ISBN 978-83-60538-18-0 Kraków 2008 - Województwo Małopolskie

malopolskie.pl
  • No tags were found...

ISBN 978-83-60538-18-0 Kraków 2008 - Województwo Małopolskie

Najważniejsze skanseny w Polsce


Skanseny i wybrane punkty skansenowskiew województwie małopolskim


I. MUZEA NA WOLNYM POWIETRZUA. SKANSENY DUŻE


1. Sądecki Park Etnograficznyw Nowym SączuSądecki Park Etnograficznyul. B. Wieniawy-Długoszowskiego 83 b,33-300 Nowy Sącztel.: 018 44 14 412, 018 44 18 191e-mail: skansen@muzeum.sacz.plMiasteczko galicyjskieul. Lwowska 226, 33-300 Nowy Sącztel.: 018 44 10 210e-mail: miasteczko@muzeum.sacz.plOddział Muzeum Okręgowego w Nowym Sączuul. Lwowska 3, 33-300 Nowy Sącztel.: 018 44 37 708, 018 44 37 865www.muzeum.sacz.ple-mail: sekretariat@muzeum.sacz.plSądecki Park Etnograficzny obejmuje swoim zasięgiemteren historycznej Sądecczyzny, czyli Kotlinę Sądecką z BeskidemSądeckim, wschodnie stoki Gorców, część Beskidu Wyspowegoi Pogórza Rożnowsko-Ciężkowickiego oraz zachodniączęść Beskidu Niskiego. Skansen rozłożony na łagodnymwzgórzu, wsparty o las, porośnięty zagajnikami wśród póli kępami zieleni przy zagrodach, pocięty polnymi drogami– powtarza beskidzki krajobraz ziemi sądeckiej. Na obszarzedwudziestu kilku hektarów postawiono ponad 70 obiektów,w większości dziewiętnastowiecznych, zgrupowanych w zespołyzagrodowe.Sądecczyzna to teren zróżnicowany etnicznie, etnograficzniei religijnie. Żyła tu – w południowej, górskiej częściregionu – ludność góralska, kulturowo związana z całymiKarpatami, tzw. górale sądeccy – od Łącka, Kamienicyi Piwnicznej, oraz górale ruscy – Łemkowie, a dokładniej ichzachodni odłam. Północny, podgórski obszar Sądecczyznyzamieszkiwały grupy lachowskie, których kultura miała charakterprzejściowy między góralszczyzną a ludnością nizinną1


południowej Małopolski. Były to od zachodu Lachy Sądeckie,a na północnym wschodzie Pogórzanie – najbardziej na zachódwysunięta część ich zasiedlenia. Mozaikę ludnościowątworzyli Polacy, Łemkowie (wysiedleni po II wojnie światowej),Cyganie karpaccy, którzy osiedlali się na obrzeżach wsiod XVIII wieku, Niemcy – sprowadzeni w końcu XVIII wiekuprzez władze austriackie do kilkunastu miejscowości – orazŻydzi mieszkający licznie w całej Galicji.Skansen koncentruje różnorodność regionu, pokazującrównocześnie jego sądecką specyfikę. Wszystkie grupy etnograficznei etniczne (z wyjątkiem Żydów) mają odrębne sektory,przedstawiające budownictwo wiejskie i inne elementykultury ludowej, uwzględniające zróżnicowanie przestrzenne,majątkowe, społeczne i zawodowe wsi sądeckiej. Różnorodnośćnarodowościowa pociągała za sobą odmienność wyznaniową,do muzeum przeniesiono więc trzy osiemnastowieczneświątynie drewniane – kościół, cerkiew i zbór. Dopełnieniemekspozycji jest dwór z początku XVII wieku z unikalnymi polichromiami,prezentujący wnętrza szlacheckie.Niemal wszystkie obiekty w skansenie to oryginalnezabytkowe budowle przeniesione z różnych wsi, wyposażonew dawne sprzęty, otoczone zielenią, skomponowaną zgodniez miejscową tradycją. Natomiast w północnej części Parkubudowane jest miasteczko galicyjskie. Ma ono jednak zupełnieinny charakter – stawiane obiekty to kopie zabytkowejzabudowy małomiasteczkowej.W sezonie letnim skansen systematycznie organizuje imprezyfolklorystyczne, prezentujące tradycyjne zajęcia gospodarcze,dawne rękodzieło, rzemiosło i wytwórczość wiejską, obrzędowośćdoroczną i rodzinną, śpiew, muzykę i taniec wszystkichpolskich grup etnograficznych, a także grup z sąsiednich krajów.Inicjatorką budowy Sądeckiego Parku Etnograficznegobyła dr Hanna Pieńkowska – ówczesny Wojewódzki KonserwatorZabytków w Krakowie. Założenia projektowe opracowałw części etnograficznej mgr Tadeusz Szczepanek, w częściarchitektonicznej – mgr inż. Wojciech Szczygieł. Autorką koncepcjiskansenu jako ekspozycji typu „muzeum-wieś” jest mgrMaria Brylak-Załuska, a pierwszym realizatorem i kierownikiemskansenu oraz późniejszym opiekunem (z racji pełnieniafunkcji Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków) – mgr inż.arch. Zygmunt Lewczuk. Pomysłodawcą i w dużej części realizatoremkoncepcji miasteczka galicyjskiego jest mgr WacławKawiorski, długoletni dyrektor Muzeum.Budowa Sądeckiego Parku Etnograficznego trwa od 1969roku, a udostępniono go zwiedzającym w 1975 roku. Obecniepostępuje rozbudowa miasteczka galicyjskiego, a wkrótce powstaniesektor przemysłu ludowego z oryginalnymi dawnymiurządzeniami poruszanymi siłą wody.Lachy SądeckieZ terenu Lachów Sądeckich przeniesiono trzy zagrody:dwie biedniackie, jednobudynkowe – z Podegrodzia i Rogów,jedną zamożnych kmieci z Gostwicy, składającą się z kilku obszernychbudynków (chałupa, stodoła, stajnia z gołębnikiem,2


10chlewik, spichlerz, wozownia, uzupełnioneo studnię, poidło, ule, kapliczkę).Wszystkie budynki są drewniane, o konstrukcjizrębowej i ścianach bielonychwapnem lub zdobionych w kropy. Dachymają konstrukcję krokwiową i kryte są3słomą. Jest także kamienna kapliczkaoraz dwa małe wiatraki z pocz. XX wiekuo zróżnicowanej konstrukcji i skrzydłachwarchaicznej formie prostokątnych łopat.Obie chałupy wiejskich wyrobnikówsą małe, niskie, ciemne, pełne dymuz otwartego paleniska. Zamiast podłogi– we wszystkich trzech pomieszczeniach(sień, kuchnia, izdebka) klepisko z ubitejgliny. W dymnej kuchni miejsce dla krowy,wyłożone dylami. Domy, w którychpanowała ogromna ciasnota, wyposażonesą jedynie w najpotrzebniejszesprzęty. W chałupie z Rogów znajdujesię też warsztat wiejskiego szewcaz początku XX w. Chałupa z Podegrodziana ścianach izdebki ma namalowanądekorację, powtarzającą wzoryz ubiorów lachowskich – to lokalnyzwyczaj podegrodzki z pocz. XX wieku.54Chałupa z Gostwicy, urządzona w stylupanującym w latach dwudziestych XXwieku, obszerna i wysoka, obejmuje sień,dużą kuchnię, izdebkę z odciętym walkierzemdla dziadków, a po drugiej stroniesieni – wielką tzw. zimną izbę. W kuchni– podobnie jak w sieni – jest klepisko,a pod oknami wydzielone miejsce dlakilku krów, z długim dłubanym żłobemi drabinką na siano (zwyczaj trzymaniakrów w kuchni nie zależał od zamożności).W rogu wiszące wyrko dla parobka.Piec ma już palenisko pod blachą, wielkimasyw piekarski i kapę wyprowadzającądym do komina. Izdebka – pomieszczeniereprezentacyjne i sypialne – mapodłogę z desek, wysoko zasłane łóżka,zdobioną skrzynię na odzież, szafę stylizowanąna meble dworskie, a naprzeciwwejścia rząd świętych obrazów udekorowanybibułkowymi kwiatami. Zimna izba,czyli izba bez pieca, używana była przyuroczystościach wiejskich. W skanseniepokazana jest jako izba weselna.


Górale sądeccyBudownictwo góralskie to trzyzagrody z rejonu Łącka i Kamienicy.Biedniacka jednobudynkowa, bardzomała zagroda z Kamienicy (z 1869roku), ciekawa przez swój kształt litery„L”, pod jednym dachem mieści izbę,dymną kuchnię z nietypowym rozwiązaniemogniowym, sień, stajnię z chlewikiem,boisko z pięterkiem i spichlerz.Urządzona na mieszkanie wiejskiegotkacza z okresu międzywojennego.Druga – średnio zamożna zagrodaz Obidzy k. Jazowska – składa się z chałupy(z 1890 roku), stodoły (z ok. 1850roku) specjalnie przystosowanej dostromego stoku, spichlerza (z 1791roku) z charakterystycznymi zastrzałamiw odrzwiach, owczarni z chlewikiem;brakuje jeszcze stajni dla koni i wołów.W pobliżu znajduje się koszar, czyli przenośneogrodzenie dla owiec, i koliba– związane z typowym dla tego terenupasterstwem owiec.Z Zagorzyna przeniesiono chałupęz 1884 roku, która została przebudowanaw 1922 roku. Była ona własnościąposła do Sejmu Krajowego we Lwowie,potem do parlamentu wiedeńskiego.W skansenie w jego zagrodzie próczdomu jest stodoła, stajnia, dwa spichlerze(z bogatą ażurową dekoracją) orazsuszarnia owoców. Chałupa jest wielka,dwutraktowa, po przebudowie kryta dachówką,od frontu ozdobiona gankiemna całej długości. Urządzona jest jakomieszkanie posła, łączy elementy mieszczańskiei wiejskie.W sektorze góralskim stoi takżeolejarnia z pierwszej połowy XIX wiekuz unikalną drewnianą śrubową prasą dotłoczenia oleju lnianego.6 7Postawiono tu także szkołę wiejskąz Nowego Rybia z lat 1926–1932, mieszczącąod frontu dwie duże sale lekcyjne,a od tyłu kancelarię i mieszkanienauczyciela. Szkoła urządzona jestw stylu międzywojennym, tylko jednaz klas na lata pięćdziesiąte XX wieku.811


12ŁemkowieZ terenu Łemkowszczyzny przeniesionodo skansenu 17 obiektów uzupełnionycho małą architekturę. Wszystkiedrewniane, budowane najczęściejw konstrukcji zrębowej, o szczególniepięknej bryle i stromych rozległychpołaciach dachowych krytych gontem.Znajdują się tu cztery zagrody:– Z Łabowej (poł. XIX wieku) – składasię z malutkiej dymnej chałupyo bardzo archaicznej konstrukcji i takimsamym urządzeniu wnętrza orazz małej stajni (jeszcze nie postawionej).– Z Wierchomli Wielkiej – średniozamożna, typowa zagroda (chałupa– 1899 rok, budynek gospodarczy i chlewik)urządzona w stylu obowiązującymna przełomie XIX i XX wieku. W kuchni(„pekarni”) wielki kurny piec, zasmoloneściany, klepisko, miejsce dla bydła.109 11Reprezentacyjna „świtłycia” wyposażonaw archaiczne ławy przyścienne i pięknełemkowskie meble.– Z Łosia nad Ropą (pierwsza poł.XIX wieku) – złożona z budynku mieszkalnegoi gospodarczego. MieszkańcyŁosia od połowy XIX wieku do II wojnyświatowej zajmowali się handlemmazią i smarami, początkowo wyrobudomowego, potem produktami przemysłunaftowego. Wędrówki handlowe,obejmujące ogromne tereny, miaływielki wpływ na tradycyjną kulturę.W chałupie z Łosia pokazane jestmieszkanie maziarza i mała wystawana ten temat.– Z Królowej Ruskiej (obecnieGórnej) – zagroda bogatych gospodarzy,składająca się z chałupy, budynkugospodarczego i spichlerza. Chałupajest wyjątkowym okazem budownictwa


łemkowskiego, ogromna, z grubychbelek, o pięknej bryle i stromym dachu.Złożona z dwóch części, budowanychna zrąb (lata 1843 i 1872), połączonychsienią o konstrukcji słupowej, dwutraktowa.Urządzona jest w stylu typowegomieszkania zamożnego gospodarzaw latach trzydziestych XX wieku.Ponadto przeniesione są dwa spichlerzez Muszynki, tzw. sypańce,o archaicznej konstrukcji slegowej,w której zrębowe ściany przechodząw sklepienie kolebkowe. Obok nichstoi wschodniochrześcijański krzyż kamiennyz Bodaków, wykuty w warsztaciew Bartnem na samym początku XXwieku. Niedaleko, w pobliżu dworu,kuźnia łemkowska z Czaczowa z 1899roku z pełnym wyposażeniem.PogórzaniePółnocno-wschodnią Sądecczyznępokazują w skansenie trzy zagrody: biedniackajednobudynkowa z Lipnicy Wielkiej(II poł. XIX wieku), średnio zamożnaz Niecwi (chałupa i stodoła – ok. 1840rok) i zamożna z Mszalnicy (chałupa– 1834 rok, stajnia, stodoła, pasieka).W chałupie z Lipnicy, urządzonej w skanseniejako mieszkanie samotnej starszejkobiety, która zajmowała się zielarstwemi lecznictwem, jest tylko jedna izba z sieniąi wtórnie odciętą stajenką. Pokazanejest tam oryginalne rozwiązanie urządzeńogniowych. Chałupa z Niecwi, w którejdo II wojny światowej było dymnepalenisko i krowy stały w kuchni, mapo drugiej stronie sieni jeszcze stajniędla wołów z chlewikiem i komorą,a obok stodółkę ze spichlerzem. Chałupaz Mszalnicy zbudowana przez bogategohandlarza wołami, z bardzo grubychbelek, z czterospadowym dachem – jestpięknym okazem tradycyjnej ciesiołki.Wnętrze urządzone według miejscowejtradycji, dodatkowo ozdobione obrazamimalowanymi na szkle, które właścicielprzywoził z wędrówek handlowych. Podrugiej stronie sieni znajduje się warsztatstolarsko-kołodziejski.Cyganie karpaccyRomowie osiedlali się na PogórzuKarpackim co najmniej od XVIII wieku,tworząc osady na obrzeżach wsi.W skansenie zobrazowana jest współczesnaosada Cyganów karpackich. W składzespołu wchodzą dwa domy mieszkalnetzw. „khery” z Maszkowic, uzupełnionekurnikami, drewutnią, szopami orazbudynek kuźni z Czarnej Góry na Spiszu.Są one w typowy dla Cyganów sposóbchaotycznie usytuowane, prowizorycznei bardzo skromnie wyposażone.131213


1414Koloniści józefińscyNiemcy galicyjscy, zwani też kolonistamijózefińskimi, zostali sprowadzenitutaj w latach 1781–1786patentem cesarza austriackiego, JózefaII. Przynieśli własną kulturę, odmiennysposób gospodarowania, wspartyrozporządzeniami władz, niemieckiezwyczaje. Część z nich się spolonizowała,część wyjechała po II wojnieświatowej. W skansenie zrekonstruowanofragment zabudowy kolonistów– trzy murowane zagrody z Gołkowic,z przełomu XVIII i XIX wieku, ustawioneszeregowo szczytem do drogi;każda ogrodzona wysokim muremz bramą wjazdową i furtką.Jedna z zagród urządzona jest jakomieszkanie sołtysa – zamożnej rodzinykolonistów z przełomu XIX i XX wieku.Składa się z domu mieszkalnego, stajni15i szopy pod jednym dachem orazspichlerza ustawionego równolegle podrugiej stronie podwórza. Budynki sąmurowane, tynkowane i bielone, dachykrokwiowe, dwuspadowe, kryte dachówkąceramiczną. Również wnętrze odbiegaod wyposażenia polskich domów wiejskich.Część mieszkalną stanowi sień,kuchnia, alkierz i izba. W kuchni stoi jużceglany piec z kominem, w izbie meblesą bogatsze (niektóre o charakterzemieszczańskim), więcej jest wyrobów fabrycznych,wszędzie drobiazgi pochodzenianiemieckiego.


ŚwiątynieNad chłopską zabudową dominują trzy świątynie, świadcząceo różnorodności religijnej Sądecczyzny. Kościół rzymskokatolickiz Łososiny Dolnej, cerkiew greckokatolicka z Czarnego orazzbór ewangelicki ze Stadeł. Zbudowane w XVIII wieku stanowiąpiękne przykłady drewnianego budownictwa sakralnegozachodniej Małopolski.Kościół pw. św. św. Piotra i Pawła z 1739 roku jest jednonawowyz węższym prezbiterium. Ściany zrębowe, szalowanez zewnątrz pionowo deskami. W drugiej połowie XVIIIwieku dobudowano wieżę o konstrukcji słupowo-ryglowej,również oszalowaną. Prezbiterium i nawa otoczone są niskimipodcieniami, tzw. sobotami. Dachy nawy i prezbiterium mająkształt siodłowy i oryginalną, doskonale zachowaną więźbętzw. storczykową. Wieża przykryta jest baniastym hełmemz latarnią, zwieńczoną makowiczką i kutym krzyżem. Nawiązujedo niej również wieżyczka na sygnaturkę.Wyposażenie wnętrza jest bardzo bogate. Ściany zdobipolichromia figuralno-ornamentalna, a strop także patronowa,z 1966 roku. Na przedpiersiu chóru zachowała sięrokokowa polichromia (II poł. XVIII wieku) z postaciamianiołów oraz motywami świątyń sądeckich. W kościele jestpięć barokowych ołtarzy: główny i dwa boczne przy tęczy pochodząz połowy XVIII wieku, natomiast dwa pozostałe, przybocznych ścianach – z XIX wieku. W ołtarzach obrazy z epokii ekspresyjne rzeźby świętych. Przy balaskach dawna ambona(rekonstrukcja). Organy muzyczne z trakturą mechanicznąz pocz. XX wieku.Pod chórem dwa konfesjonały rokokowe z malowidłamio tematyce spowiedzi. Wyposażenie uzupełniają: kamiennachrzcielnica z 1864 roku, dwie kamienne kropielnice, eklektycznaława kolatorska, ozdobne ławki dębowe, a na ścianachdroga krzyżowa – obrazy olejne na płótnie z końca XVIIIwieku, pochodzące z kościoła w Tyliczu.1516 17


16Cerkiew greckokatolicka pw. św. Dymitra(1752–1754) to typowa drewnianaświątynia zachodniołemkowska. Jesttrójdzielna, składa się z prezbiterium,nawy i babińca z kruchtą i przedsionkiem.Nad kruchtą i babińcem nadstawionajest wieża-dzwonnica. Po bokachwieży znajdują się szalowane soboty.Korpus cerkwi ma konstrukcję zrębową,dzwonnica – słupowo-ryglową. Trzonwieży o lekko pochyłych ścianach wieńczypozorna izbica, nakryta hełmem,nad nim pseudolatarnia i makowiczkaz ozdobnym żelaznym krzyżem. Dachynad nawą i prezbiterium – namiotowe,dwukrotnie łamane, podobnie zwieńczone.Całość kryta gontem.Ikonostas w cerkwi z Czarnego,rzeźbiony przez Jakuba Szajcera w 1801roku, ma charakter barokowo-rokokowy,z wcześniejszymi ikonami malowanymiw technice temperowej. W 1895 rokuzostał odnowiony i przemalowany przezJana Bogdańskiego. Po wysiedleniuŁemków z opuszczonej cerkwi skradzionoznaczną część wyposażenia,zdarto również prawie wszystkie płótnaBogdańskiego.Ikonostas składa się z czterechrzędów ikon. Dolny to cztery ikony nacokołach, tzw. namiestne, między którymiznajdują się trzy arkadowe przejścia(środkowe to carskie wrota, a boczne– diakońskie). Z lewej umieszczona jestikona św. Mikołaja, szczególnie czczonegona Łemkowszczyźnie. Na prawood niej usytuowana jest ikona MatkiBoskiej z Dzieciątkiem, dalej Chrystusa,następnie patrona cerkwi, św. Dymitra.Po trzech ostatnich wyobrażeniach zostałytylko ślady sylwetek. Brak równieżozdobnie rzeźbionych i malowanychcarskich wrót (zostaną uzupełnione).Drugi rząd stanowi dwanaście tzw.prazdników, niewielkich ikon ilustrującychnajważniejsze święta w rokuliturgicznym, przedzielonych pośrodkuOstatnią Wieczerzą. Powyżej prazdnikówrząd apostolski, zwany Deesis, copo grecku oznacza modlitwę wstawienniczą.Centralnie umieszczona ikonaChrystusa Wielkiego Kapłana (ChrystusArchirej), po bokach po trzy ikony, nakażdej dwóch apostołów. Ikonostaszwieńczony jest krzyżem, po jegobokach medaliony z zamarkowanymiprzedstawieniami proroków.Barokowo-rokokowe ołtarze – głównyi boczny – pochodzą z XVIII wieku,w zwieńczeniach zachowały się orygi-18 19


nalne ikony. Wnętrze cerkwi pokrytejest polichromią wykonaną przez JanaBogdańskiego w czasie remontu w latach1893–1895. Malowidła przedstawiająsceny figuralne i ornamentykę roślinną.W kopule nad prezbiterium Bóg Ojcieci cztery ofiary starotestamentowe, nadnawą Wniebowstąpienie Chrystusai inne tematy z Nowego Testamentu.Na południowej ścianie nawy, naprzeciwbocznego ołtarza, namalowany iluzjonistycznie„drugi” boczny ołtarz barokowy.W babińcu postacie związane z przyjęciemunii brzeskiej, a na stropie Przemienieniena Górze Tabor.Ławy i pulpity są rekonstruowane,chorągwie procesyjne, krzyże, lichtarze(XVII–XIX wiek) pochodzą z innychmiejscowości.Cerkiew z Czarnego otoczona jestogrodzeniem drewnianym z bramąw formie kapliczki. Obok plebania greckokatolickaze Szlachtowej.Trzecia drewniana świątynia w sądeckimskansenie, odtworzona w sektorzekolonistów józefińskich, pochodzi zeStadeł. Postawiona w niemieckiej wsijako zbór ewangelicki na przełomieXVIII i XIX wieku służyła miejscowejspołeczności do końca II wojny światowej.W 1958 roku została przeniesionado Świniarska, gdzie zaadaptowano jąna kościół rzymskokatolicki. W 2003roku, uszkodzona na skutek uderzeniapioruna, została przeniesiona do skansenui odtworzona w pierwotnej formiejako zbór ewangelicki według stanuz lat trzydziestych XX wieku.Zbór zbudowany w konstrukcji zręboweji sumikowo-łątkowej, o ścianachszalowanych. Salowy (jednownętrzny),z trójbocznym zamknięciem od stronyprezbiterium, dach wielopołaciowy. Przylegado niego niewysoka wieża-dzwonnica(z kruchtą), o konstrukcji szkieletowej,nakryta hełmem z latarnią i cebulastymzwieńczeniem. Sposób budowy świątyni– odmienny niż w Niemczech – wykazujesilne wpływy lokalne.Salowe wnętrze ma – charakterystycznądla świątyń protestanckich – galerięempor w poziomie piętra. Ołtarzpochodzi z kościoła oo. franciszkanóww Nowym Sączu (zakupiony po kasaciezakonu), przerobiony na potrzeby liturgiiewangelickiej. Wykonany w pierwszejćwierci XVII wieku jest manierystyczny,trójkondygnacyjny, dekorowany elementamiażurowej snycerki. Główny obrazprzedstawia Zwiastowanie. Po bokachna całej wysokości ołtarz okalają dwa20 21rozbudowane pnącza. W górnej częściwbudowana jest ambona pastora o wielobocznymkorpusie, bogato zdobionymsnycerką. Wejście na ambonę prowadziz poziomu empor.W zborze zrekonstruowane zostałyławki oraz ustawiona centralniechrzcielnica z końca XVII wieku. Stropi ściany zdobione były w Stadłach (ok.1800 roku) polichromią dekoracyjnąz motywem iluzjonistycznej balustradyi ornamentem kwiatowym oraz figuralnąz postaciami Chrystusa, ewangelistówi apostołów (w skansenie polichromiazostanie zrekonstruowana).Wszystkie trzy świątynie zostałyuroczyście rekonsekrowane i przywróconedo kultu.17


18DwórW niemal każdej wsi sądeckiej byłdwór. Do skansenu został przeniesionyniezwykle cenny tego typu budynekz Rdzawy koło Bochni z początku XVIIwieku. Jego forma architektonicznakształtowała się przez cztery wieki, przyjmującróżne style. Sposób postawieniaw SPE nawiązuje do stanu z drugiej połowyXIX wieku.22 23


Dwór jest drewniany, zbudowany narzucie prostokąta, parterowy, o ścianachz zewnątrz tynkowanych i bielonych.Dach łamany polski, kryty gontem. Odfrontu czterokolumnowy ganek z trójkątnymszczytem. Na jego osi sień i salagłówna. Po lewej stronie trzy pomieszczenia,po prawej – dwa pokoje.W dwóch pomieszczeniach znajdująsię unikalne polichromie o tematycesakralnej z czasu, gdy dwór użytkowanybył przez męski zakon kanonikówregularnych. Polichromie w sali głównej(lata 1654/1655 do 1657), umieszczonew niszach i medalionach, przedstawiająświętych adorujących krzyż. Malowidław drugiej sali (z lat 1693–1703) mającharakter ornamentacyjny i alegoryczny,wzorowane są na ilustracjach dozbioru poezji religijnych „Pia desideria”(Pobożne życzenia) Hermana Hugoz XVII wieku.Sale z polichromią zachowały charakterXVII-wiecznego wnętrza zakonnego,pozostałe pomieszczenia zostałyurządzone jako wiejskie mieszkanieszlacheckie z przełomu XIX i XX wieku.Po prawej stronie gabinet pana domui pokój pani, po lewej kuchnia dworskao charakterze kredensowym orazjadalnia.Budynek otoczony jest parkiemdworskim, a z tyłu na osi dworu stoialtankowa studnia ogrodowa z końcaXIX wieku. W pobliżu dworski zespółgospodarczy: wielozapolowa stodoła,szopa kieratowa, stajnia końskaz chlewami i wozownią, kurnik, spichlerz(wewnątrz aranżowany na salęwystawową), w przyszłości będzietakże stajnia na bydło.242519


20Miasteczko galicyjskieMiasteczko galicyjskie powstaje nad rzeką Łubinką odpółnocnej strony Sądeckiego Parku Etnograficznego. Ma onoinny charakter niż pozostała część skansenu: w całości jestrekonstruowane z materiałów współczesnych. Zaplanowanezostało jako wejściowy sektor skansenu, pełniący także funkcjeedukacyjno-rekreacyjne, związane z usługami turystycznymii handlowymi.Zespół ma prezentować obraz XIX-wiecznej małomiasteczkowejarchitektury galicyjskiej. Miasteczko składać siębędzie z 19 budynków, będących replikami zabytków dawnejzabudowy w różnych małych miastach Galicji, usytuowanychwokół niewielkiego rynku. Największym obiektem jestbudynek ratusza ze Starego Sącza (in situ nigdy do końcanie zrealizowanego) z arkadowymi podcieniami i wieżą.Po przeciwległej stronie rynku znajdować się będzie replikaXVIII-wiecznej karczmy z Orawki, która zachowa funkcjęgastronomiczną ze starodawnym wnętrzem i nowoczesnymzapleczem. Pozostałe pierzeje będą tworzyć repliki zabytkowychdomów podcieniowych z Zakliczyna, Ciężkowic, LipnicyMurowanej, przysłupowych z Zakliczyna, ponadto ze StaregoSącza, Krościenka, Lanckorony, Czchowa. Całość uzupełnią:dwór z Łososiny Górnej, remiza strażacka, studnia i kapliczka.Miasteczko jest w trakcie budowy. Zakończono realizacjęratusza, mieszczącego salę konferencyjną, wraz z zapleczem,rekonstrukcję klasycystycznego dworu szlacheckiego z ŁososinyGórnej z XVIII wieku (biblioteka specjalistyczna), remizyoraz dwóch innych budynków.26


27Remiza o kształcie prostokątnym, z dwiema dobudówkamiszczytowymi, zwieńczona jest małą wieżyczką. W głównympomieszczeniu stoją dawne wozy strażackie z sikawkami,pompami i beczkami, różnego rodzaju sprzęt gaśniczy i elementyumundurowania.Mały budynek – replika XIX-wiecznego domu ze StaregoSącza – został urządzony jako pracownie zegarmistrzafotografa. W sklepie zegarmistrzowskim z początku XX wiekumożna zobaczyć różnorodne zegary i zegarki, używane w tymczasie w Galicji oraz bogaty zbiór specjalistycznych narzędzizegarmistrzowskich. Po drugiej stronie sieni znajduje sięzakład fotograficzny z przełomu XIX i XX wieku Urządzono tu– charakterystyczną w tym okresie – tzw. altanę fotograficznądla wykorzystania światła dziennego, zgromadzono odpowiedniewyposażenie, a także liczne stare zdjęcia i albumy.Drugie pomieszczenie to ciemnia, a zarazem retuszerniai introligatornia.W jednym z domów ze Starego Sącza urządzona jest ekspozycja,prezentująca tradycyjne garncarstwo starosądeckie:wyroby dawnych mistrzów oraz sposób ich wykonania (kołagarncarskie, piec do wypalania ceramiki).W innych obiektach wokół rynku przewidziana jest ekspozycjapracowni krawieckiej w tradycyjnie urządzonym mieszkaniużydowskiego mistrza, sklepik z pamiątkami, pracowniarzemieślnicza dawnej galanterii drewnianej (w tym zabawekludowych dla dzieci), a także wystawa nieprofesjonalnej sztukiludowej z Paszyna – malarstwa na szkle oraz rzeźby. Dalejdawna apteka, cukiernia, urządzona w stylu retro z wyrobamiwedług dawnych receptur, stara poczta, sklepik kolonialny,obszerny magiel oraz zakład fryzjerski.Magdalena KrohWażniejsza literatura:Szczepanek T.: Niektóre założenia etnograficzne i urbanistyczneSądeckiego Parku Etnograficznego, „Materiały i SprawozdaniaKonserwatorskie Województwa Krakowskiego”, Kraków 1969,s. 43–82.Brylak-Załuska M., Lewczuk Z.: Park Etnograficzny w Nowym Sączu,[w:] Muzea skansenowskie w Polsce, pr. zbior., red. Midura F.,Poznań 1979, s. 98–109.Brylak-Załuska M.: Przeszłość dokumentowana, domniemana i „rzeczywistośćskrzecząca” – o powstawaniu ekspozycji „muzeum-wsi”w Sądeckim Parku Etnograficznym, [w:] Skanseny po latach – założeniaa realizacja. Materiały z ogólnopolskiej konferencji skansenowskiej,Nowy Sącz 5-6 X 1995 r., Nowy Sącz 1996, s. 27–38.Kroh M.: Sądecki Park Etnograficzny. Przewodnik, Nowy Sącz 2003(wyd. I), 2008 (wyd. II).Hołda J.: Sądecki Park Etnograficzny. Suplement do przewodnikaz 2003 roku, Nowy Sącz 2006.Marcinowska M.: Dwór pełen barw. Architektura i dekoracja malarskadworu z Rdzawy w Sądeckim Parku Etnograficznym, Nowy Sącz 1997.Śliwiński W.: Architektura sektora kolonistów niemieckich w SądeckimParku Etnograficznym, „Zeszyty Sądecko-Spiskie”, T. 1, Nowy Sącz2006, s. 73–79.Ślusarek R. : Kościół pw. św. św. Piotra i Pawła z Łososiny Dolnej.Sądecki Park Etnograficzny, Nowy Sącz, brw.21


22ABSTRACTSądecki Ethnographical ParkBranch of the District Museum inNowy Sączul. B. Wieniawy Długoszowskiego83 b,33-300 Nowy Sącztel.: 018 44 14 412, 018 44 18 191e-mail: skansen@muzeum.sacz.plGalician Small Townul. Lwowska 226, 33-300 Nowy Sącztel.: 018 44 10 210e-mail: miasteczko@muzeum.sacz.plDistrict Museum in Nowy Sączul. Lwowska 3, 33-300 Nowy Sącztel.: 018 44 37 708, 018 44 37 865www.muzeum.sacz.pl,e-mail: sekretariat@muzeum.sacz.pl 2829


The Sądecki Ethnographical Parkis the largest open-air museum in theMałopolska [Little Poland] Province. It isa regional open-air ethnographical museumwhich illustrates the folk culture ofthe historical Sądecki Region. This areastretches over the Sadecki Beskid withadjacent Foothills [Pogorze], as well asover a part of the Island Beskid and ofLow Beskid with Nowy Sacz – the industrialand cultural centre of the region.The Sądecki Region is extremely richin culture; it is also diversified ethnically,ethnographically and religiously.Four main ethnographical groups usedto live: Highlanders: Sadecki Highlanders,Lemkowie (Ruthenians) and theLach – Sadecki Lach and Foothills Lach(Pogorzanie). Apart from them, in Galicialived Germans who had been broughtthere at the end of the 18th century,Carpathian Gypsies dwelling on the edgeof villages, and Jews who lived in largenumbers all over Galicia.The open-air ethnographical museumshows the entire variety of the region;more than 70 original structures ofhistorical value from various villages ofthe Sadecki region have been transferredto that place. Those are 19th centuryrural buildings (residential buildings,farm buildings, craftsmen’s buildings,auxiliary structures). In addition, there isa nobleman’s manor from the early 17thcentury with unique sacred polychromesfrom the 17 th and 18th centuries, a villageschool from the early 20thc century,and finally three eighteenth centurywooden temples – a church, an Orthodoxchurch and a meeting house (all restoredas places of worship).The Sądecki Ethnographical Parkpresents the traditional folk culture ofthe Sadecki Region, taking into considerationthe spatial, property, social andprofessional diversification in the Saczregion village. Interiors are providedwith old utensils, vessels, pictures, tools,historical costumes etc; the buildings aresurrounded by luscious green, well matchedwith local tradition. In the open-airethnographical museum there is alsoa reconstructed part of a settlement of30German colonists from the turn of theturn of the 18 th and 19thc centuries.The Galician Small Town is currentlyunder construction in the northern part ofthe museum. This is a paramuseum complexwhich will illustrate the 19th centuryarchitecture of the Galician small town.This town will consist of 19 buildings– replicas of old historical settlementsfrom various small towns of Galicia.Magdalena Kroh23


242. Ośrodek Budownictwa Ludowegow Szymbarku i cerkiew w BartnemOśrodek Budownictwa Ludowego w Szymbarku38-311 Szymbark, tel.: 018 35 13 114e-mail: muzeum.szymbark@neostrada.plOddział Muzeum „Dwory Karwacjanówi Gładyszów” w Gorlicachul. Wróblewskiego 10 A, 38-300 Gorlice,tel.: 018 35 35 618e-mail: galeria@gorlice.art.plJadąc szosą od strony Nowego Sącza w kierunku Gorlic,mijamy Grybów, wznosimy się na Ropską Górę i kilka kilometrówdalej natrafiamy na Szymbark. Cały czas towarzyszynam rozpościerający się ku południowi piękny widok na połogie,zalesione grzbiety Beskidu Niskiego. Niedaleko szosy,w dolinie Ropy, pojawia się malownicza sylwetka renesansowegodworu obronnego w Szymbarku, dawnej siedziby roduGładyszów.Wzniesiony w XVI wieku, pod względem architektonicznymnawiązuje do wzorów włoskich. Kamienny, w wyższychpartiach uzupełniony cegłą, z narożnymi kwadratowymialkierzami, zwieńczony arkadową attyką, ozdobiony deko-31 32


acją sgraffitową – stanowi czołowy przykład tzw. kasztelupolskiego, jest cennym zabytkiem, niepowtarzalnym w skaliogólnopolskiej.W bezpośrednim sąsiedztwie dworu posadowiony zostałniewielki skansen – Ośrodek Budownictwa Ludowegow Szymbarku (2,71 ha), który prezentuje tradycyjną kulturęludową Pogórzan Gorlickich.Inicjatywę jego utworzenia podjął w 1962 roku mgr JerzyTur, ówczesny Wojewódzki Konserwator Zabytków w Rzeszowie.Od 1965 roku sprawy formalno-organizacyjne prowadziłamgr Weronika Homa, Powiatowy Konserwator Zabytków w Gorlicach,przy współpracy władz powiatowych, a zwłaszcza WandyKłapkowskiej, późniejszego wieloletniego kierownika OBL(1975–1990). Do realizacji przystąpiono w 1974 roku. Od roku1975 skansen był oddziałem Muzeum Okręgowego w NowymSączu, a od 2008 roku jest oddziałem Muzeum „Dwory Karwacjanówi Gładyszów” w Gorlicach.Koncepcję zagospodarowania przestrzennego opracowalidr Ryszard Brykowski i mgr inż. Wojciech Jankowski, a opiekęmerytoryczną sprawował prof. Roman Reinfuss. Koncepcja zakładałaprzeniesienie na teren skansenu 27 różnego rodzajuobiektów wiejskich, w tym 14 dużych budynków, z PogórzaGorlickiego. Obszar zainteresowań od zachodu wyznaczarzeka Biała od Grybowa po Gromnik, od północy rzekaOlszynka, od wschodu granica ówczesnego województwa,biegnąca kilka kilometrów na wschód od Gorlic, na południugranica osadnictwa pogórzańskiego i łemkowskiego. Terenten zamieszkiwała grupa etnograficzna zwana Pogórzanami,a dokładniej ich zachodnia część, o swoistej kulturze, ukształtowanejprzez wieki.Kultura ludowa Pogórzan Gorlickich, tworząca się nastyku wpływów z północy i południa, miała charakter przejściowy,łączyła elementy góralskie z elementami nizinnejrolniczej kultury małopolskiej. Szczególnie odcisnęło się naniej oddziaływanie sąsiadujących od południa górali rusińskich– Łemków, Lachów Sądeckich od zachodu, a w niecomniejszym stopniu ludności słowackiej i węgierskiej z południowychstoków Karpat (poprzez liczne kontakty handlowei gospodarcze). Wielki wpływ na miejscową kulturę ludowąmiał od XIX wieku szybki, rozwój przemysłu naftowegoi związane z tym przemiany cywilizacyjne.Teren skansenu składa się z dwóch części przedzielonychostrą skarpą. Górna ma kształt wydłużonego prostokąta,którego krótszy bok przylega do szosy. Od strony zachodniejsąsiadują z nim budynki szkoły, od wschodniej teren niedawnowzniesionego kościoła (za którym stoi osiemnastowiecznydrewniany kościółek), od południa gospodarstwo prywatne,przy którym skarpa opada stromo w dół. W dolnej częściwąski pas łąki wymusza sposób ustawienia obiektów.Niewielki teren skansenu nie pozwala na szersze zaprezentowaniefragmentu wsi pogórzańskiej. Przeniesione obiektytradycyjnego budownictwa demonstrują jednak zarównoróżnorodność form architektonicznych, jak i zróżnicowaniemajątkowe ich dawnych właścicieli. Zaplanowano dwie za-3325


26 grody wielobudynkowe (zachowany jest układ powtarzającyusytuowanie in situ), zagrodę jednobudynkową, a ponadtopojedyncze obiekty mieszkalne, gospodarcze, przemysłu ludowego(olejarnia, kuźnia, wiatraki) i elementy małej architektury(kapliczka, krzyż, gołębnik, studnia, psia buda).Aktualnie przeniesiono 14 obiektów, w większości z końcaXIX wieku. Część z nich urządzona jest w tradycyjny sposób,prezentujący wnętrza z pocz. XX wieku lub okresu II Rzeczypospolitej.Otoczenie budynków nie w pełni odtwarza zieleńz tamtych czasów, chociaż piękny stary sad przywołuje atmosferędawnej wsi pogórzańskiej.Chałupa z Moszczenicy, z końca XIX wieku, jest typowymprzykładem jednotraktowej chałupy pogórzańskiej. Należałado średnio zamożnej zagrody, w skład której wchodziłyteż: stodoła, stajnia i wozownia, do dziś nie przeniesione doskansenu. Budynek postawiony z bali i półbali o konstrukcjizrębowej, dach krokwiowy, czterospadowy, kryty słomą.W chałupie znajdują się cztery pomieszczenia: przelotowasień, po jednej stronie kuchnia i za nią w układzie amfiladowymizba, po drugiej stronie komora. Wnętrze urządzone jestw stylu lat trzydziestych XX wieku. Wtedy pierwotnie dymnakuchnia miała już piec z blachą, kominem wyprowadzającym3435dym i kapą, duży masyw pieca piekarskiego oraz za ścianąpiec grzewczy w izbie. Izba i kuchnia wewnątrz bielone,w izbie i komorze jest drewniana podłoga, w sieni i w kuchniklepisko.Wyposażenie wnętrza obszernej kuchni raczej skromne,znajdują się tu tylko podstawowe sprzęty: ławy, półeczki,zestaw powszechnie używanych naczyń. Stoi tu także łóżkodziadka, obok parę jego drobiazgów. Mniejsza izba urządzonajest meblami stolarskiej roboty ze zdobieniem rzeźbiarskim– jest tu łóżko, szafa, ława do spania, tzw. ślubanek, ozdobnekrzesła. Nad łóżkiem obrazy pięknie przystrojone, na ścianiemalowany „dywan”, kolorowe drewniane ptaszki, bukietykwiatów bibułkowych, w oknach wycinane z papieru firanki,pod powałą bibułkowy pająk.W komorze, która pełniła funkcje magazynowe, ścianynie są mszone, zostawiono szpary między belkami. Stoją tusąsieki oraz skrzynie na ziarno i mąkę, beczki na kapustę,różne narzędzia, m.in. do obróbki lnu i wełny. W kącie łóżkoużywane latem, nad nim żerdka na odzież i pierzyny.


Duży kontrast z chałupą z Moszczenicystanowi chałupa z Siar postawionaw dolnej części skansenu, pod skarpą.To jednobudynkowa zagroda, biedniacka,z połowy XIX wieku, z wnętrzemurządzonym w stylu panującym napoczątku XX wieku. Ściany z półbali,zrębowe, z wystającymi różnej wielkościostatkami, w całości bielone. Dach krokwiowy,wysoki, kryty strzechą. Chałupajest jednotraktowa: w amfiladzie znajdujesię sień, kuchnia („piekarnia”) i izba;w sieni wejście do piwniczki wypuszczonejpoza obrys chałupy, nad którąumieszczono składzik na narzędzia,przykryty daszkiem, od szczytu dobudowanymalutki chlewik. We wszystkichpomieszczeniach klepisko. Chałupa jestkurna, w kuchni ściany i powała czarneod dymu. Również w kuchni – co jestcharakterystyczne dla Pogórza – urządzonostanowisko dla krowy, wyłożonedyliną. Na ławie naczynia drewnianei gliniane, na blasze pieca tzw. żeleźniaki.Wyposażenie jest bardzo skromne.Również w izbie, gdzie stoją tylkopodstawowe sprzęty (łóżko, ława, stolik,skrzynia i żerdka na odzież). Ścianytu są pobielone, a trzy okienka dawałystosunkowo dużo światła. To byłoważne, gdyż właściciel zajmował siętkactwem, które było zajęciem bardzorozpowszechnionym na Pogórzu. Narzędziazwiązane z tym rzemiosłem zajmująniemal całą powierzchnię izby. Archaicznyw formie warsztat tkacki z naciągniętyminićmi, ponadto drabinka na szpule„serwlot”, wijadło, szpularz – służące doprzygotowania osnowy i wątku.W OBL znajdują się jeszcze dwiechałupy: z Szymbarku z 1924 roku,ustawiona przy wejściu i pełniąca rolęrecepcji, oraz chałupa z Gródka z 1886roku, w której znajduje się magazynzbiorów i sala wystaw zmiennych. Chałupaz Gródka o proporcjonalnej bryle,trójspadowym, schodkowym dachu,z kalenicą wzmocnioną gontami, stanowiprzykład tradycyjnego zdobnictwazrębu: część jest pobielona, część ozdobionakropami z wapna na ciemnychbelkach. Rozrośnięte drzewa i krzaki,postawiony obok krzyż z kapliczkąotoczony płotkiem i kwiatami, tworząrazem z chałupą malowniczy zakątek.Dwa małe wiatraki – z Krygu (pocz.XX wieku) i z Ropy (z 1932 roku), służyłydo mielenia zboża na potrzeby własnegogospodarstwa. Z Krygu – paltrak,w którym specjalne urządzenie umożliwiaobracanie całej konstrukcji w zależnościod kierunku wiatru, osiem skrzydełma archaiczną formę łopat. W wiatrakuz Ropy koło wietrzne zamocowane jestna drewnianym słupie wystającym ponadobudowę kamieni żarnowych.2736 37


28Inny obiekt przemysłu ludowego toolejarnia z Gródka z połowy XIX wieku;tłoczyli w niej olej lniany mieszkańcykilkunastu sąsiednich wsi. Budyneko konstrukcji zrębowej, z ociosanychokrąglaków, z ostatkami o dachu czterospadowym,krytym słomą z gontowąkalenicą. Wewnątrz dwa pomieszczenia– przedsionek i właściwy warsztat. Znajdująsię tu trzy stępy nożne do ubijaniasiemienia, ogromne koryta i mniejszeniecki dłubane do „grucowania”, czyliwyrabiania go z wodą, palenisko z wmurowanąmisą do prażenia wyrobionejmasy oraz niezwykle interesująca śrubowo-klinowaprasa do tłoczenia oleju.Olej lniany był powszechnie używanyw dawnej wsi jako omasta, zwłaszczaw okresie adwentu i wielkiego postu.Na terenie Pogórza Gorlickiego szerokorozwijały się rzemiosła. Duża kuźniaz Turzy, z końca XIX wieku, ma pełne,bogate wyposażenie. Obok olejarni natomiastzbudowano piec garncarskido wypału naczyń toczonych na kole.Wyjątkowo interesującym obiektemjest ogromna stodoła plebańskaz Zagórzan z przełomu XVIII i XIXwieku, kontrastująca z chłopską zabudową.Wewnątrz ekspozycja pojazdówwiejskich, chłopskich i dworskich oraznarzędzi rolniczych.Poza skansenem, naprzeciwkokasztelu, na miejscu nieistniejącego jużosiemnastowiecznego dworu szlacheckiego,posadowiony jest dworekmieszczański z lat 1918–1919, przeniesionyz Gorlic. Parterowy, drewniany,o konstrukcji zrębowej, na kamiennejpodmurówce, dwutraktowy, z gankiemod frontu i dwoma bocznymi wejściamiod szczytów. Dach siodłowy, czterospadowy,kryty gontami, podobnie jakzrąb. W dworku znajduje się biuro OBLoraz wystawa stała – „W kręgu tradycjidworkowej”, prezentująca przedmiotyzwiązane z historią szymbarskich dworów:zabytkowe meble, szkło, porcelanę,naczynia kuchenne, portrety, archiwaliai rozmaite drobiazgi.Ośrodek Budownictwa Ludowegow Szymbarku – we współpracy z innymiinstytucjami – organizuje cykliczneimprezy dla dzieci i młodzieży: „Szkolnespotkania z tradycją” (druga połowamaja), „A u nas już jesień” (pierwsza połowapaździernika) oraz w ostatnią niedzielęlipca masową imprezę plenerową„Panorama kultur” z udziałem licznychzespołów z Polski i zagranicy.Filią OBL jest XIX-wieczna cerkiewgreckokatolicka w Bartnem.38 39


Ważniejsza literatura:Brylak-Załuska M., Lewczuk Z.: Ośrodek BudownictwaLudowego w Szymbarku, [w:]Muzea skansenowskie w Polsce, pr. zbior.,red. Midura F., Poznań 1979, s. 110–111.Bąk A.: Ośrodek Budownictwa Ludowegow Szymbarku, Nowy Sącz 1997.29Cerkiew w BartnemFilia Ośrodka Budownictwa Ludowegow Szymbarku – Oddział Muzeum„Dwory Karwacjanów i Gładyszów”w Gorlicach, 38-307 Bartne(opiekun – Emil Kania, zam. Bartne 25,tel.: 018 35 18 456)W Beskidzie Niskim, pomiędzyzachodnimi stokami Magury Wątkowskieja połogimi pagórami Maguryczów,leży wieś Bartne – w doliniepotoku o tej samej nazwie. W centrumwsi, w sąsiedztwie świątyni prawosławnej,wznosi się piękna sylwetagreckokatolickiej cerkwi pw. św. św.Kosmy i Damiana. Aktualnie jest tofilia Muzeum „Dwory Karwacjanówi Gładyszów” w Gorlicach.Cerkiew, wzniesiona w 1842 roku,jest typowym przykładem drewnianejświątyni zachodniołemkowskiej.Orientowana, trójdzielna, składa sięz prezbiterium i nawy, które postawionesą na planie kwadratu, o konstrukcjizrębowej, oraz babińca, nad którymwznosi się wieża, prawdopodobnieosiemnastowieczna, o konstrukcji słupowo-ramowej.Słupy nośne wsparte nagłazach. Po bokach babińca zachata.Do prezbiterium od północy dobudowanajest zakrystia. Wieża z pseudoizbicąi kopulastym hełmem, dachy prezbiteriumi nawy – namiotowe, łamane.Wszystkie zwieńczone są pozornąlatarnią i ozdobną makowiczką. Całośćcerkwi pobita gontem.Gzymsy, latarnie, izbice pokrywaoryginalna dekoracja malarska, pierwotnieo wyjątkowo rozbudowanej kolorystyce(po dwa odcienie błękitu, zielenii brązu, biel, czerwień, ugier).We wnętrzu cerkwi od stronybabińca chór muzyczny z ozdobną balustradą.Osiemnastowieczny ikonostas,oddzielający nawę (dla wiernych) odprezbiterium (z ołtarzem do sprawowaniaświętej liturgii), jest barokowy, z dekoracjąsnycerską i malarską, z czteremarzędami również osiemnastowiecznychikon. Na osi carskie wrota z przedstawieniemZwiastowania i czterema ewangelistami,po bokach wrota diakońskie.W najniższym rzędzie cztery ikonynamiestne, ustawione na cokołach:Zaśnięcie Marii, Matka Boska z Dzieciątkiemw typie Hodigitrii, Chrystus4041


30Pantokrator i św. Michał Archanioł(pierwotnie patroni cerkwi). Drugi rządto dwanaście małych ikon ilustrującychnajważniejsze święta w roku liturgicznym;pośrodku Ostatnia Wieczerza. Następnyrząd apostolski, tzw. Deesis (pogrecku: orędownictwo, modlitwa wstawiennicza)ma centralnie umieszczonąikonę: Chrystus na tronie z Maryją i św.Janem Chrzcicielem, po bokach sześćikon z postaciami dwunastu apostołów.Czwarty, najwyższy rząd, to medalionyz wizerunkami proroków. Ikonostaszwieńczony jest krzyżem z namalowanąpostacią Chrystusa, po bokach MatkaBoska i św. Weronika.Cenny jest boczny ołtarz, pochodzącyz 1797 roku, w nim ikona Ukrzyżowania,w zwieńczeniu Oko Opatrzności.W świątyni znajdują się, uratowanez nieistniejącej cerkwi w Nieznajowej,ozdobne odrzwia z datą 1780 i pięknienamalowanymi postaciami św. św.Piotra i Pawła.Cerkiew otoczona jest drewnianymogrodzeniem krytym gontem z ozdobnąbramą. Z dawnego zespołu plebańskiegozachował się spichlerz (w dużymstopniu zrekonstruowany), z pierwszejpołowy XIX wieku, z bloków kamiennych,dwuizbowy, o dachu dwuspadowym,krytym gontem.Magdalena KrohWażniejsza literatura:Brykowski R.: Łemkowska drewniana architekturacerkiewna w Polsce, na Słowacjii Rusi Zakarpackiej, Ossolineum 1986. 4243


ABSTRACTCentre of Folk Buildings (Ośrodek BudownictwaLudowego) in Szymbark38-311 Szymbarktel.: 018 35 13 114e-mail: muzeum.szymbark@neostrada.pldistrict Museum „Dwory Karwacjanów i Gładyszów”in Gorliceul. Wróblewskiego 10 a, 38-300 Gorlice,tel.: 018 35 35 618e-mail: galeria@gorlice.art.plBranch: „Dwory Karwacjanów i Gładyszów” Museum(Manors of the Karwacian and Gladysz Families)in GorliceThen, there are a few 19 th century buildings of folkindustry – a big forge, fully equipped, an archaic oil millwith a screw-and-wedge press, two small windmills, each ofthem with different equipmen, and a pottery kiln. The entirelayout is complemented with auxiliary landscape structures,viz. a shrine, a cross, a well and a doghouse.Next to the open-air ethnographical museum is laida wooden manor of middle class people, dating back to theyears 1918-1919, transferred from Gorlice, which houses an officeand the exhibition entitled ‘In the aura of manor tradition’.An OBL’s branch is a 19 th century wooden Orthodox churchat Bartne with an iconostasis and precious Lemek icons.Magdalena Kroh4431The Centre of Folk Buildings is situated at Szymbark,at the road Nowy Sącz – Gorlice, on the northern fringesof the Low Beskid. It was established in the immediatevicinity of a Renaissance fortified manor at Szymbark,former residence of the Gladysz family. In a rather smallarea (2.71 ha) is presented the traditional folk culture fromthe Gorlice Foothills [Pogorze Gorlickie]. Foothill inhabitants(Pogorzanie) are an ethnographical group whoseculture, of transient nature, would combine harmoniouslythe elements belonging to the cultures, respectively, oflowland Małopolska and of highlanders, and especiallythe features which beam from the culture of the Lemkowie(Ruthenian highlanders) who lived on the southern part ofthe border.There have been transferred 14 examples of traditionalbuildings of the Foothill village, in most cases from thelate 19 th century. They demonstrate both the variety ofarchitectural forms occurring in that area and the diversifiedfinancial material standing of former owners. Therehave been laid out not only two homesteads (residentialand farm buildings), not completed yet, but also separatehouse buildings. Two cottages are arranged traditionally;one of them shows the interior of a village building withouta chimney belonging to a weaver, dating back to theearly 20th century, and the other – of house of a wealthierfarmer from the Second Republic of Poland.


323. Nadwiślański Park Etnograficznyw WygiełzowieMuzeum – Nadwiślański Park Etnograficznyw Wygiełzowie i Zamek LipowiecWygiełzów, ul. Podzamcze 1, 32-551 Babicetel.: 032 62 28 749, 032 64 62 810www.mnpe.pl, e-mail: sekretariat@mnpe.plNadwiślański Park Etnograficzny w Wygiełzowie jestskansenem regionalnym, prezentującym kulturę ludową wsii małych miasteczek zamieszkałych przez Krakowiaków Zachodnich.Budowę skansenu w Wygiełzowie rozpoczęto w 1968roku. Pięć lat później Nadwiślański Park Etnograficzny i ZamekLipowiec ustanowiono oddziałem Muzeum w Chrzanowie.Muzeum – Nadwiślański Park Etnograficzny w Wygiełzowiei Zamek Lipowiec od 1 stycznia 2007 roku jest samorządowąinstytucją kulturalną, powstałą poprzez wydzielenie zestruktur Muzeum w Chrzanowie. Autorką projektu utworzeniaparku etnograficznego była dr Hanna Pieńkowska, którajako Wojewódzki Konserwator Zabytków planowała stworzeniesieci skansenów na terenie województwa krakowskiego.Skansen usytuowano na granicy południowej części WyżynyKrakowskiej oraz wschodniej krawędzi Kotliny Oświęcimskieju podnóża wzniesień Garbu Tenczyńskiego. Wybór miejsca nalokalizację skansenu był związany z zakończoną w 1969 rokukonserwacją Zamku Lipowiec, zachowanego w stanie trwałejruiny. W wyniku zagospodarowania zamku na cele turystycznezaistniały naturalne warunki dla utworzenia w sąsiedztwiemuzeum typu skansenowskiego.U podnóża XIII-wiecznego zamku biskupów krakowskichzgromadzono zabytki budownictwa ludowego, ukazującekulturę Krakowiaków Zachodnich, których od innych grupetnograficznych odróżnia m.in. architektura oraz strój ludowy.Plan Parku wykonały Pracownie Konserwacji Zabytków, zagospodarowaniezieleni zaprojektował inż. Bogusław Górski, natomiastautorką pierwszych scenariuszy wyposażenia wnętrzbyła mgr Anna Oczkowska.Obiekty, które przeniesiono do skansenu w Wygiełzowie,pochodzą z terenów pradoliny Wisły, rozciągającychsię na zachód od Krakowa. Zasięg penetracji etnograficznejpowiększono częściowo o miejscowości z prawego brzeguWisły aż po pasmo Draboża. W XIX wieku na tych obszarachwystępował jednolity charakter budownictwa drewnianegoi urbanistyki wsi, wynikający z jednorodnych warunków gospodarczych,politycznych, a także społecznych. Na omawianymterenie znalazło się kilka zespołów małomiasteczkowychz reliktami dawnej zabudowy.Na wyżej wymienionym obszarze budownictwo charakteryzowałosię odrębnymi walorami ciesielskimi i zdobniczymi.Dominował tu typ chałupy „krakowskiej”. Była to chałupa,której czterospadowy dach kryto na wsi słomą, a w miasteczkachgontami. Ściany o konstrukcji wieńcowej wyprawianogliną i bielono na biało lub niebiesko.Skansen udostępniono zwiedzającym 15 października1973 roku. Stały w nim wówczas trzy obiekty. Dziś jest ich25, co zgadza się z pierwotnym założeniem, iż na terenieskansenu stanie 20–30 budynków.Zgodnie z początkową koncepcją programową budowyskansenu utworzono dwa sektory: małomiasteczkowy i wiej-45


ski. Uzupełnieniem dla układu ruralistycznego są: kapliczki,krzyże, pasieki z ulami i inne przykłady małej architektury,będące niejednokrotnie dziełami sztuki. Skansen w Wygiełzowiebył pierwszym, w którym zrealizowano projekt stworzeniasektora miejskiego.Sektor małomiasteczkowyPierwszy dom miejski przeniesiony z Chrzanowa zostałniezwłocznie odbudowany w 1969 roku. Jest to budynekz 1804 roku, mieszkalny, typu podmiejskiego, który jużw chwili transferu był unikalny i zachowany w stanie małozmienionym. Fundatorem domu był Franciszek Buliński. Budynekdrewniany na podmurówce, podpiwniczony, zrębowy,kryty gontem. Wewnątrz posiada obszerną izbę, kuchnięi komorę. Pokaźny trzon kominowy w sieni łączy mocnorozbudowane piece w izbie i kuchni. Odrzwia wejściowezamknięte półkoliście z zaciosami. Na początku działalnościskansenu budynek ten pełnił funkcje zaplecza gospodarczo-technicznego.Następnie w izbie stworzono ekspozycjęcharakterystyczną dla okresu międzywojennego. Obecnie pomieszczenieto służy wyłącznie do prowadzenia lekcji warsztatowych,a wyposażenie dostosowane jest do tematyki zajęć.W izbie kuchennej znajduje się ekspozycja garncarska,obrazująca warunki życia i pracy rodziny garncarza z pierwszejpołowy XIX wieku. Bogate złoża białej i czerwonej gliny orazkruszcu ołowianego na glazurę sprzyjały rozwojowi rzemiosła,którego „korzenie” w regionie chrzanowskim sięgają XVI wieku.Obok domu z Chrzanowa usytuowany został spichlerzdworski z 1798 roku, przeniesiony z Kościelca (dziś – dzielnicaChrzanowa). Spichlerz folwarczny zbudowany na planie prostokąta,drewniany, na podmurówce z kamienia, konstrukcjizrębowej ze ściśle przylegających brewion, w których wyciętoniewielkie otwory wentylacyjne. Nakryty gontowym dachem,z bardzo szerokimi okapami, umożliwiającymi jak najdalszeodprowadzanie wody od ścian. Znajduje się tu ekspozycjazasobników do przechowywania zboża i narzędzi rolniczych.W południowej pierzei rynku postawiono dom podcieniowyz Alwerni (z 1825 roku) należący do rodziny Rybarskich. Jestto budynek podpiwniczony o konstrukcji zrębowej, z dachemkrytym gontem. Za drzwiami zwieńczonymi półkoliście znajdujesię sień, dzieląca budynek na dwie części. W maju 2008 rokuw części domu zrealizowano projekt sklepiku pod szyldem towarówmieszanych. Dotychczas mieściły się tu biura i magazyny.Klimat sklepiku stworzony został dzięki oryginalnym akcesoriomz okresu międzywojennego, takim jak półki sklepowe czy kasasklepowa o ozdobnym, reliefowanym korpusie.Sklepik przejął funkcję punktu pamiątkarskiego. Opróczwidokówek i „retro” przedmiotów oferuje wyroby rzemieślnicze,m.in.: gliniane garnki, akcesoria wikliniarskie orazrękodzieło artystyczne – obrazy malowane na szkle.Tuż przy wejściu na teren skansenu usytuowany został budynekkarczmy. Rolę karczmy miał pełnić podcieniowy domdawnego zajazdu z Minogi. Nie doszło jednak do transferu.Po kilku latach wzniesiono tu gospodę w charakterze kopiiwybranego oryginału, który był bardzo zniszczony, wyeksploatowanyi zamieszkały przez rodziny, którym należało zabezpieczyćmieszkanie zastępcze w razie przenoszenia obiektu.Karczma zbudowana jest szerokim frontem do placu rynku,posiada podcienie biegnące wzdłuż całej elewacji frontowej.Zrekonstruowany budynek został zaadaptowany do potrzebgastronomicznych. Przez cały rok oferuje urozmaicony4633


34zakres usług kulinarnych. Można tuskosztować m.in. dania kuchni regionalnej.Organizowane są również przyjęciaokolicznościowe.Przy karczmie stoi stylizowany słupogłoszeniowy – i tak jak niegdyś pełnifunkcję punktu informacyjnego, gdziemożna dowiedzieć się, co będzie siędziało w Muzeum.Wszystkie te budynki zgrupowanesą wokół XIX-wiecznej publicznejstudni. Studnia, przeniesiona z Aleksandrowic,posiada oryginalne urządzeniawyciągowe z drewnianym kołemzamachowym i obudową drewnianąo konstrukcji słupowej, wzmocnionejzastrzałami, z oszalowaniem z desekna krótszych bokach, nakryta daszkiemdwuspadowym z gontów.Sektor wiejskiSektor wiejski obrazuje zróżnicowanyprogram ekspozycji pod względemchronologicznym, majątkowym i zawodowym.Są to zagrody jednobudynkoweoraz wielobudynkowe, a także przykładywiejskiego budownictwa przemysłowego.Do sadu z pasieką uli figuralnychi kłodowych przylega zagroda sołtysia.Reprezentuje ona budownictwo charakterystycznedla najzamożniejszychwarstw społeczeństwa. W skład jejwchodzi: chałupa z Przegini Duchownej,spichlerz z Giebułtowa, olejarniaz Liszek oraz estrada w formie brogu.Chałupa „sołtysia” z Przegini Duchownejzbudowana z gładko ociosanychbali modrzewiowych, o konstrukcjizrębowej, na wysokiej podmurówce,pozyskana została wraz z wyposażeniem.Układ wnętrza symetrycznyz przelotową sienią, w której znajdujesię pobielony trzon kominowy z paleniskiempieca grzewczego. Od zachodu„izdebka” pełniąca funkcję reprezentacyjną,a w niej meble wzorowane nameblach dworskich, wśród nich stółz intarsjowanym blatem. Na łóżkachpiętrzą się pięknie haftowane poduchy,świadczące o zamożności i robotnościpani domu. O bogactwie i pobożnościmieszkańców tego domu świadczy dużailość obrazów o tematyce religijnej.Na środkowej belce tragarzowejwidnieją napisy „pobłogosław Bożetomoie Mieszkanie zachoway ogniaŚwięty Floryanie d 25 Lipca 18 – (rozeta)– 62 RokuDałeś mi Boże ZtwoieyOpatrznosci dayże itemu który mizazdrości”, od frontu: „Umar JezusNaKrzyżu tak bardzo zraniony Dlaciebie47 48


Grześnika żebyś był zbawiony – (trzy rozety) – Kto wten dombędziesz mieszkalnikiem Fondatorowie Mikołay i MaryiannaMarchewkowie Pamiętay abyś był Matky Boskiey milosnikiem”.Za izdebką znajduje się alkierz.Wschodnia część domu to przykład modernizacji wnętrz.Pierwotnie w izbie był piec kuchenny, a za ścianą znajdowałasię komora. Na początku XX wieku w miejscu zlikwidowanejkomory urządzono kuchnię, zwiększając tym samym ilośćpomieszczeń mieszkalnych. Na wyposażeniu znajdują się meble,jakie dostawały w posagu córki zamożnych gospodarzy.Malowane meble krakowskie, a wśród nich okazała skrzyniaw typie skawińskim. Skrzynia o płaskim wieku, w środku z półskrzynkiem,czyli skrytką, gdzie trzymano najcenniejsze rzeczy.Zamożne gospodarstwa wiejskie prezentowane są jeszczeprzez dwa obiekty. Jednym z nich jest zagroda z prawegobrzegu Wisły, w skład której wchodzi chałupa z Przeciszowaz 1837 roku, stodoła z Kaszowa, kierat oraz chlewik z Kaszowa.Chałupa o konstrukcji zrębowej, wybudowana z bali świerkowychdla rodziny Kasperków. Na ekspozycji w sieni i w kuchniznajdują się narzędzia do wstępnej obróbki lnu, przędzenianici oraz warsztat do tkania płótna, obrazujące pełny zakresczynności związanych z wyrobem tkaniny. W komorze sprzętydo przygotowywania i przechowywania jedzenia, a wśród nichszafarnia, sąsiek oraz na niebiesko malowana szafa żywnościowa.Lewą część domu zaadaptowano na salę lekcyjną orazizdebkę służąca jako mieszkanie dla nauczyciela.Druga zagroda, zwana Okołem, z wolno stojącą stodołą,pochodzi ze Staniątek (z 1855 roku), zbudowana na planieczworoboku wokół dziedzińca gospodarczego. Pod jednymdachem znajduje się brama wjazdowa, wozownia, chlewki,stajnia oraz część mieszkalna. W obrębie zagrody odtworzonowyposażenie z lat 1900–1945.W skład zagrody należącej do średnio zamożnej rodzinywchodzi chałupa z Podolsza i stodoła z Przeciszowa. Chałupao konstrukcji zrębowej, na podmurówce z kamienia, krytaczterospadowym dachem. Uszczelnienia między belkamiścian malowane na niebiesko. Układ chałupy jednotraktowy,z sienią na osi, do której przylegają izba i kuchnia. W sieni odtyłu wydzielone pomieszczenie z piecem do wypieku chleba.Wnętrze wyposażone sprzętami z pierwszej poł. XX wieku.W izdebce wystrój związany z obchodami świąt Wielkanocnych:stół nakryty do świątecznego posiłku, kosz ze święconką,a za obrazami wetknięta palma. W kuchni bogaty zestawsprzętów służących do prania, prasowania i maglowania.W komorze z dużym piecem chlebowym zgromadzono akcesoriado wypieku chleba: pociosek, pomietło, dzieżę, łopatęoraz foremki do kształtowania bochenków chleba, wykonanez korzenia sosny lub z wikliny. Poniżej chałupy zbudowanoniewielką stodołę, pochodzącą z połowy XIX wieku. Jest495035


36to obiekt ośmioboczny, zrębowy, napodstawie z pojedynczych kamieni.Region chrzanowski stanowił wschodnieobrzeże występowania stodół wielobocznych,ciągnące się pasmem odMoraw, poprzez Śląsk, ziemię oświęcimskąaż pod Kraków. W środkowej częścistodoły zgromadzono sprzęty do młockii obróbki ziarna na mąkę i kaszę.Chałupa z Płazy z końca XIX wiekujest przykładem budynku charakterystycznegodla najbiedniejszych mieszkańcówwsi. Składa się z sionki i izdebkio glinianych podłogach. Na ekspozycjiw izdebce oprócz ubogiego zestawusprzętów, mebli i płóciennej „husiaczki”,pełniącej rolę kołyski, znajduje się warsztatdo wyplatania foremek z korzeniasosny.Najstarszy typ wyposażenia wnętrzaz zachowanym tradycyjnym zestawemi układem sprzętów, powszechnym napoczątku XIX wieku, w regionie chrzanowskimprezentuje chałupa półkurnaz Rozkochowa z 1813 roku. Chałupajednotraktowa o konstrukcji zrębowejmieści pod jednym dachem: komorę,izbę, sień i stajnię. W obiekcie zachowałsię stary typ urządzenia ogniowego bezkomina zewnętrznego. W centralnie usytuowanejsieni warsztat do lania świecwoskowych, którego podstawę stanowikoło od wozu z haczykami i knotami konopnymi.W izbie po przeciwnej stroniepieca – „święty kont” ze stołem i obrazamio tematyce religijnej. Izba posiadawystrój charakterystyczny dla okresuświąt Bożego Narodzenia. U powały nadstołem wisi „sad” przystrojony jabłuszkami,orzechami, ozdobami zrobionymiz bibułki oraz „światami” z opłatków. Zaizbą komora z drewnianą podłogą. Nadrugim końcu chałupy stajnia, a w niejżłób, „jaśla” i grzędy dla drobiu.51Obiekty przemysłoweSkansen w Wygiełzowie prezentujerównież przykłady wiejskiego budownictwaprzemysłowego, takie jak: jakmłyn wodny, olejarnia i kuźnia.Młyn wodny z Sadka z drugiej poł.XIX wieku stanowił część majątku klasztoruszczyrzyckiego Cystersów. Budyneko konstrukcji zrębowej, dwuprzestrzenny:pierwsza cześć obejmuje właściwymłyn, druga – kurną izbę młyńską.Izba kurna nie posiada komina,w powale znajduje się niewielki otwórpozwalający uchodzić pod strzechę tylkopewnej części dymu, reszta wypełniałagórną połowę izby. Na ścianach umocowanesą drągi, tak zwane palenie, naktórych można było np. suszyć drewnolub przechowywać sprzęty. Wśródsprzętów na wyposażeniu znajduje się„kobylnica” służąca do strugania drewnaprzy wyrobie m.in. nosideł czy łyżek.W najbliższym czasie w skansenieplanowana jest rekonstrukcja urządzeńdo mielenia, a przy krótszym bokubudynku umocowanie młyńskiego koła:drewnianego, nasiębiernego.Olejarnia z Dąbrowy Szlacheckiejz drugiej poł. XIX wieku. Zbudowanaz półokrąglaków, na podmurówcez kamienia, wyróżnia się strzelistym dachemo konstrukcji krokwiowej, krytymstrzechą. Wnętrze jednoprzestrzennewyposażone w oryginalne stępy domiażdżenia oleistych nasion lnu i konopi,piec do prażenia mączki oraz prasę dębowąz dwoma taranami do tłoczenia oleju.Kuźnia z Liszek (druga połowa XIXwieku), o konstrukcji zrębowej, charakteryzujesię dwuspadowym dachemz wydatnym silnie wysuniętym okapemod frontu, tworzącym podcień. W środkukamienne palenisko, skórzany miech i zestawnarzędzi kowalskich do wyrobu podków,gwoździ, okuć i narzędzi rolniczych.Zespół sakralnyZespól sakralny składa się z kościołaz Ryczowa z 1623 roku, dzwonnicyz Nowej Góry z 1778 roku, chałupy


z Benczyna z 1875 roku, spichlerza z Tenczynka z 1726 rokuoraz stodoły plebańskiej z Regulic z drugiej poł. XIX wieku.Charakterystyczną sylwetką wśród zabudowań architekturywiejskiej wyróżnia się kościół z Ryczowa z dobudowanąw XVIII wieku dzwonnicą, nakrytą baniastym, barokowymhełmem. Utrzymany w typie budowli gotyckiej, przebudowanyw 1839 roku, odnowiony w roku 1960. Drewniany,o konstrukcji zrębowej, z zewnątrz oszalowany pionowymi deskami.Kościół pw. Podwyższenia Krzyża Świętego pozyskanyzostał wraz z wyposażeniem. W trakcie konserwacji odkrytofragmenty XVIII-wiecznych malowideł ściennych, przedstawiającychpostacie czterech biskupów: św. Stanisława, św. Wojciecha,św. Mikołaja i św. Marcina. Wnętrze kościółka składasię z prezbiterium, nawy, zakrystii oraz kruchty. Prezbiteriumod nawy oddziela belka tęczowa. Najstarszy na wyposażeniujest późnorenesansowy boczny ołtarz (od strony wsch.) z predellądatowaną na 1646 rok. Pozostałe dwa mają barokowąproweniencję: ołtarz główny z obrazem Podwyższenia KrzyżaŚwiętego i dwiema polichromowanymi rzeźbami św. Antoniegoi św. Jana Nepomucena, a także (od strony zach.) – ołtarzboczny z obrazem św. Anny Samotrzeć. Z przełomu XVI/XVIIwieku pochodzi chrzcielnica typu kielichowatego. Chrzcielnicapolichromowana, drewniana z dekoracją płaskorzeźbionąo motywach kwitowych, z nodusem ozdobionym podwójnympierścieniem. Stanowiła ona wraz z trzema ołtarzami oryginalnewyposażenie kościoła.Wnętrze kościoła było wielokrotnie przemalowywane. Ostatniraz w 1930 roku przez J. Stopę, który realizował projekt J. Fedkowicza– ucznia J. Mehoffera. Głównym motywem polichromii sąstylizowane kwiaty na ulistnionej wici roślinnej z wplecionymiw obramowaniu drzwi i okien wizerunkami ptaków.W nawie na zaskrzynieniach umieszczono 12 obrazów– tond z wyobrażeniem apostołów. Na stropach XIX-wieczneobrazy olejne: św. Trójca i M.B. Niepokalanie Poczęta. Nachórze dziewięciogłosowe organy z połowy XIX wieku.W zabytkowym kościele od 1991 roku odbywają siękoncerty Festiwalu Muzyki Kameralnej i Organowej. Koncertyrozpoczynają się w połowie sierpnia, a kończą w trzecią3752 53


3854niedzielę września. Uroczysty finał połączony jest z odpustemna Podwyższenie Krzyża Świętego. Głównym wydarzeniemw tym dniu jest uroczysta msza w kościele. Przez cały rokodprawiane są tu nabożeństwa, śluby, a w Wielką Sobotęświęcenie pokarmów.Obok bocznego wejścia do kościoła stoi krzyż misyjnyz 1928 roku przeniesiony z Ryczowa. W obrębie kamienno-drewnianegomuru usytuowana została wolno stojącadzwonnica alarmowa z Nowej Góry (z 1778 roku). Drewniana,o konstrukcji słupowej, o pochyłych ścianach pokrytychpionowymi deskami. Budowla barokowa, trójkondygnacyjna,zwieńczona baniastym hełmem z latarnią, krytym gontem.Najnowszymi realizacjami na terenie Muzeum są rekonstrukcjebudynków: spichlerza z Tenczynka i chałupyz Benczyna, które powiększą program ekspozycyjny zespołusakralnego.Spichlerz plebański z Tenczynka (z 1726 roku), o konstrukcjizrębowej z dwuspadowym dachem, z wydatnym podcieniemod frontu, wspartym na czterech ozdobnie ciosanychsłupach. Budynek spichrza przeznaczony jest do adaptacjina zaplecze konserwatorsko-techniczne.Chałupa o konstrukcji zrębowej z roku 1875, ze zrębemnad oknami o wykroju w „ośli grzbiet”. Ta zdobnicza formaciesielska nawiązuje do tradycji późnego gotyku. Tego typunadokienniki wykonywano w belce zrębu biegnącej ponadotworem okiennym. Ganek jest repliką ganku plebani w Ryczowie,skąd pochodzi kościół.Dwór z DroginiDo XVI wieku Droginia należała do cystersów szczyrzyckichi nie posiadała obiektu spełniającego funkcję rezydencji.W roku 1502 Jan Jordan z Zakliczyna przejmuje Droginię odklasztoru szczyrzyckiego w zamian za sołectwo w Głogoczowie.Jordanom, znanym z ożywionej działalności gospodarczej, przypisaćnależy postawienie we wsi folwarku, który przetrwał doczasów reformy rolnej w 1945 roku. W XVII wieku, za sprawąmałżeństwa Katarzyny Jordanówny, wieś przechodzi w ręceBrzechwów, którzy władają nią przez 100 lat. Brzechwowie niezaliczali się wówczas do szlachty zbyt majętnej i utytułowanej.Dobra drogińskie ulegają zniszczeniu. W inwentarzu sporządzonymw 1719 roku dwór jest opisany jako stary i znajdujący sięw złym stanie technicznym. Na początku XVIII wieku rezydencjęzakupił Adam Jordan i przeprowadził jej gruntowną przebudowę.Jej data – rok 1730 – zachowała się na belce tragarzowejw jadalni. Odbudowana rezydencja została sprzedana FortunatowiDąbskiemu, gdyż Adam Jordan zmarł bezpotomnie.W czasie rabacji galicyjskiej dwór został zdemolowany i ograbiony.Kolejnymi właścicielami – w wyniku małżeństwa Mariannyz Dąbskich z Kazimierzem, została rodzina Janotów-Bzowskich,pieczętujących się herbem Nowina. W XIX wieku budynekzostaje kilka razy przebudowany, m.in. wtedy dobudowanyzostaje portyk filarowo-kolumnowy oraz przekształcony dach.


Dzięki tym zmianom rezydencja zyskała formę klasycystyczną.Po 1945 roku dwór przejmuje Państwowy Fundusz Ziem i odtądsłużył różnym instytucjom, nieuchronnie popadając w ruinę.W 1985 roku nastąpiła rozbiórka dworu w związkuz budową zapory w Dobczycach. Pierwotne plany odbudowysiedziby szlacheckiej nie zostały zrealizowane. Dwór miałpełnić funkcję ośrodka konferencyjnego na terenie zakładuUnitra w Osieczanach, sąsiadujących z Droginią. Elementydworu zaczynają niszczeć. Wystarczyło 10 lat, aby większośćścian i konstrukcja dachu uległy destrukcji. Ratunkiem okazałosię zakupienie pozostałych elementów przez Jerzego Motykę– ówczesnego dyrektora Muzeum w Chrzanowie – z myśląo rekonstrukcji na terenie skansenu w Wygiełzowie.Na terenie skansenu postanowiono odtworzyć dwór w jegonajdawniejszej formie, pozostawiając XIX‐wieczny portyk. Autoremscenariusza wyposażenia wnętrz jest Henryka Haduch.Obecnie dwór jest jednym z najbardziej okazałych i charakterystycznychbudowli na terenie Muzeum – NadwiślańskiPark Etnograficzny w Wygiełzowie i Zamek Lipowiec. Z wolnawypełniany sprzętami z epoki nie tylko nawiązuje do konkretnieodtwarzanego miejsca, ale przywołuje atmosferę minionychczasów.Budynek drewniany, o konstrukcji zrębowej, z zewnątrzpotynkowany gliną i bielony, wzniesiony na rzucie wydłużonegoprostokąta. Dwutraktowe wnętrze dworu z amfiladowymukładem pomieszczeń i z centralnie usytuowaną przelotowąsienią zostało zaadaptowane do potrzeb działalności muzealnej(ekspozycyjnej i upowszechnieniowej) oraz administracyjnej.W części ekspozycyjnej znajduje się wystawa stała wnętrzdworskich: „Mieszkanie zamożnej rodziny szlacheckiej naprzestrzeni wieku od połowy XIX wieku do 1945 roku”, którejscenariusz oparto na wspomnieniach wnuczki ostatniegowłaściciela – Kazimierza Bzowskiego. Jej uzupełnieniem jestwystawa zdjęć archiwalnych z albumu rodu Janota-Bzowskich.Ekspozycja wnętrz dworskich obejmuje pięć sal: salon, pokójpani, pokój ciotki rezydentki, sypialnię i gabinet pana.Z oryginalnego wyposażenia zachowały się piece kaflowe z początkuXX wieku. Wykonane są z ceramicznych, barwnych kafli,ozdobionych malowanymi zwierzętami, roślinami i ornamentamiroślinno‐geometrycznymi. Kolorystyka tła kafli jest wyznacznikiemkoloru ścian w poszczególnych pomieszczeniach.Najbardziej reprezentacyjnym pokojem jest salon. W nimkwitło życie towarzyskie oraz kulturalne dworu. Tutaj podejmowanogości, a także odbywały się uroczystości. Wystróji umeblowanie salonu jest najokazalsze. Znajdują się tu dwakomplety mebli (kanapa, krzesła, owalny stół) w stylu Biedermeierowskim.Pomiędzy oknami, nad komodą, umieszczonowysokie lustro – tremo. Najbardziej funkcjonalnym meblemna wyposażeniu jest sekretera z uchylnym blatem do pisanialistów. Na otynkowanych i pomalowanych na kolor żółtyścianach salonu wiszą portrety przodków.5539


40Pokój pani wypełniony meblami w stylu Ludwika Filipa.W urządzeniu pomieszczenia widać dbałość o przytulnośći wygodę – pełnił rolę miejsca wypoczynku pani domu. Pudłana kapelusze, kapelusze i rękawiczki nadają temu pomieszczeniuosobisty charakter. Komfort wypoczynku zapewniająmiękko tapicerowane fotele, krzesła, kanapa i liczne stoliki.W prezentowanym tu układzie mebli wyróżnia się serwantka.Eksponowane są w niej przedmioty z porcelany i szkła.Poza właścicielami na dworze zwykle mieszkali rezydenci.Były to osoby starsze, samotne, nie posiadające własnegomajątku. Na wyposażenie pokoju ciotki-rezydentki składająsię meble z różnych epok. Nagromadzone przedmioty wprowadzająsentymentalny klimat. Dla wygody mieszkającej tuosoby umieszczono klęcznik do modlitwy i dzwonek z dekoracyjnątaśmą do przywoływania służby.Obyczaje XIX wieku skutecznie chroniły sypialnie przedobcymi, ogniskowało się w niej ściśle rodzinne życie mieszkańcówdworu, szczególnie w zimowe wieczory. Pokój umeblowanyXIX-wiecznymi meblami różnorodnymi stylowo. Nie pominiętotu bardziej intymnej strony życia domowników – za parawanemstoją umywalnia i „fotel nocny”.Królestwem dziedzica majątku był gabinet. Tu zapadałydecyzje dotyczące spraw administracyjnych, przechowywanoksięgi rachunkowe i inne dokumenty. Załatwiano tu sprawygospodarskie i administracyjne, dlatego podstawowym sprzętemtego pomieszczenia jest biurko. Umeblowania dopełniająbiblioteczka, szafa kolekcjonerska, stolik do gry w karty, stolikna akcesoria palacza, zegar kwadransiak i zestaw skórzanychmebli wypoczynkowych. Na ścianie ryngraf i skrzyżowaneszable – symbol szlacheckiej dumy. Dekoracji gabinetu dopełniająlitografie, lustro, barometr i kropielniczka.Dla realizacji nowych funkcji w drugiej części dworu zrezygnowanoz wewnętrznych podziałów i utworzono dwie dużesale, w których odbywają się koncerty kameralne i konferencje.Na potrzeby magazynowo‐administracyjne zaadaptowano5756


poddasze, wygospodarowano również miejsce na dwa pokojegościnne.Działalność animacyjno‐kulturalnaPoza codziennym udostępnianiem skansenu w zabytkowychwnętrzach prowadzone są zajęcia warsztatowe. W trakcieinteraktywnych lekcji dzieci używają oryginalnych sprzętów.Spotyka się to z wielkim entuzjazmem, ponieważ dzieci, wbrewogólnemu zakazowi dotykania eksponatów w tego typu placówkach,mogą z nich korzystać. Dzięki tego rodzaju działalnościtakie pojęcia abstrakcyjne, jak np.: cep, nabierają treści.Obecnie jest to 11 tematów.Od 1995 roku na terenie skansenu odbywają się cykliczneimprezy folklorystyczne: „Przegląd Zespołów Obrzędowych– Po krakowsku” oraz „Przy chłopskim stole – DegustacjaPotraw Regionalnych”, którym towarzyszą kiermasze rękodziełai sztuki ludowej, prezentacje ginących zawodów oraztradycyjnych zajęć gospodarskich.W bieżącym roku po raz pierwszy Muzeum, we współpracyz Małopolskim Instytutem Kultury, zrealizowało projekt„Muzeobranie”. Program ten ma na celu rozwój potencjałuedukacyjnego oraz promocje idei muzeum otwartego.Najbardziej prestiżową formą działalności organizowanąprzy współpracy z Instytucją Promocji i Upowszechniania Muzyki„Silesia” jest Międzynarodowy Festiwal Muzyki Kameralneji Organowej, w czasie którego występują wybitni artyściz Polski i zagranicy. Koncerty odbywają się w zabytkowychwnętrzach kościoła z Ryczowa i dworu z Drogini.Obok ekspozycji stałych w skansenie można zwiedzaćwystawy czasowe, przygotowane ze zbiorów własnych lubzbiorów innych muzeów.Agnieszka OczkowskaWażniejsza literaturaBachowski A.: Małe parki etnograficzne. [w:] Muzea skansenowskiew Polsce, Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, Poznań1979.Haduch H.: Trzydzieści lat Nadwiślańskiego Parku Etnograficznegow Wygiełzowie [w:] Acta Scansenologica, T. 8. Krajowa AgencjaWydawnicza, Sanok 2001.Kornecki M., Majka M.: Jak powstał skansen w Lipowcu. NadwiślańskiPark Etnograficzny w Wygiełzowie w latach 1968–1975, „Wiadomościkonserwatorskie województwa krakowskiego” z. 2, Kraków1995.Popko C.: Nadwiślański Park Etnograficzny w Wygiełzowie – Lipowcu.[w:] Acta Scanseologica. T. 1. Krajowa Agencja Wydawnicza,Sanok 1980.Siwek A.: Dwór z Drogini – studium historyczno-konserwatorskie,Kraków 1996, w Muzeum – Nadwiślański Park Etnograficznyw Wygiełzowie i Zamek Lipowiec.Katalog zabytków sztuki w Polsce, T. 1, województwo krakowskie, red.Szablowski J., z 9. powiat myślenicki, oprac. Kutrzebianka K.,Warszawa 1951.5841


42ABSTRACTMuseum – the Nadwiślański Ethnographic Parkin Wygiełzow and the Lipowiec CastleWygiełzów, ul. Podzamcze 1, 32-551 Babicetel.: 032 62 28 749, 032 64 62 810www.mnpe.pl, e-mail: sekretariat@mnpe.plThe Nadwiślański Ethnographic Park in Wygiełzow isa regional open-air ethnographical museum which presentsthe culture typical of villages and small towns inhabited byWestern Cracowians. The ethnographical range stretchesfrom the areas situated westwards from Cracow on boththe sides of the Vistula River to the Przemsza River whichconstitutes the natural border of the Silesia Region. In the19th century, in those areas dominated a uniform woodensettlement and village layout, which resulted from consistenteconomic, political and social conditions.Western Cracowians differ from other ethnographicalgroups, for example, in the architecture and folk costumes.In the said area, buildings distinguished themselves by highquality carpentry and ornaments. The dominant style was theso-called ‘Cracow’s cottage’. The framework structure wasused not only in residential buildings. In the country, cottageroofs were thatched, whereas in towns preference was givento gabled roofs.As of today, the Nadwiślański Ethnographic Park occupiesan area of 4.5 ha; the exposition includes 25 enclosed structuresand examples of landscape structures (shrines, crosses,apiaries, wells etc), arranged in two sectors: small towns andvillages.The small town structure is located at the entrance to themuseum, and it consists of residential buildings, a granary andan inn. The gabled structures are grouped at a separate, small,regular square which should imitate a part of the urban layout.59 60


As far as the village sector is concerned, the thatchedbuildings prove the diversification of the exposition accordingto chronology, property and professions. The homesteadspresented consist of one and more buildings; then, there arealso some examples of rural industry structures, like a mill,forge or oil mill.The rustic houses arranged in the museum are dominatedby the silhouette of a 17 th century church from Ryczowwhich has kept its original interior. Services and weddingceremonies are celebrated there all year round, and on EasterSaturday priests bless the Easter food.Nowadays, one of the most monumental and typicalbuildings in the Museum area is the manor of Droginia(1730). A majestic, wooden framework nobleman’s residence,pargeted from outside with clay and whitewashed.The building has a two-bay structure with an enfilade layoutof rooms and a central vestibule, and has been adapted tosuit the museum activities and the museum administration.The exhibition section houses a permanent display of manorinteriors – ‘Dwelling of a wealthy gentry’s family througha century – from the mid-19 th century to 1945’. The exhibitionarea consists of five rooms: a drawing room, the lady’sroom, a room for a poor aunt (living as a guest), a sleepingroom and the master’s study.The Museum – the Nadwiślański Ethnographic Park inWygiełzow and the Lipowiec Castle, apart from research andconservation activities, deals as well with the popularizationof folk culture through diversified animation events e.g.in-museum lessons and folklore performances. Regularly heldevents are accompanied by meetings with folk craftsmen, authors,folk ensemble concerts and handicraft fairs. The mostprestigious form of the Museum activity is the Internationalfestival of Chamber and Organ Music ‘Silesia’, organized incooperation with the Institution of Promotion and Popularizationof Music ‘Silesia’, with participation of prominentartists from Poland and abroad.Apart from permanent exhibitions, in the museum a visitormay as well admire temporary exhibitions, arranged form privatecollections or those which are on loan from other museums.Agnieszka Oczkowska4361


444. Muzeum Tatrzańskieim. Dra Tytusa Chałubińskiego.Muzeum PrzestrzenneMuzeum Przestrzenne przy MuzeumTatrzańskim im. Dra Tytusa Chałubińskiegow Zakopanemul. Krupówki 10, 34-500 Zakopanetel.: 018 20 15 205, 018 20 12 935,faks: 018 20 63 872www.muzeumtatrzanskie.com.pl,e-mail:biuro@muzeumtatrzanskie.pl62Idea „muzeum przestrzennego”Muzeum Tatrzańskie im. Dra Tytusa Chałubińskiegow Zakopanem istnieje od 120 lat i jest jednym z najstarszychmuzeów regionalnych w Polsce. Zorganizował je – wrazz gronem przyjaciół – warszawski chemik i przemysłowiecAdolf Scholtze w roku 1888 (oficjalne otwarcie nastąpiłorok później). Jako patrona wybrano Tytusa Chałubińskiegow uznaniu jego zasług dla poznania i popularyzacji tegoregionu. Według pierwotnej koncepcji Muzeum Tatrzańskiemiało być muzeum przyrodniczym upowszechniającym wiedzęw zakresie tatrzańskiej fauny i flory. Jednak już pierwszy statutokreślił teren działalności przyszłego muzeum jako obszarTatr i Podtatrza oraz przedmiot jego zainteresowań kolekcjonerskichobejmujący zbiory przyrodnicze, etnograficzneoraz biblioteczno-archiwalne. Jednak już w pierwszych latachistnienia muzeum – oprócz gromadzenia zbiorów – rozpoczętodziałalność na rzecz ochrony zabytków, zwłaszcza drewnianegobudownictwa podhalańskiego.Po odzyskaniu niepodległości, z chwilą objęcia MuzeumTatrzańskiego przez Juliusza Zborowskiego, problematykęochrony przyrody oraz zabytków traktowano już na równiz działalnością muzealną. Tak więc dyrektor zaangażował sięw konkretne zadania konserwatorskie – opiekę nad starymcmentarzem na Pęksowym Brzyzku (w 1931 roku), przejęciena rzecz Skarbu Państwa dworu Moniaków w Zubrzycy Górnej(w 1937 roku), remont kapliczki św. św. Andrzeja Świeradai Benedykta Stoisława przy ul. Kościeliskiej (w 1938 roku).Działania te podejmował przy ścisłej współpracy z konserwatoremkrakowskiego okręgu wojewódzkiego – BogdanemTreterem.Po II wojnie światowej, w nowej rzeczywistości geopolitycznej,udało się utrzymać ten profil Muzeum. JuliuszZborowski rozpoczął w 1951 roku ścisłą współpracę z WojewódzkimKonserwatorem Zabytków w Krakowie, dr HannąPieńkowską. Na przełomie lat czterdziestych i pięćdziesiątych,przy współudziale Muzeum Tatrzańskiego, wyremontowanokilka obiektów przy ul. Kościeliskiej (stary kościółek parafialnyoraz pięć zagród), chałupę Sabały na Krzeptówkach, willę„Pod Jedlami” na Kozińcu oraz dwór Moniaków w ZubrzycyGórnej, w którego otoczeniu zapoczątkowano budowęOrawskiego Parku Etnograficznego. Dyrektor był też gorącymzwolennikiem Podhalańskiego Parku Etnograficznego, któregoorganizacją Muzeum zajmowało się od połowy lat pięćdziesią-


tych, niestety bez rezultatu. Dzięki staraniom Zborowskiegootwarto natomiast dwie filie muzealne: w chałupie „Tea” przyBulwarach Słowackiego, w której prezentowano zbiory ludoznawczeSzymańskich (1952 rok) oraz w kamienicy „Opolanka”przy ul. Tetmajera, gdzie udostępniono pamiątki po KorneluMakuszyńskim (rok 1966, już po jego śmierci).W latach 1965–1975 Muzeum Tatrzańskie przeżywałoregres. Jednak doświadczenia uzyskane podczas współpracysłużb konserwatorskich z placówką kierowaną przez dyrektoraZborowskiego znalazły odzwierciedlenie w opracowanymna początku lat siedemdziesiątych przez Hannę Pieńkowskąnowatorskim programie konserwatorskim ochrony krajobrazukulturowego wsi i małych miasteczek. Pojawiła się w nim idea„muzeum przestrzennego” rozumiana zarówno jako formaochrony zabytków in situ („w miejscu”) przy współudzialemuzeów regionalnych, jak i efekt swoistej, rozproszonej ekspozycjizabytków architektury i budownictwa w naturalnymotoczeniu i tle krajobrazowym. Istotną rolę miały odgrywaćfilie muzealne organizowane w najcenniejszych obiektachmiejscowości. Poszczególne „zabytkowe struktury przestrzenne”,tj. zabytki wraz z otoczeniem bliższym i dalszym, łączyćmiały „niebieskie szlaki zabytków”.Reforma administracyjna kraju w 1975 roku uniemożliwiłarealizację programu ochrony zabytków dr Hanny Pieńkowskiej.Polskie Podtatrze znalazło się w obrębie województwanowosądeckiego. Część planu ochrony dotyczącą Podtatrzazaczęło realizować od 1976 roku Muzeum Tatrzańskiez inicjatywy nowego dyrektora, Tadeusza Szczepanka.W 1977 roku Muzeum zostało pełnomocnikiem WojewódzkiegoKonserwatora Zabytków w Nowym Sączu, przejmując niektórejego kompetencje na terenie Tatr Polskich i Podtatrza.W latach 1978–1979 wyremontowano zagrodę Bafiiw Chochołowie, chałupę Gąsieniców Sobczaków w Zakopanemprzy Drodze do Rojów i chałupę Sabały w Zakopanemna Krzeptówkach, otwierając w nich filie muzealne. Tak rozpoczętorealizację koncepcji „muzeum przestrzennego”, któraotworzyła nowe możliwości ochrony zabytków i krajobrazukulturowego na Podtatrzu. W ciągu niespełna 20 lat MuzeumTatrzańskie wyremontowało kilkanaście zabytkowychbudynków, urządzając w nich ekspozycje muzealne. Ponadtoprzeprowadzono remonty lub partycypowano w ich kosztachwielu innych zabytkowych obiektów, niebędących własnościąMuzeum (m.in. szałasów na polanach tatrzańskich).W latach dziewięćdziesiątych XX wieku, w okresie działalnościdyrektor Teresy Jabłońskiej, nastąpiła zmiana strukturyorganizacyjnej Muzeum spowodowana głównie przemianamiustrojowymi, a co za tym idzie, zmianami w organizacjiochrony zabytków w Polsce. Obecnie Muzeum Tatrzańskie mapięć filii w Zakopanem (gmach główny przy ul. Krupówki 10,Muzeum Kornela Makuszyńskiego w willi „Opolanka”przy ul. Tetmajera 15, Galerię Kulczyckich przy Drodze naKoziniec 8, Galerię Hasiora w leżakowni hotelu „Warszawian-6345


46ka” przy ul. Jagiellońskiej 18b, MuzeumStylu Zakopiańskiego im. S. Witkiewiczaw willi „Koliba” przy ul. Kościeliskiej 18)oraz cztery na Podhalu i polskim Spiszu– Muzeum Powstania Chochołowskiegow chałupie Bafii w Chochołowie,Muzeum Kultury Szlacheckiej w dworzeLisickich i Tetmajerów w Łopusznej wrazz ekspozycją etnograficzną w chałupieKlamerusów oraz Muzeum KulturyLudowej Spisza z ekspozycjami w CzarnejGórze oraz Jurgowie.W 2008 roku przeprowadzonoremont i modernizację chałupy GąsienicówSobczaków przy Drodze doRojów, adaptując ją na cele ekspozycjimuzealnej poświęconej korzeniom styluzakopiańskiego oraz rozpoczęto remont64willi „Oksza” przy ul. Zamoyskiego,w której planowane jest założenie Galeriisztuki XIX i XX wieku.Oprócz działalności muzealneji konserwatorskiej Muzeum Tatrzańskieprowadzi promocję regionu (przyroda,etnografia, sztuka, historia, sportyzimowe) poprzez organizowanie różnorodnychwystaw, lekcji muzealnych,konferencji oraz sympozjów naukowychi popularnonaukowych.Ważniejsza literaturaJabłońska T., Moździerz Z.: Muzeum Tatrzańskie– muzeum przestrzenne. Informatoro ochronie zabytków Podtatrza, Zakopane1986.Jabłońska T., Moździerz Z.: W zgodzie z naturą,historią i duchem czasu. (O ochroniezabytków na Podtatrzu). „Rocznik Podhalański”T. 4: 1987, s. 357–396.Moździerz Z.: Niebieskim szlakiem zabytków„muzeum przestrzennego”, Zakopane2001.Moździerz Z.: Od skansenu do muzeum przestrzennego.O roli Muzeum Tatrzańskiegow ochronie zabytków Podtatrza [w:] Skansenypo latach – założenia a realizacja,red. Brylak-Załuska M. i Długosz M.,Nowy Sącz 1996, s. 69–82.Moździerz Z.: Powstanie i rozwój myślikonserwatorskiej w działalności MuzeumTatrzańskiego, „Rocznik Podhalański”T. 9: 2003, s. 221–280.Szczepanek T.: Muzeologiczna ochrona krajobrazukulturowego na Podhalu, Spiszui Orawie, „Rocznik Podhalański” T. 2:1979, s. 5–15.Szczepanek T.: Muzealnictwo skansenowskiena Podhalu [w:] Muzea skansenowskiew Polsce, Poznań 1979, s. 162–170.


Chałupa Gąsieniców Sobczaków w ZakopanemZagrodę złożoną z jednoizbowej chałupy budynku gospodarczegood strony zachodniej wybudował ok. roku 1830Joachim Gąsienica Sobczak. Prawdopodobnie w połowie XIXwieku Jan Gąsienica Sobczak „Johym” dostawił drugą izbę,a ok. 1870 roku rozbudował chałupę, dostawiając od tyłudrugi trakt – złożony z komory, sieni i izby, a od frontu ganek.Obecny adres: Droga do Rojów 6.Dzieje chałupy związane są z losami znanego podhalańskiegoartysty rzeźbiarza Stanisława Gąsienicy Sobczaka „Jochyma”.W 1975 roku obiekt zakupiło od jego spadkobierców MuzeumTatrzańskie z przeznaczeniem na mieszkanie służbowe. W latach1978–1979 przeprowadzono remont i modernizację budynku,w którym po zakończeniu prac urządzono ekspozycję poświęconątwórczości Stanisława Gąsienicy Sobczaka „Jochyma”.W 1981 roku, po modernizacji i adaptacji budynku na mieszkaniesłużbowe, zamieszkał w nim ówczesny dyrektor Muzeum– Tadeusz Szczepanek. W latach późniejszych przeprowadzanoremonty bieżące (w latach 1992 i 2001).W 2008 roku przeprowadzona została gruntowna modernizacjaobiektu w ramach projektu Urzędu Marszałkowskiego.Budynek adaptowano na cele muzealne, m.in. zakładającekspozycyjne oświetlenie, stawiając piece w „izbie czarnej”(kuchenny z kapą) i „białej” (rekonstrukcja malowanego piecaz „Chaty” Dembowskich) oraz dostosowując podjazd do potrzebniepełnosprawnych). Ekspozycja muzealna ma ukazywać„korzenie” stylu zakopiańskiego poprzez prezentację wnętrzaetnograficznego z czasów Stanisława Witkiewicza w „izbieczarnej” i wnętrza kolekcjonerskiego w „izbie białej” (kolekcjapodhalańskiej sztuki ludowej ze zbiorów Dembowskich).Otwarcie ekspozycji przewidziane jest na rok 2009.Zagroda Bafii w Chochołowie nr 75(Muzeum Powstania Chochołowskiego)Wieś Chochołów, zaliczana jeszcze do Skalnego Podhala,położona jest na prawym brzegu Czarnego Dunajcapomiędzy wzgórzami północno-zachodniej części PasmaGubałowskiego. Powstanie wsi związane jest z nazwiskiemjej założyciela, Bartłomieja Kluski Chochołowskiego, któremu– w uznaniu zasług w czasie wypraw wojennych na Moskwę– król Stefan Batory nadał dziedziczne sołtystwo. Najbardziejznanym faktem z historii wsi jest powstanie chochołowskie,które wybuchło w 1846 roku, dwa lata przed Wiosną Ludów.Dzieje zagrody Bafii wpisane są pośrednio w historiępowstania chochołowskiego, nazywanego gwarowo poruseństwem.Epizod ten związany był z rewolucją krakowską,planowaną jako część powstania ogólnonarodowego, a przygotowywanąw Galicji przez Edwarda Dembowskiego, LeonaMazurkiewicza, Mikołaja Kańskiego i Juliana Macieja Goslara.Organizatorami powstania chochołowskiego byli: organista– Jan Kanty Andrusikiewicz, wikary miejscowej parafii – ks.Leopold Kmietowicz oraz wikary parafii poronińskiej – ks. Mi-6547


48chał Głowacki „Świętopełk”. Powstaniewybuchło w sobotę 21 lutego i trwałopraktycznie dwa dni. W poniedziałekwzmocnione siły Austriaków stłumiłypowstanie, brutalnie obchodząc sięz jego uczestnikami.Muzeum Powstania Chochołowskiegomieści się w zagrodzie Bafii (nr 75),naprzeciw kościoła. Chałupa ustawionajest nietypowo, bo frontem – a nieszczytem – do drogi. Jest to „klasycznachałupa podhalańska”, tj. posiadającądwie izby – „białą” i „czarną” – rozdzielonesienią. Budynek gospodarczyzamyka zagrodę od strony północnozachodnieji składa się z jaty, boiskai stajni. Historia zagrody sięga końcaXVIII wieku, o czym informuje napis nasosrębie:„R. B. P. J. Ch. T. Z. i in. A ten dombył budowany pierwszy raz w 1798a przebudowany R. 1889 10 Maja”.Zheblowany sosrąb z pierwotnejchałupy wbudowany został w północnąścianę szczytową i do dzisiaj rozpoznaćmożna na nim zarys gwiazdy-rozety,datę „1798” oraz inne elementy ornamentalne.Według tradycji rodzinnejprzebudowa polegała na wymianie izby„białej”, którą wraz z komorą przywiezionoz Nędzówki. W tej formie chałupadotrwała do czasów współczesnychniemal bez zmian.W 1978 roku Muzeum Tatrzańskieprzeprowadziło remont konserwatorskibudynku, w którym urządzono MuzeumPowstania Chochołowskiego. Szopagospodarcza została wyremontowanaw latach 1984–1985. W chałupie,w „izbie czarnej”, „białej” oraz komorze(urządzonych w stylu panującym w XIXwieku), na tle ekspozycji etnograficznejprezentowana jest historyczna częśćwystawy, ukazująca przebieg powstania(„izba biała”), a także jego przyczyny(„izba czarna”) i następstwa (komora).W sieni wisi tablica-kartusz z kalendariumchochołowskim i broń używanapodczas działań zbrojnych. Tam teżokolicznościowa płaskorzeźba Z. Michalikaoraz obrazy na szkle BronisławaBednarza.Ważniejsza literaturaDarowski J., Halicki E., Żurowski S.: MuzeumPowstania Chochołowskiego w Chochołowie– oddział Muzuem Tatrzańskiego im.T. Chałubińskiego w Zakopanem. Przewodnik,Zakopane-Chochołów 1982.66Zagroda Sołtysów w Jurgowienr 215 (Muzeum Kultury LudowejSpisza)Jurgów to wieś położona na prawymbrzegu Białki i w jej dorzeczu, bliskogranicy polsko-słowackiej. Podobniejak Trybsz, został założony w XVI wiekuna prawie wołoskim. Pierwsza udokumentowanawzmianka o wsi pochodziz 1589 roku. Prawdopodobnie w wiekuXVIII dotarli do wsi Cyganie, którychpotomkowie mieszkają tu do dziś.Do najcenniejszych zabytków wewsi należy drewniany kościół parafialnypw. św. Sebastiana (z ok. 1670 roku).We wsi zachowana jest jeszcze znacznaliczba zabytków budownictwa ludowego– zagród, chałup, stajni, piwniczek itp.Obiekty te datować można na drugąpoł. XIX wieku oraz początek XX wieku.


łóżko, półka na naczynia, ławy oraz stół, nad którym wisiałydawniej obrazy na szkle, zastąpione później oleodrukami. Naścianach wiszą makatki i zdobione fajansowe naczynia. Funkcjęszafy pełnią żerdki wiszące nad łóżkiem i koło pieca.Zabudowania gospodarcze to drewutnia (tzw. jata), owczarnia,boisko i stajnia. Przekryte są wspólnym dachem pobitymdranicami. Jata służyła za skład drewna i miejsce, gdzie przechowywanognatki (sanki) oraz nie używany latem sprzęt tkacki.Na klepisku boiska odbywała się młocka przy pomocy cepów.Tu wykonywano też niektóre prace związane z obróbką lnu.49Ważniejsza literaturaKozak A.: Zagroda Sołtysów w Jurgowie. Przewodnik, Zakopane 2001.67Są to budynki zarówno drewniane, jak i murowane. Za wsią,nieopodal granicy polsko-słowackiej, położona jest polanaPodokólne z 56 szałasami pasterskimi.Zagroda Sołtysów położona jest w samym środku wsi,na wprost starej remizy, po prawej stronie drogi prowadzącejdo granicy. Jest ona dwubudynkowa o układzie liniowym,z chałupą od frontu zwróconą szczytem do drogi. Budynki sąkonstrukcji zrębowej, przekryte wspólnym dachem półszczytowym,krytym częściowo gontem (chałupa), a częściowodranicami (budynek gospodarczy). Obiekt został wybudowanyw 1861 roku, o czym świadczy data na sosrębie. Dotrwał donaszych czasów w stanie niemal pierwotnym. Chałupa składasię z trzech pomieszczeń – sieni, izby i komory – w układziepółtoratraktowym. Budynek gospodarczy mieści wozownię,boisko, owczarnię oraz stajnię.W 1981 roku Muzeum Tatrzańskie zakupiło zagrodę,a w latach 1982–1985 przeprowadziło jej remont konserwatorski.W budynkach urządzono ekspozycję etnograficzną ukazującąbiedne gospodarstwo spiskie z przełomu XIX i XX wieku.W dużym stopniu wykorzystano do tego celu zachowane oryginalnewyposażenie chałupy i budynków gospodarczych.W sieni stoi sąsiek, naczynia bednarskie związane z pasterstwem:putnie na wodę, konewki, rajtopki na mleko i inne przedmiotypotrzebne w gospodarstwie. Skromne wyposażenie izby stanowipiec, który niegdyś miał otwarte palenisko, w związku z czympodczas gotowania garnki, stawiano na żelaznych trójnogach(tzw. drajfusach). We wnętrzu znajdują się następujące meble:68


50Zagroda Korkoszów w Czarnej Górze(Muzeum Kultury Ludowej Spisza)Czarna Góra to wieś położona na zboczach i szczycie CzarnejGóry, składa się z trzech osiedli – Przed Górą (od stronyJurgowa), Sołtystwo (na szczycie) oraz Za Górą (od stronyTrybsza). Powstała ona prawdopodobnie pod koniec XVI lubna pocz. XVII wieku na prawie wołoskim. Do Czarnej Górydotarli pod koniec XVII lub na pocz. XVIII wieku Cyganie,którzy osiedlili się w przysiółku Budzowskie (przy drodze doJurgowa). Ich potomkowie mieszkają tu po dziś dzień.7069We wsi zachowała się duża liczba zabytkowych zagród.W przeciwieństwie do typowej zwartej zabudowy wsi spiskich(która dominuje we Frydmanie, Krempachach, Nowej Białeji Trybszu) w Czarnej Górze jest ona rozproszona, a zagrodysą przeważnie drewniane. Ich architektura wykazuje licznepodobieństwa do budownictwa podhalańskiego, co ujawnia sięzwłaszcza w zastosowaniu dachu półszczytowego i dekoracjiszczytów (słonecko, pazdur).


71Zagroda Korkoszów położonajest przy drodze z Trybsza do Jurgowa,w pobliżu kościoła. Stanowi interesującyprzykład rozwoju spiskiej zagrody,od dwubudynkowej (chałupa i stajnia)– z końca XIX wieku – do wielobudynkowejzagrody zabudowanej w literę „U”(niepełny okół) uformowanej ostateczniew latach trzydziestych XX stulecia. Najstarszebudynki, tj. chałupę (składającąsię z sieni i izby) oraz stajnię, wybudowałpod koniec XIX wieku AlojzyChyżny. On też, po powrocie z Ameryki,rozbudował w 1919 roku całą zagrodę.Do chałupy dostawił od strony drogi„wielką izbę” z komorą, a do stajniboisko i owczarnię. W 1930 roku zagrodęzamieszkali Elżbieta i SebastianKorkoszowie. Oni też przeprowadziliw latach 30. kolejną rozbudowę zagrody.Wzniesiono wówczas drugą stajnię(murowaną z kamienia), a także wozownięi chlew. W dawnej stajni SebastianKorkosz wraz z sąsiadem BartłomiejemChudaczkiem zbudowali pierwszy wewsi drewniany kierat. Po raz kolejnyprzebudowano dom (w miejscu komorywzniesiono „izbę pańską”, tzw. izbeckę).Prowadziło do niej oddzielne wejścieprzez ganek, którego balustradai szczyt zostały ozdobione wycinanymw desce motywem „buraka”.W latach pięćdziesiątych Korkoszowiewraz z dziećmi przenieśli się do Czechosłowacji,a opuszczona zagroda ulegałastopniowemu zniszczeniu. W 1980 rokurodzina przekazała zagrodę na rzeczSkarbu Państwa z myślą o utworzeniuw niej muzeum spiskiej kultury ludowej.Latem 1981 roku Muzeum Tatrzańskieprzystąpiło do remontu konserwatorskiegozabudowań, który ukończonozimą 1983 roku. We wnętrzach urządzonezostało muzeum przedstawiającebogate gospodarstwo spiskie z okresumiędzywojennego. Eksponaty wchodzącew skład wyposażenia chałupyi budynków gospodarczych zakupionezostały w Czarnej Górze. Do najciekawszychnależą części stroju ludowego,w tym charakterystyczny, spotykanytylko w Czarnej Górze, kapelusz drużbiarski.W ciągle zmieniającej się wsi drewnianazagroda Korkoszów jest miejscem,gdzie jeszcze żyje odchodzący już wprzeszłość świat chłopskiej kultury.Ważniejsza literaturaJabłońska T., Moździerz Z.: ZagrodaKorkoszów w Czarnej Górze. MuzeumKultury Ludowej Spisza. Odział Muzeum72Tatrzańskiego w Zakopanem, Zakopane1984 [folder].Kozak A.: Zagroda Korkoszów w CzarnejGórze. Przewodnik, Zakopane 2001.51


52Dwór w Łopusznej (MuzeumKultury Szlacheckiej)Łopuszna to wieś położona w doliniepotoku Łopuszanka, wciętej w południowestoki Gorców, oraz nad jego ujściemdo Dunajca. Południowy kraniec wsiprzecina szosa Nowy Targ–Krościenko.Dolna część Łopusznej jest gęsto zabudowana,górna natomiast to rozrzuconeosiedla – Zarębek Niżni, Średni i Wyżni.Początki wsi datuje się na drugąpołowę XIII wieku. Dnia 28 lipca 136473roku wieś została lokowana na prawieniemieckim. We wsi zachowane sąnieliczne zabytkowe zagrody i reliktyobiektów przemysłowych. Do najcenniejszychzabytków należą kościół pw.Świętej Trójcy i św. Antoniego Opataoraz dwór Lisickich i Tetmajerów.Dzieje folwarku w Łopusznejmogą sięgać XVI wieku, kiedy to wieś„w uznaniu zasług” otrzymał podobnood króla Stefana Batorego WalerianGrzywa Poradowski. Na początku XVIIwieku właścicielem wsi był kasztelansądecki, Hieronim Przyłęcki. Badaniaarcheologiczne wykazały ślady starszejbudowli w miejscu obecnego dworu,a także potwierdziły przypuszczeniao obronnym charakterze ogrodzeniakamiennego, które zachowało się wefragmentach wokół podwórzy gospodarczych.Część murów została wykorzystanapóźniej jako ściany zewnętrznewozowni i dwóch stajni.Dwór i zachowane zabudowania folwarcznezwiązane są z nazwiskiem JanaPrusa Lisickiego z Lisic pod Pawłowicami,który w 1721 roku wydzierżawił Łopusznąod łowczego koronnego, Kaspraz Cienia Cieńskiego. Nie wiadomo, jakiezabudowania wzniósł on w obrębiedzisiejszego zespołu, w każdym raziefolwark po raz pierwszy zaznaczonyzostał schematycznie na mapie Seegeraz lat 1770–1772.Budowa obecnego dworu wiążesię z nazwiskiem Romualda Lisickiego,najmłodszego syna Jana i Barbaryz Janickich, uczestnika konfederacjibarskiej w 1768 roku. Budynek wzniesionook. 1790 roku. Na czas powstaniabudowli z końcem wieku XVIII wskazujeforma architektoniczna, znana z rysunkuStanisława Cerchy. Był to typowy dwór


74polski, drewniany, zrębowy, odeskowany,z gankiem i facjatką o falistymbarokowym szczycie od frontu, nakrytywysokim, gontowym dachem – łamanympolskim. Najstarszy drukowany opisdworu znajdujemy w Dzienniku podróżydo Tatrów Seweryna Goszczyńskiego.W tym czasie w Łopusznej gospodarzyłLeon Przerwa Tetmajer wraz z żoną,córką Romualda Lisickiego, Ludwiką.Po śmierci Leona (w 1881 roku) i Ludwiki(w 1889 roku) dwór odziedziczyła ichcórka Kamila, która poślubiła KazimierzaLgockiego.W 1892 roku Lgoccy wyremontowalidwór, zmieniając gruntownie jego wygląd.Zrębowe ściany zostały gęsto nabitekołkami, a następnie otynkowanei pobielone. Wprowadzone drewniane,okrągłe słupy-kolumny miały odciążyćściany, przejmując ciężar wysokiegołamanego dachu. Falisty szczyt facjatkinad gankiem został zastąpiony trójkątnymzdobionym motywami w styluszwajcarskim.Majątek pozostał własnością rodzinyLgockich do 1949 roku. W tymżeroku majątek dworski wraz z budynkamizostał przejęty przez Skarb Państwai przekazany państwowemu gospodarstwurolnemu. Niewłaściwie użytkowanei nie remontowane budynki dworskiezaczęły niszczeć. W 1958 rokuz inicjatywy Hanny Pieńkowskiej przeprowadzonopierwszy remont konserwatorskidworu, podczas któregow miejsce trójkątnego szczytu facjatkiponownie wprowadzono falisty, niemający jednak uzasadnienia przy pozostawieniutynkowanego i bielonegozrębu.W maju 1978 roku dwór w Łopusznejprzejęło Muzeum Tatrzańskie, które53


54przeprowadziło jego remont w latach1978–1983. W łopuszańskim dworzeorganizowane jest Muzeum KulturySzlacheckiej. Do zwiedzania udostępnianesą wnętrza dworu oraz kuchnia. Powschodniej stronie zespołu dworskiegoustawiono chałupę Klamerusów.Chałupa KlamerusówPoza wschodniej stronie zabudowańdworskich, przy drodze do Łopusznej,stoi drewniana chałupa Klamerusówprzeniesiona tutaj z centrum wsi.W 1980 roku Muzeum Tatrzańskiezakupiło zabytkowy dom, który po rozbiórcepostawiono w miejscu dawnychzabudowań folwarcznych (piekarnia,chałupa karbowego). Oznaczony numerem105 budynek należał do rodu Klamerusów.Wybudował go w 1887 rokuJan Klamerus „Sowa”, co poświadczainskrypcja na sosrębie w dużej izbie.Dom Klamerusów urządzono głównieeksponatami zakupionymi we wsi.Składa się on z kilku dobrze wyposażonychpomieszczeń: sieni, kuchni zwanejizbecką, „dużej izby” oraz pomieszczeńgospodarczych – strychu i komory przybudowanejz tyłu domu.Zbigniew MoździerzWażniejsza literaturaWesołowska M.: Chałupa Klamerusóww Łopusznej, Zakopane 2002.Majka M.: Zespół dworski w Łopusznej.„Materiały i Sprawozdania Konserwatorskiewojewództwa krakowskiego” T. 4:1971–72.Moździerz Z.: Dwór w Łopusznej, Zakopane2007 [folder].ABSTRACTOpen-air museumat the ‘Dr Tytus ChałubińskiTatra Museum‘ in ZakopaneZakopane, ul. Krupówki 10,34-500 Zakopanetel.: 018 20 15 205, 018 20 12 935,faks: 018 20 63 872www.muzeumtatrzanskie.com.pl,e-mail:biuro@muzeumtatrzanskie.pl75The Tatra Museum was establishedin 1888 by Adolf Scholtz. Practicallyimmediately after the inauguration,apart from its basic activities, theestablishment dealt in the preservationof historical monuments. Thistype of activities was developed especiallyin the inter-war period, whenthe manager was Juliusz Zborowski(in cooperation with Bogdan Treter,a conservator of the Cracow’s district),as well as after the World War Two (incooperation with dr Hanna Pienkowska,Conservator of Historical Monumentsof the Cracow’s Province). The fruitof the typical museum and conservationactivities is the ‘open-air museum’which is a unique exhibition of historicalmonuments of architecture andbuildings preserved in their naturalsurroundings.


In 2008, repair and upgradingworks were performed on the cottageof the Gąsienica Sobczak family, at theroad to Rojek, by adapting the cottageto a museum exhibition dedicated tothe origins of the Zakopane style. Thehistory of the cottage dates back tothe 1830s, and is linked to the nameof Stanisław Gąsienica Sobczak aka ‘Johyma‘,a sculptor from Zakopane. Thereare four museum branches in Podhaleand in the Polish Spisz Region.The Museum of Gentry Culture inthe manor at Łopuszna has been arrangedin the buildings related to theLisicki and Tetmajer families. The oldeststructure is a pargeted, wooden manor,dating back to circa 1790. Of interestis the exhibition arranged in theKlamerus family cottage, on the easternside of the manor section, which showssome objects collected in the village.The museum of Chocholow Uprisingis arranged in the Bafia homestead atChocholow. The history of the cottagedates back to 1798, but its today’s formcomes from 1889, when the cottagewas rebuilt.In the Korkosz homestead at CzarnaGora one may see the exhibition ofa wealthy peasant’s family from theinterwar period. It is one of the part ofthe Museum of Folk Culture of the Spiszregion. The other part of the Museumsaid is housed in the homestead of Soltys– destitute countrymen – at Jurgow.Zbigniew Moździerz5576 77


56 5. Orawski Park Etnograficznyw Zubrzycy GórnejMuzeum – Orawski Park Etnograficznyw Zubrzycy Górnej34-484 Zubrzyca Górnatel.: 018 28 52 709www.orawa.eu, e-mail: biuro@orawa.euPolska OrawaGórna i Dolna Orawa stanowią wspólnie historycznąkrainę położoną niegdyś na pograniczu polsko‐węgierskim,a dzisiaj polsko-słowackim. Należąca do Polski od 1920 rokuczęść Górnej Orawy – położona na południowych stokachBeskidu Wysokiego (tj. Pasma Babiogórskiego), obejmującaczęść Kotliny Orawsko‐Podhalańskiej oraz Działów Orawskich,od południowego zachodu sięgająca granicy polsko-słowackiej– nazywana jest w literaturze (zwłaszcza turystycznej)Polską Orawą. W północnej części krainy łagodny niewysokiłańcuch gór zdominowany jest przez masyw Babiej Góry(1725 m n.p.m.), zwanej „królową Beskidu Wysokiego”.W części południowej góry przechodzą w łagodne pogórze.W dolinach ciągną się łańcuchami wsie orawskie sporadyczniewychodzące pojedynczą zabudową wyżej, tworząc samotniczeosiedla. Część południową Polskiej Orawy zajmują tzw. Bory,tj. kompleks torfowisk zwanych tutaj „puściznami”. W XVIwieku granica pomiędzy Polską a Węgrami nie była dokładnieustalona i nic dziwnego, bo tereny dzisiejszej GórnejOrawy pokryte były jeszcze praborami. Wiadomo tylko, żeza Kazimierza Wielkiego – od 1368 roku – funkcjonowaław Jabłonce komora celna, która stanowiła na tym obszarzenajdalej wysunięty punkt reprezentujący polską administracjękrólewską. Jednak inicjatywa skolonizowania tych ziemwyszła od pana na Zamku Orawskim – Franciszka Thurzona.Nasilenie akcji przypadło na drugą poł. XVI wieku i początekXVII wieku, kiedy to powstały Bukowina (w 1567 roku), Jabłonka(w 1575 roku), Piekielnik, Podwilk, Orawka (wszystkiew 1585 roku), Lipnica Mała (w 1606 roku), Chyżne (w 1614roku) i Lipnica Wielka (w 1619 roku). Kolonizacja odbywała78


się na prawie wołoskim, a osadnikami byli najczęściej chłopipańszczyźniani zbiegli z majątków panów polskich (m.in.Komorowskich, Zebrzydowskich czy Ogińskich).Zubrzyca po raz pierwszy wzmiankowana jest w rejestrachpodatkowych Państwa Orawskiego w 1567 roku oraz w 1604roku. Jako samodzielna wieś, Zubrzyca Górna została wytyczonaw 1614 roku, a pięć lat później, w 1619 roku, sporządzonazostała umowa lokacyjny pomiędzy Jerzym Thurzonema sołtysem, Andrzejem Moniakiem i sześcioma osadnikami,zgodnie z którą uzyskali czas wolny od podatków „na zagospodarowaniesię”, czyli tzw. wolniznę (było to przeważniedziewiętnaście lat).Niewiele później, bo już na początku XVII wieku, całąOrawę objęła akcja reformacji religijnej (Jerzy Thurzo przeszedłna protestantyzm w 1610 roku). Formalny przymus zestrony Thurzonów (a później Thökölych) do przechodzenia naprotestantyzm zaowocował powstawaniem, także na terenie79dzisiejszej Polskiej Orawy, zborów protestanckich (m.in.w Podwilku oraz w Jabłonce, z filią w Lipnicy Wielkiej). Akcjękontrreformacji wspierał dwór cesarski w Wiedniu – doszłonawet do walk na tle religijnym. Chłopi górnoorawscy,w dużej mierze polskiego pochodzenia, opowiedzieli się zakatolicyzmem, tym samym wspierając cesarza. Pod wodząswoich sołtysów stawiali zbrojny opór przeciwko „panomz Zamków Orawskich”. Ośrodkiem akcji kontrreformacyjnej byłwzniesiony ok. połowy XVII wieku kościół w Orawce.Po zwycięstwie katolicyzmu na Górnej Orawie cesarz LeopoldI nie zapomniał o wspierających go sołtysach, którychw 1673 roku uwłaszczył i nobilitował. Jednym z nich byłMateusz Moniak – sołtys z Zubrzycy Górnej – który niebawemwzniósł we wsi dwór, który przetrwał do obecnych czasów. W1937 roku rodzeństwo – Joanna Wilczkowa i jej brata SandorLattyak (Andrzej Łaciak), ostatni spadkobiercy sołtysiej rodzinyMoniaków – przekazali dwór na rzecz Skarbu PaństwaRzeczypospolitej Polskiej. Na mocy aktu darowizny SkarbPaństwa stał się właścicielem posesji o powierzchni ponad4 ha, na której znajdował się zabytkowy dwór wraz z budynkamigospodarczymi oraz otaczający je park z imponującymstarodrzewiem. W testamencie ofiarodawcy napisali:Życzeniem naszym jest zabezpieczenie dla przyszłościstarodawnego charakteru tego osiedla dworskiego w formiemuzeum, w którym by znalazły pomieszczenie równieżruchomości należące do rodziny z historią dworu i tej ziemizwiązane.Historia parku etnograficznegoOrawski Park Etnograficzny w Zubrzycy Górnej powstałdzięki wspomnianej darowiźnie. Była ona efektem starańówczesnego konserwatora zabytków okręgu krakowskiego– Bogdana Tretera oraz dyrektora Muzeum Tatrzańskiegow Zakopanem – Juliusza Zborowskiego. Jeszcze jesienią 1937roku przystąpiono do robót konserwatorskich. Wymienionowówczas gontowe pokrycie dachowe. Wybuch II wojny światowejuniemożliwił kontynuację remontu. W rok po jej zakończeniu,w lecie 1946 roku, udało się rozpocząć prace przy wymianiepodwalin, ale szybko zostały one przerwane. Dopiero pięć lat pozakończeniu wojny staraniem Wojewódzkiego KonserwatoraZabytków w Krakowie – dr Hanny Pieńkowskiej – remontzespołu dworskiego w Zubrzycy Górnej został wznowiony,a dwa lata później rozpoczęto realizację Orawskiego Parku57


58Etnograficznego. Hanna Pieńkowskawspominała po latach:…Dyrektor Zborowski konsultowałwszystkie prace prowadzone w tymzespole od roku 1950, jak również brałczynny udział w ustaleniu koncepcji zorganizowanegotu przez WojewódzkiegoKonserwatora Zabytków pierwszegow kraju w pełni działającego ParkuEtnograficznego [H. Pieńkowska: JuliuszZborowski wobec konserwacji zabytków[w:] Zborowski Juliusz: Pisma podhalańskie,Kraków 1972, T. 2, s. 12].Organizacja skansenu nastąpiła jużpo śmierci ostatniej przedstawicielkirodu Moniaków – Joanny Wilczkowej,która na mocy aktu darowizny miałazapewnione dożywotnie zamieszkiwaniewe dworze. Zmarła w 1951 roku,8081nie doczekawszy zakończenia remontuzniszczonego dworu. Po jej śmierciużytkownikiem terenu dworskiegoi budynków zostało Polskie TowarzystwoTurystyczno-Krajoznawcze – Oddziałw Zakopanem. Po zakończeniuremontu dworu i budynków gospodarczych,w latach 1953–1954, przystąpionodo organizacji ekspozycji muzealnejoraz budowy skansenu. Prace te powierzonoPodhalańskiej Komisji Opiekinad Zabytkami (Sekcji Oddziału PTTKw Zakopanem). Opiekę merytorycznąobjęły Hanna Pieńkowska oraz WandaJostowa – kustosz Muzeum Tatrzańskiegoi członek Podhalańskiej KomisjiOpieki nad Zabytkami. Wspomagał jąniezmordowany Juliusz Zborowski orazsporadycznie inni pracownicy MuzeumTatrzańskiego. Po uroczystym otwarciuskansenu w 1955 roku rozpoczętostarania o pozyskiwanie najbardziejtypowych dla tego regionu zabytków.


Zinwentaryzowano i przewieziono kilka chałup mieszkalnychcharakterystycznych dla poszczególnych wsi, zakłady przemysłuludowego i obiekty tzw. małej architektury.Dzięki staraniom Hanny Pieńkowskiej w sąsiedztwo dworuMoniaków przenoszono kolejne obiekty. W 1957 roku postawionochałupę Paś-Filipka z Jabłonki, w 1959 roku „czwórkę”z Zubrzycy Dolnej, w latach sześćdziesiątych budynki przemysłowe(folusz, tartak, kuźnię). W 1975 roku skansen rozrósłsię terytorialnie o pobliską dwuhektarową parcelę, na którejstanęła kolejna chałupa z wyżką. Dwa lata później,w 1977 roku, wykupiono pobliskie, niemal stuletnie gospodarstwoz oryginalnym wyposażeniem (zagroda Misińców).W tym czasie społecznym kustoszem, a od listopada 1973roku dyrektorem, była dr Wanda Jostowa.W 1981 roku placówkę objęła Grażyna Herzig-Wolska.Za jej kadencji objęto opieką istniejącą od 1967 roku IzbęRegionalną w Sidzinie, która z biegiem lat rozrosła się do niewielkiegoskansenu, o którym będzie mowa później. Muzeumpodjęło w tym czasie starania o ochronę dwóch obiektów insitu („w miejscu”) – zagrody Kowalczyka, którą wykupionow 1983 roku, oraz zagrody Duliba, która niestety spłonęław 2001 roku. W 1984 roku, nieopodal zagrody Misińców,postawiono dom Świetlaka przeniesiony z Ochlipowa. Miał onbyć zaczątkiem niewielkiej „wioski”, którą planowano w widłachCzarnego Potoku i Syhica. W latach dziewięćdziesiątychXX wieku przeniesiono na wspomniany teren chałupę JoannyMoniak z Zubrzycy Górnej, a na przełomie XX i XXI stuleciachałupę Jana Czarniaka, również z Zubrzycy Górnej, oraz dawnąszkołę z Lipnicy Wielkiej.Od 2001 roku Orawski Park Etnograficzny działa pod kierunkiemEmilii Rutkowskiej. W 2004 roku Muzeum pozyskałokolejny obiekt – chałupę Miraja z Jabłonki, która w lipcutegoż roku została rozebrana i zmagazynowana na terenieskansenu. Od 2006 roku Muzeum rozbudowuje się w oparciuo „Projekt zagospodarowania przestrzennego” opracowanyprzez arch. Zygmunta Lewczuka. Poszerzono teren skansenuo niespełna 0,5 ha i przystąpiono do prac inwestycyjnych.Postawiono zagrodę Miraja oraz dwie bacówki, będącerekonstrukcjami autentycznych obiektów z Hali Śmietanoweji Chyżnego. Rozebrano także budynek gospodarczy Solawy,przeznaczony do postawienia w następnym roku. Ostatnimnabytkiem jest kościół z Tokarni rozebrany w 2007 rokui zrekonstruowany w pobliżu zagrody Misińców.Dwór MoniakówGłównym obiektem i najcenniejszym zabytkiem Muzeumjest dwór Moniaków wraz z budynkami gospodarczymi, któryobrazuje życie drobnej szlachty. Na podstawie tradycji rodzinnejjego początki można datować na ostatnią ćwierć XVIIwieku i prawdopodobnie czasy te pamięta zachodnie skrzydłobudynku. Skrzydło wschodnie zostało wybudowane w 1784roku, o czym zaświadcza data wyrzeźbiona na potężnymsosrębie w świetlicy.Architektura dworu posiada wiele elementów świadczącycho związkach formalnych z orawskim budownictwem8259


83ludowym, zwłaszcza z najbardziej typowym jego przedstawicielem,którym jest „chałupa z wyżką”. Co prawda charakterystycznagaleryjka-pięterko, tzw. przedwysce, nie występujena całej długości elewacji frontowej, ale tylko w obu jejnarożnikach, jednak nawiązanie to jest oczywiste. Dwór Moniakówjest budynkiem o ścianach konstrukcji zrębowej bezzewnętrznego odeskowania, czyli jakby znacznie powiększonąchałupą. Z przedwysca wiodą drzwi do nie użytkowanych, niemieszkalnychkomór, zwanych wyżkami, które pełniły rolę pomieszczeńmagazynowych. Dach praktycznie czterospadowypobity został gontem. W jego frontowej połaci znajdują siędymniki służące do odprowadzania dymu, dwór bowiem, costanowi o jego unikatowości, przetrwał do czasów współczesnychjako kurny. Wejście frontowe od strony południowej oraztylne od strony północnej – poprzez typowe dla dawnegoorawskiego budownictwa ludowego łukowe odrzwia – prowadządo sieni.Wnętrze dworu, z oryginalnym wystrojem i wyposażeniem,zachowało klimat minionej epoki. We wschodniejścianie sieni znajdują się otwory („czeluście”) dwóch pieców,które ogrzewają sąsiednie pomieszczenia mieszkalne. Belkisieni i sąsiedniej „czarnej izby” – kuchni, do której wiodądrzwi znajdujące się w zachodniej ścianie sieni, poczerniałyod sadzy i dymu po niemal trzech wiekach użytkowania.Wnętrze „czarnej izby” zaskakuje nieco wysoko umieszczonympułapem, ale miało to związek z kurnym sposobemodprowadzania dymu. Rzeczywiście, w narożu izby wybudowanopotężnych rozmiarów piec pozbawiony przewodówkominowych. Przed otworem pieca na nalepie, to jest cokolekamiennym, rozpalano otwarte ognisko. Dym z paleniska krążyłpo całej izbie, tworząc charakterystyczną chmurę w górnejjej części, powodując łzawienie i często wywołując krztuszenie– stąd poruszanie się po wnętrzu było bardzo utrudnione.Na strych wydostawał się on otworem zwanym woźnicąw powale izby nad nalepą lub otwartymi drzwiami do sieni.Cokół nalepy łączył się z kamiennym piecem ogrzewczym.Gdy płomień ogniska rozpalanego na nalepie gasł, wsuwanorozżarzony węgiel drzewny w czeluść pieca, zamykając otwórpłaskim kamieniem. Podobny, lecz mniejszych rozmiarówpiec znajduje się przy drzwiach do sąsiedniej izby, świetnicy.Poczerniałe od dymu ściany „czarnej izby” czyszczono olejemlnianym, stąd błyszczą w ciemnościach izby swoistą politurą,która podkreśla ich czerwono-czarny kolor.


Na belkach umieszczonych wysokopod powałą izby układano drewno przeznaczonedo suszenia. Stąd w wyposażeniuizby drabina (która umożliwiałaukładanie i zdejmowanie drewna) orazgnatek (kloc służący do rąbania). Podpułapem zawieszano na kołkach połciesłoniny i wianki kiełbas, które wędziłysię w dymie zbierającym się pod powałą.Oświetlenie izby stanowił kaganeknapełniony olejem lub topionym masłem,z oszczędności jeden, ustawionyw okienku pomiędzy izbą czarną a świetnicą.„Izba czarna” nie miała podłogitylko glinianą polepę. Jedynie jeden narożnikbył wydylowany żerdziami z przeznaczeniemdla młodego inwentarza,który trzymano tu od zimy do wczesnejwiosny. Potrzebne były więc jasła,w które wkładano karmę dla zwierząt.W „izbie czarnej” gotowano na otwartymognisku pożywienie dla domowników,ustawiając garnki na dryfusach(trójnogach), żeby zapobiec przypalaniusię potraw. Nad otwartym ogniskiemwisiał na łańcuchu lub na haku drewnianymkocioł z gorącą wodą. Na„kamieniach” (żarnach) mielono ziarnona mąkę, wstępnie tłuczono sól lubjęczmień na krupy, w maśniczce robionomasło, w wielkich kadziach kiszonokapustę.Z „czarnej izby” drzwi prowadzą doświetnicy, w której podłoga wykonanazostała z tzw. fosztów. Świetnica w dworzeMoniaków, jakkolwiek posiada typowoorawski ludowy wystrój, niemniej– służąc rodzinie szlacheckiej – zawierabogatsze nieco umeblowanie i brakw niej żerdek z odzieżą charakterystycznychdla chłopskich wnętrz mieszkalnych.Głównym sprzętem i zarazemelementem dekoracyjnym w tej izbiejest ozdobna trzyrzędowa listwa zawieszonana ścianie szczytowej na wprostwejścia. Półkę zapełnia górą długi rządprymitywnych obrazków malowanychna szkle przez anonimowych artystówwiejskich, poniżej ustawiony jest rządtalerzy, często ręcznie malowanych,a pod nimi wiszą na kołkach fajansowei porcelanowe kubki, tzw. siałki. Z mebliznajdujących się w świetnicy zwracauwagę stół zdobiony intarsjowaniemo tematyce biblijnej.Odmienny charakter posiadająpomieszczenia wschodniego skrzydładworu. Ich urządzenie odpowiadacharakterowi wnętrz XIX-wiecznychskromniejszych dworków ziemiańskich.6184 85


8687Salonik (świetlicę), najbardziej reprezentacyjnąizbę dworu, wypełniają meblew stylu Biedermeyer i Ludwika Filipa.Na kredensie ustawiono niewielki zbiórporcelany. Wnętrza mieszkalne oświecanolampami naftowymi i świecami.Z saloniku niskie drzwi od stronywschodniej prowadzą do dawnej kancelariisołtysiej, a drugie, już normalnejwysokości – do „komnatki—alkierzyka”,gdzie zamieszkiwały kobiety.Zachowane dawne budynki gospodarczeMoniaków, nieco późniejsze od dworu(przełom XVIII i XIX wieku), ustawioneod północy w nieregularny czworobok,wykorzystano w celu przedstawieniaróżnych działów gospodarki orawskiej. Sąto owczarnia, chlewnia, szopa i wozownia.Obiekty kultury ludowejNajliczniejszą warstwę górnoorawskiegospołeczeństwa tworzyli chłopi– bogaci, średniozamożni i biedni.Wnętrze średniozamożnego chłopaprzedstawia chałupa Franciszka Kotaz Zubrzycy Górnej, zbudowana w 1869roku, przeniesiona do skansenu w 1969roku. Jest to „chałupa z wyżką”. Posiadaona piętrową nadbudowę, w której mieścisię wyżka, a wzdłuż jej ściany frontowejbiegnie przedwysce, na którymsuszono len i bieliznę. Budynek przekrytyjest czterospadowym gontowymdachem posiadającym we frontowejpołaci dwa dymniki (chałupa, podobniejak dwór, jest kurna). Łukowe odrzwiai drzwi ozdobione motywem wschodzącegosłońca prowadzą do sieniumieszczonej z boku (układ śląsko-spiski).Z sieni drzwi prowadzą do „czarnejizby”, której wyposażenie przypominaumeblowanie z dworu Moniaków, ale zewzględu na rozmiary izby jest znacznie


uboższe. Za „czarną izbą” znajduje się świetnica, w której stoisię łóżko z pościelą wniesioną przez gospodynię we wianie.Na żerdkach w pobliżu pieca zawieszano świąteczne ubranie.Na szczytowej ścianie umieszczano listwę z obrazami i ozdobnymnaczyniem. Orawskie wnętrza mieszkalne wyposażonebyły głównie w sprzęty własnego wyrobu.Stojąca na prawo od bramy głównej wiodącej do muzeumduża chałupa Dziubka z Jabłonki stanowi przykład domostwabogatego chłopa. Datowana na 1839 rok. Jest to również„chałupa z wyżką”, o planie dworkowym – sień pośrodku, pojej lewej stronie „izba czarna”, świetnica, alkierz i komory, poprawej dwie nieopalane izdebki. Dom kryty jest kijcokami, tj.częściowo słomą i częściowo gontem. We wnętrzu ekspozycjaweselna ukazującą wszelkie charakterystyczne cechy orawskiegowesela, czyli układ stołów, hierarchiczne rozmieszczeniegości, strój odświętny Orawiaków.Blisko dzwonnicy stoi zagroda Możdżeniów z Podszklastanowiąca przykład zagrody biedniackiej. Na teren skansenuzostała przeniesiona w 1971 roku. Budynek ten łączyczęść gospodarczą i mieszkalną pod jednym dachem. Częśćmieszkalna to jedna sionka, kurna „czarna izba” (której wyposażeniestanowią najkonieczniejsze sprzęty) oraz świetnica– malutka izdebka opalana z kuchni. Część gospodarczaskłada się ze stajenki na jedną krowę, szopy i wiaty.Domem zasobnym, świadczącym o wysiłku artystycznymwłożonym w jego wykonanie, jest chałupa Paś-Filipkaz Jabłonki stanowiąca kolejny przykład „chałup” z wyżką”.Wybudowana w 1843 roku, zawiera jednakże elementystarsze, jak sosrąb w alkierzu z 1765 roku. Na teren skansenuzostała przeniesiona w roku 1957. Zorganizowano tu ekspozycjęprezentującą dawne tkactwo orawskie. We wnętrzu domu,z wyposażeniem z lat międzywojennych, stoją trzy warsztatytkackie, na których tkano płótno, szmaciane chodniki i sukno.Dom spełniał funkcję warsztatu produkcyjnego i pomieszczeniamieszkalnego, więc cenniejsze przedmioty, np. pościelwyprawową córki, przeniesiono do sąsiedniej „komnatki”.W Muzeum prezentowane są także cztery chłopskiezakłady przemysłowe: olejarnia pochodząca z Lipnicy Małej,kuźnia, tartak i folusz. W olejarni wyrabiano olej z siemienialnianego. Siemię lniane tłuczono w stępach na miazgę, poczym podgrzewano ją w kociołku. Następnie wkładano dolisicy (drewnianej prasy) i przez uderzanie taranami (drewnianymimłotami), tłoczono olej. Kuźnia to mały budyneczek nakrytydachem z dużym okapem nadwieszonym nad wejściem.We wnętrzu znajduje się charakterystyczny piec, w którymmiechem podsycano ogień.Nad potoczkiem ustawiono tartak i folusz. W foluszu zapomocą gorącej wody spilśniano sukno przeznaczone dowyrobu ubrań. Tartak odznacza się skomplikowanym mechanizmemświadczącym o wysoko rozwiniętym zamyśletechnicznym konstruktora. W pobliżu dworu znajduje siępasieka złożona z 13 uli. Otacza ją płotek z tyniorek – rodzajudranic dartych z żerdzi. Do interesujących obiektów należy8863


64też dzwonnica do rozpędzania chmurburzowych przeniesiona z przysiółkaZimna Dziura w Zubrzycy Górnej (zabranoją z zagrody Kowalczyka, z którejzabrano obiekt, a postawiono replikę).Posadowiona na niskiej podmurówcema konstrukcję zrębową i częściowosłupowo-szkieletową. Ściany nachyloneskośnie ku środkowi i szalowane sądeskami. Na tej konstrukcji wspartonadbudowę z półokrągłymi okienkami,w której znajduje się XVII-wiecznydzwonek.Za pierwotnym terenem skansenu,w sąsiedztwie zachowanej „w miejscu”zagrody Misińców, ustawiano kolejneobiekty. Są to m.in. dwie zagrodywielobudynkowe. Jedna, z pobielanymibudynkami gospodarczymi w układziejednorzędowym, przeniesiona zostałaz Chyżnego. Obok, po przeciwnej stroniedrogi, zagroda typu „L” z chałupąmieszkalną z 1859 roku z Lipnicy Małej.Dwurzędowa zagroda z zachowanymstarym sadem, ogródkiem, kuźniąi wolno stojącą piwnicą w stoku tozagroda rodziny Misińców. Reprezentujetyp budownictwa z przełomu XIX i XXwieku, z charakterystycznym dachemnaczółkowo-przyczółkowym. Wnętrza jużjednotraktowe, układ asymetrycznyz „bez sień izbą”. Za potokiem ustawionochałupę Świetlaka z pierwszej poł. XXw. Obok, na rozległej polanie, stoi XIXwiecznachałupa z Piekielnika z wyżką, zanią zagroda jednobudynkowa z ZubrzycyGórnej. Po przeciwnej stronie drogi stoidwubudynkowa zagroda Czarniaków89z Zubrzycy Górnej z lat trzydziestych XXwieku. Budynek mieszkalny i gospodarczyłączy szeroka, dwuskrzydłowabrama pod gontowym zadaszeniem.W sąsiedztwie znajduje się drewnianaszkoła z Lipnicy Wielkiej z przełomu XIXi XX wieku, przeniesiona wraz z częściąautentycznego wyposażenia.Od 2006 roku Muzeum rozbudowujesię w oparciu o wspomniany „Projektzagospodarowania przestrzennego”. Najego podstawie po północnej stronieterenu postawiono zagrodę Miraja orazdwie bacówki będące rekonstrukcjamiautentycznych obiektów z Hali Śmietanoweji Chyżnego. W pobliżu zagrodyMisińców, po jej wschodniej stronie,stawiany jest obecnie kościół z Tokarni.W sumie w Orawskim Parku Etnograficznym,oprócz układu przestrzennegodworu i zabudowań gospodarczych,w których obecnie znajdują sięmagazyny eksponatów, pokazano 20ekspozycji obrazujących życie różnychwarstw społecznych (szlachta, chłopi:bogaci, średniozamożni, biedni) na Orawiena przestrzeni od XVIII do XX wiekuoraz wiejskie zakłady przemysłowe.Organizatorzy Muzeum dążyli doprzedstawienia na terenie OrawskiegoParku Etnograficznego całokształtukultury tego regionu, choć nie wszystkieprzenoszone obiekty pochodziły z terenuOrawy. Obok zabudowań dworskichznalazły się tu chałupy chłopskie(reprezentujące różne części Orawy,charakterystyczne formy architektoniczneoraz wnętrza ukazujące wyposażeniebiednych i zamożnych rodzin), budynkizwiązane z gospodarką rolno-hodowlaną,tak typową dla Orawy, lamus,piwnice do przechowywania płodówrolnych, pasieka z ciekawymi typami


owych dekoracji („Ozdoby z bibuły”).Ponadto Muzeum „Orawski Park Etnograficznyw Zubrzycy Górnej” współpracujez wieloma instytucjami w celu promowaniai zachowania tradycji i kultury.Zbigniew MoździerzWażniejsza literatura:Jostowa W.: Muzeum – Orawski Park Etnograficznyw Zubrzycy Górnej. „Wierchy”R. 44: 1975 [wyd. 1976], s. 227–229.Jostowa W.: Muzeum Orawski Park Etnograficznyw Zubrzycy Górnej, Wyd. 3poszerz., Zubrzyca Górna 1977.Jostowa W.: Orawski Park Etnograficzny. „Materiałyi Sprawozdania Konserwatorskiewojewództwa krakowskiego”, T. 2: 1969.Klimek J.: Projekt Parku EtnograficznegoZiemi Czorsztyńskiej. „Materiały i Sprauli.Ponadto przeniesiono tu takie wiejskiezakłady przemysłowe zaspokajającepotrzeby wsi, jak: tartak, folusz, kuźniai olejarnia. Uzupełnienie stanowiły dwiekarczmy, które w życiu wsi orawskiejodgrywały niepoślednią rolę nie tylkojako miejsce zabaw, ale także jako centrumżycia społeczno-towarzyskiego.W 2001 roku w nowej części skansenurozpoczęto zajęcia edukacyjnew ramach wiedzy o regionie. Są to tzw.Muzealne Ścieżki Edukacyjne. Na początekwybranych zostało pięć najbardziejdla tego regionu charakterystycznychtematów: malarstwo na szkle („Mistrzi uczeń”), produkcja płótna („Jak to zelnem było”), pieczenie chleba („Od ziarnado chleba”), wykonywanie zabawek(„Orawskie zabawki szmaciane”) i papiewozdaniaKonserwatorskie województwakrakowskiego” T. 2: 1969.Pieńkowska H.: Orawski Park Etnograficznyw Zubrzycy Górnej. Z notatnika konserwatora.„Materiały i Sprawozdania Konserwatorskiewojewództwa krakowskiego”,T. 2: 1969.Pilch J.: Dwustulecie Dworu Moniaków.„Wierchy” R. 53: 1984 [wyd. 1988],s. 254–255.Pilch J.: Zubrzyca Górna. Orawski ParkEtnograficzny Muzeum, Wyd. 2, Kraków2001.Treter B.: Dwór Moniaków w Zubrzycy Górnej– przyszłe orawskie muzeum regionalne.„Wierchy” R. 16: 1938, s. 62–67.Zborowski J.: Dworek Moniaków w ZubrzycyGórnej na Orawie własnością państwa.„Ziemia” R. 27: 1937, nr 9–10, s. 223.6590


66ABSTRACTMuseum – the Orawa Ethnographic Park atZubrzyca Górna34-484 Zubrzyca Górnatel.: 018 28 52 709www.orawa.eu, e-mail: biuro@orawa.euThe Orawa Ethnographic Park at Zubrzyca Górna came toexist in a manor house area due to a donation to the Treasuryof the Republic of Poland, made by Joanna Wilczkowa andher brother - Sandor Lattyak (aka Andrzej Łaciak), the lastheirs of the Moniak family, former village leaders. Five years91after the end of the World War Two, the manor complexwas subject to repair works, and upon their completion onebegan to arrange the museum exhibition and to erect theopen-air ethnographical museum (1953–1954).The Monial manor dates back to the end of the 17 thcentury (western wing); its extension took place in 1784(eastern wing). The manor interior with original decorationand furnishings has maintained the aura of the old days.Various sectors of the Orawa region economy are illustratedin the preserved old farm buildings from the turn of the 18 thand 19th centuries (sheepfold, pastry, shed and coach house).In 1957 was erected a ‘cottage with a hay chamber’ ofPaś-Filipek of Jabłonka (1765, 1843) to house an exhibitionof former weaving industry in the Orawa Region. The interiorof a cottage of a moderately rich peasant is presentedin another ‘‘cottage with a hay chamber’ of Franciszek Kiotfrom Zubrzyca Górna, built in 1869 and transferred to themuseum in 1969. The cottage of Dziubek from Jabłonka,also with a hay chamber, is an exemplary homestead ofa rich peasant. It dates back to 1839, and was transferredto the museum area in the 1960s. The homestead of theMożdżen family from Podszklo is, instead, an example ofa destitute villager’s dwelling transferred to the museumin 1971. In the 1960s, there were erected some industrialbuildings – a fullery, a sawmill and a forge. The exhibitionhas been complemented with a belfry for dispersing stormclouds, and with an apiary.In 1975, the area on which yet another ‘cottage withhay chamber’ had once been built was extended; two yearsafter, the nearby homestead of the Misiniec family withoriginal utensils was bought out. In 1984, in its neighborhoodwas placed Świetlak’s house, transferred from Ochlipowo,in the 1990s – the cottage of Joanna Moniak fromZubrzyca Górna, on the turn of the 10 th and 21 st centuries– the cottage of Jan Czarniak (also from Zubrzyca Górna),and eventually – the former school from Lipnica Wielka.In the years 2006–2008, there were built the Miraiahomestead and two shepherd’s huts which are replicas oforiginal structures from Hala Śmietanowa [Cream Alp] andChyżne. The latest asset is the church from Tokarnia, firsttaken to pieces and then reconstructed nearby the homesteadof the Misiniec family.Zbigniew Moździerz


B. SKANSENY MAŁE


681. Park Archeologiczny„Osada VI Oraczy” w BochniPark Archeologiczny „Osada VI Oraczy” przy UzdrowiskuKopalni Soli Bochniaul. Campi (obok Szybu Campi),32-700 Bochniatel.: 014 61 53 636, 014 61 53 637www.osadabochnia.pl, e-mail:osada_oraczy@wp.pl9293Park archeologiczny jest szczególnym rodzajem muzeumna wolnym powietrzu. To założenie przestrzenne, w którymw oparciu o badania i źródła archeologiczne odtwarzane sąkonstrukcje i zespoły pradziejowe. Może mieć formę wiernejrekonstrukcji konkretnego zespołu, z zachowaniem jegopierwotnej lokalizacji, lub formę rekonstrukcji modelowej,uwzględniającej obiekty z różnych stanowisk i tworzonej nanowym miejscu.„Osada VI Oraczy” jest repliką osady z pierwszej połowyXIII wieku, pokazującą początki przemysłu solnego w Bochnii wczesne fazy osadnicze miasta. Jej budowę rozpoczętow 2007 roku na terenie Uzdrowiska Kopalni Soli Bochnia, natrzech hektarach wokół szybu Campi. Nazwa Parku pochodziod jednej z miejscowości klasztoru Cystersów w Jędrzejowie,Villa VI Aratorum, wymienionej w dokumencie z 1234 roku.Park nawiązuje do specyficznego rodzaju osad o charakterzewiejsko-rzemieślniczym, znanych z terenów dzisiejszej Bochniz okresu przed lokacją na prawie niemieckim w 1253 roku.Jest modelem osady, której mieszkańcy zajmowali się główniewydobyciem soli, a także uprawą roślin, hodowlą i rzemiosłem.Prezentuje charakterystyczne techniki budownictwai sposób rozplanowania wiejskiej osady. Odtworzone budynki– drewniane, o konstrukcji zrębowej i sumikowo-łątkowej, wykonanetechniką plecionkową oraz ziemianki – są rozmieszczonewokół centralnego placu o wrzecionowatym kształcie, tworzącosadę owalnicową. Wśród nich znajdują się chaty i warsztaty,odpowiadające typowym dla tamtego okresu zajęciom i rzemiosłom– kuźnia, kleta powroźnicza, chaty bednarza, tkaczki,oracza, zagrody garncarza, zielarki, piwowara, a także zagrodasołtysa, domy solowarów, budynki gospodarcze i magazynowe.Wnętrza mieszkalne i warsztaty są wyposażone w paleniska,kopie narzędzi, mebli, naczyń i sprzętów codziennego użytku.Obok osady odtworzono kompleks warzelniczy, na któryskładają się: studnia solankowa z żurawiem, system rynien doprzelewania solanki, odstojnik, wieża warzelnicza z żelaznąpanwią i suszarnią oraz szyb poszukiwawczy soli kamiennej.Zespół zrekonstruowano na podstawie znalezisk archeologicznychz okolic Wieliczki.Głównym założeniem i atrakcją Parku są animacje dawnychrzemiosł oraz zajęć i technik rolniczych, mające pokazać,jak mogło wyglądać codzienne życie wczesnośredniowiecznejpodbocheńskiej osady.Joanna Hołda


Ważniejsza literatura:Bochnia. Dzieje miasta i regionu, red. Kiryk F., Ruta Z., Kraków 1980Flasza J., Bochnia. Przewodnik po mieście, Bochnia 2005Polska. Dzieje cywilizacji i narodu, t. 2, Monarchia Piastów 1039–1399,red. Derwich M., Wrocław 2003Jodłowski A., Archeologia o początkach warzelnictwa i górnictwa solnegona terenie Bochni, Rocznik Bocheński, t. V, 2001, s. 57–63Piotrowicz J., Bochnia i jej pierwsi mieszkańcy w świetle przywilejulokacyjnego z 1253 roku, Rocznik Bocheński, t. 1, 1993, s. 63–7069ABSTRACTArcheological Park „Osada VI Oraczy”(Settlement VI of Plowmen)at the Health Spa of the Bochnia Salt Mineul. Campi (obok Szybu Campi), 32-700 Bochniatel.: 014 61 53 636, 014 61 53 637www.osadabochnia.pl, e-mail:osada_oraczy@wp.pl94The „Osada VI Oraczy” (Settlement VI of Plowmen) ArcheologicalPark {at the Health Spa of the Bochnia Salt Mine}is a kind of open-air museum. This is a reconstruction ofa village-craftsmen’s settlement, typical of today’s Bochnia atthe turn of the 12 th and 13th centuries. The park is arrangedaround the Campi mineshaft; it illustrates the origins of saltindustry in Bochnia and early phases of the settlement in thetown. There are replicas of residential buildings and craftsmen’sworkshops, typical of the early medieval period.Joanna Hołda95 96


702. Skansen w DobczycachSkansen w Dobczycachczęść Muzeum Regionalnego PTTKim. Władysława Kowalskiego w Dobczycachul. Podgórska 1, 32-410 Dobczycetel.: 012 27 11 455Skansen w Dobczycach, będący częścią Muzeum RegionalnegoPTTK, powstał w 1968 roku. Jest położony nad zalewemdobczyckim na niewielkiej działce obok ruin zamku. Tworzy goobecnie sześć drewnianych obiektów, reprezentujących XIXwiecznebudownictwo ludowe Krakowiaków z okolic Dobczyci Myślenic. Część budynków została przeniesiona z terenówprzeznaczonych pod zalew na rzece Rabie.Z wyjątkiem kilku pomieszczeń, wnętrza budynków niezostały odtworzone. Znajdują się w nich ekspozycje etnograficzneprezentujące dawne sprzęty gospodarskie i narzędziarolnicze, warsztaty rzemieślnicze, elementy stroju podkrakowskiegooraz przedmioty związane z obrzędami dorocznymii pogrzebowymi.Najciekawszy obiekt to karczma „Na zbóju” z 1830 rokuz Krzyszkowic. Drewniana, o konstrukcji zrębowej, bielona,z czterospadowym dachem krytym gontem. W sieni znajdujesię ekspozycja związana m.in. z obrzędowością świąt BożegoNarodzenia i Wielkanocy. W alkierzu odtworzono XIX-wiecznąsypialnię mieszczanina Baradzisza, urządzoną według opisulustracyjnego z 1834 roku. W bogato wyposażonym wnętrzuznajdują się zdobione sprzęty i meble, m.in. kredens gdański,stół z rzeźbionymi nogami, zegary, obrazy o tematycereligijnej. Pokazane są także stroje dobczyckie. W czarnejizbie z kurnym piecem odtworzono wystrój wiejskiej kuchni.Na jej wyposażenie składają się meble, m.in. rozkładana ławado spania, czyli szlaban, rzeźbione ławy, stół z półką na buty,krakowska skrzynia wianna malowana w kwiaty. Zgromadzonotu dużą ilość sprzętów gospodarskich i naczyń służącychdo obróbki ziarna i przygotowania pożywienia (m.in. żarna,dzieże, ręczna kiełbaśnica, żeleźniaki), prania i prasowania(m.in. kijanki, duży magiel obciążony kamieniami). W dawnejizbie białej zgromadzono bogatą kolekcję rzemiosła dobczyckiego.W wydzielonych boksach znajdują się poszczególnewarsztaty wyposażone w narzędzia, materiały do obróbkii gotowe wyroby – m.in. garbarski i kuśnierski, rymarski, krawiecki,szewski, tkacki, stolarski, wikliniarski i garncarski.Dawne sprzęty gospodarskie oraz narzędzia rolniczei pszczelarskie są prezentowane także w kurniku dworskim97 98


z 1890 roku, przeniesionym z majątkuGaik w Brzezowej. Budynek, którywcześniej pełnił rolę dworskiego sernika,jest zrębowy, piętrowy z zewnętrznymischodami, kryty dwuspadowymdachem. W dwóch budynkach gospodarczychprzerobionych dla potrzeb ekspozycyjnychprezentowane są różnegotypu wozy i sanie. W spichlerzu z 1863roku z Zagórzan koło Łapanowa urządzonejest wnętrze wiejskiej kuźni.W 2004 roku na terenie skansenuotwarto „dom kultu pochówkowego”z ekspozycją przedmiotów związanychz dawnymi obrzędami pogrzebowymi– m.in. dziewiętnastowieczny karawan,katafalk, lichtarze, chorągwie żałobne.Joanna HołdaAssociation) Museum in Dobczyce, wasestablished in 1968. It is situated onthe Dobczyce lake, on a small plot onthe Castle Hill. It consists of 6 woodenstructures which illustrate 19 th centuryfolk buildings of Cracowians from theareas of Dobczyce and Myślenice. Somebuildings were transferred from theareas which were to become inundationareas of the Raba River.The traditional interior with decorationshas not been reconstructed.Such an interior houses ethnographicalexhibitions related not only to former99 100farm equipment and tools, Dobczyceregion craftsmen’s attributes, forgeequipment, folk costumes, but alsoto annual and funeral rites. The mostinteresting buildings are the ‘Nazboju’ inn (1830) from Krzyszykowicewith a 19 th bourgeois sleeping roomarranged in the chamber has beenarranged, and a double-decked manorchicken house (1890), transferredfrom the Gaik estate in Brzezowa. Theexhibition is supplemented with auxiliarystructures and vegetable plots.Joanna Hołda71Ważniejsza literatura:Kowalski W.: Dobczyce. Muzeum RegionalnePTTK w zamku i skansenie. Przewodnik,Dobczyce 2005Monografia powiatu myślenickiego, T. 2Kultura ludowa, Wydawnictwo Literackie,Kraków 1970, redakcja naukowaReinfuss R.ABSTRACTOpen-air ethnographicalmuseum in DobczycePart of the Władysław KowalskiRegional PTTK (Polish Touristcountry-Lovers’ Association)Museum in Dobczyceul. Podgórska 1, 32-410 Dobczycetel.: 012 27 11 455The open-air ethnographicalmuseum in Dobczyce, which is a partof the Władysław Kowalski RegionalPTTK (Polish Tourist country-Lovers’


723. Zespół zabytkowego budownictwadrewnianego na Woli Justowskiejw KrakowieZespół zabytkowego budownictwa drewnianegona Woli Justowskiej w KrakowieKraków, Wola Justowska, ul. Cisowa(pod opieką rzymskokatolickiej parafii pod wezwaniemNajświętszej Maryi Panny – Królowej Polski na WoliJustowskiej, al. Panieńskich Skał 18, 30-225 Kraków,tel.: 012 42 52 354, 012 62 53 333)Zespół drewnianego budownictwa na Woli Justowskiej,zlokalizowany u wejścia do wąwozu Skał Panieńskich, tworząobecnie trzy zabytkowe obiekty przeniesione w latach1948–1995: karczma z Pasieki oraz spichlerze z Trzyciążai Soboniowic. Powstanie zespołu – miniskansenu – wiążesię z podjętymi pod koniec lat czterdziestych staraniamio utworzenie na Woli Justowskiej parafii i wybudowanie kościoła.Decyzją Komitetu Budowy Kościoła, w skład któregowchodził m.in. prof. Karol Estreicher, w 1948 roku rozpoczętoprace związane z translokacją drewnianego gotyckiegokościoła z Komorowic. Świątynia pod wezwaniem św. JanaChrzciciela, wybudowana na początku XVI wieku, była wspaniałymprzykładem drewnianego budownictwa kościelnegotypu śląsko-małopolskiego.Przeniesiony kościół, pod wezwaniem Matki Bożej KrólowejPolski, poświęcono w 1951 roku W 1978 roku budynekzostał niemal całkowicie zniszczony przez pożar. Wiernie odtworzony,pod kierunkiem architekta Janusza Gawora, spłonąłkolejny raz w 2002 roku. Kościół, z którego ocalały jedyniefundamenty, został skreślony z listy zabytków.W tym samym czasie co kościół, stanęła obok zabytkowakarczma z Pasieki z przełomu XVIII i XIX wieku. Drewniana,o konstrukcji zrębowej, z frontowym podcieniem, kryta czterospadowymgontowym dachem z powiekowymi lukarnami,przebudowana w 1821 roku (data na belce w sali). Od 1954roku pełniła funkcje plebanii.101 102


W 1957 roku zespół powiększono o spichlerz dworskiz 1764 roku z Trzyciąża koło Wolbromia. Drewniany, zrębowy,nakryty czterospadowym gontowym dachem z dużym okapem.Jako ostatni obiekt, przeniesiono w 1995 roku spichlerzdworski z Soboniowic z pierwszej połowy XIX wieku, drewniany,o konstrukcji zrębowej, z czterospadowym gontowymdachem z powiekami.Idea utworzenia skansenu budownictwa ludowego województwakrakowskiego na terenie Woli Justowskiej narodziłasię już w latach dwudziestych XX wieku. Jej głównym twórcąbył Seweryn Udziela. Kościół z Komorowic i towarzyszącemu dwa budynki, przeniesione w pobliże Skał Panieńskichpo 1948 roku, miały stać się zaczątkiem skansenu. W latachsześćdziesiątych planowano poszerzenie zespołu o około 30zabytkowych, drewnianych obiektów z obszaru województwakrakowskiego i terenów sąsiednich. W ostatnich latachpowstały projekty przekazania skansenu na Woli JustowskiejMuzeum Etnograficznemu w Krakowie. Obecnie zespół należydo parafii, a obiekty objęte są nadzorem konserwatorskim.Joanna HołdaWażniejsza literatura:Estreicher K.: Przeniesienie zabytku budownictwa drewnianegoz Komorowic, „Ochrona Zabytków” T. 4, 1952, nr 1, s. 42–54Estreicher Jr K.: Dziennik wypadków, T. 2, 1946–1960, Kraków 2002ABSTRACTComplex of historical wooden buildingsat Wola JustowskaCracow, Wola Justowska, ul. Cisowa(In care of the Parish BVM Queen of Poland at WolaJustowska, tel. 012 425 23 54)Nowadays, the complex consists of three historical woodenbuildings, transferred to Wola Justowska after the World WarTwo: an arcade inn from the turn of the 18 th and 19th centuriesfrom Pasieka by Czernichow, two manor granaries (1764) fromTrzyciąż and from the 19 th century from Soboniowice. Then,there was also a wooden church from the 16 th century fromKomorowice which burnt down in 2002. The collected buildingswere to give rise to an open-air ethnographical museum of folkbuildings typical of the Cracowian Province, whose constructionwas scheduled as early as in the 1920s.Joanna Hołda103


744. Muzeum Kultury Ludowej w SidzinieMuzeum Kultury Ludowej w Sidzinie34-236 Sidzina, tel.: 018 28 52 709Zalążkiem skansenu była izba regionalna, która powstałaz inspiracji ks. Józefa Świstka. Za jego namową AdamLeśniak — późniejszy długoletni kustosz sidzińskiego muzeum– gromadził w latach pięćdziesiątych XX wieku zabytkoweprzedmioty, które wyszukiwał w Sidzinie wspólnie z dziećmiodpoczywającymi w Domu Wczasów Dziecięcych. Zbiory powiększałysię sukcesywnie. Próba pokazania kolekcji zrodziłapomysł zorganizowania małego skansenu składającego sięz zabytkowych obiektów zachowanych jeszcze w okolicznychprzysiółkach i sąsiednich miejscowościach.Początki skansenu sięgają 1963 roku i związane były z obchodamiczterechsetnej rocznicy powstania wsi. Wtedy to wprzysiółku Binkówka, nad brzegiem spływającego ze stokówPolicy potoku Ciśniawka, oddano do zwiedzania zabytkowąchałupę Banasików z 1807 roku, przeniesioną tu z MałejSidzinki. Zrębowy budynek, wzniesiony na wysokiej kamiennejpodmurówce, podpiwniczony, nakryty gontowym dachemprzyczółkowo-naczółkowym, posiada trzy pomieszczeniarozdzielone szeroką sienią – po lewej stronie „izbę czarną”(zwaną też piekarnią lub kuchnią), a po prawej „izbę białą”(tzw. świetnicę), komorę oraz tzw. wyskę (pomieszczenie nastrychu pełniące funkcję spichlerza). Chałupa została wyposażonaw typowe dla pierwszej poł. XIX wieku meble i sprzętgospodarski (garnki, miski, odcedzarki, żarna, narzędzia doobróbki lnu i wełny, obrazy).W 1967 roku odbyło się tutaj pierwsze powojenne spotkaniebyłych partyzantów Armii Krajowej z rejonu Policyi Babiej Góry. Rok później, z inicjatywy twórcy muzeum– Adama Leśniaka – otwarto w jednym z zabytkowychobiektów Izbę Pamięci Narodowej. W 1971 roku przeniesionona Bińkówkę piętrowy spichlerz, tzw. górkę, z 1897 roku,w którym urządzona została ekspozycja pamiątek przekazanychprzez kombatantów dokumentująca okres walkz okupantem podczas II wojny światowej (m.in. mundury,broń, fotografie z akcji partyzanckich i egzemplarze prasypodziemnej z czasów okupacji hitlerowskiej).105104


Kolejnymi obiektami, które przeniesiono do sidzińskiegoskansenu w latach osiemdziesiątych, są: XIX-wieczna kuźniaz Górnej Sidziny z oryginalnym wyposażeniem, chałupa AnnyKozioł ze Spytkowic z 1901 roku (przeniesiona w 1983 roku;organizowane są tu wystawy i spotkania okolicznościowe,m.in. miejscowego oddziału Związku Podhalan; urządzono turównież wystawę fotograficzną poświęconą historii Sidziny)oraz chałupa wójta Maja (Kostkowiaka) z Sidziny z drugiej poł.XVIII wieku. Ostatnim nabytkiem skansenu jest loretańskadzwonnica z 1937 roku, przeniesiona z Sidziny-Wielkiej Polany.Zbigniew MoździerzWażniejsza literaturaLeśniak K.: Ocalić od zapomnienia. Dzieje Sidziny 1563–2006, Kraków2006, s. 278–284 [rozdz. Muzeum regionalne – skansen].Nazim H., Raputa B., Kleszcz S.: Kronika Sidziny (1123–2005), Kraków2006.ABSTRACTMuseum of Folk Culture in Sidzina34-236 Sidzina, tel.: 018 28 52 709This open-air ethnographical museum dates back to 1963,when the first structure – the cottage of the Banasik familyfrom Mala Sidzinka – was placed at Binkowka. Thereafter, thefollowing structures were transferred to the Museum area:the cottage of Anna Koziol from Spytkowice, a granary (theso-called ‘gorka’), a forge, a village administrator’s cottageand a Loretto belfry.Zbigniew Moździerz10775106


765. Skansen w ZawoiSkansen im. Józefa Żakaw Zawoi-Markowych Rówienkach34-223 Zawoja-Markowe Rówienki,tel.: 0601 167 967Oddział PTTK Ziemi Babiogórskiej im. prof. WaleregoGoetla w Suchej Beskidzkiej,tel.: 038 87 43 670Skansen w Zawoi-Markowych Rówienkach (oddział PTTKZiemi Babiogórskiej im. prof. Walerego Goetla w SuchejBeskidzkiej) prezentuje drewniane budownictwo góralibabiogórskich, czyli Babiogórców. To etnograficzna grupagórali Beskidów Zachodnich, zamieszkujących w dolinie rzekiSkawicy i jej dopływów, u północnych podnóży pasma BabiejGóry. Na terenie zamkniętym pasmem Jałowieckim, masywemBabiej Góry i pasmem Policy oraz rzeką Skawą od Bystrej doMakowa Podhalańskiego, wytworzył się charakterystycznytyp budownictwa beskidzkiego, szczególnie we wsiach Zawojai Skawica.Budynki, jak na całej góralszczyźnie, były drewniane,zrębowe, o wysokich dachach krytych pierwotnie dranicami,później gontem. Przy szalowanych szczytach dachów dwuspadowych,dolna krawędź desek była ozdobnie wycinanai rzeźbiona. Wzdłuż ściany frontowej biegł rodzaj kamiennegolub drewnianego pomostu, tzw. pogródka. Część mieszkalnai stajnia mieściły się pod jednym dachem. Dla budynkówgospodarczych typowe były osobno stojące piwnice w stoku,wykonane z łamanego kamienia polnego, często nakrytedrewnianym zadaszeniem.Pomysłodawcą i inicjatorem utworzenia skansenu byłJózef Żak, prezes Oddziału PTTK Ziemi Babiogórskiejw Suchej Beskidzkiej. Budowę rozpoczęto w 1973 roku.108


Skansen posadowiono u podnóżaBabiej Góry, na działce zakupionej odFranciszka Kudzi wraz ze znajdującą siętam drewnianą chałupą z 1900 roku.Obecnie skansen zajmuje powierzchnię43 arów i liczy sześć obiektów przeniesionychze wsi Zawoja. Są to budynkimieszkalne, gospodarcze, rzemieślniczei mała architektura, stanowiąceprzykłady budownictwa babiogórskiegoz XIX i początków XX wieku. Ichrozmieszczenie nawiązuje do zabudowyprzysiółka wiejskiego, położonego nastoku górskim, charakterystycznej dlawsi północnych stoków Babiej Góry.Najciekawszy obiekt to kurnachałupa z lat 1802–1815, przeniesionaz przysiółka Budzonie, należąca doFranciszka Słopiaka. Dom na niskiejpodmurówce, z pogródką wyłożonąkamiennymi blokami, jest zbudowanyz drewna świerkowego i jodłowego,szpary między belkami utykane mchemi wylepiane gliną są malowane naniebiesko. Dach dwuspadowy, krytygontem, wzdłuż okapu drewniana rynnazawieszona na drewnianych, samorodnychpodporach. Pod jednym dachemmieści się część mieszkalna i stajnia,oddzielone przelotowym boiskiem.Mieszkanie, o układzie amfiladowym,składa się z białej izby, czarnej izby,czyli piekarni, i przylegającej z bokusieni z wejściem do piekarni. Wnętrzechałupy zostało wyposażone w meble,sprzęty i przedmioty codziennegoużytku, częściowo pochodzące z tegoobiektu. Na boisku zgromadzono sprzętygospodarskie i narzędzia służącedo prac tu wykonywanych, np. młockicepami, obróbki drewna, kręcenia powrozów,obróbki lnu i wełny. W piekarniz dymnym piecem z płaskich kamienipolepionych gliną, znajdują się prostemeble – drewniana ława, pod którązbudowano klatkę na małe zwierzęta,listwa na talerze, łyżnik, szafki do przechowywanianaczyń. Na nich glinianei drewniane naczynia i sprzęty gospodarskiepotrzebne w kuchni. Na środkuizby wejście do niewielkiej, podręcznejpiwniczki, głównie na nabiał. Izbabiała, do której wchodzi się z boiska,pełniła funkcję sypialni gospodarzyi miejsca reprezentacyjnego, w którymprzyjmowano gości. Ogrzewana piecemgrzewczym połączonym z paleniskiemw piekarni. Stoją tu drewniane meble– łóżko, kołyska, ława i stół z ornamentemrytym na blacie, skrzynia i późniejszaod niej szafa na odzież. Na ścianachrzędem wiszą oleodruki i święte obrazy.Stajnia nie ma tradycyjnego wyposażenia– urządzono w niej ekspozycję ludowycholeodruków i obrazów o tematycereligijnej.Kuźnia z 1906 roku, z Zawoi przysiółekPrzysłop, została przeniesiona109do skansenu w 1998 roku. To budynekdrewniany, zrębowy, z dwuspadowymdachem krytym dachówką, z szerokimokapem nad ścianą frontową, bez komina.Wewnątrz znajduje się paleniskoz bloków piaskowca i zastępująca miechdmuchawa napędzana kołem. Ścianawokół paleniska jest pokryta wapiennązaprawą. Odtworzono tu wyposażeniewarsztatu kowalskiego z podstawowyminarzędziami oraz wyrobami.Ostatnim obiektem przeniesionymdo skansenu jest piwnica z nadbudowanymdrewnianym spichlerzem z 1891roku z Zawoi, przysiółek Bartyzele. Toprzykład wolno stojącej piwnicy typowejdla budownictwa gospodarczegoz tego terenu. Murowana część, z kolebkowymsklepieniem, jest usytuowanaw stoku i wykonana z łamanego kamieniapolnego spajanego gliniano-wapiennązaprawą; wsyp w ścianie bocznej.W 1909 roku nad piwnicą nadbudowanodrewniany spichlerz. Budyneko konstrukcji zrębowej, szeroko fronto-77


78wy, nakryty dwuspadowym gontowym dachem. Nadwieszaneszczyty są oszalowane, a dolna krawędź desek ozdobnie wycinana.Wzdłuż ściany frontowej biegnie wyłożona drewnempogródka. We wnętrzu spichlerza znajdują się trzy oryginalnesąsieki na zboże.Pozostałe dwa budynki mieszkalne, przy zachowaniuoryginalnej formy zewnętrznej, pełnią funkcje użytkowe.Chałupa Kudzi została przeznaczona na siedzibę CentralnegoOśrodka Turystyki Górskiej z Krakowa (KTG), Stację Badawcząoraz Muzeum Turystyki Górskiej. W trzech izbach przygotowanoekspozycje poświęcone przewodnictwu w polskichKarpatach.Dom Stefana Gancarczyka z 1910 roku, przeniesionyz Zawoi-Markowych Rówienek, po przebudowie wnętrz służyjako baza turystyczna.Na terenie skansenu znajduje się także kapliczka z kamiennąfigurą Matki Bożej pochodzącą z cmentarza w SuchejBeskidzkiej. Jest współczesną rekonstrukcją, która formą110nawiązuje do częstych na tym terenie kapliczek przydrożnych.Wykonana z drewna, z zadaszeniem namiotowym pobitymgontem, wspartym na czterech rzeźbionych słupach.Joanna HołdaWażniejsza literatura:Skansen im. Józefa Żaka w Zawoi-Markowe Rówienki, „Gdy do tej BabiejGóry przyjdziesz...”, T. 3, Wydawnictwo Oddziału PTTK ZiemiBabiogórskiej 1993.Kutrzebianka A.: Budownictwo ludowe w Zawoi, Wydawnictwa MuzeumEtnograficznego w Krakowie, Kraków 1931.ABSTRACTJózef Żak open-air ethnographical museumat Zawoja-Markowe Rówienki34-223 Zawoja-Markowe Rówienkitel.: 601 167 967branch of the prof. Walery Goetel PTTK (Polish Touristcountry-Lovers’ Association) Museum of the Babia GoraLand at Sucha Beskidzkatel.: 038 87 43 670The open-air ethnographical museum at Zawoja-MarkoweRówienki, established in 1973, presents traditionalbuildings of Babiogorcy (Babia Gora region inhabitants). Thisethnographical group of highlanders dwell on the northernslopes of the Babia Gora range in the valley of the SkawicaRiver and its tributaries. Nowadays, the museum has 6 buildingstransferred from the settlements nearby the village ofZawoja. Those are residential, farm and craftsmen’s buildingsas well as auxiliary structures from the turn of the 19 th and20 th centuries. Their layout is related to the developmenttypical of a hamlet situated on a mountain slope. The interiordecoration with original furniture, utensils and tools was reconstructedin three structures, namely in a cottage withouta chimney (1802–1815), in a forge and in a granary added ona stony cella. The in situ cottage of Franciszek Kudzia (1900)houses the seat of the Central Centre of Hillwalking Loversfrom Cracow and the Museum of Hillwalking. The house ofStefan Gancarczyk (1910) , after the completion of adaptationworks on its interior, operates as tourist facilities.Joanna Hołda


C. WYBRANE PUNKTY SKANSENOWSKIE


801. ChochołówZabudowa wsi Chochołów111Chochołów stanowi unikalny w skali europejskiej rezerwatbudownictwa ludowego i objęty jest kompleksową ochronąkonserwatorską. Wieś o zabudowie tzw. ulicówki posiada 103obiekty – zagrody, chałupy, budynki gospodarcze – wpisanedo rejestru zabytków. Najczęściej spotykanym układem zagrodyjest w Chochołowie tzw. „L-ka”, złożona z chałupy ustawionejprzeważnie szczytem do drogi (frontem na południe) orazbudynku gospodarczego od zachodu lub wschodu (w zależnościod tego, po której stronie drogi zagroda jest zlokalizowana).Chałupy, podobnie jak przy ul. Kościeliskiej w Zakopanem,z reguły o klasycznym układzie pomieszczeń (izba „biała”i „czarna” po dwóch stronach sieni). Większość budynkówobecnie ma ganki od frontu, rozbudowane często w piętrowąwerandę. Zabytkowa zabudowa Chochołowa pochodzi główniez drugiej połowy XIX wieku.W obiektach z początku XX stulecia spotkać można wyraźnewpływy stylu zakopiańskiego, głównie w dekoracji balustrad,zdobionych rytem wklęsłym – motywami roślinnymi i geometrycznymi.Zręby chałup chochołowskich, niezależnie od wieku,przypominają barwą świeże drewno, ze względu na coroczneich szorowanie – przed Wielkanocą. O wieku świadczyzszorowana powierzchnia płazów (belek zrębowych) orazsczerniałe od starości deski szczytów. Do najstarszych,z pierwszej poł. XIX wieku, należy zagroda Blaszyńskich(nr 4). W budynku mieściło się do niedawna rodzinnemuzeum, w którym zgromadzono m.in. pamiątki po ks.Wojciechu Blaszyńskim, fundatorze murowanego kościołaparafialnego pw. św. Jacka (obecnie przekazane do kościoła).Innym ciekawym obiektem jest chałupa Andrzeja Koisa(nr 24) wzniesiona w połowie XIX stulecia, którą wedługprzekazów zbudowano z jednego pnia jodły (tzw. „chałupaz jednej jedli”). Jest to przykład najstarszego na Podhalubudynku mieszkalnego jednoizbowego z sienią, określanegow typologii jako „chałupa ździarska”.Interesujące pod względem typologicznym są murowanedworki czarnodunajeckie. Są one murowane, o ścianach tynkowanych,przekryte czterospadowymi dachami gontowymi. Odfrontu posiadają ganki o dwuspadowych daszkach wspartychna kamiennych kolumnach. Przypominają one klasycystycznedworki szlacheckie, ale spełniają funkcję typowej chałupy.W Chochołowie zachowały się dwa takie dworki – nr 95 z 1880roku i nr 183, także z drugiej poł. XIX wieku.Zbigniew MoździerzWażniejsza literatura:Rutkowski T.: Problemy rewaloryzacji zabudowy wiejskiej na przykładziewsi Chochołów. „Człowiek i środowisko” 1980 [wyd. 1981],nr 1/2, s. 163–188.


ABSTRACTHousing development at thevillage of ChochołówChochołów constitutes a uniquereserve of folk buildings on the Europeanscale, and is subject to a comprehensiveprotection of a conservator.There are 103 structures in this villagewith a so-called central street layout– homesteads, cottages, farm buildings– entered in the register of historicalbuildings. The most common homesteadlayout is the so-called ‘L model’, consistingof a cottage (usually placed with itspeak directed towards the street) witha farm building erected from the westor the east.Zbigniew Moździerz11281113


822. Dwór w DołędzeMuzeum Dwór w DołędzeOddział Muzeum Okręgowego w TarnowieDołęga 10, 32-821 Zaborówtel.: 014 671 54 14www.muzeum.tarnow.pl,e-mail: dolega@muzeum.tarnow.pl114W 1973 roku Jadwiga z Wolskich Tumidajska, ostatniawłaścicielka dworu w Dołędze, przekazała obiekt na rzeczpaństwa. Dwór został udostępniony do zwiedzania w 1981roku jako oddział Muzeum Okręgowego w Tarnowie.Wybudowany w latach czterdziestych XIX wieku przezTeofila Pikuzińskiego jest przykładem typowej wiejskiej rezydencjiszlacheckiej. Parterowy, drewniany, o konstrukcji zrębowej,ze ścianami pokrytymi pobielonym tynkiem. Założony naplanie podkowy, nakryty dwuspadowym gontowym dachem,od frontu ma ganek oparty na dwóch filarach.Dwór był świadkiem ważnych wydarzeń historycznychXIX i XX wieku, m.in. rabacji chłopskiej z 1846 roku (zginąłwówczas pierwszy właściciel), powstania styczniowego(w 1863 roku), ruchu oporu podczas okupacji hitlerowskiej.Na przełomie XIX i XX wieku we dworze gościli młodopolscyartyści oraz naukowcy krakowscy, m.in. Stanisław Wyspiański,Lucjan Rydel, Adam Asnyk, prof. Michał Siedlecki.Wnętrza muzeum pokazują wyposażenie średnio zamożnegodworu galicyjskiego z drugiej połowy XIX wieku. Wefrontowej części budynku, pełniącej funkcje reprezentacyjne,urządzono salon, w pokoju środkowym – jadalnię, dalejgabinet. Pomieszczenia zostały wyposażone w meble w stylubiedermeier, secesyjnym i eklektycznym. Zgromadzono takżepamiątki po właścicielach majątku, eksponaty związanez rabacją chłopską i powstaniem styczniowym, m.in. sztandarpowstańczy, czarną biżuterię oraz obrazy autorstwa m.in.młodego Stanisława Wyspiańskiego. W skrzydle wschodnim,pierwotnie mieszczącym sypialnie, urządzono pokój prof.Michała Siedleckiego. Jego wyposażenie pochodzi w całościz krakowskiego mieszkania badacza. Dalej odtworzono wystrójkobiecej sypialni, urządzonej w stylu secesyjnym. Skrzydłozachodnie, pierwotnie przeznaczone na kuchnię, obecniepełni funkcję zaplecza.Dwór jest otoczony parkiem i sadem, w którym stoi okazałyspichlerz dworski z XIX wieku, przeniesiony w 1982 rokuz majątku Sanguszków w Chyszowie. Budynek ma wejśćw skład planowanego skansenu XIX-wiecznego budownictwawiejskiego z terenu Powiśla Dąbrowskiego.Joanna HołdaWażniejsza literatura:Leo A.: Dołęga „Nadwiślańskie Soplicowo”, Tarnów 1984.Konieczny W.: Dwór w Dołędze, informator, Tarnów 1995.


ABSTRACTThe Manor Museum at Dołęga83branch of the District Museum in TarnowDołęga 10, 32-821 Zaborówtel.: 014 671 54 14www.muzeum.tarnow.pl,e-mail: dolega@muzeum.tarnow.plThe manor at Dołega dates back to the 1st half of the19th century, and constitutes an example of a typical, gentry’sresidence. Its history is linked to historical events, foe example,to the peasants’ rebellion (1846), pro-independence activitiesat the time of the January Uprising (1863) and to the personsof professor Michał Siedlecki and Stanisław Wyspiański.In 1973, Jadwiga Tumidajska, the last owner, donated themanor to the Treasury on condition it should become a museum.The interior shows the furnishings of a Galicia manorof a moderately rich owner from the 2 nd half of the 19thcentury. The manor hosts concerts of old and classical musica few times a year.Joanna Hołda116115117


843. Wieś letnia na PolaniePodokólne w Jurgowie„Wieś letnia” na Polanie PodokólnePolana Podokólne (w starszej literaturzetakże Pod Okólnem lub Palenica)położona jest przy drodze na Podspady,nad granicznym potokiem Jaworowym,około dwa kilometry od Jurgowa. Napolanie znajduje się 56 szałasów, tworzącychtrzy powiązane ze sobą grupy.Historia zespołu sięga końca XIXwieku. Wtedy to nastąpiła w TatrachJaworzyńskich komasacja gruntówzwiązana z przyłączeniem dóbr jaworzyńskichdo terenów łowieckich księciaHohenlohego. Książę nabył je w 1879roku od rodziny Horvatów Palocsajóww celu utworzenia zwierzyńca, a ściślejparku myśliwskiego. Wskutek tego trzygminy – Jurgów, Rzepiska i Czarna Góra– utraciły prawo wypasu na położonychtam pastwiskach. Część polan pozostałapo komasacji przy gminach, a w kilkuprzypadkach nastąpiła zamiana pastwiskgórskich na polaniarskie. Gminie Jurgówprzypadła polana Podokólne oraz częśćpolan pod Jaworzyną. Polana Podokólnezostała podzielona na działki, na któreposzczególni gospodarze przenieśli swojesopy i izbice z około 90 polan jaworzyńskich.Takie wspólne zespoły pasterskieto osobliwość „prawa węgierskiego”.Szałasy na polanie Podokólne tworzą,podobnie jak zespół na Polanie BiałyPotok, „wieś letnią”, zamieszkiwanąi użytkowaną od wiosny do jesieni.Wśród zachowanych w Tatrach i naPodtatrzu takich form osadniczychjest to największa wieś letnia, liczącapoczątkowo około 100, a obecnie 56szałasów, szop i fenil. Są to budynki wysokozrębowe, wąsko frontowe i szerokofrontowe. W 1978 roku obiekty wpisanezostały do rejestru zabytków. 26 najbardziejzniszczonych Muzeum Tatrzańskiewyremontowało w latach 1980-1982.W chwili obecnej stan techniczny wieluobiektów jest ponownie bardzo zły,a niektóre adaptowano na cele letniskowe.Kilka lat temu powstał pomysł, żebyletnią wioskę w Jurgowie zaadaptowaćkompleksowo na potrzeby turystów.O takim zagospodarowaniu szałasówmyśli spółka „Hawrań”, którą założyli jurgowianiebudujący kompleks narciarski,który powstaje vis a vis Polany Podokólne.Liczą, że z pomocą funduszy unijnychuda im się zmodernizować szałasy nakwatery dla turystów i narciarzy.Zbigniew MoździerzWażniejsza literatura:Krasińska E.: Gospodarka pasterska naPolskim Spiszu w 2. połowie XIX i w XXwieku. „Rocznik Muzeum Etnograficznegow Krakowie” T. 3, 1968.118ABSTRACT„Wieś letnia” [Summer village]at the Podokólne Polana[Glade] at JurgowPolana Podokólne [Podkolne Glade]is situated on the borderline Jaworowystream, about 2 km off Jurgow. Onthe glade are 56 huts which can bearranged in three interrelated groups.The history of the group dates back tothe late 19 th century, when the enclosuretook place in the Javorina Tatra- the Javorina lands were incorporatedin the hunting grounds of HohenlohePrince. This group of huts used to bethe largest ‘summer village’ in the Podtatrze[sub-Tatra] region.Zbigniew Moździerz


4. Spichlerz i celnica w NiedzicySpichlerz i celnIca w NiedzicyOddział Muzeum – Zespół Zamkowy w Niedzicy34-441 Niedzicatel.: 018 26 29 489, 018 26 29 473,faks: 018 26 29 480e-mail: shsniedzica@wp.plNiedzica (500-540 m n.p.m., 1846 mieszkańców) to wieś,która wzięła początek prawdopodobnie w drugiej poł. XIIIwieku, leżąca w dolinie potoku Niedziczanka, lokowana przezFranka z Farkaszowiec na prawie niemieckim, na 60 łanach(30 gospodarstw). Wzmiankowana źródłowo od 1320 rokuw kluczu dunajeckim Kokosza Berzewiczego. Wieś zawdzięczaswa sławę obronnemu zamkowi węgierskiemu położonemu2 km od jej centrum, który wymieniany jest w dokumenciez 1325 roku pod nazwą Dunajec. W zamku tym, w 1412 roku,posłowie króla polskiego Władysława Jagiełły przekazalipożyczkę posłom króla czeskiego i cesarza niemieckiegoZygmunta Luksemburskiego. Zastawem owej pożyczki byłyLubowla, Gniazda i Podoliniec oraz 13 innych miejscowości.Zamek nie jest jedynym zabytkiem w Niedzicy. Na prawood drogi, za stylowym ogrodzeniem, stoi w otoczeniu starychdrzew budynek dawnej celnicy. Jest to zbudowany z baliobiekt przekryty czterospadowym gontowym dachem mansardowym.Wzniesiono go w latach 1920-1925 przy drodzeCzorsztyn – Stara Wieś Spiska, u ujścia Niedzicy do Dunajca.Użytkowany był przez służby graniczne do czasu zmiany liniigranicznej, związanej z budową zbiornika sromowieckiego.W 1986 roku został przeniesiony na obecne miejsce.Poniżej celnicy stoi spichlerz z końca XVIII wieku, kiedyśnależący do folwarku zamkowego, jedyny tego typu zabytekzachowany na polskim Podtatrzu. Ma murowaną piwnicęi dwukondygnacyjną część drewnianą o konstrukcji zrębowej,przekryty gontowym dachem czterospadowym. Dwa dużepomieszczenia służyły do przechowywania zboża. W 1996roku zaniedbany budynek poddano gruntownemu remontowi.Od czerwca 1998 roku w spichlerzu czynna jest stała wystawaprezentująca kulturę ludową Spisza, na której można obejrzeć:rekonstrukcję izby spiskiej z sosrębem z 1893 roku, meble,przedmioty codziennego użytku, narzędzia, obrazy (m.in. JakubaWodziaka z Kacwina), stroje, a także ciekawą kolekcję zegarówspiskich z XIX i XX wieku oraz kapliczek skrzynkowych.Eksponaty pochodzą ze wsi spiskich: Niedzicy, Łapsz Wyżnychi Niżnych, Frydmana, Kacwina. Przed spichlerzem osadzonokrzyż, przeniesiony w roku 1998 sprzed kościoła w Kacwinie.Spichlerz wchodzi w skład zamkowego zespołu muzealnego.11985


86Ważniejsza literatura:Stępień Piotr M.: Przeniesienie i adaptacja budynku dawnego UrzęduCelnego w Niedzicy. „Ochrona Zabytków” 1990, nr 1, s. 43–44.ABSTRACTThe granary and the customs house at NiedzicaBranch of the Museum – the Castle Complex at NiedzicaOn the southern part of the road leading to the castle,beyond a stylish fencing, is situated the former customshouse surrounded by old trees. This house is made of beamsand is covered with a mansard, hipped roof. In 1986, thehouse was transferred to its today’s site.Below the customs house is situated a granary whichdates back to the end of the 18th century, belonging onceto the castle grange, which is the only historical building ofthis type preserved in the Polish Podtatrze (sub-Tatra Region].In 1996, the building was subject to repairs, and since June1998, it has been housing a permanent exhibition whichshows the folk culture of the Spisz Region.Zbigniew Moździerz 120121


5. Zagroda Felicji Curyłowej w ZalipiuZagroda Felicji Curyłowej w ZalipiuOddział Muzeum Okręgowego w Tarnowie33-263 Zalipietel.: 014 641 19 12www.muzeum.tarnow.plZalipie, wieś na Powiślu Dąbrowskim, słynąca z charakterystycznychornamentów kwiatowych malowanych naścianach budynków, meblach i naczyniach, zostało odkryte napocz. XX wieku przez Władysława Hickela, który jako pierwszyzainteresował się zalipiańskimi malowankami na papierze.W XIX wieku na zakopconych ścianach dymnych chałup malowanowapnem jasne plamy. Kiedy rozpowszechniły się piecez kominem i blachą kuchenną, plamy rozbudowano w prostemotywy kwiatowe. Początkowo malowane wokół pieca, nadoknami i pod obrazami, z czasem pokrywały coraz większepowierzchnie – całe piece i ściany pomieszczeń, a w końcuteż zewnętrzne ściany budynków mieszkalnych i gospodarczych.Dzięki zainteresowaniu badaczy i organizowanym od1948 roku konkursom „Malowana Chata”, tradycyjny zwyczajutrwalił się i jest nadal kultywowany. Malowane wzory znanesą także w kilku innych wsiach Powiśla Dąbrowskiego, jednakZalipie stanowi do dziś centrum tego zjawiska. Zdobnictwemzajmuje się obecnie kilkadziesiąt kobiet z Zalipia i okolicznychwsi, a budynki we wsi są nadal zdobione barwnymiornamentami.Najbardziej znaną malarką zalipiańską była Felicja Curyłowa(1904–1974), jedna z pierwszych uczestniczek konkursów.To właśnie w zagrodzie należącej do artystki utworzonow 1978 roku oddział Muzeum Okręgowego w Tarnowie.Zagroda typowa dla regionu Powiśla Dąbrowskiego składasię z budynku mieszkalnego, obory z chlewikiem i drewutniąoraz stodoły (ze ścianą szczytową wyplataną z wikliny), naplanie litery U. Zewnętrzne ściany domu i stajni są malowanena brązowo i zdobione regularnym ornamentem w formiedrobnych, niebieskich kwiatków, wykonanym przez Curyłową.Podobny wzór zdobi studnię i budę dla psa. Zachowane jestautentyczne wyposażenie chałupy, z oryginalnymi meblami,87122


88naczyniami, sprzętami i narzędziami rolniczymi, wycinankamii malowankami na papierze oraz elementami stroju ludowegoi pamiątkami należącymi do artystki. Ściany oraz piec,meble i naczynia są pokryte wielobarwnym ornamentemkwiatowym.W 1981 roku na teren zagrody przeniesiono z innej częściwsi drewniany budynek mieszkalny z XIX wieku, w którymplanowane jest odtworzenie wnętrz biedniackiej chałupyz rejonu Powiśla Dąbrowskiego.Joanna HołdaWażniejsza literatura:Komornicka-Rościszewska T.: Malowane domy na Powiślu Dąbrowskim.Przewodnik po zagrodzie Felicji Curyłowej w Zalipiu, Tarnów 1980.Bartosz A., Bartosz A.: Kolorowe Zalipie, Tarnów 2001.Reinfuss R.: Felicja Curyłowa (1903-1974), „Polska Sztuka Ludowa”,1974, nr 4, s. 252.123124ABSTRACTThe homestead of Felicja Curyło at ZalipieBranch of the District Museum in Tarnow33-263 Zalipietel.: 014 64 11 912, 014 64 11 938www.muzeum.tarnow.plZalipie, a village in Powiśle Dąbrowskie, is an exceptionalcentre of folk art and decorative craft, famous for buildings,interiors and furniture painted in colorful flower decorations.This tradition, which developed in the early 20 th century, isstill practiced.Every year at Zalipie are held ‘Painted cottage’ contestswith participation of a few dozen or so women painters fromZalipie and its neighborhood; village buildings are still decoratedwith colorful ornaments.The homestead of Felicja Curyłowa (1904-1974) washanded over to the District Museum in Tarnow in 1978.Outside walls of the buildings as well as house interiors aredecorated with plant ornaments, painted by Mrs Curyło. Preservedare the original house furnishings - furniture, utensils,fixtures and farm tools, parts of folk costumes, folk papercuts and ornaments painted on paper.Joanna Hołda


II. PARAMUZEALNEZESPOŁY SKANSENOWSKIE


901. Osada Turystyczna CzorsztynOsada Turystyczna Czorsztyn(własność spółki „Osada Turystyczna Czorsztyn”firmy Akva-Tur SA)ul. Stylchyn 1, 34-440 Kluszkowcetel.: 018 26 50 302, 018 26 50 323,faks: 018 26 50 355www.osada.czorsztyn.pl, e-mail: osada@czorsztyn.plPoczątki Osady Turystycznej Czorsztyn wiążą się z budowązapory wodnej na Dunajcu. Usytuowana nad brzegiem JezioraCzorsztyńskiego, powstała w latach dziewięćdziesiątych XXwieku jako ratowniczy rezerwat architektury. Przeniesiono tukilkanaście zabytkowych budynków drewnianych z terenówprzeznaczonych pod zalew – z podhalańskich miejscowościCzorsztyn, Kluszkowce i Maniowy. Utworzono dwa zespoły:architektury willowo-uzdrowiskowej i zabudowy wiejskiej.Kształt i zewnętrzna forma budynków zostały zachowane,jednak wnętrza zaadaptowano na współczesne pomieszczeniahotelowe, konferencyjne i gastronomiczne.W pierwszym zespole znajdują się drewniane wille w styluuzdrowiskowym z XIX i początków XX wieku: Teofila Sanokai Józefa Galoty, obie z Kluszkowiec, oraz Leopolda Szperlingaz Czorsztyna. Z Czorsztyna pochodzi także XIX-wieczny dwórDrohojowskich, używany dawniej jako willa letniskowa.Budownictwo wiejskie reprezentują spichlerze z kamiennymipiwnicami z pocz. XX wieku, ze wsi Maniowy, orazzagroda Jana Królczyka z Kluszkowiec. Zagroda, wybudowanaprzez właściciela w 1909 roku, składa się z dymnej chałupy,stodoły ze stajnią, obory z chlewikiem i sieczkarni. Jakojedyna pełni funkcje muzealne. Znajduje się w niej ekspozycjaetnograficzna prezentująca wnętrze podhalańskiej chałupyz pocz. XX wieku.2. Skansen w LaskowejPrywatny skansen Budownictwa Ludowegow Laskowej(właściciel: Krzysztof Jędrzejek)Laskowa 360 (osiedle Nadole),34-602 Laskowatel.: 018 33 33 657www.laskowa.iap.pl, e-mail: krzysztof.jedrzejek@interia.plPrywatny skansen w Laskowej, założony przez KrzysztofaJędrzejka, prezentuje tradycyjne budownictwo, rzemiosłoi sztukę ludową ze wsi położonych w dolinie rzeki Łososiny.Na dużej działce w pobliżu domu właściciela zgromadzone zostałyzabytkowe drewniane budynki gospodarcze i przemysłowe,przeniesione z okolicznych miejscowości. W kilku odtworzonowyposażenie warsztatów rzemieślniczych. Są to m.in.126125


91127suszarnia i wędzarnia z Michalczowej,spichlerz z Kamionki Małej, młyn wodnyze Żmiącej, kuźnia z wyposażeniemz Michalczowej, spichlerz z Dobrocieszaz warsztatem kołodzieja. Obok znajdujesię murowany budynek wystawienniczy,wzniesiony na fundamentach staregodomu. Mieszcząca się w nim ekspozycjaetnograficzna obejmuje ciekawe kolekcjeskrzyń wiannych, dziewiętnastowiecznycholeodruków o tematyce sakralnej, dawnychprzedmiotów codziennego użytkui narzędzi rolniczych oraz warsztaty:stolarski, szewski i tkacki.128 129


923. „Polana Sosny” w NiedzicyZespół obiektów na „Polanie Sosny” w Niedzicy(własność Zespołu Elektrowni Wodnych Niedzica SA– Centrum Turystyki i Rekreacji w Niedzicy)ul. Kanada 38,34-441 Niedzica,tel. 018 26 29 403, 018 26 29 383www.niedzica.pl,e-mail: polana.sosny@niedzica.plZespół rekreacyjny „Polana Sosny”, położony na prawymbrzegu Dunajca, koło zapory na Jeziorze Sromowieckim, jestwłasnością Zespołu Elektrowni Wodnych Niedzica SA. Najego terenie znajdują się trzy zabytkowe obiekty architekturydrewnianej ze Spisza i Podhala. Są to: przeniesione podkoniec lat dziewięćdziesiątych dwór szlachecki z Grywałduz XVII lub XVIII wieku, należący do rodziny Dziewolskich,i drewniana willa z pocz. XX wieku z Łapsz Niżnych. W 2005roku postawiono obiekt wybudowany z elementów dwóchdrewnianych budynków – willi z Kir u wylotu Doliny Kościeliskieji młyna z Czarnego Dunajca. Wnętrza budynków zostałyzaadaptowane na obiekty hotelowe i gastronomiczne.130131132


4. Muzeum Pszczelarstwa w StróżachMuzeum Pszczelarstwa im. Bogdana Szymusikaprzy Gospodarstwie Pasiecznym „Sądecki Bartnik”A.i J. Kasztelewicz33-331 Stróże 235tel.: 018 44 51 882, faks: 018 44 51 872www.muzeum.bartnik.pl, e-mail: muzeum@bartnik.pl93Muzeum – skansen pszczelarstwa zostało założonew 2000 roku przez Annę i Janusza Kasztelewiczów przyGospodarstwie Pasiecznym „Sądecki Bartnik”. Podstawęekspozycji stanowi kolekcja zakupiona od Bogdana Szymusika,znanego pszczelarza i twórcy Muzeum HistoriiPszczelarstwa Polskiego w Krakowie. Obejmuje ponad 100uli oraz narzędzia pszczelarskie i jest stale poszerzana.Różne typy uli, odzwierciedlające rozwój technik pszczelarskich,są rozmieszczone na ekspozycji plenerowej. Można naniej zobaczyć ule kłodowe, np. najstarszą w kolekcji kłodę133134z 1822 roku na pięć rodzin pszczelich, tzw. „króla”, bezdenki,ule słomiane, czyli kószki, ule dzwonowe i ramkowe.Duża część kolekcji to ule zdobione – figuralne, w formiemonumentalnych rzeźb o tematyce związanej z pszczelarstwem(np. św. Ambroży, patron pszczelarzy) i z postaciamihistorycznymi (np. Emilia Plater). Autorem większości z nichjest Bogdan Szymusik. Uzupełnienie ekspozycji stanowiąrzeźbione tablice, przedstawiające sceny z historii bartnictwa.W dwóch budynkach ekspozycyjnych prezentowane sąnarzędzia pszczelarskie i sprzęt pasieczny z XIX i XX wieku,m.in. podkurzacze, miodarki, podkarmiaczki, naczynia dotopienia i prasy do wyciskania wosku.Obok części muzealnej urządzono część rekreacyjną z ekspozycjąmonumentalnych rzeźb i uli figuralnych, wykonanychprzez artystów uczestniczących w organizowanych tu plenerach,ze sklepikiem z produktami pszczelimi i wydawnictwamio tematyce pszczelarskiej, restauracją, zwierzyńcem i placemzabaw dla dzieci „Pszczela Wioska”.Joanna Hołda135


94Działania samorządu województwamałopolskiego na rzecz zabytkówarchitektury drewnianej w regionieTroska o zachowanie dla przyszłych pokoleń dziedzictwakulturowego Małopolski oraz praca nad rozwojem przestrzenikulturowej i wzbogacaniem środowiska kulturowego stanowiąjeden z priorytetów działań samorządu województwa małopolskiego.Aktywna polityka w tym zakresie jest szczególnieważna dla naszego regionu cieszącego się ogromnym bogactwemspuścizny kulturowej. Władze województwa przykładajądużą wagę do zagadnień ochrony zabytków i opieki nad nimi.Świadectwem tego jest umieszczenie głównych założeń politykiw obszarze dziedzictwa i przestrzeni regionalnej w Strategii Rozwojuwojewództwa małopolskiego na lata 2007–2013 – podstawowymdokumencie programowym województwa małopolskiego.W Strategii pośród założeń programowych duże znaczeniema ochrona zabytków architektury drewnianej. Dokument tenwprost określa, że rozwój muzeów typu skansenowskiego jestjednym z ważniejszych założeń polityki w obszarze dziedzictwanarodowego i przestrzeni regionalnej.Założenia programowe Strategii znajdują swoje rozwinięciei uszczegółowienie w wojewódzkim programie opieki nadzabytkami, przyjętym uchwałą sejmiku województwa podnazwą Wojewódzki Program Ochrony Dziedzictwa i KrajobrazuKulturowego Małopolski. Program określa podstawowe celei metody działania w obszarze dziedzictwa i przestrzeni kulturowej.Opracowując go, władze województwa zrealizowałyobowiązek nałożony na nie na mocy art. 87 ustawy z dnia 23lipca 2003 r. o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami,jednocześnie wpisując się w realizację Narodowego ProgramuKultury na lata 2006–2013.Wojewódzki Program Ochrony Dziedzictwa i Krajobrazu KulturowegoMałopolski zakłada prowadzenie aktywnych działań mającychna celu zabezpieczenie istniejących zabytków architekturydrewnianej oraz rozwój organizacyjny instytucji powołanychdo opieki nad nimi. Cele strategiczne realizowane są przedewszystkim poprzez wdrażanie szeroko zakrojonych przedsięwzięćsłużących ochronie najcenniejszych obiektów drewnianych.Podstawowym projektem w tym zakresie jest utworzonyna terenie województwa małopolskiego Szlak ArchitekturyDrewnianej (SAD). Jest to jeden z trzech istniejących na terenienaszego kraju szlaków kulturowych poświęconych architekturzedrewnianej. Podobne szlaki utworzono także na tereniewojewództwa śląskiego i podkarpackiego. W Małopolsce SADliczy 1500 km, obejmując 237 zespołów architektonicznych,w tym cztery zabytkowe kościółki wpisane na listę ŚwiatowegoDziedzictwa Kulturalnego UNESCO (w Binarowej, DębniePodhalańskim, Lipnicy Murowanej i Sękowej). Szlak ArchitekturyDrewnianej służy ocaleniu od zapomnienia najcenniejszychdworków, skansenów, kapliczek, kościołów i cerkwi i innychzabytków budownictwa drewnianego. Obiekty te oznaczone sąspecjalnymi tablicami oraz sukcesywnie udostępniane do zwiedzania.Oprócz podejmowania działań promocyjnych władzewojewództwa wspierają również ożywienie działań promocyjnych,informacyjnych i podnoszących dostępność obiektówzabytkowych znajdujących się na Szlaku Architektury Drewnianej.Służyły temu m.in. dotacje przyznawane przez zarządwojewództwa małopolskiego w ramach otwartego konkursuofert na realizację zadań w dziedzinie turystyki pod nazwą„Małopolska Gościnna”. Na przykład w 2007 roku udzielonodotacji w wysokości 163 000 zł, co umożliwiło realizację jedenastuprogramów związanych z SAD. Również w 2008 rokuprzeznaczono 550 000 zł na realizację zadania „Otwarty SzlakArchitektury Drewnianej”. Realizująca to zadanie MałopolskaOrganizacja Turystyczna zaplanowała przeznaczyć przyznaneśrodki finansowe na umieszczenie nowych oraz wymianęstarych tablic informacyjnych, wykonanie ulotek i folderu,udostępnienie 30 obiektów do zwiedzania oraz organizacjęfestiwalu muzycznego, konkursu fotograficznego i seminariumpoświęconego perspektywom rozwoju SAD.Promocji zabytków i edukacji na rzecz dziedzictwa kulturowegoMałopolski służą również organizowane od dziesięciulat Małopolskie Dni Dziedzictwa Kulturowego. W ramachtego przedsięwzięcia prezentowane są najciekawsze zabytkiregionu. Oprawę dla przedstawianych zabytków stanowią różnorodneimprezy towarzyszące, przyciągające co roku tłumyzwiedzających. W każdej edycji Dni Dziedzictwa prezentowanesą również zabytki architektury drewnianej, zarówno „in situ”,jak i znajdujące się w małopolskich skansenach. Projekt tenwpisuje się doskonale w realizację innego z celów określonychw programie, jakim jest podnoszenie świadomości dziedzictwakulturowego. Łącznie, w czasie wszystkich edycji, zaprezentowano159 zabytkowych obiektów. Instytucje kultury województwamałopolskiego biorą również udział w imprezachodbywających się w ramach Europejskich Dni Dziedzictwa.Innym programem służącym przede wszystkim celomedukacyjnym jest Muzeobranie. Przedsięwzięcie to organizujeMałopolski Instytut Kultury w Krakowie wspólnie z muzeamii innymi instytucjami kultury, które zajmują się ożywianiem


dziedzictwa kulturalnego. Ma ono na celu rozwijanie potencjałuedukacyjnego małopolskich muzeów oraz promowanie idei muzeumotwartego. W ramach Muzeobrania w wybranych muzeachorganizowane są warsztaty edukacyjne, pokazy, opowieści, gryzarówno dla zorganizowanych grup uczniów, jak i dla indywidualnychzwiedzających. W małopolskich skansenach organizujesię również lekcje muzealne dla dzieci i młodzieży. Przykładowow skansenach w Zubrzycy Górnej oraz w Wygiełzowie w 2007roku wzięło w nich udział po około 7000 uczestników.W założeniach samorządu województwa działania na rzeczochrony dziedzictwa kulturowego powinny łączyć się z realizacjąpolityki w innych obszarach życia społecznego i gospodarczego.Służy temu m.in. wdrażany na terenie województwaprogram „Konserwator”, który łączy zadania z dziedziny opiekinad zabytkami z polityką aktywizacji lokalnego rynku pracyoraz ochrony osób długotrwale bezrobotnych przed wykluczeniemspołecznym. W ramach programu władze województwaprzeznaczają środki finansowe na czasowe zatrudnienie bezrobotnychw formie prac interwencyjnych bądź przygotowania zawodowegow instytucjach kultury województwa małopolskiegooraz u innych podmiotów (w gminach i organizacjach pozarządowych)mających pod swoją opieką obiekty zabytkowe.W latach 2005–2007 przeznaczono na ten cel łącznie ponad6,5 mln złotych, zatrudniając czasowo 1275 osób oraz zapewniającprzygotowanie zawodowe 152 osobom. W wynikuprogramu blisko 200 bezrobotnych osób znalazło stałą pracę.Prowadzenie szeroko zakrojonych działań w zakresieochrony i promocji dziedzictwa kulturowego umożliwiająw dużym stopniu fundusze Unii Europejskiej. Wykorzystującte środki, samorząd województwa małopolskiego wsparłwiele projektów służących opiece nad zabytkami architekturydrewnianej. Jednym z działań prowadzonych dzięki dofinansowaniuw ramach Zintegrowanego Programu RozwojuRegionalnego 2004–2006 (ZPORR) była instalacja urządzeńochrony przeciwpożarowej i antywłamaniowej najcenniejszychzabytków sakralnej architektury drewnianej. W ramachprojektu pod nazwą „Tarcza”, realizowanego przez archidiecezjękrakowską, udało się w latach 2006–2007 wyposażyć40 zabytków w odpowiednie instalacje. Realizowane działaniabyły wspierane również przez inne podmioty: jednostkisamorządu lokalnego z terenu województwa małopolskiego,Małopolskiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytkówi Ośrodek Ochrony Zbiorów Publicznych w Warszawie. Finansowewsparcie dla programu zapewnił również Minister Kulturyi Dziedzictwa Narodowego. Województwo małopolskie zeswojej strony udzieliło pomocy informacyjnej i doradczej naetapie inicjowania oraz przygotowywania projektu.Ze środków ZPORR współfinansowano także I etap budowyMiasteczka Galicyjskiego na terenie Sądeckiego Parku Etnograficznego,który dzięki Miasteczku ma stać się jednąz głównych atrakcji turystycznych na Szlaku Architektury Drewnianej.Podstawowym celem budowy Miasteczka Galicyjskiegojest stworzenie sprzyjających warunków dla rozwoju systemuochrony i promocji dziedzictwa kulturowego oraz regionalnegoprzemysłu turystycznego jako nowoczesnego i konkurencyjnegoelementu gospodarki regionalnej, a także stworzenienowych, stałych miejsc pracy. Drugi etap budowy Miasteczka,który zakłada zrekonstruowanie kolejnych budynków, ma byćzakończony w 2009 roku i według opracowanych wnioskówbędzie współfinansowany ze środków Małopolskiego RegionalnegoProgramu Operacyjnego 2007–2013 (MRPO). W okresiewcześniejszym w Sądeckim Parku Etnograficznym wybudowanotakże tzw. Sektor Kolonistów Józefińskich, sfinansowany częściowoze środków przyznanych w ramach Inicjatywy WspólnotowejInterreg III A. W ramach MRPO planuje się rozbudowę OrawskiegoParku Etnograficznego w Zubrzycy Górnej. Ze środkówfinansowych pochodzących z Funduszy Europejskich być możezostanie też sfinansowana modernizacja obiektów architekturydrewnianej należących do Muzeum Tatrzańskiego im. draTytusa Chałubińskiego w Zakopanem. Oba muzea przygotowałyprojekty inwestycyjne z wnioskami o przyznanie dotacjiw ramach MRPO 2007–2013.Opieka nad najcenniejszymi zabytkami architektury drewnianejw Małopolsce sprawowana jest także poprzez udzielaniedotacji samorządu województwa przeznaczonych na wspieranieprac konserwatorskich, restauratorskich lub robót budowlanychprzy zabytkach wpisanych do rejestru zabytków na tereniewojewództwa małopolskiego, które jako pierwsze w krajurozpoczęło już w 1999 roku przyznawanie dotacji na ratowaniezabytków. Zadanie to z roku na rok obejmuje coraz większą liczbęzabytków, a sejmik województwa małopolskiego z roku narok przeznacza na ten cel coraz wyższe środki. W latach 1999-2005 udzielono łącznie 278 dotacji na kwotę ponad 5 mln zł,natomiast w dwóch ostatnich latach 2007–2008 przyznanojuż łącznie 285 dotacji na kwotę blisko 11 milionów złotych.Znaczna część tych środków została przeznaczona dla właścicielii zarządców zabytków architektury drewnianej, umożliwiającprzywrócenie im dawnego ich blasku. Środki z budżetu województwawsparły m.in. odnowę zabytków Chochołowa i ochronęniezwykłego dziedzictwa kulturowego wsi oraz zachowanie95


96unikatowego krajobrazu kulturowego tego „żywego skansenu”.Dzięki dotacjom udaje się też systematycznie przeprowadzaćkompleksową renowację kolejnych zabytków drewnianych, obejmującązarówno architekturę, jak i wnętrza. Dobrym przykłademtakich działań są kościółki w Harklowej czy w Łopusznej.Dotacje służą również kontynuowaniu prac rozpoczętych przyzabytkach w ramach innych programów. Przykładowo w 2008roku samorząd województwa małopolskiego udzielił dotacji naprace konserwatorskie przy obiektach zabezpieczonych wcześniejw ramach programu „Tarcza”. Jako przykłady można podaćchoćby kościół w Trzemeśni czy w Grabiu.W sprawowaniu opieki nad zabytkami architektury drewnianejprzez samorząd województwa podstawową rolę odgrywająoczywiście specjalnie w tym celu powołane instytucjeprowadzone przez województwo małopolskie. Prowadzi onoi sprawuje opiekę nad czterema skansenami. Są to: SądeckiPark Etnograficzny, będący oddziałem Muzeum Okręgowegow Nowym Sączu, Muzeum – Nadwiślański Park Etnograficznyw Wygiełzowie i Zamek Lipowiec, Muzeum – Orawski ParkEtnograficzny w Zubrzycy Górnej oraz Ośrodek BudownictwaLudowego w Szymbarku, oddział Muzeum Dwory Karwacjanówi Gładyszów w Gorlicach. Należy podkreślić, że wszystkie te instytucjenie ograniczają się jedynie do fizycznego zachowaniazabytków powierzonych ich opiece, ale podejmują różnorodneprzedsięwzięcia o charakterze promocyjnym i edukacyjnym,do których należą konkursy, festiwale, konferencje, działalnośćwydawnicza, prowadzenie lekcji muzealnych. O atrakcyjnościoferty skansenów prowadzonych przez województwo małopolskienajlepiej świadczy fakt, że w roku 2007 odwiedziło jeponad 100 000 osób.Mimo że małopolskie skanseny rozwijają się z roku narok coraz prężniej, samorząd województwa nie zaprzestajedziałań, mających uatrakcyjnić ich ofertę w celu zapewnieniazabytkom jeszcze lepszej opieki i pozyskania coraz większejliczby zwiedzających. Dzięki temu skanseny będą lepiejsłużyć promocji regionu i rozpowszechnianiu wiedzy na tematdziedzictwa kulturowego Małopolski. Nawiązano kontaktyz muzeami posiadającymi ekspozycje na wolnym powietrzudziałającymi w Niemczech i Danii (w Alt Schwerin, Molfsee,Roskilde oraz Arhus), mając wielką nadzieję, że uda się w Polscezaszczepić sprawdzone wzorce działania i organizacji skansenówwypracowane w Europie Zachodniej, np. w dziedziniefinansowania instytucji tego typu (ww. skanseny wypracowująsame od 40% do 80% kosztów utrzymania), czy też formyorganizacyjnej (większość odwiedzonych muzeów prowadzonajest przez organizacje pozarządowe, fundacje i stowarzyszenia,a nie przez jednostki sektora administracji publicznej, jak toma miejsce w naszym kraju).Szerokiej promocji i dokumentacji zabytków służą równieżliczne wydawnictwa publikowane staraniem samorząduwojewództwa. Należą do nich m.in. Małopolska architekturadrewniana oraz Szlak architektury drewnianej – prezentującenajcenniejsze zabytki drewniane na terenie województwa, Małopolska– zabytek zadbany – książka poświęcona dobrym praktykominwestycyjnym w zakresie opieki nad zabytkami, Krajobrazkulturowy – prezentuje działania samorządu województwaw zakresie ochrony i opieki nad zabytkami, Małopolska przedstu laty – album pokazujący obraz małopolski zachowany nazabytkowych fotografiach, Rejestr zabytków nieruchomych województwamałopolskiego oraz Bibliografia zabytków nieruchomychwojewództwa małopolskiego – ułatwiające znalezienie informacjidotyczących zabytkowych obiektów. Ukazało się takżewiele innych pozycji, wśród których poczesne miejsce zajmująprzewodniki ułatwiające zwiedzanie najciekawszych zakątkówwojewództwa i zachęcające do odwiedzenia naszego regionu.Należy zauważyć również samorządy powiatowe i gminne,które robią wiele dla ocalenia dziedzictwa kulturowego ichmałych ojczyzn. O skali zaangażowania jednostek samorząduterytorialnego w tym obszarze świadczy dobitnie fakt, żew latach 2005-2006 na ochronę i konserwację zabytków,w tym architektury drewnianej, powiaty z terenu województwamałopolskiego (łącznie z miastami na prawach powiatu)wydały na konserwację zabytków łącznie 28,5 mln zł – coplasuje je na szóstym miejscu w kraju, natomiast gminy (łączniez miastami na prawach powiatu) wydały w tym okresie naten cel ponad 54 mln zł, co daje im pierwsze miejsce w kraju.Co więcej wydatki gmin województwa małopolskiego na tencel w 2006 roku stanowiły aż 17% ogółu analizowanej grupywydatków wszystkich samorządów tego szczebla w kraju.Choć podjęto już wiele działań w dziedzinie ochrony zabytkówdrewnianych w Małopolsce, władze województwa doskonalezdają sobie sprawę, że stoi przed nimi jeszcze wiele wyzwańw tym zakresie. Dlatego też nadal podejmowane będą działaniaprowadzące do zintegrowania wysiłków różnych podmiotówzajmujących się opieką i ochroną zabytków w naszym regionie.Dzięki wspólnym wysiłkom uda się zachować dla następnychpokoleń świadectwo wspaniałej kultury Małopolski.Leszek ZegzdaWicemarszałek Województwa Małopolskiego


97„Szlak Architektury Drewnianej” w Małopolsce to światmodrzewia, jodły, świerku i dębu, niezwykłej harmonii obiektówbudownictwa drewnianego, ukazujący współistnienieczłowieka ze swoim środowiskiem naturalnym na przestrzeniwieków. Zwany jest często „światem zaklętym w drewnie”.Szlak Architektury Drewnianej w województwie małopolskimma około 1500 km długości i obejmuje 249 różnorodnychobiektów budownictwa drewnianego. Są wśródnich łemkowskie cerkwie z baniastymi hełmami, kościoły,smukłe dzwonnice, skanseny, staropolskie dwory i drewnianewille. Najcenniejsze z budowli zostały w 2003 roku wpisanena Listę Dziedzictwa Kulturowego i Naturalnego UNESCO.Wszystkie obiekty są oznakowane tablicami informacyjnymi,a drogę do nich wskazuje ponad 600 znaków drogowych.Szlak Architektury Drewnianej w Małopolsce:– samochodowy szlak turystyczny – 1500 km długości;– 249 różnorodnych obiektów budownictwa drewnianego:cerkwie, kościoły, karczmy, dwory, wille, dzwonnice, skanseny;– 4 obiekty wpisane na Listę UNESCO: kościół pw. św. MichałaArchanioła w Binarowej, kościół pw. św. Michała Archanioław Dębnie Podhalańskim, kościół pw. św. św. Filipa i Jakubaw Sękowej, kościół pw. św. Leonarda w Lipnicy Murowanej.Zapraszamy do wędrówki Szlakiem, gdzie pośród zapachówstarego drewna można odnaleźć ciszę, tchnieniedawnych wieków oraz rozkoszować się urokami nieskażonejprzyrody.Więcej informacji o Szlaku jest dostępnych na stronie:www.drewniana.malopolska.pl136


98SPIS FOTOGRAFIIzdjęcia 1–117 oraz 119–135: Piotr Droździkzdjęcia 118 i 136: Paweł MierniczakMUZEA NA WOLNYM POWIETRZUA. SKANSENY DUŻESĄDECKI PARK ETNOGRAFICZNY1. Sądecki Park Etnograficzny2. Zagroda z Gostwicy3. Pokaz pieczenia kołaczy w chałupie z Gostwicy4. Wystrój bożonarodzeniowy w chałupie z Gostwicy5. Kapliczka z Gołkowic Górnych6. Warsztat tkacki w chałupie z Kamienicy7. Wnętrze szkoły z Rybia Nowego – sala lekcyjna z lat 50. XX w.8. Zagroda z Obidzy9. Sień w chałupie łemkowskiej z Wierchomli Wielkiej10. Kuchnia w chałupie z Łosia11. Kurna kuchnia „pekarnia” w chałupie z Wierchomli Wielkiej12. Kuchnia w średnio zamożnej chałupie z Niecwi13. Chałupa z Lipnicy Wielkiej14. Wnętrze domu sołtysa w sektorze kolonistów józefińskich15. Ulicówka w sektorze kolonistów józefińskich16. Kościół z Łososiny Dolnej17. Wnętrze kościoła z Łososiny Dolnej18. Greckokatolicka cerkiew z Czarnego19. Polichromia figuralna w babińcu cerkwi z Czarnego20. Wnętrze kościoła ewangelickiego ze Stadeł – ołtarz główny z amboną21. Kościół ewangelicki ze Stadeł22. Jadalnia w dworze z Rdzawy23. Dwór z Rdzawy, widok z zagrody maziarskiej z Łosia24. Dwór z Rdzawy25. Dworski zespół gospodarczy26. Miasteczko galicyjskie w sądeckim skansenie27. Rekonstrukcja ratusza ze Starego Sącza w miasteczku galicyjskim28. Chałupa z Łabowej29. Sądecki Park Etnograficzny30. Chałupa z ŁosiaOŚRODEK BUDOWNICTWA LUDOWEGO W SZYMBARKUI CERKIEW W BARTNEM31. Okno w kuchni w chałupie z Moszczenicy32. Żarna w sieni chałupy z Moszczenicy33. Kuchnia w chałupie z Moszczenicy34. Chałupa z Gródka, k. XIX w.35. Ule przy chałupie z Gródka36. Chałupa z Siar, poł. XIX w.37. Wiatrak z Krygu, pocz. XX w.38. Dworek mieszczański z Gorlic, 1918–1919 r.39. Stodoła plebańska z Zagórzan, XVIII/XIX i wiatrak z Ropy, 1932 r.40. Cerkiew greckokatolicka w Bartnem, 1842 r.41. Fragment futryny carskich wrót ze św. Bazylim42. Kamienna misa na popiół w cerkwi w Bartnem43. XVIII-wieczny ikonostas w cerkwi w Bartnem44. Boczny ołtarz w cerkwi w Bartnem, 1797 r.NADWIŚLAŃSKI PARK ETNOGRAFICZNY W WYGIEŁZOWIE45. Widok na bryłę XVII-wiecznego kościoła z Ryczowa46. Karczma – rekonstrukcja dawnego zajazdu z Minogi, pochodzącegoz połowy XIX w.47. Chałupa sołtysia z Przegini Duchownej z 1862 r.48. Chałupa z Podolsza z 1862 r.49. Wnętrze chałupy sołtysa z Przegini Duchownej – wschodniaczęść chałupy, na wyposażeniu malowane meble50. Wnętrze chałupy z Przeciszowa z 1837 r. Ekspozycja „W szkolenaszych dziadków”51. Wnętrze chałupy z Rozkochowa z 1813 r.52. Kościół z Ryczowa z 1623 r.53. Wnętrze kościoła z Ryczowa. Belka tęczowa, a za nią prezbiterium54. Dwór z Drogini z 1730 r.55. Dwór z Drogini z 1730 r. Pokój pani – Lustro „psyche” w styluLudwik Filip56. Dwór z Drogini z 1730 r. Gabinet pana57. Dwór z Drogini – sypialnia58. Dwór z Drogini – salon59. Wnętrze chałupy z Podolsza. Ekspozycja „Święcone w domu wójta”60. Chałupa z Przegini Duchownej – fragment kredensu61. Dwór z Drogini z 1730 r.MUZEUM TATRZAŃSKIE IN. DRA TYTUSA CHAŁUBIŃSKIEGO.62. Widok chałupy Korkoszów od strony pn.-wsch.63. Bruk kamienny na podwórzu64. Kuchnia65. Buty na zimę66. Zagroda Sołtysów w Jurgowie – widok od strony pn.-zach.67. Owczarnia w zagrodzie Sołtysów68. Chałupa Sołtysów – widok od drogi69. Wielka izba – kąt z łóżkiem i kołyską70. Wielka izba – kąt z łóżkiem, żerdką i skrzynią71. Widok ogólny zagrody Korkoszów od strony pd.-wsch.72. Półka w sieni73. Widok dworu w Łopusznej od strony pd.74. Kuchnia dworska75. Fragment elewacji frontowej76. Dwór Lisickich i Tetmajerów w Łopusznej (widok spod spichlerza)77. Chałupa Klamerusów – fragment elewacji frontowej


ORAWSKI PARK ETNOGRAFICZNY W ZUBRZYCY GÓRNEJ78. Zespół dworski79. Karczma z Podwilka, tzw. czarna80. Pasieka81. Budynki w nowej części skansenu82. Dwór Moniaków (widok od pd. zach.)83. Wnętrze dworu Moniaków – salonik84. Wnętrze dworu Moniaków – czarna izba85. Ekspozycja w czarnej izbie we dworze86. Detal dworu Moniaków87. Chałupa Dziubka z Jabłonki (widok od pd.)88. Sektor przemysłu wiejskiego – tartak i folusz89. Sektor przemysłu wiejskiego – tartak i folusz90. Karczma z Podwilka, tzw. biała91. Czarna karczma z Podwilka (widok od strony pd.-wsch.)B. SKANSENY MAŁEPARK ARCHEOLOGICZNY „OSADA VI ORACZY” W BOCHNI92. Chata o konstrukcji słupowiej93. Kleta powroźnicza, w oddali Chata Sołtysa94. Wnętrze Chaty Garnarza95. Wnętrze Chaty Zielarki96. Chata Oracza – narzędzia rolnicze (socha)SKANSEN W DOBCZYCACH97. Karczma z Krzyszkowic98. Skansen, widok od strony zamku99. Kamienna kapliczka z majątku Gaik w Brzezowej100. Czarna izba w karczmie z Krzyszkowic – ekspozycja sprzętówkuchennych i domowychZESPÓŁ ZABYTKOWEGO BUDOWNICTWA DREWNIANEGONA WOLI JUSTOWSKIEJ W KRAKOWIE101. Karczma podcieniowa z Pasieki102. Karczma z Pasieki – fragment gontowego dachu z powieką103. Karczma podcieniowa z PasiekiMUZEUM KULTURY LUDOWEJ W SIDZINIE104. Dzwonnica loretańska z Sidziny (Wielkiej Polany)105. Widok ogólny skansenu106. Elewacja frontowa chałupy Banasików107. Spichlerz mieszczący ekspozycję pamiątek z II wojny światowejSKANSEN W ZAWOI108. Skansen w Zawoi109. Wnętrze kurnej chałupy Franciszka Słopniaka z Zawoi przysiółekBudzonie z początku XIX w. – biała izba110. Przydrożna kapliczka z kamienną figurą Matki Boskiej z cmentarzaw Suchej BeskidzkiejC. WYBRANE PUNKTY SKANSENOWSKIECHOCHOŁÓW111, 112. Zabytkowa zabudowa wsi Chochołów113. Budynek Muzeum powstania ChochołowskiegoDWÓR W DOŁĘDZE114. Dwór w Dołędze115. Pokój prof. Michała Siedleckiego116. Ganek117. Sypialnia kobiecaWIEŚ LETNIA NA POLANIE PODOKÓLNE W JURGOWIE118. SzałasySPICHLERZ I CELNICA W NIEDZICY119. Widok od frontu (zach.)120. Widok od pd.121. Izba spiska – ekspozycja stała w spichlerzuZAGRODA FELICJI CURYŁOWEJ W ZALIPIU122. Malowany dom w Zalipiu123. Malowana studnia i koryto124. Malowane drzewoPARAMUZEALNE ZESPOŁY SKANSENOWSKIEOSADA TURYSTYCZNA CZORSZTYNSKANSEN W LASKOWEJ125. Główny budynek muzeum, w którym prezentowane są zbioryskrzyń posagowych, XIX-wiecznych oleodruków religijnych,warsztat szewski, rymarski, stolarski, tkacki, krawiecki126. Młyn wodny ze Żmiącej127. Niewielka pasieka. Na pierwszym planie ul kłodowy z KamionkiMałej128. XIX-wieczna konna kopaczka do ziemniaków129. Główny budynek muzeum„POLANA SOSNY” W NIEDZICY130. Dwór z Grywałdu, obecnie restauracja131. Pensjonat „Chata z Kir” wybudowany z elementów drewnianejwilli z Kir i młyna Czarnego Dunajca132. Drewniana willa z Łapsz NiżnychMUZEUM PSZCZELARSTWA W STRÓŻACH133. Kapliczka z ulami figuralnymi: św. Ambrożym, św. Franciszkiem,św. Izydorem, wykonana przez Franciszka Palkę134, 135. Chaty z eksponatami muzealnymi136. Kościół w Sękowej99


100BIBLIOGRAFIA OCHRONY ZABYTKÓWBUDOWNICTWA DREWNIANEGOAdamczewski J.: Perły architektury drewnianej, Katowice 2004.Baranowska Z.: O drewnianym spichlerzu w zespole zamkowymw Niedzicy. „Almanach Nowotarski” 1999, s. 95–99.Bochnia. Dzieje miasta i regionu, red. Kiryk F., Ruta Z., Kraków 1980.Bogdanowski J., Z problematyki ochrony szałasów tatrzańskich. „Sprawozdaniaz posiedzeń Komisji Naukowych PAN” [Kraków]T. 13: 1970, z. 2 (za: VII-XII 1969), s. 645–647.Bogdanowski J. i inni: Studium architektury krajobrazu zabytkowegow otoczeniu projektowanego zbiornika czorsztyńskiego. „Materiałyi Sprawozdania Konserwatorskie województwa krakowskiego”T. 4: 1971–72.Bogucka-Zawiślak J. i inni: Muzea, izby regionalne, galeriei pracownie w województwie małopolskim. Przewodnik, Kraków 2004.Brykowski R.: Drewniana architektura kościelna w Małopolsce XVwieku, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk 1981.Brykowski R., Kornecki M.: Drewniane kościoły w Małopolsce Południowej,Wrocław-Warszawa-Kraków 1984.Brylak-Załuska M.: Przeszłość dokumentowana, domniemanai „rzeczywistość skrzecząca” – o powstaniu ekspozycji „muzeumwsi”w Sądeckim Parku Etnograficznym [w:] Skanseny po latach– założenia a realizacja. Materiały z ogólnopolskiej konferencji,Nowy Sącz, 5-6 X 1995 r, Nowy Sącz 1996, s. 39–47.Brylak-Załuska M., Lewczuk Z.: Park Etnograficzny w Nowym Sączu[w:] Muzea skansenowskie w Polsce. Red. Czajkowski J., Czajnik M.,Midura F., Poznań 1979, s. 98–109.Brylak-Załuska M., Lewczuk Z: Ośrodek Budownictwa Ludowegow Szymbarku [w:] Muzea skansenowskie w Polsce, red. Czajkowski J.,Czajnik M. i Midura F., Poznań 1979, s. 110–111.Chludzińska K.: Muzeum pod Babią Górą. „Budownictwo Wiejskie”1975, nr 5, s. 18–19.Chrzanowski T., Piwocki K.: Drewno w polskiej architekturze i rzeźbieludowej, Wrocław-Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk 1981.Czarnowski A.: Cerkiew – muzeum, „Wierchy” R. 32: 1963 [wyd.1964], s. 252.Czarnowski A.: Chałupa w Chochołowie, „Wierchy” R. 31: 1962[wyd. 1963], s. 273.Czarnecka A., Kruczek Z., Rypuszyński S.: Województwo nowosądeckie.Vademecum Turystyczne, Kraków 1988.Cisowski B., Duda M., Wawrzak P. (współpr.): Szlak Architektury Drewnianej– Małopolska, Kraków 2005.Daranowska-Łukaszewska J.: Małopolska architektura drewniana,Olszanica 2005.Dyba O.: Krajobraz kulturowy województwa małopolskiego, Kraków2001.Dyba O.: Prace przy zabytkach nieruchomych prowadzone na terenieKrakowa i województwa krakowskiego w latach 1993-1994.„Wiadomości Konserwatorskie województwa krakowskiego” T. 3:1995, s. 51–158.Dyba O.: Prace przy zabytkach nieruchomych prowadzone na terenieKrakowa w 1995 r. i 1996 r. oraz województwa krakowskiegow 1996 r. „Wiadomości Konserwatorskie województwa krakowskiego”T. 6: 1997, s. 173–239.Dyba O.: Prace przy zabytkach nieruchomych prowadzone na terenieKrakowa i województwa krakowskiego w 1997 roku. „WiadomościKonserwatorskie województwa krakowskiego” T. 8: 1998,s. 174–226.Ellnain Z.: Laskowa – uratowany dwór. „Spotkania z Zabytkami” 1999,nr 11, s. 21–22.Faryna-Paszkiewicz H., Omilanowska M., Pasieczny R.: Atlas zabytkówarchitektury w Polsce, Warszawa 2001.Flasza J., Bochnia. Przewodnik po mieście, Bochnia 2005Fryś-Pietraszkowa E., Kuńczyńska-Iracka A., Pokropek M.: Sztukaludowa w Polsce, Warszawa 1991.Gaczoł A., Dyba O., Majka M.: Prace konserwatorskiew województwie krakowskim w latach 1980–1992. Cz. 1. Zabytkinieruchome. „Ochrona Zabytków” 1994, nr 1, s. 67–103.Gloger Z.: Budownictwo drzewne i wyroby z drewna w dawnej Polsce.T. 1-2, Warszawa 1907.Grabski M.: Małopolska – szlak architektury drewnianej, Kraków 2002.Haduch H.: Muzeum w Chrzanowie. Nadwiślański Park Etnograficznyw Wygiełzowie, Chrzanów 2002.Harasimczyk J. H.: Gmina Zawoja, Krosno 2003.Holewiński M.: Krajobraz architektoniczny dziewiętnastowiecznychuzdrowisk polskich [w:] Wieś i miasteczko u progu zagłady. Materiałykonferencji naukowej SHS. Wojnowice, marzec 1988, red.Rudkowski T., Warszawa 1991, s. 157–169.Jabłońska T., Moździerz Z.: «Koliba», pierwszy dom w stylu zakopiańskim,Zakopane 1994.Jabłońska T., Moździerz Z.: Muzeum przestrzenne. „Spotkania z zabytkami”1988, nr 3, s. 16–21.Jabłońska T., Moździerz Z.: Muzeum Tatrzańskie – muzeum przestrzenne.Informator o ochronie zabytków Podtatrza, Zakopane 1986.


Jabłońska T., Moździerz Z.: W zgodzie z naturą, historią i duchemczasu (O ochronie zabytków na Podtatrzu). „Rocznik Podhalański”T. 4: 1987, s. 357–396.Jabłońska T., Moździerz Z.: Z działalności konserwatorskiej MuzeumTatrzańskiego w latach 1976–1984. „Wierchy” R. 54: 1985 [wyd.1988] s. 233–240.Jagodziński Z., Kornecki M. M.: Studium zagospodarowania przestrzennegostrefy konserwatorskie „A” w Dobczycach. Koncepcjarewaloryzacji oraz budowa skansenu [w:] Ochrona krajobrazu kulturowego– między dokumantacją a realizacją. Seminarium konserwatorskiePKZ, red. Gromnicki J,, Warszawa 1984, s. 64–92.Janicka-Krzywda U.: Zawoja, [bmw.] 1989.Jankowska B.: Drewniane dzwonnice do odganiania chmur burzowych.„Rocznik Podhalański” T. 7: 1997, s. 185–202.Jodłowski A.: Archeologia o początkach warzelnictwa i górnictwa solnegona terenie Bochni, Rocznik Bocheński, t. V, 2001, s. 57–63Jost H.: Katalog zabytków budownictwa przemysłowego w Polsce.T. 3: Województwo krakowskie. Z. 3: Powiat nowotarski i miastoZakopane, Wrocław-Warszawa-Kraków 1969.Jost H.: O foluszach na Podhalu. „Rocznik Podhalański” T. 4: 1994,s. 61–80.Jost H.: Oryginalne rozwiązania mechaniczne w obiektach przemysłuwiejskiego na Podhalu. „Rocznik Podhalański” T. 2: 1979, s. 85–90.Jost H.: Podhalańskie drewniane konstrukcje energetyczne. „RocznikPodhalański” T. 2: 1979, s. 79-84.Jost H.: Zabytki techniki ludowej na Podhalu. „Rocznik Podhalański”T. 4: 1987, s. 81–94.Jost H.: Zabytki przemysłowe w Tatrzańskim Parku Narodowym. „PraceOddziału Polskiego Towarzystwa Nauk o Ziemi w Krakowie dlaParków Narodowych Tatrzańskiego i Ojcowskiego” [Kraków] R. 4:1977, s. 15–20.Jostowa W.: Kultura regionalna Orawy a Orawski Park Etnograficznyw Zubrzycy Górnej. „Rocznik Podhalański” R. 4: 1987, s. 327–347.Jostowa W.: Muzeum – Orawski Park Etnograficzny w Zubrzycy Górnej.„Wierchy” R. 44: 1975 [wyd. 1976], s. 227–229.Jostowa W.: Muzeum Orawski Park Etnograficzny w Zubrzycy Górnej.Wyd. 3 poszerz. Zubrzyca Górna 1977.Jostowa W.: Muzeum Tatrzańskie a ochrona zabytków techniki wiejskiej.„Rocznik Podhalański” T. 6: 1994, s. 181–184.Jostowa W.: Orawski Park Etnograficzny. „Materiały i SprawozdaniaKonserwatorskie Województwa Krakowskiego” T. 2: 1969.Jostowa W.: Podhalański Park Etnograficzny. „Materiały i SprawozdaniaKonserwatorskie Województwa Krakowskiego” T. 2: 1969.Jostowa W.: Z zagadnień budownictwa podhalańskiego. Na marginesieorganizacji skansenu. „Etnografia Polska” 1962 nr 5.Kaplica Najświętszego Serca Pana Jezusa w Jaszczurówce (1907–2007),red. Moździerz Z.. Fot. Moździerz D., Zakopane 2007.Katalog zabytków sztuki w Polsce. T. 1: Województwo krakowskie,z. 11: Powiat Nowotarski, red. Szablowski J., Warszawa 1951.Klimek J.: Projekt Parku Etnograficznego Ziemi Czorsztyńskiej. „Materiałyi Sprawozdania Konserwatorskie Województwa Krakowskiego”T. 2: 1969.Komornicka-Rościszewska T.: Malowane domy w Powiślu Dąbrowskim.Przewodnik po zagrodzie Felicji Curyłowej w Zalipiu, Tarnów 1980.Konieczny W.: Dwór w Dołędze. Informator z krótkim przewodnikiempo ziemi szczurowskiej i okolicach, Tarnów 1995.Konieczny W.: Dwór w Dołędze. „Rocznik Tarnowski” 2001–2002, s. 15–16.Kornecki M.: [w:] Chrzanowski Tadeusz, Kornecki Marian: SztukaZiemi Krakowskiej, Kraków 1982.Kornecki M.: Budownictwo drewniane w krajobrazie kulturowymKarpat i Podkarpacia [w:] „Małopolska: regiony – regionalizm– małe ojczyzny” R. 4: 2002, s. 151–163.Kornecki M.: Dwór w Laskowej na tle polskiego krajobrazu kulturowegoXVII wieku. „Rocznik Historii Sztuki” T. 17: 1988, s. 247–260.Kornecki M.: Działalność konserwatorska na Orawie [w:] SpotkaniaOrawskie. Materiały z sesji naukowych z lat 1987–1990, red.Robotyckiego Cz., B.m. i r.w. [1995], s. 156–165.Kornecki M.: Gotyckie kościoły drewniane na Podhalu, Kraków 1987.Kornecki M.: Jak powstał skansen w Lipowcu. Nadwiślański Park Etnograficznyw Wygiełzowie w latach 1968–1975. „Wiadomości Konserwatorskiewojewództwa krakowskiego” T. 2: 1995, s. 99–142.Kornecki M.: Kaplica drewniana św. Sebastiana w Maniowach. „Materiałyi Sprawozdania Konserwatorskie Województwa Krakowskiego”1971–1972, s. 239–256.Kornecki M.: Kościoły drewniane w Małopolsce. Zagadnienia uwarunkowańoraz systematyki typów i form architektury (od średniowieczado XX wieku), Warszawa 1999.Kornecki M.: Świat miniony. Architektura drewniana Małopolskize szkicowników…, oprac. Marcinek R., Śledzikowski T., Kraków2002.Kościoły drewniane Małopolski, Kraków 2000.Kościoły drewniane południowej Małopolski. Materiały do dokumentacjiwpisu na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO. „TekiKrakowskie” T. 12: 2000, s. 3–94.Kroh M.: Sądecki Park Etnograficzny. Przewodnik, Nowy Sącz 2003.101


102Kruczek Z.: Województwo tarnowskie. Vademecum turystyczne.Kraków 1983, s. 109-110 [Zalipie – zagroda Felicji Curyłowejnr 135].Krupiński A. B.: Zabytki urbanistyki i architektury województwatarnowskiego, Warszawa 1989.Kutaś P.: Małopolska – szlak architektury drewnianej. OdcinekKraków–Nowy Sącz–Krynica–Gorlice, Kraków 2003.Kutrzebianka A.: Budownictwo ludowe w Zawoi, Kraków 1931.Kydryńska A.: Regionalne izby pamiątek województwa krakowskiego.„Materiały i Sprawozdania Konserwatorskie Województwa Krakowskiego”,Kraków 1969.Leo A.: Dołęga „Nadwiślańskie Soplicowo”, Tarnów 1984.Leo A.: Dwór w Dołędze, Tarnów 1982.Leśniak K.: Ocalić od zapomnienia. Dzieje Sidziny 1563–2006, Kraków2006, s. 278-284 [rozdz. Muzeum regionalne – skansen].Lewczuk Z.: Ochrona budownictwa cerkiewnego w województwienowosądeckim [w:] Skanseny po latach – założenia a realizacja.Materiały z ogólnopolskiej konferencji. Nowy Sącz, 5–6 X 1995r., Nowy Sącz 1996, s. 69–82.Majka M.: Bibliografia parków etnograficznych województwa krakowskiego.„Materiały i Sprawozdania Konserwatorskie WojewództwaKrakowskiego” T. 2: 1969.Majka M.: Z problematyki budownictwa dworskiego w MałopolscePołudniowej. „Karpaty” R. 2: 1975, z. 1/2, s. 23–28.Majka M.: Zespół dworski w Łopusznej. „Materiały i SprawozdaniaKonserwatorskie Województwa Krakowskiego” T. 4: 1971–72.Marcinowska M.: Dwór pełen barw. Architektura i dekoracja malarskadworu z Rdzawy w Sądeckim Parku Etnograficznym, Nowy Sącz 1997.Matlakowski W.: Budownictwo ludowe na Podhalu, Kraków 1892.Michniewska M.: Cerkwie drewniane Karpat – Polska i Słowacja. Przewodnik,Pruszków. 2003.Midura F.: Ochrona zabytków kultury ludowej w Karpatach Polskich.„Rocznik Podhalański” T. 3: 1985, s. 383–389.Mirowski R.: Kościoły drewniane najbardziej polskie, Warszawa 2005.Moździerz Z.: Budownictwo ludowe na Podtatrzu. „Teki Krakowskie”T. 9: 1999, s. 115–137.Moździerz Z.: Dom «Pod Jedlami» Pawlikowskich. Wydawnictwa MT,Zakopane 2003, s. 400 [182 il. czarno-białe w tekście + 16kolorowych na wkładkach].Moździerz Z.: Działalność konserwatorska dr Hanny Pieńkowskiejna Podtatrzu. „Architektura Współczesna Ziem Górskich”,red. Szafer T. P. ] Teka 2: 1996, s. 30–33.Moździerz Z.: Dziedzictwo kulturowe Tatrzańskiego Parku Narodowego[w:] Ochrona dóbr kultury i historycznego związku człowiekaz przyrodą w parkach narodowych, pod red. Józefa Partyki, Ojców2003, s. 425–458.Moździerz Z.: Krajobraz «kulturowy» Tatr Polskich i jego ochrona [w:]Krajobrazy. Księga pamiątkowa w 70. rocznicę urodzin profesoraJanusza Bogdanowskiego, Kraków 2000, s. 181–198.Moździerz Z.: Niebieskim szlakiem zabytków „muzeum przestrzennego”,Zakopane 2001.Moździerz Z.: O ochronie krajobrazu „kulturowego” Tatr Polskich [w:]Ochrona Tatr w obliczu zagrożeń. Materiały z sesji popularnonaukowej«Zanim zginą sasanki». Zakopane, 5 września 1993, podred. Włodzimierza Cichockiego, Zakopane 1993, s. 129–147.Moździerz Z.: O ochronie zabytków Tatr Polskich i Podtatrza. „TekiKrakowskie” T. 8: 1998, s. 55–80.Moździerz Z.: Od skansenu do muzeum przestrzennego.O roli Muzeum Tatrzańskiego w ochronie zabytków Podtatrza [w:]Skanseny po latach – założenia a realizacja, pod red. Marii Brylak-Załuskiej i Mariana Długosza. Nowy Sącz 1996, s. 69–82.Moździerz Z.: Podhalańskie budownictwo ludowe. „Góry – Literatura– Kultura” T. 4: 2001, s. 71–98.Moździerz Z.: Powstanie i rozwój myśli konserwatorskiej w działalnościMuzeum Tatrzańskiego. „Rocznik Podhalański” T. 9: 2003,s. 221–280.Moździerz Zbigniew: Szlakiem zakopiańskich zabytków. Między Wawelema Giewontem. Fot. Dawid Moździerz, Kraków 2008,s. 32, il. 17.Moździerz Z., Skawiński Paweł: Działalność człowieka w DolinieBystrej w Tatrach i jej ślady [w:] Kultura a natura. Materiały sesjinaukowej. Pod red. Zbigniewa Mirka i Zbigniewa Krzana, Kraków-Zakopane1997, s. 103–114.Muzyk Z.: Cerkwie. Przewodnik po Beskidzie Sądeckim i zachodniejczęści Beskidu Niskiego, Nowy Sącz 1998.Muzyk Z.: Drewniane kościoły. Od Tatr po Gorce. Nowy Sącz 2003.Nazim H., Raputa B., Kleszcz S.: Kronika Sidziny (1123-2005), Kraków2006.Niewalda W.: Przegląd i próba wartościowania szałasów tatrzańskich.„Materiały i Sprawozdania Konserwatorskie Województwa Krakowskiego”T. 2: 1969, s. 193–226.Niewalda W.: Wartości zabytkowe zespołów szałasów tatrzańskich.„Sprawozdania z posiedzeń Komisji Naukowych PAN” [Kraków]T. 13: 1970, cz. 2 (za VII–XII 1969), s. 639–643.Omilanowska M.: Polska – pałace i dwory, Warszawa 2005.


Pawlicki M.: Strategia konserwacji zabytków architektury w Polsce,Kraków 1993.Pawlikowski J. G.: Kultura i natura, Lwów 1913.Pieńkowska H.: Aktualne problemy organizacji parków etnograficznychZiemi Krakowskiej. „Materiały Muzeum Budownictwa Ludowegow Sanoku” 1969, nr 10.Pieńkowska H.: Aktualne problemy organizacji parków etnograficznychwojewództwa krakowskiego. „Materiały i Sprawozdania KonserwatorskieWojewództwa Krakowskiego” T. 2: 1969.Pieńkowska H.: Budownictwo pasterskie jako element kultury duchoweji materialnej w Tatrach. „Teka Komisji Urbanistyki i Architektury”[Kraków] T. 6: 1972, s. 57–66.Pieńkowska Hanna: Juliusz Zborowski wobec konserwacji zabytków[w:] Zborowski Juliusz: Pisma podhalańskie. Kraków 1972, T. 2,s. 9–12.Pieńkowska Hanna: Malowidła ścienne wewnątrz drewnianych kościołówMałopolski Południowej. „Karpaty” R. 2: 1975, z. 1/2,s. 1823.Pieńkowska Hanna: O zagospodarowaniu zabytków województwa krakowskiego.„Materiały i Sprawozdania Województwa Krakowskiego”T. 1: 1968.Pieńkowska H.: Orawski Park Etnograficzny w Zubrzycy Górnej.Z notatnika konserwatora. „Materiały i Sprawozdania KonserwatorskieWojewództwa Krakowskiego” T. 2: 1969.Pieńkowska H.: Podhalański Park Etnograficzny. „Sprawozdania z posiedzeńKomisji Naukowych PAN” T. 16: 1972, z. 1, s. 342–344.Pieńkowska H.: Prace konserwatorskie na terenie woj. krakowskiego wlatach 1958–1968. Cz. 1 Zabytki architekuty. „Ochrona Zabytków”1971, nr 1, s. 61–76.Pieńkowska H.: Problemy ochrony szałasów pasterskich w Tatrach[Słowo wstępne]. „Materiały i Sprawozdania KonserwatorskieWojewództwa Krakowskiego” T. 2: 1969, s. 190–192.Pieńkowska H.: Problemy ochrony zabytków województw krakowskiego,Kraków 1974.Pieńkowska H.: Projektowana sieć parków etnograficznych województwakrakowskiego. „Ochrona Zabytków” 1966, nr 1.Pieńkowska H.: Rola zabytków w aktywizacji małych miast i osiedli województwakrakowskiego. „Ochrona Zabytków” 1966, nr 4, także„Biuletyn Informacyjny PKZ” 1967, nr 5.Pieńkowska H., Wybrane problemy ochrony zabytków w obliczu projektowanejzapory wodnej na Dunajcu w rejonie Niedzicy [wstępi aneksy]. „Materiały i Sprawozdania Konserwatorskie WojewództwaKrakowskiego” T. 4: 1971–72.Pieńkowska H.: Z problematyki ochrony budownictwa drewnianegoi organizacji parków etnograficznych Ziemi Krakowskiej. „Sprawozdaniaz posiedzeń Komisji Naukowych” T. 20: 1979, z. 1.Pieńkowska H.: Z zagadnień i prac konserwatorskich na Podhalu.„Wierchy” R. 23: 1954, s. 215–219.Pieńkowska H.: Z zagadnień i prac konserwatorskich na Podkarpaciu.„Wierchy” R. 22: 1953, s. 232–234.Pieńkowska H.: Zagadnienia budownictwa drewnianego ziem górskich.„Postępy Nauk Rolniczych” 1959, nr 6(60).Pieńkowska H., Staich Tadeusz: Drogami skalnej ziemi. Podtatrzańskawłóczęga krajoznawcza, Kraków 1956.Pilch J.: Dwustulecie Dworu Moniaków. „Wierchy” R. 53: 1984 [wyd.1988], s. 254-255.Pilch J.: Realizacja idei skansenowskiej w Zubrzycy Górnej. „RocznikOrawski” T. 6-7 (za lata 2004-2006): 2007, s. 107–114.Pilch J.: Zubrzyca Górna. Orawski Park Etnograficzny Muzeum. Wyd.2., Kraków 2001.Piłsudski B.: W sprawie Muzeum Tatrzańskiego. (O urządzeniu działuludoznawczego). „Rocznik Podhalański” T. 1: 1914–1921.Piotrowicz J.: Bochnia i jej pierwsi mieszkańcy w świetle przywilejulokacyjnego z 1253 roku, „Rocznik Bocheński”, t. 1, 1993, s. 63–70Pluciński J.: Zakłady przemysłu wiejskiego na Podhalu. „Rocznik Podhalański”T. 4: 1994, s. 185–204.Polska. Dzieje cywilizacji i narodu, t. 2, Monarchia Piastów 1039–1399,red. Derwich M., Wrocław 2003Popko C. W.: Nadwiślański Park Etnograficzny w Wygiełzowie, OddziałMuzeum w Chrzanowie, Katowice 1982.Pytel Z. [ks.]: Witkiewiczowska architektura sakralna w Zakopanem.Uzup. i red. mer. Z. Moździerz, Zakopane 1999.Reychmanowie J. i S.: Przemysł wiejski na Podhalu, Zakopane 1937.Ruszczyk G.: Drewno i architektura. Dzieje budownictwa drewnianegow Polsce, Warszawa 2007.Ruszczyk G.: Drewniane kościoły w Polsce 1918–1939. Tradycjai nowoczesność, Warszawa 2001.Rutkowski T.: Problemy rewaloryzacji zabudowy wiejskiej na przykładziewsi Chochołów. „Człowiek i środowisko” 1980 [wyd. 1981],nr 1/2, s. 163–188.Sadowska E. J.: Tradycyjne budownictwo ludowe Zawoi [w:] MonografiaZawoi, pod red. Urszuli Janickiej-Krzywdy, Zawoja 1996,s. 173–192.Sanocka B.: Był dwór, Jest dwór! Historia dworu z Drogini i jego przeniesieniado Wygiełzowa, Kraków 2006.103


104Sieraczkiewicz J., Święch J.: Skanseny – muzea na wolnym powietrzuw Polsce, Olszanica 1999.Skanseny po latach — założenia a realizacja. Materiały z ogólnopolskiejkonferencji. Nowy Sącz, 5-6 X 1995 r., Nowy Sącz 1996.Skiba J.: Rewaloryzacja zespołów zabytkowych Krakowa, 1976.Skorupa A.: Zabytkowe kościoły Polskiego Spisza. Wyd. 2., Kraków2001.Skorupa A.: Kościoły Polskiej Orawy, Kraków 1997.Skorupa A.: Zabytkowe kościoły Skalnego Podhala, Kraków 1999.Skorupa A.: Zabytkowe kościoły Niżniego Podhala, Kraków 2004.Smólski J.: Kaplica św. Sebastiana w Maniowach. „Materiałyi Sprawozdania Konserwatorskie Województwa Krakowskiego” 1976.Solecki A.: Zagadnienie pasterstwa w Tatrach. „Sprawozdania z posiedzeńKomisji Naukowych PAN” [Kraków] T. 13: 1970, z. 2 [za:VII-XII 1969], s. 647–648.Solecki A.: Architektura i ugrupowania przestrzenne szałasóww Tatrach. „Teka Komisji Urbanistyki i Architektury” [Kraków]T. 6: 1972, s. 35–41.Solecki A.: Studia krajobrazowe polskiej Orawy. „Teka Komisji Urbanistykii Architektury” T. 7: 1978, s. 35.Spiss T. L.: Wykaz drewnianych kościołów i cerkwi w Galicyi, Lwów 1912.Staich T.: Dębno cudami słynące, Kraków 1990.Staich T.: O szałasach tatrzańskich. „Gościniec” 1971, nr 41.Stępień P. M.: Przeniesienie i adaptacja budynku dawnego UrzęduCelnego w Niedzicy. „Ochrona Zabytków” 1990, nr 1, s. 43–44.Szablowski J. [oprac.]: Katalog Zabytków Sztuki w Polsce. T. 1: Województwokrakowskie. Z. 11: Powiat nowotarski, Warszawa 1951.Szczepanek T.: Muzeologiczna ochrona krajobrazu kulturowego naPodhalu, Spiszu i Orawie. „Rocznik Podhalański” T. 2: 1979,s. 5–15.Szczepanek T.: Muzealnictwo skansenowskie na Podhalu [w:] Muzeaskansenowskie w Polsce, Poznań 1979, s. 162-170.Szczepanek T.: Z problematyki budowy skansenów na Podhalu [w:]Międzynarodowa Konferencja Skansenowska. Sanok 27–30 maja1978, Sanok 1978, s. 173–182.Szydłowski T.: Sprawozdanie z inwentaryzacji powiatu nowotarskiego.„Ochrona Zabytków Sztuki” T. 1–4: 1930/1931.Szymczuk D,, Bereza B.: Drewniana architektura Beskidówz etnografią polskich Karpat, Warszawa 1982.Szydłowski T. [oprac.]: Zabytki Sztuki w Polsce. T. 1: Województwo krakowskie.Z. 2: Powiat nowotarski, Warszawa 1938.Śledzikowski T.: Polska – zabytki drewniane, Kraków 2004.Thulle C.: Zabytkowe dzwonnice drewniane w Polsce. „Teka KomisjiUrbanistyki i Architektury”. T. 3: 1969, s. 119–134.Tondos B.: Architektura drewniana w Zakopanem. Znaczenie architekturydrewnianej w zabytkowej strukturze przestrzennej Zakopanego.„Architektura i Urbanistyka” 1987, nr 3-4; także: „ArchitekturaWspółczesna Ziem Górskich”, pod red. T. Przemysława Szafera. Teka 1:1993, s. 81–93.Tondos B.: Regionalizm w aspekcie historycznym [w:] Wieś i miasteczkou progu zagłady. Materiały konferencji naukowej SHS. Wojnowice,marzec 1988, pod red. Tadeusza Rudkowskiego, Warszawa 1991.Trajdos T. M., Pieńkowska Hanna: Kościół w Orawce, Kraków 1999.Treter B.: Dwór Moniaków w Zubrzycy Górnej – przyszłe orawskiemuzeum regionalne. „Wierchy” R. 16: 1938, s. 62–67.Treter B.: Dzienniki konserwatorskie 1931–1944. Oprac. O. Dyba,M.Kornecki, Roman Marcinek. „Teki Krakowskie” T. 9: 2000.Zabytki architektury i budownictwa w Polsce. T. 18, cz. 2: Województwokrakowskie. Oprac. Majka M., Dyba O. z zesp., Warszawa 1995.Zabytkowe budowle drewniane i stolarka architektoniczna wobecwspółczesnych zagrożeń, red. Okoń E., Toruń 2005.Zborowski J.: Dworek Moniaków w Zubrzycy Górnej na Orawie własnościąpaństwa, „Ziemia” R. 27: 1937, nr 9–10, s. 223.Zborowski J.: Ochrona swojszczyzny, przemysł ludowy na Podhalu,„Ziemia” R. 14: 1929, nr 12, s. 196–201.Zborowski J.: O zabytkach budownictwa i sztuki ludowej na Podhalu,Spiszu i Orawie, „Gazeta Podhalańska” 1928, nr 40, s. 1–4.Zborowski J.: Pisma Podhalańskie, Kraków 1972, T. 2, s. 9–33 [rozdz. 3:Z dziejów ochrony zabytków w oprac. Hanny Pieńkowskiej].Zborowski J.: Z dziejów ludoznawstwa i muzealnictwa na Podhalu: SekcjaLudoznawcza (1911-1914). „Rocznik Muzeum Etnograficznegow Krakowie” T. 6, 1976


107


MAŁOPOLSKIE MUZEA NA WOLNYM POWIETRZU. ARCHITEKTURA DREWNIANATEKSTJoanna HołdaMagdalena KrohZbigniew MoździerzAgnieszka OczkowskaLeszek ZegzdaZDJĘCIAPiotr DroździkMuzeum Okręgowe w Nowym SączuPaweł MierniczakREDAKCJADepartament Kultury, Dziedzictwa Narodowego i TurystykiAgnieszka AugustynWojciech KrólTomasz KrzaczyńskiKrzysztof MarkielMuzeum Okręgowe w Nowym SączuJoanna HołdaRobert ŚlusarekWYDAWCADepartament Kultury, Dziedzictwa Narodowego i TurystykiUrzędu Marszałkowskiego Województwa Małopolskiego31-156 Kraków, ul Basztowa 22Adres do korespondencji:30-017 Kraków, ul. Racławicka 56tel.: (48 12) 63 03 340,fax: (48 12) 63 03 341www.malopolskie.pl; www.malopolska.plWSPÓŁPRACAMuzeum Okręgowe w Nowym Sączu33-300 Nowy Sącz, ul. Lwowska 3tel.: (48 18) 443 77 08,fax: (48 18) 443 78 65www.muzeum.sacz.plDepartament Geodezji i KartografiiUrzędu Marszałkowskiego Województwa MałopolskiegoOPRACOWANIE GRAFICZNE I ŁAMANIEJakub MichniowskiJAK – studio graficznee-mail: biuro@jakstudio.plwww.jakstudio.plKOREKTAKrzysztof BukowskiStudio Editoriale-mail: studio@editorial.plwww.editorial.plTŁUMACZENIABiuro tłumaczeń „NIKA”ul. Wielopole 18A/5 , 31-072 Krakówwww.nika-tlumaczenia.ple-mail:biuro@nika-tlumaczenia.plOPRACOWANIE MAPIgnacy Czwartos – artysta malarz, autor mapy artystycznejKatarzyna Mikrut – Departament Geodezji i KartografiiUrzędu Marszałkowskiego Województwa MałopolskiegoDRUKS-Druk Centrum Poligrafiiul. Balicka 100, 30-149 Krakówwww.sdruk.ple-mail: biuro@sdruk.plNAKŁAD300 egzemplarzyISBN 978-83-60538-18-0Wydawca wyraża podziękowania zarządcom skansenów,punktów skansenowskich i obiektów paramuzealnych opisanychw niniejszej publikacji oraz wszystkim osobom, któreprzyczyniły się do powstania wydawnictwa Małopolskiemuzea na wolnym powietrzu. Architektura drewniana.Publikacja została sfinansowana z budżetu WojewództwaMałopolskiego.


Departament Kultury, Dziedzictwa Narodowego i TurystykiUrzędu Marszałkowskiego Województwa Małopolskiego31-156 Kraków, ul. Basztowa 22adres do korespondencji:30-017 Kraków, ul. Racławicka 56tel.: (012) 63 03 340, fax: (012) 63 03 341www.malopolskie.pl; www.malopolska.pl

More magazines by this user
Similar magazines