutiliit. 157 “Havakhimayunga aniavinik amigaitunikukiunik,” ukaktuk Annie Buchan Taloyoamit. “Inuuhimagumiknunamini, angutit ilaulaaktut ovalo angutit ilauyut nani nuliangitnutagakhimayunik nakuuhitivaktait ilaukatigiigit. Munagitiayuktutnuliaminut ovalo nutagaa. Angutit ovaluniit ilakatigiit ilaukatauyutinuuhiani, hamna nakuutiaktuk, nakuuhivaktait munagitjutikhainiknunaini.” 158Naitumik, ayokhaliktut hingailigiyit munagitjutikhaini Nunavuminunait. 159 Pihimayut tamaigamik nunaini havalaaktainik ovalo aviktugutaitilakatigiit ovalo nunait inuuvianit. Taimaimat, hingailigiyitmunagitjutait ahigukhimaliktuk ovalo aatjikutaunitut.Takukhauliktuk mikhitigutainik hingaihimayut autlaagutikhainikKangiklinimit nakuutiamat inuuvikhait munakhiviit talvani. Kihiminakuutiaktulu takukhautjutait Nunavik Inuulitsivik hingaihimayutmunagiviit Puvirnituq ovalo Irnisuriivik Hingaihimayut munagiviitSalluitmi, takupkaiyut malilaaktainik Nunavumi. Nunavik pilihimayuittakupkaiyut akhut 90%mik katakhimayut nigiagani nuutitihimayutnutagaligiagamik pilaakatut atugumik hapkoa atugutikhait,“Atanguyait Inuit Hingaihimayut Munagiyiit, ikayuktaulutikilaukatauyut hingaihimayut munagiyiinik nigiaganit ikayugiaganiovalo ayoikhaiyaangani.” 160Inuuhivikhait munagiviit angmakhimayut Kangiklinimi 1996mi ovaloaipaa paknaiyakhimayut Iqaluni. Pingahua uktugumayut Ikaluktutiami.2005mi, hingaihimayut munagiyiit pilihimayuit autlakhimayutNunavumi Iliniagiakpaalivikmi. Kihimi Junemi 2008, Qikitani AniakviitIqaluni pipkalaitait hingaihimayut munagiyiit ilihaktit ovaluniitInuit hingaihimayut munagiyiit munagilugit hingaihimayut muna -giyiit ilihaktut ayoikhaitjutainik ilihaktainik aniavimi. Kihimi munagiyauyukhattaaktinit ovalo munakhinit, akhuukhimayut aniakviitatugutikhait kitut hingaihimayut munagiyiit pilihimayuit ungahikhimayumayait.Kitkanut 1970mi, 70%mik inuuhimayut nunaini pihimayut atukhutikInuit hingaihimayut munagiyiinik ilauplutik nutakat inuuhianik ovalonutakat munagitjutikhainik. 155 Kihimi Kavamatkut pikuyakhaithanahimayut, “Pitkungilugit inuuviviniit inuuhitjutikhait tamamik,atugumaplugit aniaviit ovaluniit ayokhaktut autlaagutikhainik nigiaganutaniavimut nutagakagiagani,” avataanut siksinik ubluinik inuutinagitnutagait. 156www.tunngavik.com35


07 Ukiuk Tamaat TuhaktakhaitKanugitut Inuit Inuuviviniit ovalo Inuuhitjutait08INIKTIGUTAITHamna tuhaktakhait titiakhimayuk akhut aniaktailigyit ihuma alugutainikpivaktait Inuit inugiakatigiit Nunavumi. Taimaimat, pilugithivuliuyukhait ovalo nalungitait tunikhaitjutikhait pilaaktut kinauyakhainikaniaktailigiyit munagitjutikhainik tunikhaitjutait akhutilauyukhat nakuuyaangani inuuhiit Inuit.Kitkaniituk ilangit NLCAmi Ilangani 32 pihimayukhat Inuitilaukatautjutikhait hanatjutainik inuligiyit pilihimayuit,ilauyutatugutikhait tunikhaitjutikhainik. Inuit taimaimat, ilauyukhathanatjutainik ovalo tunikhaitjutainik tamamik Kanatami ovaloNunavumi aniaktailigiyit pilihimayuit Nunavumi.Hamna tuhaktakhait hanahimayut naitumik takuyakhait amigaitutaniaktailigiyit pilihimayuit ovalo munagitjutikhait ovalo naamagutikhaithavaktakhait atuliktut Nunavumi. Amigaitut hapkoapilihimayuit havaktut avaliitumik tamaat aatjikutainik paknaiyaiyiit;ahigukhimayut ovalo havakatigiingitut. Hamna tuhaktakhaitIqalungni nutaqqak Reily Barnes (haumingmi)Terrance Kango-lu niriqatigiiktuk timiriknaqtunik niqinik.takupkaiyut atulaaktut havaktaut avataani GNkut aniaviit munagitjutikhainikatugutikhainit, nani munagiyauyut ovalo kinauyakhakpaktutKanatami Kavamatkunit, tuhaktihimagamik ihumagiyainik Inuitilaukatauyut havakviit ovalo tunihimayut Inuit ovalo nunainihavakviit ilitagiyauhimaitut aatjikutaatut aniaktailigiyit munagitjutikhaittunikhaitjutainik.Una tuhagakhaliaq tuhaqhityutauyut akhuqhugit tamaitapyakmaniktakhai aaniaqtailiniqmut munaqhiniqmik Nunavutmi, tapkunangatlununaliuyunit nakuunii tapkuat NunatagauyunutIhuaqhaqnii Maniliqutai, pihimayut tapkunangat kavamatuqatkutkavamaitnit. Kanatami ovalo Nunavumi ilangit hamna atugutikhaitkitkanit kinauyakhakpaktut ovalo ihumagyut anginikhaamik hivuliuyukhatInuinit ovalo nunainit ilangit, ayokhakpaktut ilitagitjutikhainikovalo pitkutikhainik. Inuit ovalo nunait naamagutikhaitovalo munagitjutikhait pilihimayuit piyukhat ungahiktumut ukiunikkitkanit kinauyakhainik, aatjikutaatut GNkut Aniaktailigiyitatugutikhainik, piyaangani nakuutjutikhainik ovalo pihimayaanganitamaktailigutikhait.Ilaa aniaviit munagitjutait ilauyut atugutikhainik kitkanit kinauyakaktut,kinauyait naamangitut akiligiagani atugutikhait angiyut ungahiktumutovalo atukpiaktut nigiaganit aniaviit ovalo munagiyiit.Hamna nalunaktuk, ahigukhimayuk ovalo ungahiktumi aniaviitatugutikhait tamalaaktuk. Kanatami Kavamatkut tutkuktuihimayukhatkinauyakhainik Nunavumi aniaviit atugutikhait, nuutitilugitiluanut Nunavumi atugutikhainut.Iluani aniaktailigiyit munagitjutikhait atugutikainik, Inukaktuttamamik nunain havakatut nakuuyumik. Hapkoa tamaktukhaungituthavaktiit ilauyut CHR, Munakhiit, Nunaini Naamagutikhait havaktiit,ayokhaktut ovalo kagitainik havaktiit ovalo aniaktailigiyit katimayigalaatHamletkut Katimayiini. Hapkoa akhuuktut havaktiit ikayuktauyukhattamamik. Akiliktauyukhat nakuuyumik ovalo nakuuyumikayoikhaihimalutik ovalo amigaiktukhat Inuit ayoikhaihimayut hapkoainikhainut maliklugit ataani NLCAmi Ilangani 23.Piksaliugaa Billie BarnesPHCkut atuktait maliktitakhait nuutitigutainik tammik aniaktailigiyitmunagitjutikhait Nunavumi. Hamna atuktait pipkalaaktut munagitjutikhainikovalo naamagutikhainik hakugigutikhait inuuviviniptiniovalo inuukatiptini ilitagiyauyaangani ovalo ikpinagiyauyaagani.Inuit ovalo nunait ilaulaaktut inminik aniaktailigiyit munagitjutikhainik,havaklutik ovalo munagilugit aniaktailigiyit hivunikhautikhaitovalo tunilugit kinauyakhainik ovalo inminiigutikhainikatulilaagiagani atugutikhait. Havagiagani aniaktailigiyit munagitjutikhaitatugutikhait tamaat atuklugit ovalo ilaukatigiilugit takupkalaaktutkavamatkut naamagiyait inminik Inuit ovalo inuuviviniit.36 www.tunngavik.com


NUNAVUMI ANIAKTAILGIYIT ATUGUTIKHAITPITKUTIHIMAYUT1) Ikayuklugit Hivuliit Aniaktailigiyit MunagitjutikhaitAtuktakhaita. Kungialugit hingaihimayut ovalo nutagait munatjutikhait.b. Utiktifaalugit ovalo pihimalugit Inuit aniaktailigiyit kungiagutait.c. Tuhaktilugit aatjikutait aniaktailigiyit naunaiyautait Nunavumiovalo Kanatami atuklugit ihivgiugutait katitihimayut Inuit ovaloInuinaungitut katitigutait.d. Hanalugit ovalo atuklugit Inuit inuuviviniit naamaktut aniaktailigiyitnaunaiyautikhait.e. unilugit aniaktailigiyit ikayugutikait atukluit Inuit ukauhiit.f. Hanalugit nakuuyumik ovalo atulaaktumik ihivgiugutikhait maligutikhaitilaulugit nunait naamagutikhait pilihimayuit ovaloilautjutait ikayugutikhainik nutkaktigutikhainik inminiigutikhait.g. Hanalutik atauhimik tamaat inminiigutikhait nutkaktigutikhaituktugutikhainik.3) Ikpinagilugit ovalo Kitkaniitut Kinauyakhait Inuitovalo Nunait Havakviit AniaktailigiyitAtugutikhainika. Kavamatkut tuniyukhat amigaitunik ukiunik kinauyakhainikInuit ovalo nunait munagiyiit ovalo naamagutikhait havakviitpiyaangani naamagutikhainik ovalo havakatagiagani havaktiitovalo pilihimayuit tunikhaitjutait.b. Ilitagiyauhimanmata ovalo ikpinagiyauyut ilaukatautjutainikInuit Inutukait, munagiyiit ovalo hingaihimayut munagiyiit, tunilugitkinauyanik ikayugutikhainik ovalo kinauyakhait ayoikhaitjutikhait.c. Kavamatkut ilitagiyukhat ovalo kitkanit kinauyakhainik pingahutinuuviviniit hakugiktut Inuit aniaktailigiyit atugutait; Inuitnaamagutikhait ikayugutikhainik, Inuit Hingaihimayut Munagiyiitovalo Amaamait ovalo Ilakatigiit munagitjutikhainikovalo nunaini nikikhait ovalo nunai pilihimayuit.d. Hanalutik Inuit naamagutikhait havakviit.e. Titigaklugit Inuit munagiyiit pitkutikhait.2) Nunavumi ovalo Kanatami Kavamatkut Tuhaktitilutikovalo Ilaukatigilugit Inuit Hanatjutainikovalo Tunikhaitjutainik Aniaktailigiyita. Nuutitilugit munagitjutikhait Inuit tugaakhimayut aniaktailigiyitkinauyakhait Inuit havakviinut ovaluniit havakviit Inuit atiktuihimayaitaniaktailigiyit kinauyakhaiat munagiyauyut GNkunit.b. Malikhugit Nakataani 32.2.1 tapkunangat Nunavutagutinit,tapkuat kavamatuqatkut nunatagauyuplu kavamait piyalgitpiqaqtitniinik Inuit pilaqnikhai ilauttaqniqmut pivaliatitauniinikinuliqutit ilitquhiitlu maliagit, tapkuatlu havaguhikhai inuliqutitilitquhiitlu havagutai kivgaqtugutailu, ilautitlugit pitquhiit atuqtauniinut.c. Kavamatkut tuhaktitiyukhat ukiuk tamaat kafit Inuit tingmivaktutaniavinut ovalo kigutinut ikayugutikhainik ovalo ilaukata -uyut akiit; ovalo tuhaktitilugit aatjikutikhait akiit utiktihimayutaniaviit ovalo taakiit ikayugutikhait nigiaganit Nunavumut.4) Nakuuhilugit Havaktiligiyiit AniaktailigiyitMunagitjutikhainika. Tunilugit munakhiit nakuuyumik ikayuguitkhaiik ovalo ayoikhaitjutikhainikovalo nakuuhilugit havakviit ovalo hiniktakviitmunakhiit. Pilutik GNkut munakhiit akiliktauniaktut mikitkiyaungitumikaalat havakviit munakhiit.b. Havaktiliklugit kuliit CHRmi inikhait havaktiligiagani.c. Tunilugit CHRkut ayoikhaitjutikhainik Inuktitut/Inuinaqtut ovaloangililugit CHRkut ayoikhaitjutikhait ilaulugit munagilaaktut,kagitainik ikayugutikhainik, hivuliit ukpatait ihivgiugutikhainikovalo munagitjutikhainik.d. Tunilugit ikayuktiit ayoikhaitjutikhait pilihimayuit Inuktitut/Inuinaqtut.d. GNkut ikayuktukhauyut ovalo hanalutik nunaini aniaktialigiyitkatimayigalaat.www.tunngavik.com37


07 Ukiuk Tamaat TuhaktakhaitKanugitut Inuit Inuuviviniit ovalo Inuuhitjutait08MAKPIGAAT ATUKHIMAYUT1Kanatami, Katitiligiyit Kanatami. 2007. 2006mi KanugitaakhaitKanatami. Ottawa: Katitiligiyit Kanatami2Bennett, J. ovalo S. Rowley, titigaktit. 2004. Uqalurait: UkaktaitKingulimik Nunavumi. Montreal: McGill-Queen UniversitimMakpigaat, 209-220.3Ibid., 3.4Nunavumi. Munagiyit Aniaktailigiyit ovalo Inuligiyit. 2003.Ukautivut utiktukhat ovaptinut: Tuhaktakhait Inungni SapujjijiitKatimayigalaat Inminiinahuaktunit Nutiaktinahuaktait ovaloNunaini Munagiyiit. Iqaluit: Kavamatkut Nunavumi.5Kanatami Havakviit Aniaktailigiyit Ihivgiuktit. 2002. AniaktailigiyitIhivgiuktit Piyumayait Ukiuktaktumi: Ukiuktaktumi Katimayut,Septembermi 2001, 12.6Kanatami. Kanatami Inuligiyit, Nunavut Tunngavik Timinga,1993. Angitaagutait kitkanit Inuit Nunavumi ovalo Queenmut,inminiigutait Kanatami Kavamatkut, Nunavumi NunataagutitAngigutaanut. Ottawa: Titigakhimayut ataani ilaukatauyutangigutaani Nunavut Tunngavik ovalo Minists T. Siddon,Minista Kanatami Inuligiyit, Ilangani 4.7ibid., Ilangani 32.2.1.8ibid., Ilangani 23.2.1.9Kanagami, Katitiligiyit Kanatami. 1998. Ihivgiugutait InuuhianikKanugitut Ukiuktaktumi: Inuit Nunatsiavumi, Nunavik, Nunavutovalo Nunakput: Pilaaktut Ihivgiugutait Makpigaat. NutaatIhivgiugutait Munagiyit. Octobermi. Ottawa: KatitiligiyitKanatami, 15.10Poppel, B., J. Kruse, G. Duhaime, ovalo L. Abryutina. 2007.Ihivgiugutait Inuuhianik Kanugitut Ukiuktaktumi: SLiCAkut Iniktigutait.Anchorage: Havakviit Inuligiyit ovalo HanatiligiyitIhivgiugutait Universitimi Alaska Anchoragemi, v.11Kanatami Kauyimayatunagit Tunngaviit. 2007. IlakatigiitIlaukatigiit ovalo Inuuviviniit Pivaktait Pihimayaangani UkiuktaktumiNunait Naamagutikhainik, Ihivgiugutait Takupkaitjutait.Kauyimayatukangit Ubluk Tamaat. March 23mi.Kagitauyakut: http://www.sciencedaily.com/releases/2007/03/070321130545.htm12Poppel, B., J. Kruse, G. Duhaime, ovalo L. Abryutina. 2007.Ihivgiugutait Inuuhianik Kanugitut Ukiuktaktumi: SLiCAkut Iniktigutait.Anchorage: Havakviit Inuligiyit ovalo HanatiligiyitIhivgiugutait Universitimi Alaska Anchoragemi, v.13Kanatami. Katitiligiyit Kanatami. 2008. NunakakaakhimayutKanatami 2006. Ottawa: Katitiligiyit Kanatami, 24.14Tester, F. 2006. IGLUTAQ (ikluamni): Kanugitjutikhait IklukangitutInuit, Ihivgiugutait Iklunik ovalo Iklukangitut Kinngaini,Nunavut. Aprilmi. Paknaiyakhimayut Harvestkur Katimayiit.15Kanatami Havakviit Aniaktailigiyit Tuhagutikhait. 2004. NakuuhinahuagutikhaitAniaktailigiyit Kanatami. Kanatami Inu -ukatigiit Aniaktailigiyit Uktugutikhait.16Kovesi, T., N. Gilbert, C. Stocco, D. Fugler, R. Dales, M. Guayovalo J. Miller. 2007. Iklut iluani kanugitaakhait anikhaagutaitovalo mikhitigutikhait anikhaagutainik aniagutait inuulgamiitKanatami Inuit nutakhait. Kanatami Aniaktailigiyit KatutjikangitMakpigaat 177: 155-160.17Kanatami. Katitiligiyit Kanatami, 2006 Apitkutait katitigutait,Ikpatauyak 18. Ottawa: Katitiligiyit Kanatami.19Katitiligiyit Kanatami Nunakakaakhimayut Ihivgiugutait katitigutait,ukakhimayut Inuusiqattiarniq: Ukiumi tuhaktakhaitKanugitaakhait Inuit Inuuviviniit ovalo Inuukatigiit 2003mit-05mut. Iqaluit: Munagiyit Inuligiyit ovalo Inuuviviniit Hanati -ligiyit, Nunavut Tunngavik Timinga, 14.20Kanatami. Katitiligiyit Kanatami. 2002. 2001mi ApitkutikhaitKanatami. Ottawa: Katitiligiyit Kanatami.21Berger, T.R. 2006. Nunavumi Hanayakhat: Ikayuktit TuhaktakhaitIniktigutait. March 1mi. Ottawa: Tuhaktakhait paknaiyakhimayutMinistamut Kanatami Inuligiyit.22ibid.23Chan, H.M., K. Fediuk, S. Hamilton, L. Rostas, A. Caughey, H.Kuhnlein, G. Egeland ovalo E. Loring. 2006. Nikinik AyokhagutaitNunavumi, Kanatami: Keeliniit ovalo Pitkuhimayut.Nunakyuami Makpigaat Ukiuktaktumi Aniaktailigiyit 65:5, 41724Katitiligiyit Kanatami. 2005. Nikinik Ayokhagutait. AniaktailigiyitTuhaktakhait 16:3. Ottawa: Katitiligiyit Kanatami.25CBCkut Pivaliayut. 2006. Ukhuit naunaiyautait angiyut Ukiuktakumi,Kauyimayatukangit ukaktut. Decembermi 1426Cundill, E. 2007. Nikikhait Titigakvikut Pilihimayuit: IkpinagutaitInuinut. Ottawa: Inuit Tapiriit Kanatami. Marchmi, 14.38 www.tunngavik.com


NUNAVUMI ANIAKTAILGIYIT ATUGUTIKHAIT27Archibald, L. ovalo R. Grey. 2004. Ihivgiufaagutait AtugutikhaitAniaktailigiyit Munagiyiit Inuit Nunaini, Ottawa: Inuit TapiriitKanatami, 1228Nikikhait Ayokhaguati Nunavumi, 417.29Kuhnlein, H., L. Chan, G. Egeland, ovalo O. Receveur. 2003.“Kanatami Ukiuktakumi Nunakakaakhimayut, Inuuviviniit NikinikAtugutikhait ovalo POPs.” Iluani Ukiuktaktumi Kuliit mikhaanutPOPs: Akhuugutait Aninaktut Ukiuktaktumi, titigaktit D. Downieovalo T. Fenge, 27. Montreal/Kingston: McGill-Queen's UniversitiMakpigaa.30Spicer, J. 2008. Inuit Inuuhiit nutkakhimayut nani Kanatamiamigaitut. Reuters. January 23mi.31Nunavumi. Munagiyit Aniaktailigiyit ovalo Inuligiyit. 2004.Nunavumi Tuhaktakhait Aatjikutiliugutainik Aniaktailigiyit Naunaiyautait.Iqaluit: Kavamatkut Nunavumi.32Nunavumi. Munagiyit Aniaktailigiyit ovalo Inuligiyit. 2002.Tuhaktakhait Aatjikutiliugutainik Aniaktailigiyit NaunaiyautaitNunavumi ovalo Kanatami. Iqaluit: Kavamatkut Nunavumi.33Healey, G. ovalo L. Meadows. 2007. Inuit Aknait AniaktailigiyiitNunavumi: ihivgiugutait Makpigaat. Nunakyuami MakpigaatUkiuktaktumi Aniaktailigiyit 66:3, 204.34Nunavumi. Munagiyit Aniaktailigiyit ovalo Inuligiyit. 2003.Munakhiit Ihumaiyait Inuit Aniaktailigiyit Pilihimayuit Nunavumi,Tuhaktakhait katitikhimayut A. Roberts ovalo L. Gerber. Iqaluit:Kavamatkut Nunavumi.35Nutaat Hanatiligiyit Ilaukatauyut. 2006. Piliriqatigiinngniq –Havakatigiiktut Tamamik Nakuutjutikhainik. Iqaluit: KavamatkutNunavumi Munagiyit Aniaktailigiyit ovalo Inuligiyit, NunavutTunngavik Timinga ovalo Aniaktialigiyit Kanatami UkiuktaktumiHavakvia, 56.36Nunavumi. Munagiyit Aniaktailigiyit ovalo Inuligiyit. 2007. UktugutikhaitHavakatigiigutikhait amigaitulugit Amaamait/Nutakatinuulihaat Aniaktailigiyit Ikayugutikhait Nunavumi 2007mit-2017mut, Makpigaak 5. Iqaluit: Kavamatkut Nunavumi.37Paliihimat. 2001. FASnik ovalo Akigaktuiyit Atanguyautikhait.Tunihimayut Aniaktailigiyit ovalo AtanguyautikhaitIlaukatauyut, Katimakyuaktitlugit. May 31mi.38Nelson, O. 2003. FASnik ayokhaktitaiyuk ikayuktauyukhak, akigaktitayongituk ukaktuk Nunatsiaq News. March 28mi.Kagitauyakut:http://www.nunatsiaq.com/archives/nunavut030328/news/nunavut/30328_06.html39Kanatami. Katiligiyit Kanatami. 2002. 2001mi NunakakaakhimayutIhivgiugutait. Titigakhimaitut katitigutait.40Archibald, L. 2004. Inuulgamiit Aknait Hingaikataktut InuitNunaini: Ihumaalugiyait ovalo Ihumagiyait. Pauktuutit InuitAknaiat Katutjikatingit, 11.41Waldram, J.B., A. Herring, ovalo T.K. Young. 2006.Nunakakaakhimayut Aniaktailigiyit Kanatami: Kinguliit, Inuuviviniitovalo Taaktiit Ihumagiyait, Aipaa Makpigaak. Toronto:Universitimi Torontomi Makpigaat, 95.42Munakhiit Ihumagiyait.43Nunakakaakhimayut Aniaktailigiyit Kanatami, 91.44Piliriqatigiinngniq.45Nunavumi Tuhaktakhait Aatjikutiliugutainik Naunaiyautait.46Munakhiit Ihimagiyait.47Nunavumi. Munagiyit Aniaktailigiyit ovalo Inuligiyit. AukhigianikAniagutit Nunavumi, 1997mit – 2002mut. Healey, S.ovalo A. Qayyam, titigaktit. Iqaluit: Kavamatkut Nunavumi.48Aukhigianik Aniagutit Nunavumi, 9.49Elliott, L. ovalo A. Macaulay. 2004. Inuit Aniaktailigiyit KungiagutaitInuit Kanatami Hitamanik Ukiuktaktut Inuit Nunaini.Paknaiyakhimayut Inuit Tapiriit Kanatami. Munagiyit NunainiAniaktailigiyit Kauyimayatukangit, Universitimi Manitobami, 21.50Nunakakaakhimayut Aniaktailigiyit Kanatami, 102.51Nunavumi Tuhaktakhait Aatjikutiliugutainik Naunaiyautait52Sandiford Grygier, P. 1997. Ungahiktut Angilgamit: TBnik aniakpiakhimayutilangani Inuit. Montreal/Kingston: McGill-Queens Universitmi Makpigaat.53Inuit Aniaktailigiyit Kungiagutait, 15.54CBCkut Pivaliayut. 2008. Aniagutikhait angililiktut Ukiuktaktumi,aniaktailigiyit havaktiit ukaktuk. August 1mi.55CBCkut Pivaliayut. 2008. 1,200kuyut Nunavumi nunakatigiitutakiyut Inuit iklukhainik: Kanatami Kinauyaligiyit Ihivgiukti.May 23mi.56Banerji, A., et al. 2001. Mikitkiyat anikhaagutait aniagutainikInuit nutagaini Qikiqtaalumi. Kantami Aniaktailigiyit Makpigaat,164 (13), 1847-50.57CBCkut Pivaliayut. 2008. Nunatiami ihivgiuktit ukakhimayutInuit ilaukatautjutainit katitihimayut anikhaagutikhait aniagutainik.January 30mi.58Banerji, A. 2008. Ayokhalaagutait ilangit mikhitinahuagutainikanikhaagutait aniagutainik (LRTIs) aniakviit takuhimayut LRTInikilaini Kanatami Inuit Nutakait. Forthcomingmi makpigaat.www.tunngavik.com39


07 Ukiuk Tamaat TuhaktakhaitKanugitut Inuit Inuuviviniit ovalo Inuuhitjutait0859Creery, David et al. 2005. Akiit mikhaanut nutakatanikhaagutikhainik Qikiqtaalumi Nunavumi. NunakyuamiMakpigaat Ukiuktaktumi Aniaktailigiyit. 64:1, 42.60Inuit Aniaktailigiyit Kungiagutait, 15-16.61Aatjikutiliugutait Aniaktailigiyit Naunaiyautait Nunavumi ovaloKanatami.62ibid.63ibid.64ibid.65Ukaktait Stevenson, L. ovalo Q. Ellsworth. 2004. Kanatami Inuitinuulgamiit inminiigutikhait nutkaktigutikhait atugutikhait. Iqaluit:Inuit Tapiriit Kanatami/Kanatami Inuit Inuulgamiit Katimayit66Kirmayer, L. J. 2007. Kagitainik munagiyiit ovalo inuuviviniitihumagiyait Inunik. Makpigaat Amigaitut Inuuviviniit Kagitainikmunagiyiit 44(2), 232-257.67Kirmayer, L. ovalo K. Paul. 2004. Kagitainik Aniaktailigiyit, InuligiyitIkayugutikhait ovalo Nunaini Naamagutikhait. NunavimiInuit Aniaktailigiyit Ihivgiugutait 2004: Qanuippitaa? Kanugitpita?Nunavimi Aviktukhimayut Katimayit Aniaktailigiyit ovaloInuligiyit, 14.68Inuit Aknait Aniaktailigiyit Nunavumi, 208.69Archibald, L. ovalo R. Grey. 2004. Ihivgiufaagutait AtugutikhaitAniaktailigiyit Munagitjutkhait Tuniyakhait Inuit Nunaini.Ottawa: Inuit Tapiriit Kanatami, 32.70CBCkut Pivaliayut. 2008. Nunavumi Nunakatigiit inminiikpaktutaalanik pitkutainik: ihivgiukti January 9mi.71Law, S.F. ovalo E.M. Hutton. 2007. Nunaini KagitaligiyitKanatami Ukiuktaktut – Takutjutait atauhimik ukiumiukakatigiyait ilangit, Iqaluit, Nunavut. Kanatami MakpigaatNunaini Kagitainik Aniaktailigiyit, 26:2. Fall, 123 – 140.72Johal, Am. 2007. Nunakakaakhimayut inminiigutait pivaktutpihimayainik kablunaat ayokhagutainit. Ilaukatigiit MakpigaatPivaliayunit. January 7mi.73ibid.74Hicks, J. 2007. Inuuviviniit nutkaktigutikhait amigailiktut inminiigutikhaitilangani Inuit inuulgamiit. Nunakakaakhimayut Munagiyiit2007:4, 30-37. Kagitauyakut:www.iwgia.org/sw25098.asp75Nunakakaakhimayut inminiigutikhait amigailiktut ayokhagutainit.76Kanatami Inuit inuulgamiit inminiigutikhait nutkagutikhaitatugutikhait.77Nunavumi. Havakviit Katitiligiyit. 2003. Katitigutait tukutpaktutinminiikhimayunit Nunavumi 1975mit-2003mut. Kagitauyakuttuhaktitihimayut. Januarymi.78Thompson, J. 2007. Inminiigutikhait kiutjutait paknaiyautikhaitatungitut. Nunatsiaq News. May 4mi.79Kanatami Inuit inuulgamiit inminiigutikhait nutkaktigutikhaitatugutikhait.80Kanatami. Munagiyit Kinauyaligiyit. 2008. Kanatamit NuutitihimayutPravinsinut ovalo Nunainut. Ottawa: MunagiyitKinauyaligiyit.81Diubaldo, R. 1981. The Absurd Little Mouse: Nani Inuit Itkilinguktut.Makpigaat Kanatami Ihivgiuktit 16/2, 34-40.82Duffy, R. Q. 1988. Apkotikhait Nunavumut. Kingston/Montreal:McGill-Queens Universitimi Makpigaat, Ilangani 4.83Nunakakaakhimayut Aniaktailigiyit Kanatami, 198-9.84Coates, K. ovalo W. Morrison, titigaktit. 1989. UkautitaitKanatami Ukiuktaktut. Toronto: Copp Clark Pitman, 284.85Picco, E. 2002. Kavamatkut Nunavumi Tunihimayait KamisitkutHivunikhainik Aniaktailigiyit Munagitjutikhait Kanatami. RomanowKamisitkut: Iqaluit, Nunavut. April 8mi.86Kanatami. Aniaktailigiyit Kanatami. 2005. Kulinik ukiuni AniaktailigiyitNuutitigutait Itkilinut ovalo Inuit Munagiyakhait.Ottawa: Aniaktailigiyit Kanatami.Kagitauyakut: http://www.hc-sc.gc.ca/fniah-spnia/pubs/finance/_agree-accord/10_years_ans_trans/4_workload-tacheeng.php87Nunatiami. 1996. Kavamatkut Nunatiami Kiuyut makpigaamikFootprints 2: Aipaa Inikhimayut Tuhaktkahait Nunavumi IniktiligiyitKamisitkut. December, 16mit-17mut.88Nunavumi. Munagiyit Aniaktailigiyit ovalo Inuligiyit. 2007.Naunaiyautait ovalo Hakugikhigutait Inuit AniaktailigiyitAtugutikhait Nunavumi, Inikhimayut Tuhaktakhait. Julymi.Paknaiyakhimayait B.W. Moloughney.89Naunaiyautait ovalo Hakugikhigutait, 24.90Pravinsiit ovalo Nunait Ministait Aniaktailigiyit. 2000. NalungitjutikhaitKanagami Aniaktailigiyit Munagitjutikhait Akiit, InikhimayutTuhaktakhait. August 4mi.91Kanatami Havakviit Aniaktailigiyit Tuhagutikhait. 2007.Kanatami Aniaktailigiyit Munagitjutait Akiligutait aalangutigutait1975mit – 2006mut: Katitihimaut Ikpatauyait. Ihivgiuktit Tuhaktakhait.40 www.tunngavik.com


NUNAVUMI ANIAKTAILGIYIT ATUGUTIKHAIT92Nunavumi. Munagiyit Kinauyaligiyit ovalo Titigakvimi Munagiyit.2007. Kavamatkut Nunavumi Kitkanit Kinauyakhait,2007mit-08mut. Iqaluit: Munagiyit Kinauyaligiyit ovalo TitigakvimiMunagiyit; ovalo Katitiligiyit Kanatami. 2007. ApitkutaitKanatami, 2006. Ottawa: Katitiligiyit Kanatami.93Kanatami Aniaktailigiyit Munagitjutikhait Akiligutait Maligutait.94Kanatamit Nuutitigutait Pravinsinut ovalo Nunainut.95Katimayiit Kanatami. Ikayuktit Katimayigalaat mikhaanut KinauyaitNakuungitut. 2006. Ihuakhinahuaktait Ihuakhilaitut: MunagitjutikhaitKanatami Kinauyait Nakuungitut. Ottawa:Katimayit Kanatami Havakviit, 51.96Ihuakhinahuaktait Ihuakhilaitut, 49.97Kanatami. Munagiyit Kanatami Inuligiyit. Pilihimayuit KungiagutaitKinauyakhait ikayugiagani Kavamatkut Nunatiamiovalo Kavamatkut Nunavumi aniaktailigiyit munagitjutikhainikItkiliit ovalo Inuit. Ottawa: Munagiyit Kanatami Inuligiyit.Kagitauyakut: http://www.ainc-inac.gc.ca/pr/pub/rmaf/Anx9f_e.html98Ibid.99Ibid.100Munakhiit Ihumagiyait.101Munakhiit Katutjikatingit Nunatiami ovalo Nunavumi. 2006.Munakhiit Havaktukhakhiuktut ovalo PihimainaklugitIhivgiugutait Iniktigutait Tuhaktakhait.102Kavamatkut Nunavumi Aniaktailigiyit ovalo Inuligiyit. Kagitauyakuttitigakhimayut, Octobermi 2008103Mass, H., L. Brunke, S. Thorne ovalo H.G. Parslow. 2006. PaknaiyautikhaitAipaanut Atanguyait Munakhiit AngayukaakhaitKanatami: Ihumaiyait Havagutikhait Ayongitut ovalo KeeliniitIhumagiyainit ublumi havaktut ovalo havagumayut. KanatamiMakpigaat Munakhini Angayukaat. 19(2), 75-91.104Munakhiit Havaktukhakhiuktut ovalo PihimayumayaitIhivgiugutait. Kagitauyakut: http://www.rnantnu.ca/Portals/0/Documents/2005_nunavut_surveyresults.pdf105ibid.106Ukautait Kanatami Ukiuktaktut, 289.107O’Neil, J. 1979. Aniaktailigiyit munagitjutikhait tuniyakhait Inuitnunaini: ihivgiugutait ayokhaguati ovalo angigutait Inut nuutitigutainikkablunaatut aniaguait atugutikhainik. Taaktiit ukakhimayait.Universitimi Saskatoon, 210.108Munakhiit Ihumagiyait.109ibid.110Naunaiyautait ovalo Hakugikhigutikhait, 43.111Archibald, Linda & Grey, Roda. Ihivgiugutait Atugutikhait AniaktailigiyitMunagitjutikhait Tunitjutikhainik Inuit Nunaini, InuitTapiriit Kanatami, Ottawa, 2004mi, makpigaak 29.112CBCkut Pivaliayut. 2008. Taaktiit ilaani ihumautikatagutaitikayugiagani Kangiklinikmi pikaluangitut. July 22mi.113Kanatami Havakviit Aniaktailigiyit Tuhagutikhait kagitauyakut.Kafiit Taaktiit 100,000mi inuukatigiit Pravinsini/Nunaini,Kanatami, 2006. Kagitauyakut:http://secure.cihi.ca/cihiweb/en/smdb_2006_fig6_e.html114Schroth, R.J. 2006. Kanugitut Kigutaini Aniaktailigiyit Ukiuktaktumi.Nunakyuami Makpigaat Ukiuktaktumi Aniaktailigiyit. 65:2,98.115ibid.116ibid., 100.117ibid., 98.118Kanatami. Minista Niuviktiligiyit ovalo Ikayuktit. 1996. TuhaktakhaitKanatami Kamisitku mikhaanut Nunakakaakhimayut,Ilangit 3, Katitigiyut Hakugikhiyaangani. Ottawa: Minista Niuviktiligiyitovalo Ikayuktit Kanatami, 253.119Piliriqatigiinngniq, 21.120Piliriqatigiinngniq.121Cundill, E. 2007. Nikikhait Titigagutikut Pilihimayuit: IkpinagutaitInuinut. Ottawa: Inuit Tapiriit Kanatami.122Ilisaqsivik Katimayit. 2007. Titigait Ilisaqsivikmi KagitauyakutTakupkaiyait.123Hammond, M. 2006. Apkotikhait Nakuuhiyaangani: CHRkutovalo piyumayait Kanatami, nakuuhityaangani – atuktut ayoikhaitjutikhaitovalo pilaaktait havagaagutikhait atugutikhainikInuit, Metis ovalo Itkliit aniaktailigiyit ovalo naamagutikhaithavaktiit. Kahnawake: Kanatami Itkiliit ovalo Inuit Nunaini AniaktailigiyitIlaukatauyut Havakviit.124Kanatami. Aniaktailigiyit Kanatami. 2006. Mikhaanut HivuliitAniaktailigiyit Munagitjutikhait. Kagitauyakut: http://www.hcsc.gc.ca/hcs-sss/prim/about-apropos-eng.php125Kanatami. Aniaktailigiyit Kanatami. 2004. Hivuliit Ministait Katimayutmikhaanut Hivunikhait Aniaktailigiyit Munagitjutikhait.Kagiauyakut: www.hc-sc.gc.ca/english/hca2003/fmm/index.html126Kitkani Kinauyakhait 2007mit-2008mut.www.tunngavik.com41


07 Ukiuk Tamaat TuhaktakhaitKanugitut Inuit Inuuviviniit ovalo Inuuhitjutait08127Nunavumi. Munagiyit Aniaktailigiyit ovalo Inuligiyit. 2007.Hanatjutait Aniaktailigiyit Nunaini, Inuit Aniaktailigiyit UktugutikhaitNunavumi, 2008mit-2013mut Iqaluit: MunagiyitAniaktailigiyit ovalo Inuligiyit.128Naunaiyautikhait ovalo Hakugikhigutikhait, vi.129ibid., 59.130Nunattini, Qanuinginnivut/Nunakput, Aniaktailigiyikput: MakpigaatInuit Aniaktailigiyit Tuhagutikhait PaknaiyautikhaitNunavumi (2006mit-2011mut), Shroff Consulting.131Piliriqatigiinngniq.132Nunavumi. Munagiyit Aniaktailigiyit ovalo Inuligiyit. 2007.Munagiyit Aniaktailigiyit ovalo Inuligiyit Busniit Paknaiyautikhait2007mit-2008mut.133Hanatjutait Aniaktailigiyit Nunait, 25.134Inuit Aniaktailigiyit Kungigutait, 10.135George, J. 2006. Nunavimi Aknait nutagakaliktut hanianiangiligaminit. Nunatsiaq News. May 12.136Naunaiyautikhait ovalo Hakugikhigutikhait, v.137Kanatami. Munagiyit Kanatami Inuligiyit. 2006. Aipaa InminikTalimani Ukiuni Iniktiligiyit Nunavumi NunataagutitAngigutaanut. PricewaterhouseCoopers. May 11mi, 4.138PricewaterhouseCoopers. 2008. Tunihimayait Senatekut Katimayigalaatmikhaanut Nunakakaakhimayut March 5mi.139Downey, B. 2005. Naluhuigutait Iluaniitut Inuuviviniit Ayongitakhaitovalo Inuuviviniit Aniktailigiyit, Pihimalugit, Ayoikhailugitovalo Atuklugit Itkiliit, Inuit ovalo Metis Munakhini Havagutainik.Kanatami Nunakakaakhimayut Aniaktailigiyit Havakviit TunihimayaitNunakakaakhimayut Munakhiit Katutjikatingit KanatamiKatimakhuaktitlugit. Septembermi.140Ootoova, I et al. 2001. Ukakatigiit Inuit Inutukait: Ilanga 5, IhumagiyaitInuuviviniit Aniaktailigiyit, Iqaluit: Nunavumi Iliniagiakpaalivik;Pauktuutit Inuit Aknait Kanatami. 2004. InuitMunagitjutikhait ublumi Inuit inuuhiani (Nuluaq Hanayakhak);Korhonen, M. 2005. Ikajurniq, Hivuliit Ikayugutait Ayoikhautait:Inuit Ukauhiit, Ublumi Atugutait. Kanatami NunakakaakhimayutAniaktailigiyit Havakviit.141Inuit Munagitjutikhait ublumi Inuit inuuhiani.142ibid.143Titigait Ilisaqsivikmi Kagitauyakut tuniyakhait.144Ihumagiyait Inuuviviniit Aniaktailigiyit, 1.145Inuit Munagitjutikhait ublumi Inuit inuuhiani.146Ihivgiufaagutait Atugutikhait Aniaktailigiyit Munagitjutikhait, 31.147Ihumagiyiat Inuuviviniit Aniaktailigiyit, 4.148Minor, K. 1992. Issumatuq: Ilihagutait hamanga Inuuviviniit MunagitjutikhaitNalungitainik Kanatami Inuit. Halifax: FernwoodkutMakpigaat, 83.149Titigait Ilisaqsivikut kagitauyakut tuniyakhait.150Inuit Munagitjutit ublumi Inuit inuuhiani, 4.151Ross M. 1997. Nunakakaakhimayut aknait aniaktailigiyit: inuuviviniitmaliktait, ukpigiyait ovalo atuktait. Makpigaat KatimayiitTaaktiit aalatkiit Kanatami. 17:987-91.152Pauktuutit Inuit Aknait Kanatami. Kanatami Inuit Aknait HingaihimayutMunakhiit Uktugutikhait. Kagitauyakut:http://www.pauktuutit.ca/pdf/publications/pauktuutit/MidwiferyPoster_e.pdf153Ihumagiyait Inuuviviniit Aniaktailigiyit, 107.154Aglukkaq, Hon. L. 2005. Ministaup Ukautait MaligaliuktitNunavumi. Iqaluit: Nunavut. Ukiakhami.155Ukautait Kanatami Ukiuktaktut, 289.156Douglas, V. 2006. Nutakat inuuhitjutait Kanatami Inuit.Nunakyuami Makpigaat Ukiuktaktumi Aniaktailigiyit. 65:2, 122.157Piliriqatigiinngniq.158Pauktuutit Inuit Aknait Kanatami. 2008. Kanatami Inuit GBAmikAniaktailigiyit Naunaiyautait Katimakyuagutait. Januarymi.159Amaamait/Nutaat Inuuhimayut Aniaktailigiyit Ikayugutikhait.160Nunavimi Aknait nutagakaliktut haniani angilgainit.42 www.tunngavik.com

More magazines by this user
Similar magazines