Kalwariarz - Kalwaria Zebrzydowska, Urząd Miasta

waria Zebrzydowska nr 4/79 z dnia 24 marca 1979 roku). Od tegomomentu Towarzystwo uzyska³o osobowoœæ prawn¹ i rozpoczê³oformaln¹ dzia³alnoœæ.Celem Towarzystwa Przyjació³ Kalwarii Zebrzydowskiej by³oi jest w dalszym ci¹gu „organizowanie i popieranie wszelkichzamierzeñ i prac zwi¹zanych z ochron¹ i rozwojem kulturalnychi gospodarczych wartoœci regionu” (paragraf 4 statutu).Powy¿szy cel realizowany jest w bardzo ró¿norodnych formach,takich jak:• organizowanie zebrañ, spotkañ dyskusyjnych i kierowaniepostulatów oraz wniosków do w³adz miasta i gminy,• organizowanie imprez kulturalnych oraz wycieczek promuj¹cychKalwariê Zebrzydowsk¹,• urz¹dzanie wystaw obrazuj¹cych dorobek i osi¹gniêciamiasta i jego mieszkañców,• gromadzenie dokumentów i pami¹tek zwi¹zanych z histori¹Kalwarii Zebrzydowskiej i okolicznych wsi,• organizowanie konkursów, prelekcji, przegl¹dów oraz lekcjio tematyce regionalnej dla uczniów szkó³ z terenu miastai gminy oraz odwiedzaj¹cych nasze miasto,• tworzenie zespo³ów zainteresowañ wg potrzeb,• wspó³praca z innymi stowarzyszeniami i organizacjami o podobnymzakresie dzia³ania.Od pocz¹tku dzia³alnoœæ Towarzystwa Przyjació³ KalwariiZebrzydowskiej napotyka³a na liczne trudnoœci, a g³ówn¹ by³ brakw³asnego lokalu.Najpierw wiêc Towarzystwo korzysta³o z pomieszczeniagoœcinnie udostêpnionego przez Stronnictwo Demokratyczne.Niestety, ówczesne w³adze nie wykaza³y najmniejszego zainteresowaniadzia³alnoœci¹ nowo powsta³ego stowarzyszenia. Nie zajmowalisiê tym równie¿ mieszkañcy miasta - szczególnie inteligencjaoraz rzemieœlnicy. Na pocz¹tku roku 1981 Towarzystwo prze¿ywa³obardzo g³êboki kryzys. Wielu cz³onków odesz³o, pozostali tylko cinajaktywniejsi i najbardziej wartoœciowi. „Na placu boju” zosta³ytylko trzy osoby. Te g³êbokie trudnoœci zosta³y jednak przezwyciê-6

¿one dziêki uporowi i zaanga¿owaniu wspomnianej trójkispo³eczników. Liczne indywidualne rozmowy z wieloma osobamisprawi³y, ¿e zacz¹³ powiêkszaæ siê kr¹g cz³onków Towarzystwa.Nale¿y zauwa¿yæ, ¿e Towarzystwo Przyjació³ Kalwarii Zebrzydowskiejnie by³o i nie jest w dalszym ci¹gu organizacj¹ masow¹,mimo i¿ drzwi do niego dla wszystkich stoj¹ otworem. Od momentupowstania do chwili obecnej Towarzystwo pod pewnym wzglêdemjest elitarne. Obowi¹zuje tam przede wszystkim zasada ogólniepojêtej kultury zarówno w dzia³aniu, jak i myœleniu. Wœródcz³onków panuje zasada, ¿e wszystkie drogi etyczno - moralneprowadz¹ zarówno do wzajemnego szacunku, jak i czci dla naszejprzesz³oœci, która tworzy polsk¹ historiê. Wartoœci te, przez wiele latzaniedbane i zast¹pione bezmyœlnym dzia³aniem zmierzaj¹cymw kierunku wyimaginowanej pseudo - kultury sterowanej zarz¹dzeniamii okólnikami, by³y bardzo niepopularne. Z tego wzglêduTowarzystwo Przyjació³ Kalwarii Zebrzydowskiej przez wiele lat by³oniewygodne dla ówczesnych w³adz. Dobrze, ¿e przez ca³y okresistnienia sposób myœlenia cz³onków Towarzystwa nie zmieni³ siê.Przeobra¿eniom uleg³a sytuacja spo³eczno - polityczna w kraju.Zmieni³o siê podejœcie w³adz. Wartoœci pielêgnowane przezcz³onków Towarzystwa zyskuj¹ w³aœciw¹ rangê równie¿ w wieluwypowiedziach oficjalnych. Jednak liczne grono wspó³obywatelinie chce tego przyj¹æ do wiadomoœci i dlatego Towarzystwospotyka³o siê w swojej historii z obojêtnoœci¹, a nawet wrogoœci¹niektórych osób. Dobrze siê sta³o, ¿e kryzys roku 1981 zosta³za¿egnany.23 paŸdziernika 1981 roku powsta³ Tymczasowy Zarz¹d reaktywowanegoTowarzystwa Przyjació³ Kalwarii Zebrzydowskiejw sk³adzie:Adam Grodnicki - prezes,Franciszek Wolak - zastêpca prezesa,Antoni Radoñ - sekretarz,Stefania Natanek - skarbnik,Stanis³aw Wojas - cz³onek,Andrzej Konicki - cz³onek.7

Nowy Zarz¹d podj¹³ dzia³ania maj¹ce na celu o¿ywienie pracyTowarzystwa. W dzia³aniach tych wydatnie pomóg³ Cech Rzemios³Ró¿nych w Kalwarii Zebrzydowskiej, zw³aszcza wieloletni kierownikBiura Cechu Aleksander Natanek, cz³onek Towarzystwa.Cech obj¹³ patronat nad Towarzystwem przyznaj¹c równie¿dotacje. Po porozumieniu z gospodarzami Klubu „Zodiak”,Towarzystwo otrzyma³o do swojej dyspozycji pomieszczenie, którezosta³o odremontowane dziêki wydatnej pomocy wspomnianegoAleksandra Natanka, dzia³aj¹cego z ramienia Cechu Rzemios³Ró¿nych. Du¿y wk³ad pracy wnieœli równie¿ Antoni Radoñ i Stanis³awWojas. Natomiast W³adys³aw Wilk wykona³ piêkn¹ gablotkê,która s³u¿y do dnia dzisiejszego. Towarzystwo mog³o siê przenieœædo w³asnego pomieszczenia z lokalu Miejskiego KomitetuStronnictwa Demokratycznego, z goœcinnoœci którego korzysta³o odmomentu powstania. Pewn¹ pomoc, zw³aszcza finansow¹, nios³yw latach osiemdziesi¹tych XX w. spó³dzielcze i pañstwowe zak³adyz terenu miasta. Dzia³alnoœæ Towarzystwa w tym czasie by³a bardzoograniczona z powodu trudnych warunków lokalowych (ma³apowierzchnia, pomieszczenie bez okna).Z tego powodu rzemieœlnicy - cz³onkowie Towarzystwa bardzozaanga¿owali siê w budowê nowego Domu Rzemios³a przyul. Jagielloñskiej.Tam przewidziano bowiem pomieszczenie przeznaczone dlapotrzeb Towarzystwa Przyjació³ Kalwarii Zebrzydowskiej. By³ to2lokal o powierzchni ok. 40 m , i to zupe³nie bezp³atny. Dom tenzosta³ oddany do u¿ytku 20 lipca 1985 r. Od tego wiêc dniaTowarzystwo dysponowa³o dobrym lokalem. Odbywa³y siê w nimliczne spotkania i dyskusje. Gromadzono tam wiele dokumentówi pami¹tek obrazuj¹cych historiê naszego miasta. W tym okresieZarz¹d Cechu Rzemios³ Ró¿nych w Kalwarii Zebrzydowskiej bardzopomaga³ Towarzystwu, za co cz³onkowie tego¿ wielokrotnie sk³adalipodziêkowania przedstawicielom rzemios³a kalwaryjskiego.Nale¿y jednak powróciæ do kilku faktów zwi¹zanych z organizacj¹Towarzystwa. Decyzj¹ z 16 grudnia 1981 r. NaczelnikMiasta i Gminy zawiesi³ dzia³alnoœæ tego gremium, tak jak innych8

organizacji i stowarzyszeñ w stanie wojennym. Wówczas to ca³adokumentacja i piecz¹tki zosta³y zdeponowane w Urzêdzie Miastai Gminy. Towarzystwo Przyjació³ Kalwarii Zebrzydowskiej wznowi³oswoj¹ dzia³alnoœæ w roku 1982 i ju¿ 15 listopada odby³o siê WalneZebranie Sprawozdawczo - Wyborcze. By³ to okres aktywnej pracywielu cz³onków, spoœród których wyró¿nili siê szczególnie: JanPaj¹k, Antoni Radoñ, Stanis³aw Wojas, W³adys³aw Wilk,W³adys³awa Marek, Stefania Natanek, Aleksander Natanek i KrystynaDuda. Ukonstytuowa³ siê Zarz¹d w sk³adzie:Adam Grodnicki - prezes,Franciszek Wolak - wiceprezes,Antoni Radoñ - sekretarz,Stefania Natanek - skarbnik,W³adys³awa Marek - cz³onek,Zofia Katzer - cz³onek,Jan Paj¹k- cz³onek,Stanis³aw Wojas - cz³onek.Kolejne Walne Zebrania Sprawozdawcze Cz³onków odby³y siê28 listopada 1983 r. i 24 listopada 1984 r. By³y one dobrymmomentem do w³aœciwej oceny pracy cz³onków Towarzystwa.Szczególny bodziec do dobrej dzia³alnoœci stanowi³o otrzymanienowego lokalu w nowo wybudowanym Domu Rzemios³a.Pomieszczenie to zawdziêcza swój wystrój trzem osobom:Adamowi Stok³osie, Stanis³awowi Wojasowi i AntoniemuRadoniowi. Zarz¹d zamierza³ doprowadziæ do tego, abyTowarzystwo sta³o siê krzewicielem i przewodnikiem kulturyw swoim œrodowisku. Postulaty te by³y, niestety, trudne do realizacjii do dziœ stanowi¹ problem du¿ej wagi. Przyczyn¹ tego stanu rzeczyjest wiek wiêkszoœci cz³onków i zaanga¿owanie tylko nielicznejgrupy. Najwiêkszym jednak problemem jest brak potrzebkulturalnych w œrodowisku, w którym dominuj¹ problemymaterialne.W zwi¹zku ze zmian¹ przepisów w sprawie rejestracjistowarzyszeñ 27 maja 1989 r. Towarzystwo Przyjació³ Kalwarii9

Zebrzydowskiej zosta³o wpisane do Rejestru Stowarzyszeñ S¹duWojewódzkiego w Bielsku - Bia³ej pod nr A - 41.Z kolei 3 lipca 1989 r. Walne Zebranie Sprawozdawczo- Wyborcze Cz³onków Towarzystwa wy³oni³o nowy Zarz¹dTowarzystwa w sk³adzie:Stanis³aw Sypniewski - prezes,Stanis³aw Wojas - wiceprezes,Stefania Natanek - skarbnik,Anna ¯urek - sekretarz,Adam Grodnicki - cz³onek,Jadwiga Gielata - cz³onek,W³adys³awa Marek - cz³onek,Jan Paj¹k- cz³onek.W sk³ad Komisji Rewizyjnej weszli z kolei:Leszek Oleksy - przewodnicz¹cy,Janina Kleszcz - cz³onek,Stanis³aw Chyczyñski - cz³onek.Na wniosek Jana Paj¹ka Zarz¹d przyst¹pi³ do poszukiwaniawiêkszego lokalu, gdy¿ pomieszczenie w Domu Rzemios³awype³ni³o siê ju¿ zbiorami. Wówczas, wraz z w³adzami miasta,d¹¿ono do zakupu starego, charakterystycznego dla Kalwarii domu.Brano pod uwagê tzw. „Kozakówkê” przy ul. 3 Maja oraz domi warsztat stolarski pp. Stok³osów przy zbiegu ulic Koœciuszki,Bernardyñskiej i 3-go Maja. Równie¿ pozyskanie budynku by³ejbo¿nicy ¿ydowskiej na muzeum i cele kultury nie doczeka³o siêrealizacji, gdy¿ Rada Miasta sprzeda³a ten budynek osobieprywatnej.Podczas Walnego Zebrania Cz³onków Towarzystwa 9 stycznia1992 roku w sk³adzie Zarz¹du wprowadzono tylko jedn¹ zmianê.Zmar³ego Jana Paj¹ka zast¹pi³a Ma³gorzata Radoñ, która objê³afunkcjê sekretarza, a Anna ¯urek zosta³a cz³onkiem Zarz¹du.Walne Zebranie Cz³onków, które odby³o siê 19 stycznia 1994 r.,nie zmieni³o sk³adu Zarz¹du.10

Pocz¹tek lat dziewiêædziesi¹tych ubieg³ego stulecia charakteryzowa³siê rozpoczêciem dzia³añ rzemios³a kalwaryjskiego,popieranego przez w³adze miasta, o odzyskanie Pawilonu Wystawowegozwanego popularnie „Okr¹glakiem”, u¿ytkowanego przezSpó³dzielniê Stolarzy im. L. Waryñskiego. Pawilon ten zosta³wybudowany w stanie surowym tu¿ przed wybuchem II wojnyœwiatowej przez rzemieœlników kalwaryjskich. D³ugotrwa³e zabiegiprawne pozwoli³y na odzyskanie budynku przez prawowitychw³aœcicieli. Pod koniec roku 1997 ukoñczono jego remont. Dziêkiumowie notarialnej pomiêdzy w³adzami miasta a Cechem Rzemios³Ró¿nych w Kalwarii Zebrzydowskiej, lokal o powierzchni ponad 802m na parterze „Okr¹glaka” zosta³ przydzielony TowarzystwuPrzyjació³ Kalwarii Zebrzydowskiej. Od pocz¹tku 1998 roku mo¿naby³o wiêc by³o przenieœæ siê do obecnego pomieszczenia. Lokal tenspe³nia obecnie rolê zarówno Izby Muzealnej, jak i miejsca spotkañklubowych, prelekcji, sympozjów oraz sali wystawowej. Jest onodwiedzany czêsto przez m³odzie¿ szkoln¹ i dlatego siê go w pe³niwykorzystuje. Nale¿y siê cieszyæ, ¿e stanowi to dobr¹ wizytówkênaszego miasta.We w³aœciwe przygotowanie pomieszczenia do u¿ytku najwiêkszywk³ad pracy wnieœli nastêpuj¹cy cz³onkowie: Stanis³aw Wojas,Krystyna Duda, Anna ¯urek oraz Stefania Natanek, W³adys³awaMarek i Bronis³awa Maryon. Przygotowanie wszystkich zbiorów doekspozycji, ich inwentaryzacja oraz pozyskanie nowychdokumentów i pami¹tek wymaga ci¹g³ej pracy, równie¿ w chwiliobecnej. Stanowi to pierwszoplanowe zadanie TowarzystwaPrzyjació³ Kalwarii Zebrzydowskiej.26 lutego 1998 roku w nowym lokalu odby³o siê WalneZgromadzenie Cz³onków Towarzystwa Przyjació³ Kalwarii Zebrzydowskiej,które udzieli³o absolutorium ustêpuj¹cemu Zarz¹dowii wybra³o nowe w³adze. W sk³ad Zarz¹du weszli:Stanis³aw Sypniewski - prezes,Antoni Radoñ - wiceprezes,Anna Kurowska - skarbnik,Ma³gorzata Radoñ - sekretarz,11

Stanis³aw Wojas - cz³onek.W sk³ad Komisji Rewizyjnej zostali wybrani:El¿bieta Rybaczek - przewodnicz¹ca,Stanis³aw Chyczyñski - cz³onek,Katarzyna Kawa - cz³onek.S¹d Kole¿eñski stanowili:Stefania Natanek - przewodnicz¹caW³adys³awa Marek - cz³onek,Wies³aw Hartl - cz³onek.W trakcie Walnego Zgromadzenia podjêto nastêpuj¹ce uchwa³y:- zatwierdzaj¹c¹ Regulamin Walnego Zebrania Cz³onków,- zmieniaj¹c¹ Statut Towarzystwa Przyjació³ Kalwarii Zebrzydowskiej,- przenosz¹c¹ siedzibê Towarzystwa,- ustanawiaj¹c¹ wysokoœæ sk³adki cz³onkowskiej.Uœciœlono te¿ statutowe sposoby realizacji zadañ oraz zamienionod³ugoœæ kadencji w³adz Towarzystwa z dwóch lat na cztery.Kolejne Zebranie Sprawozdawcze Cz³onków Towarzystwaodby³o siê 31 stycznia 2000 r. W roku 2001, w zwi¹zku ze zmianamiadministracyjnymi, Towarzystwo musia³o podj¹æ starania rejestracyjneo wpis do Krajowego Rejestru S¹dowego w S¹dzie Rejonowymdla Krakowa - Œródmieœcia (Wydzia³ XII Gospodarczy).W marcu tego roku z pracy i cz³onkostwa w Towarzystwiezrezygnowa³ Antoni Radoñ - cz³onek - za³o¿yciel Towarzystwa. Policznych komplikacjach Towarzystwo Przyjació³ Kalwarii Zebrzydowskiejzosta³o wpisane do Krajowego Rejestru S¹dowego podnumerem 0000075501.Z kolei 25 kwietnia 2002 roku odby³o siê Walne ZebranieSprawozdawczo - Wyborcze Cz³onków. Zosta³y wybrane nowew³adze Towarzystwa:Zarz¹d stanowili:Stanis³aw Sypniewski - prezes,Krystyna Duda - wiceprezes,Ma³gorzata Kasprzyk - sekretarz,Anna Kurowska - skarbnik,12

Stanis³aw Wojas - cz³onek.W sk³ad Komisji Rewizyjnej weszli:El¿bieta Rybaczek - przewodnicz¹ca,Katarzyna Kawa - cz³onek,Wies³aw Hartl - cz³onek.S¹d Kole¿eñski stanowili:Anna ¯urek - przewodnicz¹ca,Ma³gorzata Radoñ - cz³onek,Andrzej Jaskierny - cz³onek.Wspomniane Walne Zebranie podjê³o uchwa³y: o pozyskaniunowych cz³onków, o dalszej wspó³pracy z dru¿yn¹ harcersk¹ orazo inwentaryzacji zbiorów Towarzystwa.26 lutego 2003 roku odby³o siê Walne Zebranie SprawozdawczeCz³onków, na którym zwrócono uwagê na uporz¹dkowaniespraw cz³onkowskich, koniecznoœæ wydania Informatora Towarzystwaoraz omówiono sprawy bie¿¹ce.26 lutego 2004 r. mia³o miejsce kolejne Walne Zebranie Sprawozdawcze.Zebrani cz³onkowie omówili zadania stoj¹ce przedTowarzystwem w najbli¿szych latach. Dyskutowano równie¿ o dzia-³aniach maj¹cych na celu przyznanie Towarzystwu statusuorganizacji po¿ytku publicznego. Stwierdzono, ¿e obecnieobowi¹zuj¹ce przepisy s¹ bardzo niekorzystne dla ma³ychorganizacji, takich jak Towarzystwo Przyjació³ Kalwarii Zebrzydowskiej.Z kolei 31 marca 2005 r. odby³o siê, przyspieszone o rok, WalneZebranie Sprawozdawczo - Wyborcze. Przyczyn¹ by³a œmieræbardzo aktywnego cz³onka Zarz¹du Stanis³awa Wojasa orazprzeprowadzenie siê do Wadowic skarbnika - Anny Kurowskiej.Zosta³y wówczas wybrane nowe w³adze Towarzystwa.W sk³ad Zarz¹du weszli:Stanis³aw Sypniewski - prezes,Krystyna Duda - wiceprezes,Ma³gorzata Kasprzyk - sekretarz,W³adys³awa Marek - skarbnik,Wies³aw Hartl - cz³onek.13

Sk³ad Komisji Rewizyjnej stanowi¹:Ignacy Wielgus - przewodnicz¹cy,El¿bieta Rybaczek - cz³onek,Stanis³aw Dobroski - cz³onek.S¹d Kole¿eñski stanowi¹:Anna ¯urek - przewodnicz¹ca,Romana Bro¿ek - cz³onek,Jadwiga Gielata - cz³onek,Joanna Kasprzyk - cz³onek.W kilka dni po Walnym Zebraniu W³adys³awa Marek zrezygnowa³az funkcji skarbnika. Przej¹³ j¹ Wies³aw Hartl, a W³adys³awa Marekzosta³a cz³onkiem Zarz¹du.Walne zebrania sprawozdawcze w roku 2006 i 2007 po³¹czoneby³y z kolêdowaniem, które odbywa siê od kilku lat w drugiejpo³owie stycznia. Bior¹ w nim udzia³ zaproszeni goœcie. Zawszeprzybywa burmistrz dr in¿. Augustyn Ormanty, czêsto goœci te¿przewodnicz¹cy Rady Miejskiej Marcin Krawczyñski. Sta³ymigoœæmi s¹ ojcowie bernardyni.II. Dzia³alnoœæ1. W latach 1979 - 1983 dzia³alnoœæ Towarzystwa Przyjació³Kalwarii Zebrzydowskiej, ze wzglêdu na brak w³asnego lokalu,skupia³a siê g³ównie na spotkaniach klubowych. Rozpoczêtozbieranie pami¹tek i dokumentów zwi¹zanych z przesz³oœci¹Kalwarii. Nawi¹zano wspó³pracê z ludŸmi znanymi i zwi¹zanymiz naszym miastem. Odby³y siê spotkania z prof.Stanis³awem Weissem i Zdzis³awem Przebindowskim.Wspó³pracê z Towarzystwem nawi¹za³ te¿ znany rysowniki karykaturzysta pochodz¹cy z Kalwarii, a mieszkaj¹cy stalew Warszawie, Karol Ferster.Œciœle wspó³pracuje z Towarzystwem, od momentu jegopowstania do chwili obecnej, o. Miko³aj Rudyk, który jestczêstym naszym goœciem. Do niedawna pomoc¹ s³u¿y³ równie¿œp. o. Augustyn Chadam, niezwykle zas³u¿ony dla kalwaryjskiegosanktuarium bernardyn.14

W omawianym okresie wystêpowano do w³adz miejskichw sprawach ochrony zabytków, zmiany nazewnictwa ulic oraztablic pami¹tkowych.2. Od pocz¹tku istnienia Towarzystwa gromadzone s¹ ró¿nedokumenty i pami¹tki œwiadcz¹ce o bogatej historii KalwariiZebrzydowskiej, wyroby miejscowego rzemios³a oraz narzêdziapracy rzemieœlników.Zebrano niemal ca³y komplet afiszy i plakatów dotycz¹cychTargów Kalwaryjskich, projektowanych g³ównie przez prof.Witolda Chomicza.Bank Spó³dzielczy w Kalwarii Zebrzydowskiej przekaza³ meblegabinetowe wykonane w latach dwudziestych XX wieku.3. Wyg³aszano prelekcje o historii Kalwarii Zebrzydowskiej,sanktuarium kalwaryjskiego, misteriach i walorach krajobrazowo- architektonicznych Parku Pielgrzymkowego oraz prowadzonolekcje muzealne dla dzieci i m³odzie¿y szkolnej.Wyg³aszali je: Adam Grodnicki, Stanis³aw Sypniewski,Ma³gorzata Kasprzyk, Krystyna Duda i sporadycznie innicz³onkowie Towarzystwa. Wielokrotnie pomocne by³y slajdywykonane przez Adama Grodnickiego w latach siedemdziesi¹tychi osiemdziesi¹tych ubieg³ego wieku. Prelekcji tychby³o œrednio ok. dziesiêciu w ci¹gu roku. W ka¿dej bra³o udzia³od 20 - 30 uczniów.4. Zorganizowano wystawy artystów zwi¹zanych z Kalwari¹Zebrzydowsk¹:- Zdzis³awa i Ewy Przebindowskich pt. Motywy kalwaryjskie- maj 1987 r,- Kai Bielañskiej, Jadwigi Godzikowej, Jacka O¿oga i Micha³aJakubasa - wystawa poplenerowa Kalwaria i okolice - grudzieñ1987 r,- Malarstwa i mozaiki Ireny Weissowej - „Aneri” w 100.rocznicê urodzin artystki- grudzieñ 1988 r.Wystawy te mia³y miejsce w sali widowiskowej DomuRzemios³a w Kalwarii Zebrzydowskiej.15

Z kolei ekspozycje twórczoœci plastycznej artystów z GrupyTwórców Nieprofesjonalnych Towarzystwa Przyjació³ KalwariiZebrzydowskiej organizowane by³y g³ównie w BiblioteceMiejskiej oraz Oœrodku Kultury w Kalwarii Zebrzydowskiej.By³y to:- Malarstwo Jadwigi Baran - Gielaty i rzeŸby Zdzis³awa Bardasa- 21.08. - 21.09. 1989 r.- Malarstwo Gra¿yny P³achty i Stanis³awa Chyczyñskiego- 28.09. - 27.10. 1989 r.- Malarstwo Zdzis³awa Bardasa i Adama Oczkowskiego, rzeŸbyWies³awa Hartla i p³askorzeŸby Jerzego D¹browskiego- 08.02. - 10.03. 1990 r.- Malarstwo Anny ¯urek i tkaniny artystyczne Janiny Mróz-27.03. - 21.04. 1990 r.Cz³onkowie Grupy Twórców Nieprofesjonalnych brali równie¿udzia³ w okolicznoœciowych wystawach oraz aukcjachprzeznaczonych na cele charytatywne i spo³eczne, jak równie¿tych przedstawiaj¹cych dorobek gminy Kalwaria Zebrzydowska.Od momentu przyznania nowego lokalu TowarzystwaPrzyjació³ Kalwarii Zebrzydowskiej w budynku PawilonuWystawowego „Okr¹glak” zdecydowanie zwiêkszy³y siêmo¿liwoœci organizacji wystaw, przegl¹dów i konkursów. Zosta³ywiêc przygotowane nastêpuj¹ce ekspozycje okolicznoœciowe:• Prac plastycznych Zdzis³awa Bardasa - kwiecieñ 1998 r.• Malarstwa Jana K³¹cza - czerwiec 1998 r.• Malarstwa Anny ¯urek - lipiec 1998 r.• Stroików œwi¹tecznych Krystyny Dudy - grudzieñ 1998 r.• Publikacji prasowych zwi¹zanych z ochron¹ zabytków i przygotowaniemdo wpisu sanktuarium kalwaryjskiego na ListêŒwiatowego Dziedzictwa Kultury i Natury UNESCO - styczeñ- marzec 1999 r. W tym czasie przeprowadzono 17 prelekcjidla m³odzie¿y szkolnej zwi¹zanych z tym wydarzeniem.• Fotografii, pod tytu³em Papie¿ Jan Pawe³ II w Kalwarii Zebrzydowskiejw dwudziest¹ rocznicê pierwszej pielgrzymkiOjca Œwiêtego do Kalwarii Zebrzydowskiej - czerwiec16

- wrzesieñ 1999 r., przedstawiaj¹cej pobyt Papie¿a w Kalwarii9 czerwca 1979 r.• Fotografii Dawni pielgrzymi kalwaryjscy - sierpieñ -paŸdziernik 1999 r.• Fotografii brata Alberta Mocarskiego OFM Nasz Kardyna³Franciszek Macharski - z okazji 50 - lecia kap³añstwa -kwiecieñ - czerwiec 2000 r.• Fotografii z okazji 25 -lecia pontyfikatu papie¿a Jana Paw³a IIpt. Jan Pawe³ II - Pielgrzym Kalwaryjski obejmuj¹cej zdjêciaz pobytu Ojca Œwiêtego w Kalwarii (równie¿ jako kardyna³a)- paŸdziernik - listopad 2003 r.• Pokonkursowa Pisanki regionalnej - marzec - kwiecieñ 2004 r.• Obrazów Na szkle malowanych ksiêdza Stanis³awa Wojcieszakaz Ochotnicy Dolnej - kwiecieñ - lipiec 2004 r.• Orderów i odznaczeñ W³adys³awa Stanowskiego - w pierwsz¹rocznicê jego œmierci - maj 2004 r.• Wyszywania i haftu Robótki kalwarianek - wrzesieñ - listopad2004 r. Swoje obrusy, makatki, œciereczki i obrazki haftowanezaprezentowa³y wówczas: Helena Paj¹k, Anna Paj¹k, AnnaMoska³a, Irena Baran, Anna Stok³osa, Jolanta Studnicka orazIrena, Danuta i Maria Karkoszka, Józefa Dulban i Bogus³awaBabicz.• Pokonkursowa Ozdoby choinkowe XII. 2004 r. - I. 2005 r.• Gobelinów Pejza¿e i folklor ziemi ¿ywieckiej autorstwa pañW³adys³awy Klinowskiej i W³adys³awy Deki z TowarzystwaMi³oœników Ziemi ¯ywieckiej - kwiecieñ - maj 2005 r.• Haftu Ig³¹ malowane Edyty Giercuszkiewicz oraz haftowanychPocztówek okolicznoœciowych Anny KuŸlik -artystek niepe³nosprawnych z Grupy Integracyjnej KlubuŒrodowiskowego MCK w ¯ywcu - czerwiec - wrzesieñ 2005 r.• Fotografii ¯ywiec i ¯ywiecczyzna - Witolda Deki z ¯ywca- paŸdziernik 2005 r.• Prac nauczycieli i ich rodzin: Jana K³¹cza - malarstwo, MonikiBabicz - haft, Justyny Nawroth - fotografia, £ukasza Stok³osy- malarstwo, Wojciecha Æwiêka³y - rysunek, Marty Hordziej17

- grafika, Jerzego D¹browskiego - p³askorzeŸba, Wies³awaHartla - rze,ba; Roberta Babicza - modelarstwo - listopad- grudzieñ 2005 r.• Anio³y w Kalwarii - technika ró¿na - autorzy prac: Jolanta,Monika, Pawe³ i Joanna Studniccy, Katarzyna Wrona, MartaDziatkowiec, Renata Jurek - grudzieñ 2005 r.- styczeñ 2006 r.• Fotografii Macieja Malca Moja Kalwaria - luty - marzec 2006 r.• Wystawa fotografii z okazji XI Festiwalu Muzycznegow sanktuarium kalwaryjskim poœwiêcona X Festiwalowi oraz20-leciu pracy artystycznej dyrektora festiwali RobertaGrudnia. Zaprezentowana zosta³a ona na kru¿gankachklasztoru oo. Bernardynów - od 28 lipca do 14 sierpnia 2006 r.• M³odzi Twórcy - malarstwo, fotografia, grafika, rzeŸba AniJamróz, Dagmary Dudy, Asi Tajs i £ukasza Stok³osy - sierpieñi wrzesieñ 2006 r.• Kalwaria Zebrzydowska - Œwiatowe Dziedzictwo Kultury- wystawa promuj¹ca Kalwariê Zebrzydowsk¹ prezentowanaw galerii Towarzystwa Mi³oœników Ziemi ¯ywieckiej w ¯ywcuw ramach wspó³pracy z tym Towarzystwem - sierpieñwrzesieñ2006 r.• Magiczna Kalwaria Zebrzydowska - ekspozycja promuj¹canasze miasto. Zorganizowana zosta³a w „Domu Polonii”w Pu³tusku w ramach nawi¹zanej wspó³pracy z tymoœrodkiem. Wystawê przygotowano we wspó³pracy z CentrumKultury, Urzêdem Miasta i Klasztorem oo. Bernardynóww Kalwarii Zeb. - od 21 paŸdziernika do 15 grudnia 2006 r.• Walory jesienne - fotografie Macieja Malca, Jacka Pasternakai Dagmary Dudy - listopad - grudzieñ 2006 r.• Wystawa fotografii Szopka kalwaryjska - fotografie MaciejaMalca, Jacka Pasternaka i Dagmary Dudy - grudzieñ 2006oraz styczeñ i luty 2007 r.• Wernisa¿ wystawy fotografii Kalwaria z wizyt¹ u Papie¿a.Zdjêcia i dokumenty dostarczyli mieszkañcy Kalwarii Zebrzydowskieji okolic - 2 kwietnia 2007 - wystawa by³a czynna dokoñca maja.18

• Wernisa¿ wystawy Bia³y horyzont- fotografie Piotra Pawlusai Tomasza Wawrzyniaka - 1 czerwca 2007 r. - wystawa czynnado 15 lipca.• Wystawa Imieniny Krystyn ukazuj¹ca ogólnopolskiespotkania Krystyn - wernisa¿ po³¹czony ze spotkaniem imienniczek- 24 lipca 2007 r.• Wystawa pokonkursowa Konkursu Plastycznego Moja KalwariaZebrzydowska - listopad - grudzieñ 2007 r.Wa¿n¹ ekspozycj¹, zorganizowan¹ przez TowarzystwoPrzyjació³ Kalwarii Zebrzydowskiej w roku 2005, by³a wystawaobrazuj¹ca dziewiêæ festiwali muzycznych w sanktuariumkalwaryjskim. Zaprezentowano j¹ na kru¿gankach klasztoruoo. Bernardynów w Kalwarii z okazji X Festiwalu Muzycznegow sanktuarium kalwaryjskim. Powy¿sza ekspozycja przedstawia³afotogramy, afisze, programy oraz wpisy artystów doksiêgi pami¹tkowej, zbierane podczas dziewiêciu dotychczasowychfestiwali. Prezentowana ona by³a od czerwca dopo³owy sierpnia 2005 roku. Obejrza³o j¹ bardzo wielu pielgrzymóworaz mieszkañców Kalwarii i okolic.W czasie ka¿dej wystawy odbywa³y siê wernisa¿e oraz spotkaniaz artystami. W szczególny sposób w pamiêci pozostaniespotkanie z Edyt¹ Giercuszkiewicz, której towarzyszy³a grupaartystów niepe³nosprawnych prezentuj¹cych swoje artystyczneumiejêtnoœci.Pomiêdzy wystawami okolicznoœciowymi pokazywane by³ymateria³y zwi¹zane z histori¹ Kalwarii Zebrzydowskiej oraz jejpromocj¹: foldery, mapy, informatory, pami¹tki, wycinkiprasowe, fotografie oraz wystawy pokonkursowe konkursóworganizowanych przez Oœrodek Kultury w Kalwarii.5. Od 1990 roku Towarzystwo Przyjació³ Kalwarii Zebrzydowskiejorganizuje corocznie (poza rokiem 2003) SesjeNaukowe M³odzie¿y „Ocaliæ od Zapomnienia”, któreprzeznaczone s¹ dla m³odzie¿y szkolnej. Uczestnicy przygotowuj¹referaty, przeprowadzaj¹ wywiady z ciekawymiosobami pod kierunkiem nauczycieli lub innych opiekunów.19

Opracowania te dotycz¹ historii miasta i okolicznych wsi,zabytków, dziejów instytucji i organizacji spo³ecznych orazupamiêtniaj¹ ludzi zas³u¿onych dla Kalwarii i okolicy. W czasieposzczególnych sesji wyg³aszano od czterech do dwunastureferatów. Najciekawsze by³y publikowane w "WiadomoœciachKalwaryjskich". Niektórzy uczestnicy mieli okazjê wyst¹piæpodczas sympozjów organizowanych przez Towarzystwo.G³ównym celem sesji jest zainteresowanie uczniów dziejamiswojej „ma³ej ojczyzny”, gromadzeniem dokumentów i pami¹tek.Szczególny nacisk jest k³adziony na dzieje rodów i rodzin.Od 2002 r. sesje odbywaj¹ siê 7 czerwca, w rocznicêpierwszej pielgrzymki Jana Paw³a II do Kalwarii Zebrzydowskiej.6. W latach 1996 - 2000 Towarzystwo Przyjació³ KalwariiZebrzydowskiej, wspólnie z Oœrodkiem Kultury, organizowa³oLigê Kulturaln¹ Szkó³ Podstawowych gminy KalwariaZebrzydowska. Przedsiêwziêcie to polega³o na uczestnictwieposzczególnych szkó³ z terenu naszej gminy w imprezachzaliczanych do ligi. Udzia³ oraz zajête miejsca by³y odpowiedniopunktowane. Zwyciêskie szko³y otrzymywa³y puchar burmistrzamiasta Augustyna Ormantego, który obj¹³ patronat nad lig¹, orazskromne nagrody pieniê¿ne. Imprezy zaliczane do ligi to:konkursy wiedzy o regionie, przegl¹dy pieœni i poezjipatriotycznej, zespo³ów kolêdniczych i jase³ek, konkursyplastyczne. Przedsiêwziêcia te organizowane by³y przezcz³onków Towarzystwa oraz Oœrodek Kultury w Kalwarii orazniekiedy przez niektóre placówki oœwiatowe (by³y oneszczególnie punktowane). Szko³y mia³y mo¿liwoœæ prezentacjiswych dokonañ poza szko³¹, a najlepsze zespo³y wystêpowa³yna akademiach z okazji œwi¹t patriotycznych w Oœrodku Kultury.Niestety, reforma szkolna oraz niechêtna postawa czêœcinauczycieli spowodowa³a zawieszenie ligi, które trwa do dniadzisiejszego. Trzeba przyznaæ, ¿e by³a to wspania³a formaprezentacji dorobku poszczególnych placówek oœwiatowych nazewn¹trz.20

W poszczególnych edycjach zwyciê¿y³y nastêpuj¹ce szko³y:Rok szkolny 1996/1997 - Szko³a Podstawowa w Barwa³dzieŒrednim,Rok szkolny 1997/1998 - Szko³a Podstawowa w KalwariiZebrzydowskiej,Rok Szkolny 1998/1999 - Szko³a Podstawowa w Brodach,Rok szkolny 1999/2000 - Szko³a Podstawowa w KalwariiZebrzydowskiej.7. Cz³onkowie Towarzystwa wspó³pracuj¹ z redakcj¹ "WiadomoœciKalwaryjskich" poruszaj¹c na ³amach tej gazety sprawyzwi¹zane z histori¹ oraz teraŸniejszoœci¹ i przysz³oœci¹ naszegomiasta.8. Towarzystwo Przyjació³ Kalwarii Zebrzydowskiej bardzo œciœlewspó³pracowa³o z Wydawnictwem oo. BernardynówCalvarianum w Kalwarii Zebrzydowskiej (do czasu przeniesieniadyrekcji tej oficyny do Krakowa). Wynikiem tego wspó³dzia³aniaby³o publikowanie "Przegl¹du Kalwaryjskiego" oraz "BibliotekiPrzyjació³ Kalwarii" jako oddzielnej serii wydawniczej. W tymcyklu zd¹¿y³y ukazaæ siê trzy pozycje:- Na Lanckoronie i stokach ¯arku Adama Grodnickiego,- Trzy miasta Karola Wojty³y Romana Antoniego Gajczaka,- Papie¿ w górach Marka Skwarnickiego.Nale¿y podkreœliæ fakt, ¿e Wydawnictwo Calvarianum podkierownictwem o. Miko³aja Rudyka przekaza³o ponad 500ksi¹¿ek na nagrody dla uczestników Ligi Kulturalnej oraz innychimprez. Za to nale¿¹ siê wspomnianemu Ojcu szczególnepodziêkowania. Ponadto by³a to wspania³a promocja tej¿eoficyny na terenie miasta i gminy.Towarzystwo Przyjació³ Kalwarii Zebrzydowskiej, wspólnie z OœrodkiemKultury i Bibliotek¹ Miejsk¹, 6 czerwca 1994 r.zorganizowa³o wystawê zatytu³owan¹ Publikacje Wydawnictwa„Calvarianum”. Pokazano ponad 110 edycji ksi¹¿kowych oraz19 fotogramów Adama Bujaka poœwiêconych papie¿owi JanowiPaw³owi II. Wszystkie wystawione pozycje wzbogaci³yksiêgozbiór Biblioteki Miejskiej w Kalwarii Zebrzydowskiej.21

W roku 2001 z udzia³em Towarzystwa zosta³a wydana natomiastpublikacja Urszuli Zaj¹czkowskiej - W¹sik pt. Stanis³awWyspiañski a Kalwaria Zebrzydowska, której promocja odby³a siê30 marca w czasie sesji literackiej zorganizowanej przez Miejsk¹Bibliotekê Publiczn¹.9. W celu pog³êbienia wiadomoœci o Kalwarii Zebrzydowskiej,od 2003 roku Towarzystwo Przyjació³ Kalwarii Zebrzydowskiejorganizuje równie¿ cykl spotkañ i prelekcji w ramachWszechnicy Kalwaryjskiej. Odbywa siê ona, niestety, bardzonieregularnie. Dot¹d mia³y miejsce nastêpuj¹ce spotkania:- o. Augustyn Chadam OFM - Miko³aj Zebrzydowski - za³o-¿yciel Kalwarii.- o. Augustyn Chadam OFM - Misteria kalwaryjskie.- o. Nazariusz Popielarski OFM - Zbiory Biblioteki Wy¿szegoSeminarium Duchownego oo. Bernardynów w KalwariiZebrzydowskiej.- o. Cyprian Moryc OFM - Malarstwo w bazylice oo. Bernardynóww Kalwarii Zebrzydowskiej.- Malarstwo Wojciecha Weissa- wystawa w Zamku w SuchejBeskidzkiej - wycieczka.- o. W³adys³aw Waœko OFM - Jerozolima a Kalwaria Zebrzydowska.W prelekcjach tych uczestniczy³o od 20 do 35 osób, w tym wielunauczycieli oraz uczniów.10. Organizowano równie¿ sympozja z okazji wa¿nych dlaKalwarii Zebrzydowskiej wydarzeñ:- 24 kwietnia 1999 r. z okazji 20. rocznicy powstaniaTowarzystwa Przyjació³ Kalwarii Zebrzydowskiej odby³o siêsympozjum pod has³em Kalwaria Zebrzydowska napocz¹tku XXI wieku, podczas którego wyg³oszononastêpuj¹ce referaty:- Prognozy gospodarczego rozwoju Kalwarii Zebrzydowskiej- burmistrz dr in¿. Augustyn Ormanty,- Problemy rozwoju ruchu pielgrzymkowego w sanktuariumkalwaryjskim - o. Miko³aj Rudyk OFM,22

- Zadania samorz¹du lokalnego i oo. bernardynów w dziedzinieochrony dziedzictwa kulturowego Kalwarii Zebrzydowskiej- miejski konserwator zabytków dr MagdalenaSwaryczewska,- Za³o¿enia perspektywiczne Planu ZagospodarowaniaPrzestrzeni - architekt miejski mgr in¿. Barbara Janewska,- Po³o¿enie Kalwarii Zebrzydowskiej w pobli¿u Krakowa- szansa rozwoju kultury w mieœcie - dyrektor OœrodkaKultury Ma³gorzata Radoñ.- 16 marca 2002 r., w ramach obchodów jubileuszuczterechsetlecia powstania sanktuarium kalwaryjskiego,zorganizowane zosta³o seminarium: Wp³yw sanktuariumkalwaryjskiego na spo³ecznoœæ lokaln¹, w czasie któregowyg³oszono nastêpuj¹ce referaty:- Samorz¹d lokalny a sanktuarium w Kalwarii Zebrzydowskiej -burmistrz dr in¿. Augustyn Ormanty,- Zadania konserwatorskie w obszarze wpisanym na ListêŒwiatowego Dziedzictwa Kulturowego i NaturalnegoUNESCO - miejski konserwator zabytków dr MagdalenaSwaryczewska.- Wspó³praca klasztoru oo. Bernardynów z w³adzami miastaKalwaria Zebrzydowska - o. Miko³aj Rudyk OFM,- Wp³yw Franciszkañskiego Zakonu Œwieckich w KalwariiZebrzydowskiej na œrodowisko - mgr Ma³gorzata Kasprzyk- TPKZ, cz³onek Franciszkañskiego Zakonu Œwieckich,- Miko³aj Zebrzydowski naszym patronem? - redakcja szkolnejgazetki „GIM-PRES” w Gimnazjum nr 1 w KalwariiZebrzydowskiej,- Ruch pielgrzymkowy w sanktuarium kalwaryjskim - br. SymforianRygiel, WSD w Kalwarii Zebrzydowskiej,- Kalwaria Zebrzydowska w okresie II wojny œwiatowej - mgrDorota Benowska,- Wp³yw sanktuarium kalwaryjskiego na sztukê ludow¹- cz³onkowie Kó³ka Historycznego w Gimnazjum nr 1 w KalwariiZebrzydowskiej: Joanna Ptaœ, Sabina Pocielej, Ewelina23

Pawlik, Katarzyna Tabak, Caroline Kucharczyk, Joanna K³¹czpod opiek¹ mgr Joanny Pytlowskiej.Goœciem honorowym by³a prof. arch. Anna Mitkowska,która w znacz¹cy sposób przyczyni³a siê do wpisusanktuarium kalwaryjskiego na Listê ŒwiatowegoDziedzictwa Kultury i Natury UNESCO. W podsumowaniuseminarium wspomniana uczona powiedzia³a: „...poziomwszystkich referatów by³ bardzo wysoki, a niektóre nawet napoziomie profesorskim...”. Goœæ zwróci³ uwagê na referatyprzygotowane przez m³odzie¿.- 24 marca 2007 r. odby³o siê sympozjum z okazji 390.rocznicy fundacji i lokacji miasta Kalwaria Zebrzydowska,podczas którego referaty wyg³osili mieszkañcy Kalwariii Brodów:- o. Miko³aj Rudyk OFM - Fundacja i lokacja miasta KalwariaZebrzydowska,- Mateusz Porêbski - Akta kalwaryjskie w archiwach polskich,- Dorota Kasprzyk - Toponimia Kalwarii Zebrzydowskiej,- Stanis³aw Sypniewski - Perspektywy rozwoju miasta i gminyKalwaria Zebrzydowska.Ponadto w dyskusji burmistrz dr in¿. Augustyn Ormantyprzedstawi³, w krótkim zarysie, historiê miasta orazjego obecny rozwój i zadania na przysz³oœæ. Natomiast goœcie,Bo¿ena i Wojciech Prus - Wiœniewscy z TowarzystwaMi³oœników Góry Kalwarii i Czerska, przekazali kwiatyi ¿yczenia dla w³adz i mieszkañców naszego miasta.Przedstawicielka Towarzystwa Przyjació³ Skawiny EwaTarnopolska do³¹czy³a równie¿ ciep³e s³owa dla mieszkañcówKalwarii Zebrzydowskiej.11. Towarzystwo Przyjació³ Kalwarii Zebrzydowskiej zorganizowa³otrzy pielgrzymki cz³onków i sympatyków regionalnychtowarzystw kultury do sanktuarium kalwaryjskiego:I Pielgrzymka w 400 - lecie za³o¿enia sanktuarium kalwaryjskiegoodby³a siê 20 kwietnia 2002 r. Wziê³o w niej udzia³ponad 230 uczestników z 17 towarzystw regionalnych .24

II Pielgrzymka w ramach obchodów 25. rocznicy za³o¿eniaTowarzystwa Przyjació³ Kalwarii Zebrzydowskiej skupi³a ponad120 osób z 9 stowarzyszeñ. Odby³a siê 24 kwietnia 2004 roku.III Pielgrzymka zosta³a zorganizowana 22 kwietnia 2006 r.Wziê³o w niej udzia³ ponad 130 osób reprezentuj¹cych9 stowarzyszeñ.Zamierzamy organizowaæ takie pielgrzymki w cyklu dwuletnim.12. Wystêpowano wielokrotnie do w³adz Kalwarii Zebrzydowskiejz licznymi postulatami dotycz¹cymi spraw istotnychdla miasta i jego mieszkañców. Wnioski zwi¹zane by³y g³ówniez uporz¹dkowaniem nazewnictwa, czystoœci¹, ochron¹œrodowiska i zabytków itp. Dziêki propozycjom Towarzystwaprzez kilka lat w Kalwarii zatrudniony by³ miejski konserwatorzabytków.13. Wa¿nym elementem pracy Towarzystwa jest dokumentowaniebie¿¹cych wydarzeñ maj¹cych miejsce w Kalwarii i okolicznychwsiach poprzez wykonywanie fotografii oraz filmówvideo. Zdjêcia wykonuj¹: Krystyna Duda, Maciej Malec i JacekPasternak. Filmowaniem zajmuje siê natomiast Stanis³awSypniewski, który obecnie przenosi zgromadzony materia³z taœm VHS na p³yty DVD. Fotografie oraz filmy reporta¿owo- dokumentalne stanowi¹ wa¿ny przekaz historyczny.14. Cz³onkowie Towarzystwa Przyjació³ Kalwarii Zebrzydowskiejaktywnie w³¹czaj¹ siê w imprezy spo³eczno - kulturalne orazreligijne na terenie miasta i gminy. Przyk³adem mo¿e byæprowadzenie prac dekoracyjnych podczas pierwszej i drugiejpielgrzymki papie¿a Jana Paw³a II przez Krystynê Dudê, którejpomagali inni cz³onkowie Towarzystwa. Stanis³aw Wojaspodczas pierwszej pielgrzymki Jana Paw³a II by³ szefem cywilnejs³u¿by porz¹dkowej. Stanis³aw Dobroski, Stanis³aw Sypniewski,Krystyna Duda oraz Ma³gorzata Kasprzyk w³¹czaj¹ siê w pracezwi¹zane ze sprawnym przebiegiem majowych Dni Papieskich,organizowanych przez Parafialny Klub Sportowy ”Œw. Józef”.15. Towarzystwo Przyjació³ Kalwarii Zebrzydowskiej wspó³dzia³az wszystkimi szko³ami z terenu naszej gminy. Od 2003 roku25

ardzo œcis³¹ nawi¹zano wspó³pracê z 3 Dru¿yn¹ Harcersk¹„Badyle” z Kalwarii. Harcerze pomagaj¹ przy organizacjiimprez, odbywaj¹ zbiórki w Izbie Muzealnej, a we wrzeœniu2005 r. przygotowali wystawê Tadeusz Koœciuszko. Przywspó³pracy harcerzy oraz PTTK znakowano równie¿ szlakiturystyczne w okolicach Kalwarii.Nawi¹zano równie¿ wspó³pracê z innymi stowarzyszeniami.7 czerwca 1999 r. mia³o miejsce spotkanie z grup¹ poetówskupionych w Bractwie Literackim Bia³ego Pasterza na promocjitrzeciego tomu Antologii Literackiej Twórczoœci Nieprofesjonalnejo Janie Pawle II pt. Polska nam Papie¿a da³a. Swojewiersze recytowa³y wówczas:- Emilia Berndsen z Su³kowic k/Andrychowa,- Emilia Cuber z Dojazdowa k/Krakowa,- Karolina Jessa - W¹sak z Przytkowic,- Józefa Kalemba z Luborzycy k/Krakowa,- Anna Pospu³a z Przytkowic.16. W roku 2005 nawi¹zano kontakty z TowarzystwemMi³oœników Ziemi ¯ywieckiej. Ponadto cz³onkowie TPKZ goœciliu przyjació³ z Towarzystwa Mi³oœników Miêdzybrodzia,Towarzystwa Przyjació³ Skawiny, Towarzystwa Przyjació³ Orawy,Towarzystwa Mi³oœników Ziemi Babiogórskiej oraz Stowarzyszenia„Nasz Radziszów”. Podjêto równie¿ owocn¹wspó³pracê z Towarzystwem Mi³oœników Ziemi Zatorskiej,Towarzystwem Mi³oœników Ziemi Jadownickiej, TowarzystwemRozwoju Wsi Rudno, Chrzanowskim StowarzyszeniemFolklorystycznym, Stowarzyszeniem Mi³oœników Ziemi Krzeszowickiej,Stowarzyszeniem Folklorystycznym TeatrRegionalny, Stowarzyszeniem Mi³oœników Ziemi Trzebiñskiej,Towarzystwem Przyjació³ Libi¹¿a, Zwi¹zkiem Szczyrzycan orazinnymi stowarzyszeniami.17. Zabiegi Towarzystwa Przyjació³ Kalwarii Zebrzydowskiejspowodowa³y, ¿e wmurowano tablicê pami¹tkow¹ poœwiêcon¹Wojciechowi Weissowi i jego ¿onie Irenie „Aneri” przy DomuRzemios³a. Uroczystoœæ odby³a siê w 1988 r.18. 17 grudnia 1998 r., z okazji dwusetnej rocznicy urodzin26

Adama Mickiewicza, przy wlocie ul. Mickiewicza do Rynkuw œcianê Pawilonu Wystawowego „Okr¹glak” wmurowanotablicê poœwiêcon¹ temu wieszczowi. Zosta³a ona ufundowanaw 100. rocznicê urodzin poety. OdnaleŸli j¹ po wielu latachcz³onkowie Towarzystwa, by³a bowiem zdjêta z budynku szko³ytrywialnej, który zosta³ rozebrany w latach szeœædziesi¹tychubieg³ego stulecia.19. W celu podtrzymywania tradycji bo¿onarodzeniowychcorocznie w drugiej po³owie stycznia organizowane jestwspólne Kolêdowanie Przyjació³ Kalwarii.20. 9 listopada 2006 r. i 8 listopada 2007 r. z okazji ŒwiêtaNiepodleg³oœci odby³ siê Wieczór pieœni patriotycznej.Wspólne œpiewanie tego typu utworów ma byæ kontynuowanew latach nastêpnych z okazji œwi¹t 3 Maja i 11 Listopada.21. 29 maja 2007 r., w ramach obchodów 390. rocznicy fundacjii lokacji miasta Kalwaria Zebrzydowska przez Miko³ajaZebrzydowskiego, przeprowadzono Konkurs Wiedzy o KalwariiZebrzydowskiej, który by³ przeznaczony dla uczniówszkó³ podstawowych, gimnazjalnych i pondgimnazjalnych.22. 24 lipca 2007 r. odby³o siê spotkanie pañ o imieniu Krystynapt. Imieniny Krystyn, w którym wziê³y udzia³ przedstawicielkiz innych miast Ma³opolski. By³a to impreza integracyjnai promuj¹ca Kalwariê Zebrzydowsk¹.23. Towarzystwo udostêpnia swoje materia³y oraz zbioryuczniom i studentom pisz¹cym prace poœwiêcone KalwariiZebrzydowskiej.Nale¿y podkreœliæ, ¿e od lat dziewiêædziesi¹tych ubieg³egowieku Towarzystwo Przyjació³ Kalwarii Zebrzydowskiejotrzymuje pomoc finansow¹ od Rady Miasta, a od 1997 rokurealizuje zadania w dziedzinie kultury zlecone przez BurmistrzaMiasta.Za pomoc tê serdecznie dziêkujemy!!27

III. Zadania na przysz³oœæ1. Kontynuowanie dzia³añ zmierzaj¹cych do pe³nej ekspozycjizbiorów Towarzystwa w Izbie Muzealnej,2. Kontynuowanie archiwizacji zbiorów,3. Prowadzenie dzia³añ propagatorskich zwi¹zanych z wpisemsanktuarium kalwaryjskiego na Œwiatow¹ Listê DziedzictwaKulturowego i Naturalnego UNESCO oraz dorobkiem miastai gminy, szczególnie wœród m³odzie¿y szkolnej,4. Kontynuowanie Sesji Naukowych M³odzie¿y Ocaliæ odZapomnienia,5. Rozwijanie wspó³pracy ze szko³ami, Oœrodkiem Kultury w Kalwarii,Bibliotek¹ Miejsk¹ oraz Dru¿yn¹ Harcersk¹ i innymiorganizacjami i instytucjami,6. Dokumentowanie bie¿¹cych wydarzeñ w mieœcie i okolicy,7. Organizowanie cyklicznych imprez: Jesiennego Rajdu Przyjació³Kalwarii, Pielgrzymki Regionalnych Towarzystw Kultury dosanktuarium kalwaryjskiego (co dwa lata), Imieniny Krystyn,Kolêdowania Przyjació³ Kalwarii, wspólnego œpiewania pieœnipatriotycznych itp.,8. Propagowanie organizacji cyklicznych imprez kulturalnych, np.spotkañ z muzyk¹, poezj¹ oraz festiwalu muzycznego w sanktuariumkalwaryjskim,9. Publikowanie w Informatorze Towarzystwa Przyjació³ KalwariiZebrzydowskiej artyku³ów, wywiadów oraz wszelkich wiadomoœcizwi¹zanych z histori¹ Kalwarii i okolicznych wsi,10. Propagowanie celów, osi¹gniêæ i zadañ Towarzystwa dlapozyskania nowych cz³onków,11. Wspomaganie wydania p³yty multimedialnej o Kalwarii Zebrzydowskiej,12. Wznowienie wspó³pracy z artystami nieprofesjonalnymi,13. Zorganizowanie wystawy promuj¹cej Kalwariê Zebrzydowsk¹,14. Wspó³praca z Centrum Kultury w utworzeniu i prowadzeniuMuzeum Rzemios³a,15. Propagowanie i pokazywanie pasji kalwarian,28

16. Opracowanie szlaków spacerowych po mieœcie: papieskiegooraz z przystanku PKS Czerna do bazyliki oo. Bernardynów,17. Opracowanie i opublikowanie historii koœcio³a parafialnego pw.œw. Józefa.Lokal Towarzystwa Przyjació³ Kalwarii Zebrzydowskiej - IzbaMuzealna - znajduje siê w Pawilonie Wystawowym „Okr¹glak”przy ul. Mickiewicza 2.Nasz adres:Towarzystwo Przyjació³ Kalwarii Zebrzydowskiejul. Mickiewicza 2, 34 -130 Kalwaria Zebrzydowska.Spotkania odbywaj¹ siê w ka¿dy czwartek w godz. 15 - 17.W ostatni czwartek miesi¹ca maj¹ miejsce spotkania dyskusyjne.Lista cz³onków Towarzystwa Przyjació³ Kalwarii Zebrzydowskiejobecnych na Zebraniu Za³o¿ycielskim 23 stycznia 1979 roku:Cz³onkowie Za³o¿yciele:1. Adam Grodnicki,2. Antoni Radoñ,3. in¿. Józef Marcowski,4. Jan K³¹cz,5. Krystyna Foryœ,6. Ma³gorzata Niecieja - Radoñ,7. Witold Rudnik,8. Aleksander Natanek.9. W³adys³aw Wilk.29

Pozostali cz³onkowie:Stanis³aw Wojas,W³odzimierz Buœko,Franciszek Partyka,Jan Paj¹k,Antoni Smolik,Marian Karelus,Jan Babicz,Jan Malina,Tadeusz Gielata,Krystyna Miko³ajek,Wilhelm Mosurski,Euzebiusz Kasperkiewicz,Antoni Siwek,Edward RadwanW³adys³aw Kolasa,W³adys³aw Stanowski,Leszek Oleksy,Kazimierz Bartyñski,Leszek Augustyniak,Aleksander Cimer,Tadeusz Pawlikowski,Ryszard Para,Zbigniew Stryczek.30

SYMPOZJUMz okazji 390. rocznicy lokacji miastaKalwaria ZebrzydowskaRok 1617 przyjmuje siê jako datê za³o¿enia miasta KalwariaZebrzydowska. Dok³adny termin nie zosta³ jednak ustalony. Przyjêto, ¿ew roku 1617 wojewoda krakowski Miko³aj Zebrzydowski, fundator„polskiej Jerozolimy”, zezwoli³ na osiedlanie siê ludnoœci nawyznaczonym przez siebie terenie u stóp góry ¯ar, przy drodze biegn¹cejz klasztoru do Zebrzydowic. Osadzie - miasteczku nada³ nazwêZebrzydów oraz w³asny herb „Radwan”. Z tego wzglêdu w 2007 rokumiasto Kalwaria Zebrzydowska obchodzi swoj¹ 390. rocznicê lokacji.Na fakt ten Towarzystwo Przyjació³ Kalwarii Zebrzydowskiej pragniezwróciæ uwagê spo³ecznoœci lokalnej. Ka¿da impreza organizowanaw bie¿¹cym roku przez wymienione stowarzyszenie jest zwi¹zana z t¹rocznic¹. Pierwsz¹ i chyba najwa¿niejsz¹ imprez¹ by³o sympozjum,które mia³o miejsce w sobotê 24 marca 2007 r. w sali widowiskowejCentrum Kultury w Kalwarii Zebrzydowskiej. W holu prezentowana by³awystawa fotografii obrazuj¹cych Kalwariê oraz dokumentów zwi¹zanychz rzemios³em. Biblioteka Miejska przedstawi³a prace zg³oszone nakonkurs na pami¹tkê z Kalwarii Zebrzydowskiej i najciekawsze ksi¹¿kio naszym mieœcie. Na sali mo¿na by³o natomiast podziwiaæ projektyfoteli papieskich wykonanych przez rzemieœlników kalwaryjskich dlaJana Paw³a II oraz narzêdzia i pami¹tki zwi¹zane z wykonaniem butówdla naszego Papie¿a.Sympozjum rozpocz¹³ prezes Towarzystwa Przyjació³ KalwariiZebrzydowskiej Stanis³aw Sypniewski, który powita³ przyby³ych goœci.Zaszczycili bowiem swoj¹ obecnoœci¹: senator Rzeczpospolitej PolskiejPiotr Boroñ, przedstawiciele w³adz samorz¹dowych: wiceprzewodnicz¹cyRady Powiatu Józef £asak, wójt Stryszowa Jan Wac³awski,zastêpca wójta BrzeŸnicy Kazimierz Mostowik. W³adze miasta i gminyKalwaria Zebrzydowska reprezentowali: burmistrz dr in¿. AugustynOrmanty, przewodnicz¹cy Rady Miejskiej Marcin Krawczyñski i jejwiceprzewodnicz¹cy Stanis³aw Nieciak oraz pracownicy Urzêdu Miastai kilku radnych. Obecni byli te¿ dyrektorzy oraz nauczyciele niektórychszkó³ z terenu gminy.31

Z wielk¹ sympati¹ i zadowoleniem powitano przedstawicielizaprzyjaŸnionych towarzystw. Najd³u¿sz¹ drogê przebyli cz³onkowieTowarzystwa Mi³oœników Góry Kalwarii i Czerska z Góry Kalwarii ko³oWarszawy. Goszczono te¿ przedstawicieli Towarzystwa Przyjació³Skawiny, Towarzystwa Mi³oœników Ziemi Wadowickiej orazTowarzystwa Przyjació³ Lanckorony. Towarzystwo Mi³oœników Ziemi¯ywieckiej i Towarzystwo Mi³oœników Ziemi Zatorskiej nades³a³ynatomiast ¿yczenia i pozdrowienia dla mieszkañców i w³adz KalwariiZebrzydowskiej. We wstêpnym, krótkim wyst¹pieniu senator PiotrBoroñ mówi³ o swoich pierwszych zwi¹zkach z naszym miastem. Z koleipañstwo Bo¿ena i Wojciech Prus - Wiœniewscy z Góry Kalwariiprzekazuj¹c ¿yczenia i pozdrowienia dla mieszkañców siostrzanejKalwarii Zebrzydowskiej wrêczyli wi¹zankê kwiatów.Po kilkunastominutowej czêœci wstêpnej sekretarz TowarzystwaPrzyjació³ Kalwarii Zebrzydowskiej Ma³gorzata Kasprzyk rozpoczê³aczêœæ referatow¹ sympozjum. Pierwszy wyst¹pi³ o. mgr Miko³aj Rudykz klasztoru oo. Bernardynów w Kalwarii Zebrzydowskiej. Przedstawi³ onhistoriê naszego miasta, tak œciœle zwi¹zanego z fundacj¹ Miko³ajaZebrzydowskiego. Zwróci³ uwagê na wspó³pracê klasztoru i w³adzsamorz¹dowych, szczególnie w XX wieku. Drugim prelegentem by³ mgrMateusz Porêbski - historyk archiwista z Centrum Kultury w KalwariiZebrzydowskiej. Nastêpnie nauczycielka jêzyka polskiego w ZespoleSzkó³ nr 2 w Brodach mgr Dorota Kasprzyk w swoim referacie ToponimiaKalwarii Zebrzydowskiej podda³a analizie nazewnictwo ulic miasta.Wyst¹pienie to by³o wzbogacone prezentacj¹ komputerow¹. Czêœæreferatow¹ zakoñczy³ mgr in¿. Stanis³aw Sypniewski, który zastanawia³siê nad perspektywami rozwoju miasta. Wszystkie wyst¹pienia by³ywspomagane prezentacj¹ multimedialn¹. Referaty oraz g³osy w dyskusjistanowi¹ podstawow¹ czêœæ niniejszego informatora.W dyskusji zabra³ g³os burmistrz dr in¿. Augustyn Ormanty, któryprzedstawi³ dzia³alnoœæ samorz¹du gminnego w okresie transformacjiustrojowej naszego pañstwa. Omówi³ równie¿ dzia³ania bie¿¹ce w³adzmiasta promuj¹ce i wp³ywaj¹ce na jego rozwój. Nastêpnie prezesTowarzystwa Mi³oœników Góry Kalwarii i Czerska, Wojciech Prus -Wiœniewski przypomnia³ zwi¹zki obu miast oraz zarys historii GóryKalwarii. Do ¿yczeñ dla naszego miasta do³¹czy³a siê równie¿przedstawicielka Towarzystwa Przyjació³ Skawiny, Ewa Tarnopolska.Nastêpnie prezes Towarzystwa Przyjació³ Kalwarii Zebrzydowskiej,33

jednoczeœnie cz³onek Zarz¹du Ma³opolskiego Zwi¹zku RegionalnychTowarzystw Kultury, w imieniu prezesa tego¿ zwi¹zku ks. W³adys³awaPilarczyka, wrêczy³ Burmistrzowi Miasta Kalwaria Zebrzydowskaokolicznoœciowy medal za popieranie ruchu regionalnego.Pó³godzinna przerwa na „kawê czy herbatê” by³a okazj¹ do dyskusjikuluarowych, podziwiania stoiska Biblioteki Miejskiej oraz okolicznoœciowejwystawy fotografii przedstawiaj¹cych Kalwariê Zebrzydowsk¹dawniej i dziœ.Sympozjum zakoñczy³a promocja encyklopedii multimedialnejKalwaria Zebrzydowska - Œwiatowe Dziedzictwo autorstwa MaciejaMalca i Jacka Pasternaka, cz³onków Towarzystwa Przyjació³ KalwariiZebrzydowskiej. Nale¿y mieæ nadziejê, ¿e p³yta ta bêdzie wkrótcedostêpna. Do chwili obecnej jeszcze jest uzupe³niana.Towarzystwo Przyjació³ Kalwarii Zebrzydowskiej sk³ada bardzoserdeczne podziêkowania wszystkim prelegentom, twórcomencyklopedii multimedialnej, którzy wystêpowali spo³ecznie i udostêpniliswoje referaty do publikacji bez pobierania honorarium. S³owawdziêcznoœci nale¿¹ siê te¿ Centrum Kultury za bezp³atne udostêpnieniesali widowiskowej oraz pomoc w przygotowaniu sympozjum,a Bibliotece Miejskiej za wzbogacenie wystawy o Kalwarii Zebrzydowskiejpoprzez swoje stoisko. Osobne podziêkowania kierujemy doharcerzy z 3 Dru¿yny Harcerskiej „Badyle” z Kalwarii Zebrzydowskiej zaobs³ugê czêœci gastronomicznej. Dziêkujemy równie¿ w³adzom miastaz Burmistrzem na czele za przybycie i udostêpnienie materia³ówinformacyjnych. W³aœcicielom witryn sklepowych dziêkujemy natomiastza chêtne i bezinteresowne umieszczanie afiszy informuj¹cych o imprezachTowarzystwa.Szczególne i najserdeczniejsze podziêkowania sk³adamy tymnielicznym mieszkañcom Kalwarii Zebrzydowskiej, którzy zaszczycilinas swoj¹ obecnoœci¹ na sympozjum.Powodem do satysfakcji jest fakt, ¿e rocznica lokacji KalwariiZebrzydowskiej oraz sympozjum zosta³a zauwa¿ona przez mediaregionalne. Dziêkujemy „Gazecie Krakowskiej”, „DziennikowiPolskiemu”, „Kronice Beskidzkiej” oraz Polskiemu Radiu „Kraków” zapublikacje na ten temat.Sympozjum zosta³o zorganizowane w ramach zadañ zleconychTowarzystwu przez Radê Miasta i Burmistrza Miasta.Stanis³aw Sypniewski34

Kalwaria Zebrzydowska.1)Lokacja i dzieje miasta.o. Miko³aj Rudyk OFMKalwaria ZebrzydowskaW bie¿¹cym roku - 2007 - przypada 390. rocznica lokacji miastaobecnie nazywanego Kalwari¹ Zebrzydowsk¹. Zawdziêcza onoswoje powstanie za³o¿eniu na pocz¹tku siedemnastego stuleciaw dobrach Miko³aja Zebrzydowskiego sanktuarium pasyjnego.Faktyczna historia Kalwarii Zebrzydowskiej zaczyna siê bowiemw 1600 r., kiedy to rozpoczê³a siê na górze ¯arek z inicjatywy wy¿ejwymienionego fundatora, podówczas wojewody krakowskiegoi starosty lanckoroñskiego, budowa kaplicy Ukrzy¿owania PanaJezusa, któr¹ 4 X 1601 r. poœwiêcili nuncjusz papieski KlaudiuszRangoni i biskup krakowski Bernard Maciejowski. Podczasuroczystoœci konsekracyjnej kazanie wyg³osi³ jezuita krakowski,o. Kacper Sawicki. Wypowiedzia³ wówczas prorocze s³owa,zanotowane przez kronikarza, o. Ludwika Boguskiego: „Zaledwiemyœl b³oga stawienia œwi¹tyni zrodzi³a siê w g³owie zacnegowojewody, aliœci runê³y pod toporem cieniste dêby, promienies³oneczne sp³ynê³y z pogodnego nieba w ciemny przed chwil¹ bór;zwierz dziki wyj¹c ucieka przed œwiat³em, a my w tej puszczyœwiêcimy dziœ przybytek Pañski. Dziœ pierwsi przybyliœmy tu namodlitwê, a któ¿ wie, czyli to mieszkanie dzikiego zwierza nie staniesiê miejscem, do którego rzesze z odleg³ych krain na modlitwêprzybywaæ bêd¹? Któ¿ wie? Czyli¿ bór nie roztworzy œwiat³u swego³ona, a pieœni tysiêcy ludu nie bêd¹ siê w nim rozlegaæ zamiast g³osu2)wilków, któremu dziœ leœne echo wtóruje?” Gdy kaznodziejawypowiada³ powy¿sze s³owa, obszar, na którym usytuowane s¹ dziœklasztor z bazylik¹ i Dró¿kami, pokryty by³ gêstym lasem,przewa¿nie jod³owo - œwierkowym i ³¹kowymi polanami. Nie by³ojeszcze Zebrzydowa, czyli dzisiejszej Kalwarii Zebrzydowskiej, anite¿ wsi nazywanej dziœ Bugajem Kalwaryjskim. Omawiany terenotacza³y wtedy nastêpuj¹ce miejscowoœci: od pó³nocy w kierunkuna wschód - Zebrzydowice, Brody z przysió³kiem Solca, Lanc-35

korona, Leœnica, Stronie, Zakrzów, na po³udniu - przysió³ek BugajZakrzowski, £êkawica, na zachodzie - Barwa³d i przysió³ek Czerna,3)nale¿¹cy do Zakrzowa. W latach 1604 - 1609 wzniesiono upodnó¿a ¯arku niewielki klasztor z koœcio³em dla Zakonu BraciMniejszych, w Polsce popularnie zwanych bernardynami. Aktustanawiaj¹cy wspomnian¹ fundacjê w Kalwarii wystawi³ Miko³ajZebrzydowski na Wawelu 1 XII 1602 r. Równoczeœnie w latach 1605- 1617 zbudowano kilkanaœcie kaplic Mêki Pañskiej, s³u¿¹cych doodprawiania nabo¿eñstwa pasyjnego, wzorowanego na obchodachjerozolimskich. Taki bowiem sposób rozwa¿ania paschalnychtajemnic wiary zacz¹³ przyci¹gaæ licznych wiernych. Oko³o 1617 r.Miko³aj Zebrzydowski przyst¹pi³ do lokacji osady przyklasztornej,nazwanej Zebrzydowem. Mia³a ona - w zamyœle fundatora - s³u¿yæjako baza obs³ugowa dla pielgrzymów zd¹¿aj¹cych t³umnie dosanktuarium ju¿ od 1609 r. Osada ta powsta³a na stoku góry ¯arek,poni¿ej klasztoru, wzd³u¿ drogi prowadz¹cej z konwentu doZebrzydowic i siêga³a w pobli¿e dzisiejszej ul. 3 Maja. Pierwsi jejmieszkañcy wywodzili siê z wiosek starostwa lanckoroñskiegoi zajmowali siê upraw¹ roli dzier¿awionej od klasztoru orazsezonowo obs³ug¹ pielgrzymów. Zebrzydów nie rozwija³ siê jednakdynamicznie i z tego to powodu Jan Zebrzydowski 25 VII 1640 r. da³miastu now¹ lokacjê na prawie magdeburskim, zmieniaj¹crównoczeœnie nazwê wspomnianej osady na Nowy Zebrzydów.W stosownym dokumencie okreœli³ obowi¹zki mieszczan wobecklasztoru. Ustanowi³ now¹ organizacjê miasta (z urzêdem miejskimi wójtem). Wyda³ te¿ zakaz osiedlania siê ¯ydów na terenie NowegoZebrzydowa. W tym czasie zanotowano wzrost znaczenia Kalwariijako miejsca odpustowego. Wp³ynê³o to na rozwój rzemios³a orazhandlu dewocjonaliami i ¿ywnoœci¹. Trzecia lokacja miasta mia³amiejsce za czasów Józefa Czartoryskiego i zwi¹zana by³a z odbudow¹Nowego Zebrzydowa po po¿arze, który w 1715 r. strawi³prawie wszystkie budynki. Zabudowa miejska - parterowa i drewniana- usytuowana pocz¹tkowo wzd³u¿ dzisiejszej ul. Bernardyñskiej,zosta³a wtedy stopniowo przesuniêta w kierunkuobecnego Rynku i zgrupowana wokó³ wzniesionego wówczas36

atusza. Siedziba w³adz miasta po po¿arze, jaki wybuch³ w 1859 r.,nie zosta³a dotychczas odbudowana. Niewielkie budynkimurowane zaczê³y powstawaæ dopiero pod koniec XIX i napocz¹tku XX w.Po I rozbiorze (1772 r.) Nowy Zebrzydów znalaz³ siê w cesarstwieaustriackim. W tym czasie zaborcy w aktach urzêdowych zaczêliu¿ywaæ nazwy Kalwaria, a ok. 1890 r. przyjê³a siê dzisiejsza4)nomenklatura - Kalwaria Zebrzydowska. Austriacy nie uznawalijednak Kalwarii za miasto i traktowali j¹ jako osadê targow¹. Prawamiejskie odzyska³a ona dopiero po 1860 r. Z kolei w latach 1786 -1790 powsta³ biegn¹cy przez Kalwariê trakt komunikacyjny (szosabita), zwany cesarskim albo Pierwsz¹ Galicyjsk¹ Szos¹ Handlowo -Pocztow¹, prowadz¹cy ze Lwowa do Wiednia. Zbudowanie tejdrogi przyczyni³o siê do o¿ywienia ¿ycia gospodarczegowspomnianej miejscowoœci. Powsta³y tam wówczas: komora celna,stacja pocztowa i sk³ad soli, któr¹ przez Kalwariê przewo¿ono z Wieliczkina Œl¹sk. Rozwinê³o siê tak¿e rzemios³o stolarskie. Du¿eznaczenie dla wzrostu gospodarczego miejscowoœci mia³ rok 1848,kiedy to zniesiono pañszczyznê i uchylono zakaz osiedlania siê¯ydów. Rozporz¹dzenia powy¿sze sprawi³y, ¿e usta³a zale¿noœæmiasta od prywatnych w³aœcicieli, którymi byli kolejnoZebrzydowscy, po ich wymarciu w 1667 r. - Czartoryscy i od 1836 r.Brandysowie. Kalwaria sta³a siê wówczas autonomiczn¹ gmin¹,posiadaj¹c¹ w³asny zarz¹d miejski, na czele którego sta³ burmistrz.Osiedlaj¹cy siê tam ¯ydzi przyczynili siê natomiast do wzrostukoniunktury w rzemioœle. Na rozwój miasta i nasilenie ruchupielgrzymkowego do sanktuarium mia³a te¿ wp³yw budowa w 1884r. linii kolejowej biegn¹cej przez Kalwariê i ³¹cz¹cej Kraków z Such¹Beskidzk¹ (od 1899 r. równie¿ z Zakopanem) oraz w 1888 r. z Kalwariido Bielska. Odt¹d miasto posiada dwie stacje kolejowe:Kalwaria Zebrzydowska Lanckorona (usytuowan¹ pomiêdzyKalwari¹, Zebrzydowicami i Brodami) oraz Kalwaria Zebrzydowska(na skraju miasta przy Zebrzydowicach). Nale¿y wymieniæ jeszczedwie wielkie uroczystoœci religijne wa¿ne zarówno dla sanktuarium,jak i dla miasta: koronacjê cudownego obrazu Matki Bo¿ej37

Kalwaryjskiej w 1887 r. i trzystulecie fundacji Miko³aja Zebrzydowskiegoobchodzone w 1902 r. Obie uroczystoœci zorganizowanoz udzia³em w³adz miasta i okolicznej ludnoœci. W 1887 r. naczele komitetu organizacyjnego, który powsta³ z inicjatywyklasztoru, stanêli: miejscowy proboszcz (zebrzydowicki) ks. IgnacyZapa³owicz i burmistrz Józef Kosowski, a w 1902 r. w przygotowanieuroczystoœci zaanga¿owa³y siê te¿ w³adze powiatowe w Wadowicachze starost¹ Zdzis³awem Geppertem na czele i miejskiew Kalwarii z burmistrzem Janem Modelskim. W ramachprzygotowañ jubileuszowych 300 - lecia Kalwarii zbudowano,dziêki pomocy w³adz powiatowych w Wadowicach i miejskichw Kalwarii, now¹ drogê dojazdow¹ do klasztoru, tak zwan¹Serpentynê (dziœ ul. Tadeusza Koœciuszki). W 1896 r. Kalwaria liczy³a1476 mieszkañców, w tym 360 rzemieœlników. Najwiêcej by³owœród nich stolarzy - siedemdziesiêciu dwóch. W tym¿e rokupowsta³a Krajowa Szko³a Stolarska, która odegra³a du¿¹ rolêw rozwoju kalwaryjskiego rzemios³a, oraz Szko³a Ludowa,pocz¹tkowo jedno - , a potem czteroklasowa. U schy³ku XIX w. za-³o¿ono w mieœcie równie¿ filiê S¹du Powiatowego w Wadowicach.Z kolei na pocz¹tku nastêpnego stulecia powsta³y: poczta i telegraf,posterunek ¿andarmerii, Stra¿ Po¿arna, Kasa Oszczêdnoœci i KasaPo¿yczkowa (1907) oraz ma³e fabryki mebli Szczepana £ojkai Wilhelma Mosurskiego. W 1902 r. zosta³ zbudowany na Rynku,przy znacznej pomocy klasztoru oo. Bernardynów, koœció³ pw. œw.Józefa. By³ on pocz¹tkowo obs³ugiwany przez bernardynów, potemprzez wikariusza parafii zebrzydowickiej i wreszcie (nied³ugo przedI wojn¹ œwiatow¹) przez rektora mianowanego przez biskupakrakowskiego. Tak by³o a¿ do 1942 r. Wtedy - w wyniku wydzieleniaczêœci obszaru nale¿¹cego do parafii zebrzydowickiej - powsta³asamodzielna parafia kalwaryjska.O wiele szybszy, ani¿eli dotychczas, rozwój miasta nast¹pi³ poI wojnie œwiatowej. W 1921 r. liczy³o ono 1692 mieszkañców, w tym25 % ¯ydów. W 1935 r. iloœæ ta wzros³a do 2137 osób. Ludnoœæ¿ydowska tu¿ przed II wojn¹ œwiatow¹ liczy³a natomiast oko³o 700osób. Podczas okupacji ludzie ci zostali niemal ca³kowiciewymordowani. W latach 1918 - 1938 Kalwaria Zebrzydowska by³a38

ju¿ znanym oœrodkiem stolarskim (meblowym) i obuwniczym. Dopopularyzacji rzemios³a przyczyni³y siê niew¹tpliwie organizowaneod lat trzydziestych XX w. targi meblowe, które po przerwiespowodowanej okupacj¹ odbywaj¹ siê regularnie a¿ do chwiliobecnej. Okres powojenny to czas dalszego rozwoju zarównomiasta, jak i sanktuarium pomimo ró¿nych trudnoœci i szykan zestrony ówczesnej w³adzy. Kalwaria Zebrzydowska nazywana by³aczêsto przez ówczesn¹ prasê „wysp¹ kapitalizmu” ze wzglêdu naistniej¹ce tam sanktuarium oraz klasztor oo. Bernardynów i prywatnerzemios³o. Oœrodek kultu pasyjno - maryjnego nie by³ dobrzewidziany przez w³adze komunistyczne. W ró¿ny sposóbpoddawano wiêc rozmaitym represjom zarówno wspólnotêklasztoru oo. Bernardynów, jak i przybywaj¹cych na Kalwariêpielgrzymów. Miejscowe rzemios³o doznawa³o tak¿e ró¿nychtrudnoœci ze strony w³adzy. Pomimo to od lat szeœædziesi¹tych XX w.znaczenie Kalwarii Zebrzydowskiej jako oœrodka produkcjimeblarskiej i obuwniczej, a tak¿e jako centrum pielgrzymkowegowyraŸnie roœnie. Liczba mieszkañców zwiêkszy³a siê w tym czasiedo ponad 4 000. W rzemioœle i przemyœle zatrudnionych jest ok.80% ludnoœci miasta. Wzros³a te¿ w omawianym okresie iloœæpielgrzymów przybywaj¹cych do Kalwarii, co potwierdzaj¹ nawetdokumenty S³u¿by Bezpieczeñstwa, która inwigilowa³a ruchpielgrzymkowy do sanktuarium. Rok 1989 - czas upadkukomunizmu i odzyskania przez Polskê pe³nej suwerennoœci - tocezura, od której zacz¹³ siê nowy okres w dziejach KalwariiZebrzydowskiej. Pojawi³y siê nowe mo¿liwoœci rozwoju, które, jaks¹dzê, ju¿ s¹ wykorzystywane zarówno przez w³adze miasta, jaki przez wspólnotê klasztoru.Dzieje konwentu bernardyñskiego i miasta s¹ ze sob¹ œciœlezwi¹zane. O tej swoistej symbiozie tak napisa³ o. HieronimWyczawski: „Kalwaryjski klasztor Bernardynów umo¿liwi³powstanie tego miasta i w znacznej mierze przyczynia³ siê przez5)d³ugie lata do jego egzystencji.” Kalwaria Zebrzydowska,niewielkie miasteczko po³o¿one na po³udniu Polski, znane jest dziœ,dziêki istniej¹cemu tam sanktuarium, nie tylko w ca³ej Polsce aletak¿e szeroko poza jej granicami. Spe³ni³o siê proroctwo o. Kacpra39

Sawickiego wypowiedziane na ¯arku w 1601 r. Omawiane centrumkultu pasyjno - maryjnego jest, obok Czêstochowy, najwiêkszymi najwa¿niejszym miejscem pielgrzymkowym w Polsce nawiedzanymco roku przez wielotysiêczne t³umy p¹tników. By³o totak¿e do niedawna ulubione sanktuarium Ojca Œwiêtego Jana Paw³aII, do którego przybywa³ ju¿ od najm³odszych lat. Karol Wojty³a jakopapie¿ nawiedzi³ to miejsce w 1979, 1991 i 2002 r. Pielgrzymowa³na Kalwariê tak¿e i obecny papie¿ Benedykt XVI w 2006 r.Omawiane centrum katolickiego kultu religijnego zosta³o równie¿wpisane 1 XII 1999 r. na Listê Œwiatowego Dziedzictwa Kulturyi Natury UNESCO jako cenny zabytek krajobrazowo - architektonicznyi pielgrzymkowy.Przypisy:1)Literatura (wykorzystana): A. Grodnicki: Stolarze z Kalwarii Zebrzydowskiej, Bielsko - Bia³a 1985.A. Chadam, S. Sypniewski: Kalwaria Zebrzydowska. Sanktuarium i miasto, Kalwaria Zebrzydowska1994. K. Iwañska: Diaspora ¿ydowska w Kalwarii Zebrzydowskiej od XVIII wieku do II wojnyœwiatowej, (w:) Miscellanea historico - regionalia Galiciensia. Pod red. A. Nowakowskiego.Wadowice 2000. J. £epkowski: Kalwaria Zebrzydowska i jej okolice pod wzglêdem dziejowymi archeologicznym. Kraków 1850. A. Ormanty: Ziemia kalwaryjska i jej mieszkañcy, (w:) KalwariaZebrzydowska - polska Jerozolima skarbem Koœcio³a i narodu polskiego. Kalwaria Zebrzydowska2002, s. 445 - 462. A. Ormanty: Mieszkañcy Kalwarii Zebrzydowskiej w dobie jubileuszu 400 - leciasanktuarium, (w:) „Przegl¹d Kalwaryjski”, nr 7/2002 s. 13 22. A. Siemionow: Ziemia wadowicka.Monografia turystyczno - krajoznawcza, Wadowice 1984. H. E. Wyczawski: KalwariaZebrzydowska. Historia klasztoru Bernardynów i kalwaryjskich Dró¿ek, wyd. 2 uzup. przez M.Rudyka, Kalwaria Zebrzydowska 2006. J. Zinkow: Wokó³ Kalwarii Zebrzydowskiej i Lanckorony,Kalwaria Zebrzydowska 2000.2)Cytat za A. Chadam, Geneza Kalwarii Zebrzydowskiej, w: "Peregrinus Cracoviensis". Z.2:1995, s. 21.3)Por. H. E. Wyczawski, Kalwaria Zebrzydowska. Historia klasztoru Bernardynów i kalwaryjskichDró¿ek, wyd. 2, Kalwaria Zebrzydowska 2006, s. 220.4)„Dziennik Polski” (15 III 1950) wyst¹pi³ z propozycj¹ zmiany nazwy Kalwaria Zebrzydowska naZebrzydów. „Tygodnik Powszechny”, nr 17: 23 IV 1950, s. 12, zamieœci³ w rubryce Bez ogródekkrótki tekst polemiczny pod tytu³em Kalwaria czy Zebrzydów?, podpisany inicja³em „Kalw.”, który tuzamieszczamy: „Dziennik Polski” (z 15 III br., wydanie prowincjonalne) wyst¹pi³ z inicjatyw¹, byzmieniæ nazwê miasteczka Kalwaria Zebrzydowska na Zebrzydów. Zmianê tê motywuje tym, ¿enazwa „Kalwaria” jest rzekomo „oœmieszona” a zaœ s³owo „kalwarianie” oznacza „odpustowegowydrwigrosza, nicponia i nieroba”. Korespondent „Dziennika Polskiego” prawdopodobnie nie mapojêcia o prawdziwym znaczeniu s³owa „Kalwaria”. Trzeba je mu wiêc podaæ. S³owo „Kalwaria” jestwyrazem ³aciñskim, a oznacza - czaszkê, trupi¹ g³owê. Stanowi odpowiednik do hebrajskiego wyrazu:„Golgota”(czaszka, trupia g³owa). Tak siê nazywa³o wzniesienie, na którym zosta³ ukrzy¿owanyChrystus Pan. W nazwie zatem nie ma nic oœmieszaj¹cego; owszem, jest religijna dostojnoœæ. Co siêzaœ tyczy owych „kalwarian”, których „Dziennik Polski” traktuje jako „nicponiów, wydrwigroszów”,to by³oby obelg¹ dla pracowitej ludnoœci miasteczka, gdyby z powodu jednostek chcia³o siêlikwidowaæ star¹ i piêkn¹ nazwê; oznacza³oby to bowiem, ¿e ca³a ludnoœæ Kalwarii - to nicponiei wydrwigrosze.”5)Por. H. E. Wyczawski, Kalwaria Zebrzydowska…, s. 393.40

Mateusz PorêbskiBrodyAkta kalwaryjskie w polskich archiwachW ci¹gu kilkudziesiêciu lat od zakoñczenia II wojny œwiatowejKalwaria Zebrzydowska doczeka³a siê wielu opracowañ zarównopopularnych, jak i dzie³ o naukowym charakterze na jej temat.Szczególny nacisk po³o¿ony by³ przede wszystkim na historiêklasztoru i kalwaryjskich Dró¿ek. Na realizacjê oczekuje monografiamiasteczka Kalwarii Zebrzydowskiej z zawartymi aspektami ¿yciaspo³ecznego, gospodarczego oraz administracyjnego w ujêciuhistorycznym. Z tego wzglêdu wypada³oby na wstêpie zapoznaæ siêz archiwaliami dotycz¹cymi tej¿e miejscowoœci znajduj¹cych siêw polskich archiwach.Niew¹tpliwie najwybitniejsz¹ postaci¹ zajmuj¹c¹ siê histori¹Kalwarii, z szerszym uwzglêdnieniem archiwaliów, by³ o. HieronimWyczawski, który w swojej pracy na temat omawianego miastazawar³ spis Ÿróde³ archiwalnych dotycz¹cych klasztoru1)kalwaryjskiego . Nale¿y tylko ubolewaæ, i¿ autor opar³ siê bezkrytyczniena Ÿród³ach koœcielnych i tylko w sporadycznych przypadkachsiêga³ po akta instytucji œwieckich. Jednak¿e praca o. Wyczawskiegojest jednym z najwybitniejszych przyk³adów monografiihistorycznych miejscowoœci, opartych niemal w ca³oœci na Ÿród³ach.Wypada³oby wiêc przedstawiæ pozosta³e archiwalia dotycz¹cemiasta Kalwarii i, co za tym idzie, wzbogaciæ opisan¹ przez o. Wyczawskiegohistoriê naszej ma³ej ojczyzny.W przedstawianiu akt kalwaryjskich oparto siê na chronologiiwytworzonych archiwaliów bez uwzglêdniania przedstawieniahierarchii Archiwów Pañstwowych oraz miejsca przechowywaniaakt. Ponadto akta kalwaryjskie przedstawiono w rozumieniudokumentacji wytworzonej na terenie miasta i gminy KalwariaZebrzydowska lub przez instytucje maj¹ce na tym terenie swojesiedziby. Na pocz¹tku zaprezentowane zostan¹ wiêc akta o cha-2)rakterze administracyjnym, nastêpnie s¹dowe i bankowe .1. W Archiwum Pañstwowym w Krakowie znajduj¹ siê najciekawszei najstarsze akta dotycz¹ce historii miasta Kalwarii, rzadko41

3)wykorzystywane do prac naukowych. W zespole nr 29/32 pt. Varia- zbiór szcz¹tków zespo³ów pod numerem 16 - znajduje siê Ksiêgaradziecko - ³awnicza miasta Kalwarii Zebrzydowskiej z lat 1630-1811. Poszyt stanowi oko³o 500 kart z uchwa³ami rady miejskieji pozosta³¹ dokumentacj¹. Prawdopodobnie ksiêga jest najstarsz¹dokumentacj¹ obrazuj¹c¹ ¿ycie miasta Kalwarii i stanowi wyjœcioweŸród³o do historii naszej miejscowoœci.W zespole 29/427, nosz¹cym nazwê Varia 2 - zbiór akt i materia³ówró¿nej proweniencji pod pozycj¹ 80 widnieje Ksiêgaingrosacji dokumentów miasteczka Kalwarii jako do wci¹ganiai zapisywania kontraktów, kwitów, ingrosacji od roku 1797, za lata1797-1805. Ksiêga ta stanowi Ÿród³o do poznania stosunkóww³asnoœciowych oraz genealogicznych z terenów Kalwarii z prze-4)³omu XVIII i XIX wieku .Kolejn¹ grupê akt stanowi¹ archiwalia zgromadzone w Archi-5)wum Pañstwowym w Oddziale w Oœwiêcimiu . Tam pod numeremzespo³u 16/78 kryj¹ siê Akta miasta Kalwarii Zebrzydowskiej z lat1882 - 1939. Stanowi¹ one 27 j.a. i licz¹ 0,40 mb, zawieraj¹ min:I. Rada i Urz¹d Miejski w Kalwarii Zebrzydowskiej (1882 - 1915)1. Akta organizacyjno - administracyjne - protoko³y z posiedzeñrady gminnej miasta, uchwa³y i okólniki dotycz¹ce akcjisanitarnej.2. Akta gospodarcze - budowa wodoci¹gu, stadionusportowego, zezwolenia na budowê domów mieszkalnych.II. Zarz¹d Miejski miasta Kalwarii Zebrzydowskiej (1919 - 1939).1. Akta organizacyjno - administracyjne - instrukcje i przepisykancelaryjne, plany miasta i s¹siednich gmin, wyborysamorz¹dowe, sprawy zwi¹zane z popularyzacj¹ historiimiasta, szkolnictwem zawodowym i akcj¹ sanitarn¹.2. Akta gospodarcze - zezwolenia na budowê domów mieszkalnych.III. Stowarzyszenia i fundusze dzia³aj¹ce przy Zarz¹dzie Miejskimw Kalwarii Zebrzydowskiej (1934) - statut Zwi¹zku Miêdzykomunalnegodla popierania kalwaryjskiego wytwórstwa42

meblowego i drobnego rzemios³a wiejskiego, korespondencjadotycz¹ca po¿yczki narodowej.Z tego okresu w Archiwum G³ównym Akt Dawnych znajduje siêzespó³ posiadaj¹cy akta kalwaryjskie, mianowicie w zespole C.K.Ministerstwo Robót Publicznych (nr zespo³u 1/311). Pod poz. 278znajduj¹ siê akta dotycz¹ce Budowy drogi BrzeŸnica - Kalwaria- Maków, wa¿nej pod wzglêdem wojskowym, z 1911 r.; Poz. 315,- Budowa drogi Kalwaria - Przytkowice - Wielkie Drogi. W aktach:szkic sytuacyjny budowanej drogi (1:200000) oraz mapa powiatuWadowice (1:75000), 1909-1913; Poz. 316 - Subwencja nabudowê kana³u w Kalwarii Zebrzydowskiej wzd³u¿ krakowskiejdrogi krajowej z 1913 r.Po zakoñczeniu dzia³añ wojennych, w wyniku których organapañstwowe utraci³y wiêkszoœæ swej dokumentacji, nast¹pi³ypowa¿ne zmiany administracyjne, jakie ukszta³towa³y równie¿ aktamiasta Kalwarii. Aby zrozumieæ podzia³ akt na zespo³y nale¿y krótkoprzedstawiæ historiê zmian administracyjnych po II wojnieœwiatowej.Pocz¹tkowo, w latach 1944/45, organizacja terenowejadministracji rz¹dowej by³a prawie taka sama jak w okresiemiêdzywojennym. Nadal bowiem g³ównymi urzêdami by³y urzêdywojewódzkie i starostwa powiatowe. W roku 1945 powo³ano do¿ycia 14 województw oraz 2 miasta wydzielone: Warszawê i £ódŸ.Przy województwach i starostach powiatowych jako organyuchwa³odawcze i kontrolne dzia³a³y wojewódzkie i powiatowe radynarodowe. Zosta³y one zlikwidowane na mocy ustawy z 20 marca1950 roku o jednolitych organach administracji pañstwowej, a aktatych urzêdów zarchiwizowa³y siê. Ustawa ta znosi³a urzêdywojewodów, starostów, burmistrzów i wójtów, ustanawiaj¹c systemrad narodowych kierowanych przez prezydia i przewodnicz¹cych,6)podporz¹dkowanych hierarchicznie Radzie Pañstwa .We wrzeœniu 1954 roku z czterostopniowej struktury administracyjnej:województwa, powiatu, gmin i gromad, usuniêtogminy, na które sk³ada³o siê kilka gromad z so³tysem na czele. Od tejchwili najni¿sz¹ jednostk¹ administracji terenowej zosta³a gromada.43

Z 3 tys. gmin i 40 tys. gromad utworzono ponad 8 tys. gromad7)powiêkszonych .Prezydium MRN w Kalwarii Zebrzydowskiej rozpoczê³o swoj¹dzia³alnoœæ na podstawie ustawy z dnia 20 marca 1950 r. o terenowychorganach jednolitej w³adzy pañstwowej. Zmianyw strukturze i zadaniach rady oraz jej organów przynios³y ustawyz dnia 25 wrzeœnia 1954 r. - ordynacja wyborcza do rad narodowychoraz z dnia 25 stycznia 1958 r. o radach narodowych,znowelizowana w 1963 roku, która zast¹pi³a ustawê z dnia 20 mar-8)ca 1950 r. Dzieje urzêdu zamknê³a ustawa z dnia 22 listopada1973r. o zmianie ustawy o radach narodowych, która wesz³a w ¿ycie9)z dniem 9 grudnia 1973 r.Pierwszym etapem zmian w latach 70-tych XX w. by³o zniesieniegromad i powo³anie gmin. W obrêbie gmin powo³ano gminne radynarodowe jako organ uchwa³odawczy w³adzy pañstwowej oraznaczelników gmin jako przedstawicieli administracji terenowej,którzy kierowali urzêdem gminnym. Kolejnym etapem zmian by³oto, i¿ rady narodowe wszystkich szczebli zyska³y wewnêtrzne organykierownicze - prezydia rad narodowych.Nastêpnie zaœ, moc¹ nowej ustawy, przywrócono urzêdywojewódzkie, powiatowe, miast i gmin. Tym samym terenoweorgany administracji pañstwowej przejê³y charakter monokratyczny.Na szczeblu wojewódzkim najwy¿szy urz¹d sprawowa³ wojewoda,a po nim prezydenci miast, naczelnicy miast, dzielnic i gmin. Aktaprezydiów wszystkich szczebli przejêto jako zespo³y zamkniête.Dwa lata póŸniej, w zwi¹zku z likwidacj¹ powiatów (powprowadzeniu nowego podzia³u administracyjnego kraju), urzêdy,powiatowe i dzia³aj¹ce przy nich powiatowe rady narodowe jakoorgany uchwa³odawcze przesta³y istnieæ. Urzêdy wojewódzkiestraci³y czêœæ swych kompetencji terytorialnych na rzeczpowo³anych w 1975 nowych urzêdów wojewódzkich, których10)liczba wzros³a do 49 .Zapocz¹tkowana w 1989 roku reforma ustrojowa nie ominê³a11)podzia³u administracyjnego. W 1990 r. powsta³ samorz¹d gminny ,który funkcjonuje ze zmianami do dziœ. Rok 1999 przyniós³ dalsze44

adykalne zmiany. Wprowadzono nowy szczebel w³adzysamorz¹dowej - powiat oraz 16 województw regionalnych.W zwi¹zku z licznymi przekszta³ceniami nale¿y przedstawiæ kolejnoakta zwi¹zane z podzia³em administracyjnym, które w wiêkszoœciznajduj¹ siê w Archiwum Pañstwowym w Oddziale w Oœwiêcimiu.Nr zespo³u 16/68 zawiera Akta gminy Kalwaria za lata 1931- 1954, licz¹ce 5,80 mb i zawieraj¹ce 120 j.a.I. Zarz¹d Gminny w Kalwarii (1931 - 1950)II. 1.Dzia³ ogólnoorganizacyjny - sprawy podzia³u administracyjnego,sk³ady osobowe Zarz¹du i PGRN, wykazy radnych,so³tysów i podso³tysów, wybory so³tysów, zarz¹dzenia i korespondencjaw sprawach szkoleniowych, sprawozdania z dzia-³alnoœci GRN, protoko³y z posiedzeñ Zarz¹du, GRN, PGRN,Rady Gromadzkiej w Lanckoronie, komisji gminnych,protoko³y inspekcji, sprawy dotycz¹ce maj¹tku gminy i gromad,akta dot. zniszczeñ wojennych i szkód wyrz¹dzonychprzez wojska radzieckie,2.Dzia³ finansowo - bud¿etowy - preliminarze bud¿etowe,bud¿ety, ksiêga g³ówna, dzienniki g³ówne, ksiêgi dochodówi wydatków bud¿etowych, roczne sprawozdania bud¿etowe,ksiêgi biercze podatków, Danina Narodowa,3.Dzia³ gospodarki gminnej - zarz¹dzenia i korespondencjaw sprawach kulturalno - oœwiatowych, orzeczenia organizacjiszkó³ podstawowych, walka z analfabetyzmem, korespondencjaw sprawie zdrowia publicznego i repatriacji dzieci,statystyka gminna, akcja przesiedleñcza i werbunkowa dopracy w przemyœle i górnictwie, plan gospodarczy w rolnictwie,sprawy katastralne, zarz¹dzenia i korespondencja w spra-wach rolno - leœnych,4.Dzia³ administracyjny - rejestr wydanych w Lanckoroniekenkart, rejestr mieszkañców gminy Kalwaria, zarz¹dzeniai korespondencja w sprawie bezpieczeñstwa publicznego.III. Prezydium GRN w Kalwarii (1950 - 1954)1.Referat ogólnoadministracyjny - wybory so³tysów, wykazycz³onków Zarz¹du Gminnego, PGRN, radnych oraz so³tysów,49

szkolenie pracowników gminnych, sprawozdanie z dzia³alnoœciGRN, komisji gm., protoko³y z sesji GRN i posiedzeñPGRN, komisji, ksi¹¿ka kontroli, protoko³y inspekcji, sprawybezpieczeñstwa publicznego, rejestr spraw karno -administracyjnych, protoko³y z rozpraw karno - administracyjnych,2.Referat finansowy - preliminarz bud¿etowy, bud¿et, dziennikg³ówna ksiêga biercza podatku, ksiêga œwiadczeñ w naturze,3.Referat spraw socjalnych i kulturalnych - korespondencjaw sprawach kulturalno - oœwiatowych, sprawozdanie zdrowiapublicznego, karty rzemieœlnicze,4.Referat rolny - wykazy gospodarstw rolnych, akcja przesiedleñcza,plan techniczno - eksploatacyjny SOM, sprawykatastralne, korespondencja dot. rolnictwa, leœnictwa i rybo³ówstwa,IV. Gminne organizacje spo³eczne (1938 - 1939, 1945 - 1954)- projekt bud¿etu Pow. Zw. Samorz¹d., protoko³y z zebrañorganizowanych przez gminne komisje i komitety, dziennikpodawczy Ko³a TSL w Lanckoronie, sprawy grobownictwa,wytwórstwa meblowego i drobnego rzemios³a wiejskiego,sprawy Towarzystwa Przyjació³ ORMO,V. Akta Kat. B (1948 - 1954): listy p³ac, zezwolenia na budowê.Nr zespo³u 16/178 zawiera akta pt. Zarz¹d Miejski i MiejskaRada Narodowa w Kalwarii Zebrzydowskiej za lata 1945- 1950 licz¹cy 55 j.a. w iloœci 0,60 mb.I. Miejska Rada Narodowa w Kalwarii Zebrzydowskiej1.Akta organizacyjno - administracyjne. Protoko³y z posiedzeñMRN i komisji.II. Zarz¹d Miejski w Kalwarii Zebrzydowskiej1.Referat Ogólnoorganizacyjny. Statut organizacyjny Zarz¹du,protoko³y z posiedzeñ Zarz¹du, sprawozdania sytuacyjnez ¿ycia miasta, sprawy targów kalwaryjskich, kwestionariuszeszkód wojennych, sprawy wojskowe,2.Referat Finansowo - Bud¿etowy: Bud¿ety miasta i przedsiêbiorstwkomunalnych, sprawozdania rachunkowe,50

3.Referat Administracyjno - Gospodarczy: Sprawy dróg i mostów,wytyczne i zarz¹dzenia dotycz¹ce akcji sanitarnej,sprawy gospodarki komunalnej i mieszkaniowej, komisjabudowlana i zezwolenia na budowê.III. Stowarzyszenia dzia³aj¹ce przy Zarz¹dzie Miejskim w KalwariiZebrzydowskiej. Akta normatywne i sprawozdania.Nr zespo³u 16/160 zawiera dokumentacjê Prezydium MiejskiejRady Narodowej w Kalwarii Zebrzydowskiej, [1947] 1950- 1973 [1974]. Zespó³ liczy 133 j.a. i jest w iloœci 3,80 mb.Zawiera min.: Sprawozdanie z dzia³alnoœci MRN, protoko³yz sesji Miejskiej Rady Narodowej w Kalwarii Zebrzydowskiej,realizacja uchwa³ MRN, dokumentacja pracy komisji MRN,protoko³y z posiedzeñ, plany pracy, protoko³y komisji kontrolispo³ecznej, korespondencja w sprawach organizacyjnychPMRN, protoko³y z posiedzeñ Prezydium MRN, realizacjauchwa³ PMRN, dzia³alnoœæ komitetów blokowych, sprawypodzia³u administracyjnego miasta, oddzielenie od miastaterenów pó³nocno-zachodnich, plany gospodarcze, sprawykontroli zewnêtrznych, protoko³y, zalecenia wykonanie zaleceñ,bud¿et miasta, preliminarze, wykonanie, korespondencja,sprawy przejêcia budynku TG "Sokó³" w Kalwarii Zebrzydowskiej,sprawy poborowych, dokumentacja urz¹dzeñkomunalnych.Kolejno archiwum przechowuje nieopracowane jeszczezespo³y zawieraj¹ce podobne akta do w/w:16/36 - Prezydium Gromadzkiej Rady Narodowej w KalwariiZebrzydowskiej, pow. Wadowice, 1955 - 1972.16/318 Miejska Rada Narodowa w Kalwarii Zebrzydowskiej,1973 - 1976.16/320 Rada Narodowa Miasta i Gminy w KalwariiZebrzydowskiej, 1976 - 1990.16/319 Urz¹d Miejski w Kalwarii Zebrzydowskiej,1973 - 1976.16/321 Urz¹d Miasta i Gminy w Kalwarii Zebrzydowskiej,1976 - 1990.51

16/322 Urz¹d Miasta w Kalwarii Zebrzydowskiej,1990 - 1994.Ciekawymi zbiorami z tego okresu s¹ zespo³y:16/325 Rada Miejsko - Gminna Patriotycznego RuchuOdrodzenia Narodowego w Kalwarii Zebrzydowskiej, 1983- 1989, licz¹ca 24 j.a. stanowi¹ca 0,24 mb. oraz przechowywanyw Archiwum Pañstwowym w Katowicach zespó³ 12/1936 - KomitetMiejsko-Gminny Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczejw Kalwarii Zebrzydowskiej, [1974 - 1975], 1975 - 1989.Dodatkowo w Archiwum Akt Nowych w zespole 2/199 pod poz.531 znajduje siê Podzia³ administracyjny kraju - zmiany granicmiasta Kalwaria Zebrzydowska (województwo krakowskie)zawieraj¹cy projekty rozporz¹dzeñ, protoko³y, mapy, bud¿ety,korespondencjê z lat 1947-1950.Z akt najnowszych nale¿y wymieniæ zespó³ 16/351 Komisjewyborcze do przeprowadzenia wyborów do ParlamentuEuropejskiego w powiecie wadowickim w 2004 roku. Podpoz. 3 widnieje Obwodowa komisja wyborcza z terenu gminyKalwaria Zebrzydowska i zawiera protoko³y z g³osowaniaw 13 obwodach.2. Kolejn¹ grup¹ akt kalwaryjskich s¹ akta s¹dowe. Dzia³alnoœæs¹dów powiatowych na terenie monarchii austriackiej, na pocz¹tkudrugiej po³owy XIX wieku, regulowa³o najwy¿sze postanowienieCesarza Franciszka Józefa I z dnia 14 wrzeœnia 1852 r. og³oszoneRozporz¹dzeniem Ministrów Spraw Wewnêtrznych, Sprawiedliwoœcii Skarbu z dnia 19 stycznia 1853 r. Na mocy tego¿postanowienia powo³ano równie¿ c.k. S¹d Powiatowy w Kalwarii(K.K. Bezirksgericht Kalwaria). W³aœciwoœæ terytorialna tego¿ s¹duokreœlona zosta³a Rozporz¹dzeniem Ministrów Spraw Wewnêtrznych,Sprawiedliwoœci i Skarbu z dnia 24 kwietnia 1854 r.Zasadniczy prze³om w organizacji dzia³alnoœci c.k. s¹dówpowiatowych wnios³a ustawa z 1 sierpnia 1895 r., zastosowana od1 stycznia 1898 r. Data ta wyznacza podzia³ akt s¹dowych z okresu1874 - 1918 na dwie grupy. Faktyczny kres dzia³alnoœci c.k. S¹duPowiatowego w Kalwarii po³o¿y³ dekret Naczelnika Pañstwa z dnia52

8 lutego 1919 r. "w przedmiocie zmian o urz¹dzeniach wymiaru12)sprawiedliwoœci w b. zaborze austriackim .Pod sygnatur¹ 29/462 w Archiwum Pañstwowym w Krakowieznajduje siê zespó³ pt. C.K. s¹dy z okrêgu apelacji krakowskiej- zbiór szcz¹tków zespo³ów, gdzie pod poz. 28 widnieje - C.k. S¹dPowiatowy w Kalwarii akta za lata 1874 - 1896 stanowi¹cy ok. 0,5mb akt. Stanowi on pierwsz¹ grupê akt s¹dowych.Za pozosta³e lata akta s¹dowe znajduj¹ siê w ArchiwumPañstwowym w Oddziale w Oœwiêcimiu pod sygnatur¹ 16/329 jakoC.k. S¹d Powiatowy w Kalwarii za lata 1898 - 1918 i zawieraj¹cy4751 j.a. licz¹cy 25,90 mb.I. Akta pertraktacji spadkowych z lat 1898 - 1918 stanowi¹cyponad 2000 spraw.II. Akta opiekuñcze:1. Akta pertraktacji spadkowych opiekuñczych z lat 1898 - 1918równie¿ ponad 2000 spraw.2. Akta spadkowe pupilarne - bez pozostawionego maj¹tku z lat1898 - 1918 - kilkadziesi¹t pozycji.3. Akta spraw pupilarnych zwyk³ych z lat 1898 - 1918 - kilkasetspraw.III. Akta spraw kuratelarnych z lat 1899 - 1918.IV. Akta spraw cywilnych z 1918 r.V. Akta spraw cywilnych nie nale¿¹cych do innych rejestrów z lat1908, 1912, 1916.VI. Doniesienia o zbrodniach i wystêpkach z 1918 r.Dodatkowo kalwaryjskie akta s¹dowe mo¿na znaleŸæ w zespole29/208, który nosi nazwê [Zawiadomienia o wydanych wyrokachs¹dów grodzkich w Bochni, Jordanowie, Kalwarii, Krakowie,Krzeszowicach, Makowie Podhalañskim, Niepo³omicach, Skale,Skawinie, S³omnikach, Wiœniczu, Wolbromiu.] Akta luŸnepochodz¹ z lat 1941-1942.Dalsz¹ dzia³alnoœæ s¹dow¹ w Kalwarii zawiera zespó³ 16/330- S¹d Grodzki w Kalwarii za lata 1919 - 1950. Zespó³ ten w ostatnichlatach uleg³ nieco modyfikacji i zosta³ podzielony na:16/362 S¹d Powiatowy w Kalwarii [1917-1918] 1919-1928,53

16/363 S¹d Grodzki w Kalwarii [1934-1939] 1940-1944,16/364 S¹d Grodzki w Kalwarii [1930-1944] 1945-1950.Akta licz¹ ³¹cznie ok. 27 mb zawieraj¹ 270 j.a. sk³adaj¹ siê na aktaspadkowe, akta spraw cywilnych, repertoria, skorowidze i inne.Ciekawym dodatkiem stanowi¹ Akta notariusza KazimierzaKarpiñskiego w Kalwarii Zebrzydowskiej z lat 1910-1916 (nrzespo³u 16/309).3. Ostatni¹ grupê stanowi¹ akta banków dzia³aj¹cych na terenieKalwarii Zebrzydowskiej znajduj¹ce siê równie¿ w archiwumoœwiêcimskim.Zespó³ 16/18 stanowi¹ akta Banku Mieszczañsko - Ludowegow Kalwarii Zebrzydowskiej za lata 1926 - 1949. Bank obejmowa³zasiêgiem Kalwariê oraz 38 wsi podlegaj¹cych s¹dowi grodzkiemuw Kalwarii. Zespó³ liczy 67 j.a. i zawiera:1. Sprawy organizacyjne (1 - 8) okólniki, protoko³y z posiedzeñRady Nadzorczej, Walnego Zgromadzenia, protoko³y z rewizjii rejestr cz³onków,2. Sprawy finansowo - kredytowe (9 - 67) wykaz imiennyuk³adów konwersyjnych, ksiêgi wk³adów i udzia³ów, zleceñobcych, po¿yczek wekslowych i weksli, ksiêgi d³u¿nikówi zg³oszeñ o po¿yczki, ksiêgê debetow¹, bilanse, ksiêgirachunków przejœciowych i kosztów administracji, dziennikig³ówne i ksiêgi kasowe.Zespó³ 16/54 Banku Spó³dzielczego w Kalwarii Zebrzydowskiejza lata 1947 - 1954 stanowi 0,80 mb, liczy 48 j.a. i obejmuje:1. Sprawy organizacyjne - okólniki, zarz¹dzenia, instrukcje,korespondencjê.2. Sprawy finansowo - kredytowe - ksiêgi udzia³ów i po¿yczek,wk³ady oszczêdnoœciowe, rachunki bie¿¹ce, ksiêgi zg³oszeño po¿yczki, inwentarze po¿yczek wekslowych, konto g³ówneBanku, dzienniki g³ówne, ksiêgi kasowe, ksiêgê funduszurezerwowego, ksi¹¿kê kosztów handlowych, ksiêgêinwentarzow¹ i terminarz.Dodatkowo w Archiwum Pañstwowym w Krakowie w OddzialeV znajduj¹ siê mapy katastralne powiatu wadowickiego, w tym wsi54

z terenu gminy Kalwaria (bez samego miasta - te znajduj¹ siêw archiwum oœwiêcimskim oraz w Starostwie Powiatowymw Wadowicach), luŸne plany zwi¹zane z Kalwari¹ min. w ZbiorzeA. Grabowskiego (nr zespo³u 29/679) oraz Tekach A. Schneidra(nr zespo³u 29/684) i innych.Przy kompletowaniu akt nale¿y uwzglêdniæ instytucje nadrzêdnew stosunku do organizacji wytwarzaj¹cej akta np. akta urzêdówpowiatowych i wojewódzkich w pionie administracyjnym orazs¹dów powiatowych czy wojewódzkich ze spraw dotycz¹cychs¹downictwa.Aby mieæ pe³en przegl¹d akt kalwaryjskich nadmieniæ nale¿yo zbiorach akt klasztoru kalwaryjskiego z lat 1600 - 1959, przechowywanychw Archiwum oo. Bernardynów w Krakowie, oraznowszych z lat 1940 - 2007 znajduj¹cych siê w klasztorzew Kalwarii.Ponadto trzeba wymieniæ zbiory, w których wystêpuj¹ aktakalwaryjskie: Instytutu Pamiêci Narodowej, WojewódzkiegoUrzêdu Ochrony Zabytków w Krakowie, WojewódzkiegoKonserwatora Zabytków w Bielsku-Bia³ej, akta Kurii Metropolitalnejw Krakowie, Wy¿szego Seminarium Duchownego w KalwariiZebrzydowskiej, Archiwum Urzêdu Miasta i Gminy w KalwariiZebrzydowskiej, zbiory archiwalne Cechu Rzemios³ Ró¿nychw Kalwarii Zebrzydowskiej, Archiwum Parafii œw. Józefa w KalwariiZebrzydowskiej, Archiwum Parafii Wniebowziêcia NMP w Brodach,Archiwum Parafii œw. Micha³a Archanio³a w Zebrzydowicach,zbiory archiwalne Konwentu oo. Bonifratrów w Zebrzydowicachpod wezwaniem œw. Floriana oraz zbiory Zgromadzenia SióstrMi³osierdzia œw. Wincentego a Paulo (Szarytek) - Dom w Zebrzydowicach.Zbiory archiwalne znajduj¹ siê te¿ w: Centrum Kulturyw Kalwarii Zebrzydowskiej, Bibliotece Publicznej, TowarzystwiePrzyjació³ Kalwarii Zebrzydowskiej oraz wszystkich szko³ach,w jednostkach Ochotniczych Stra¿y Po¿arnych, klubachsportowych, spó³dzielniach i zak³adach przemys³owych znajduj¹cychsiê na terenie miasta i gminy Kalwaria Zebrzydowska.55

Jeœli chodzi o udostêpnianie akt w archiwach pañstwowych13)ustawa stanowi wyraŸnie: „Materia³y archiwalne udostêpnia siêjednostkom organizacyjnym i obywatelom dla potrzeb nauki,kultury, techniki oraz gospodarki. Udostêpnianie materia³ówarchiwalnych dla powy¿szych potrzeb jest bezp³atne.” Tylko dlacelów innych (np. genealogicznych) mog¹ byæ ponoszone op³atyzwi¹zane np. z przygotowaniem materia³ów do udostêpniania. Abykorzystaæ ze zbiorów archiwalnych nale¿y zwróciæ siê do dyrektoraw³aœciwego archiwum pañstwowego i przed³o¿yæ wniosek z odpowiednimuzasadnieniem o pozwolenie na udostêpnienie archiwaliów.Trzeba pamiêtaæ, i¿ z materia³ów tych mo¿na korzystaæ 30 lat poich wytworzeniu, o ile nie narusza to prawnie chronionychinteresów Pañstwa i obywateli. Aby uzyskaæ pozwolenie wewczeœniejszym trybie nale¿y wystosowaæ do kierownika danej14)jednostki przechowuj¹cej akta odpowiedni wniosek . W pracowninaukowej mo¿na korzystaæ bez przeszkód ze œrodkówewidencyjnych oraz opracowañ informacyjnych. Przedprzyst¹pieniem do korzystania z archiwaliów zainteresowana osobaobligatoryjnie wype³nia zg³oszenie u¿ytkownika zawieraj¹ce jejdane oraz charakterystykê zamierzonych poszukiwañ.Akta wydawane s¹ na podstawie zamówienia (rewersu)wype³nionego przez u¿ytkownika dla ka¿dej jednostki archiwalnejoddzielnie. W jednostkach archiwalnych znajduj¹ siê metryczki, doktórych winien wpisaæ siê korzystaj¹cy. Tryb i warunki udostêpnianiaszczegó³owo okreœlaj¹ regulaminy pracowni naukowych, któremog¹ nieraz znacznie ró¿niæ siê miêdzy sob¹ z tego wzglêdu nale¿yka¿dorazowo zapoznaæ siê z nimi w danej jednostceprzechowuj¹cej akta.56

Przypisy:1)2)3)4)5)6)7)8)9)10)11)12)13)14)H.E. Wyczawski, Kalwaria Zebrzydowska. Historia klasztoru Bernardynów i kalwaryjskichDró¿ek, Kalwaria Zebrzydowska 1987, s. 12-16. Spis jest niepe³ny i wybiórczy. Posiadadrobne nieœcis³oœci, które nie zosta³y skorygowane w drugim wydaniu z 2006 roku.Przy ustalaniu numerów zespo³ów oraz nazw zob. bazy danych sytemu SEZAMhttp://baza.archiwa.gov.pl/sezam/index.php,oraz IZA http://baza.archiwa.gov.pl/sezam/iza.php .W numeracji zespo³ów archiwalnych przyjêto podzia³ wg numerów przypisanych danemuArchiwum Pañstwowemu.Z tego okresu w Archiwum Pañstwowym w Oddziale II znajduje siê Wykaz hipotecznymiasta Kalwarii za³o¿ony w 1802 r. [wzmianki o dokumentach z lat (1732-1829) za okres1802 1829]. Hipoteka Galicji Zachodniej, sygnatura HGZ 141-143P. Hudzik, Informator o zasobie Archiwum Pañstwowego w Katowicach Oddzia³ w Oœwiêcimiu,Katowice1998.Dz. U. 1950 r., nr 14, poz. 130.Dz. U. 1954 r., nr 43, poz. 191.Jednolity tekst zosta³ opublikowany w Dzienniku Ustaw z 1963 r. nr 29, poz.172.Dz. U. 1973 r., nr 47, poz. 276.Ustawa z dnia 28 maja 1975 r. o dwustopniowym podziale administracyjnym Pañstwaoraz o zmianie ustawy o radach narodowych (Dz. U. 1975 r., nr 16, poz. 91).Ustawa z dnia 8 marca 1990 r. o samorz¹dzie terytorialnym (Dz. U. 1990 r., nr 16, poz. 95).Dz. U. 1919 r., nr 15, poz. 200.Ustawa o narodowym zasobie archiwalnym i archiwach z dnia 14 lipca 1983 (tekstujednolicony Dz. U. 2006 r. nr 97, poz. 672 i 673).Zgodnie z Rozporz¹dzeniem Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego z dnia13 grudnia 2000 r. w sprawie szczególnych wypadków i trybu wczeœniejszegoudostêpniania materia³ów archiwalnych (Dz. U. 2000 r. nr 13, poz. 116 z póŸn. zm.).57

Dorota KasprzykKalwaria Zebrzydowska - BrodyToponimia Kalwarii ZebrzydowskiejTematem opracowania jest klasyfikacja nazw ulic KalwariiZebrzydowskiej, a tak¿e nazw terenowych istniej¹cych w obrêbiemiasta zgodnie z sytuacj¹ administracyjn¹ z 2007 roku.Materia³ do referatu zebrany zosta³ na podstawie: planówmiasta, spisów ulic w Urzêdzie Gminy, opracowañ dotycz¹cychhistorii Kalwarii, rozmów z przedstawicielami administracji i mieszkañcamimiasta.Nazwa Kalwaria Zebrzydowska to zestawienie. Pierwszy cz³onpochodzi od nazwy terenu kultu religijnego zwanego kalwari¹ (czyliGolgot¹). Druga czêœæ zestawienia jest natomiast przymiotnikiemutworzonym od nazwiska rodowego za³o¿yciela miasta i fundatoraklasztoru - Miko³aja Zebrzydowskiego.Pierwsze miasta polskie zaczê³y powstawaæ w XIII wieku. By³y toobszary o specyficznej zabudowie. W sk³ad miasta wchodzi³y ulice,place, parki, bramy. Wraz z rozwojem terenów urbanistycznychnowe osiedla, dzielnice, wa¿niejsze budowle, instytucje, zak³adyprzemys³owe i arterie komunikacyjne otrzymywa³y swoje nazwy.Wchodz¹ one w zakres toponimii miejskiej (czyli urbonimii).W miastach najwa¿niejsze s¹ nazwy ulic - inaczej zwaneplateonimami.Dawne œredniowieczne miasta posiada³y rynek ( plac targowyz ratuszem znajduj¹cy siê w centrum miasta). Rynkom, które by³yzasadniczym elementem kompozycyjnym, nie nadawano w ogólenazwy. Z rynku zaœ wybiega³y ulice, które otrzymywa³y okreœlon¹nomenklaturê. By³a ona zazwyczaj zwi¹zana z kultem religijnym,zajêciami mieszkañców lub funkcj¹, jak¹ te ulice pe³ni³y w mieœcie.Czêsto te¿ przyjmowano nazwy kierunkowe od miejscowoœci, doktórych prowadzi³y. We wczesnych okresach okreœlenia te tworzylispontanicznie mieszkañcy, a rola ówczesnych nazw miejskichograniczana by³a do pos³ugiwania siê w dokumentach nazwamipowszechnie u¿ywanymi. Takie zwyczajowe, nieurzêdowe nazwyutrzymywa³y siê d³ugo i raczej rzadko sz³y w zapomnienie. W miarê58

ozwoju miast zaistnia³a jednak koniecznoœæ nadawania masowonazw ulicom i potrzeba szukania nowych okreœleñ w ró¿nychŸród³ach. Powsta³y w zwi¹zku z powy¿szym urzêdy zajmuj¹ce siênadawaniem ulicom nazw. Nowych okreœleñ szukano zarówno wnazwach starych, ju¿ wymar³ych na danym obszarze miejskim, jaki w tworzeniu ca³kiem nowych typów, a tak¿e przez przenoszenieznanych ju¿ nazw ulic z innych miast.Z badañ nad etymologi¹ i struktur¹ nazw kalwaryjskich ulicwynika, ¿e proces kszta³towania siê tych¿e w mieœcie nie odbiega odogólnie przyjêtych procesów tworzenia nazw ulic w innychmiastach.Oko³o roku 1640 na przeciêciu siê dróg z Wadowic do Krakowai z klasztoru do Zebrzydowic wytyczono rynek w kszta³cienierównego czworoboku. Wokó³ niego i przy wychodz¹cychz rynku czterech ulicach (do klasztoru, Wadowic, Zebrzydowici Krakowa) sz³a stopniowa zabudowa parterowo - drewnianaNowego Zebrzydowa. Wed³ug stanu z 2007 roku Kalwaria Zebrzydowskama 46 nazw ulic.Bior¹c pod uwagê stronê semantyczn¹ nazw ulic Kalwarii,mo¿na podzieliæ je na nastêpuj¹ce grupy:Pami¹tkowe nazwy ulic i placów utworzone od nazw osobowych.W grupie tej wyró¿nia siê:- nazwy upamiêtniaj¹ce postacie zwi¹zane z miastem,- nazwy od nazwisk wybitnych pisarzy, artystów, uczonych,- nazwy od imion królów,- nazwy od imion i nazwisk dzia³aczy spo³ecznych,politycznych, wojskowych,- nazwy od imion œwiêtych.Kolejn¹ grupê stanowi¹:Nazwy ulic zwi¹zane z faktami historycznymi i formacjamiwojskowymi,Nazwy od nazw miejscowych,Nazwy od nazw terenowych,59

Nazwy pochodz¹ce od nazw pospolitych, wœród których wyró¿niasiê:- nazwy utworzone od nazw zawodów,- nazwy kulturowe,- nazwy topograficzne,- nazwy abstrakcyjne.Okreœlenia ulic i alei zwi¹zane z nazwami osobowymi pojawi³ysiê w Kalwarii w XX wieku. S¹ to przede wszystkim nazwy, któreupamiêtniaj¹ imiona i nazwiska postaci historycznych, twórcówliteratury i sztuki. Ludzie ci swoj¹ prac¹ i talentem rozs³awili imiêmiasta, a tak¿e i Polski.Grupa okreœleñ upamiêtniaj¹cych postaci zwi¹zane z miastemobejmuje piêæ nazw (cztery ulice i jedn¹ alejê):- ul. Miko³aja Zebrzydowskiego - nazwa utworzona od imieniai nazwiska fundatora klasztoru i za³o¿yciela miasta,- ul. Wojciecha Weissa - nazwa powsta³a od imienia i nazwiskam³odopolskiego malarza, który okresowo mieszka³ w KalwariiZebrzydowskiej,- ul. B³a¿kówka - nazwa pochodzi od imienia w³aœcicielanieruchomoœci, pierwszego mieszkañca tej ulicy,- aleja Jana Paw³a II - nazwa zosta³a utworzona od imienianaszego papie¿a, który w 1979 roku przyby³ do Kalwariii l¹dowa³ na b³oniach przy tej ulicy (pierwotna nazwa - alejaWolnoœci),- ul. Józefa Sowiñskiego - nazwa wywodzi siê od imienia i nazwiskanauczyciela Szko³y Powszechnej w Kalwarii Zebrzydowskiej,który zgin¹³ w czasie II wojny œwiatowej w Oœwiêcimiu.Do nazw utworzonych od nazwisk wybitnych pisarzy nale¿¹ trzyulice: W³adys³awa Broniewskiego, Marii Konopnickiej, AdamaMickiewicza.Nazwy od imion królów reprezentowane s¹ przez trzy ulice:Jagielloñsk¹, Jana III Sobieskiego, Królowej Jadwigi.Wyró¿nia siê tu dwie kategorie:- nazwy w postaci przymiotnika, ul. Jagielloñska- nazwy w postaci zestawieñ w³aœciwych w dope³niaczu liczby60

pojedynczej: ul. Królowej Jadwigi, ul. Jana III Sobieskiego.Nazwy od imion i nazwisk dzia³aczy politycznych i wojskowych niemaj¹ zwi¹zku realno-semantycznego z Kalwari¹. Ten typreprezentuj¹ ulice: Tadeusza Koœciuszki, Józefa Pi³sudskiego,Kazimierza Pu³askiego. Okreœlenia te maj¹ strukturê zestawieñw³aœciwych w dope³niaczu liczby pojedynczej.Nazwy pochodz¹ce od imion œwiêtych stanowi¹ wœród okreœleñosobowych najmniej liczn¹ grupê: ul. œw. Floriana i wspomnianawczeœniej ul. Królowej Jadwigi .Okreœlenia ulic zwi¹zane z faktami historycznymi lub formacjamiwojskowymi reprezentowane s¹ przez szeœæ nazw, maj¹cychcharakter wy³¹cznie pami¹tkowy. S¹ to ulice: Armii Krajowej,Batalionów Ch³opskich, 11 Listopada, 3 Maja, Partyzantów, WojskaPolskiego.Nazwy te s¹ w wiêkszoœci zestawieniami.Istniej¹ równie¿ cztery nazwy ulic pochodz¹ce od nazwmiejscowych. Nale¿¹ do nich ulice: Brodzka, Czerna, Krakowska,Lanckoroñska.Nazwy te s¹ zró¿nicowane strukturalnie i genetycznie. Dwiespoœród tego typu semantycznego to nazwy kierunkowe utworzoneod nazw miejscowoœci, do których prowadz¹ (ul. Krakowska, ul.Lanckoroñska). Ulica Czerna jest przejêta natomiast od nazwyprzysió³ka, ulica Brodzka od nazwy wsi Brody, z któr¹ graniczyKalwaria.Okreœlenia od nazw terenowych stanowi¹ dwa miana powsta³eprzez przejêcie nazwy terenowej. Nast¹pi³y równie¿ przekszta³ceniaformalnojêzykowe.Ten typ reprezentuj¹ ulice: Piaskowa, Podlesie.Nazwy pochodz¹ce od nazw pospolitych nale¿¹ w wiêkszoœci dookreœleñ motywowanych, odzwierciedlaj¹cych wygl¹d ulicy.Pochodz¹ one od nazw obiektów, obok których prowadz¹ ulice.Trudno natomiast doszukaæ siê motywacji semantycznej w niektórychmetaforycznych nazwach ulic, np. Nowa, Zgody.Grupê okreœleñ utworzonych od nazw zawodów stanowi¹ czteryulice: Rzemieœlnicza, RzeŸniana, Stolarska, Szewska.61

Pod wzglêdem formalnym s¹ to przymiotniki utworzone odrzeczowników.Do nazw kulturowych zaliczono osiem okreœleñ kojarz¹cych siêz obiektami i wytworami kultury materialnej, spo³ecznej orazduchowej. Grupê tê stanowi¹ ulice: Bernardyñska, Dworcowa,Kolejowa, Klasztorna, Ogrodowa, Przemys³owa, S¹dowa, Targowa.Nazwy te wystêpuj¹ w formie przymiotników.Nazwy topograficzne obejmuj¹ nazwy ulic okreœlaj¹ce po³o¿enie,kszta³t, wielkoœæ ulicy i warunki fizjograficzne terenu. Do tej grupynale¿¹ cztery ulice: D³uga, Krótka, Polna, Rólki.W obrêbie tej kategorii trzy nazwy maj¹ strukturê przymiotników,a jedna stanowi formacjê rzeczownikow¹ (ul. Rólki).Okreœlenia ulic zakwalifikowane do grupy nazw abstrakcyjnych nieposiadaj¹ motywacji semantycznej. Maj¹ natomiast charakterkonwencjonalny i nie oddaj¹ istotnych cech ulicy. Do tej kategoriinale¿¹: ul. Nowa, ul. Zgody, ul. Zjednoczenia.W oparciu o przeprowadzon¹ analizê mo¿na stwierdziæ, ¿enajbardziej reprezentatywnym typem semantycznym s¹ okreœleniapochodz¹ce od nazw pospolitych.Drug¹ co do wielkoœci grup¹ s¹ nazwy pami¹tkowe utworzone odnazw osobowych, nastêpnie nazwy ulic zwi¹zane z faktamihistorycznymi i nazwy utworzone od nazw miejscowych.Najmniej liczn¹ grupê stanowi¹ okreœlenia pochodz¹ce od nazwterenowych - s¹ tylko dwa.W nomenklaturze Kalwarii spotyka siê równie¿ nazwy terenowe,które nie s¹ nazwami urzêdowymi. Mo¿na wyró¿niæ nastêpuj¹cesposoby ich tworzenia:Nazwy:- prymarne - pochodz¹ wprost od wyrazu pospolitego lub innejnazwy bez ¿adnej zmiany formalnej, utworzone s¹ li tylkoprzez zmianê znaczenia ogólnego na jednostkowe,- sekundarne (rozwiniête) - s¹ utworzone za pomoc¹ odrêbnegoformantu nazewniczego od wyrazu pospolitego lub innejnazwy w³asnej, geograficznej czy osobowej;62

- z³o¿one - s¹ tworzone za pomoc¹ kompozycji wyrazów, z dwulub wiêcej tematów - nazwa mo¿e byæ wtedy z³o¿eniem,zrostem lub zestawieniem.W celu przybli¿enia znaczenia tych okreœleñ dokonano tak¿e ichanalizy semantyczno- etymologicznej, dziel¹c je na:- nazwy topograficzne - okreœlaj¹ce teren wed³ug jego w³aœciwoœcinaturalnych,- nazwy kulturowe - informuj¹ce o materialnej i duchowej kulturzeludzi, stosunkach spo³ecznych i wytwórczych,- nazwy dzier¿awcze - utworzone od nazw osobowychpierwszych za³o¿ycieli i w³aœciwoœci osad,- nazwy niejasne.Wœród nazw prymarnych wyró¿niamy: nazwy topograficzne- zwi¹zane z ukszta³towaniem terenu, szat¹ roœlinn¹ lub rodzajempod³o¿a: Brzózki, Do³y, Ko³o, Piaski, Potok;nazwy kulturowe - zwi¹zane z dzia³alnoœci¹ cz³owieka: Dró¿ki,Dzia³ki, Figurka, Kamienio³om, Kapliczka, Ochronka, Okr¹glak,Serpentyna, Sokó³ , Targowica. Okreœleniem o niejasnej motywacjis¹ Wilczaki. Nazwa niejasna: Wilczaki t³umaczona jest przezmiejscow¹ ludnoœæ dwojako. Niektórzy znajduj¹ uzasadnienie tegookreœlenia w fakcie przebywania dawniej na tym terenie wilków.Inni s¹dz¹, ¿e pochodzi ono od nazwy czêsto wystêpuj¹cej tamroœliny.Nazwy sekundarne zosta³y uporz¹dkowane wed³ug frekwencjiformantów.Przyrostek -ówka tworzy najczêœciej nazwy dzier¿awcze odnazwisk: Boroniówka, £ojkówka, Sikorówka, Weissówka,Zadorówka. Do tej grupy zalicza siê tak¿e nazwy dzier¿awcze:Gajówka, Pieprzówka.Przedrostek pod- i przyrostek -(j)e tworzy nazwy sekundarne opartena wyra¿eniu przyimkowym (³¹czna pisownia): Podlesie.Wyra¿enia przyimkowe - wskazuj¹ na po³o¿enie danego obiektuw terenie, charakteryzuj¹ stosunki przestrzenne oraz orientacjêw terenie. Przyimek "nad" sugeruje po³o¿enie obiektu powy¿ej,"pod" - poni¿ej, "za" - z ty³u, tak jak w przypadku nazw: Na Dró¿kach,63

Na Ukrzy¿owaniu, Nad Sztrek¹, Nad Torami, Pod Florianem, PodTr¹bin¹, Za Mostem.Najbardziej produktywnym formantem jest przyrostek -ówka(siedem nazw). Równie liczn¹ grupê stanowi¹ tak¿e wyra¿eniaprzyimkowe (siedem nazw). Jedna nazwa zosta³a utworzona zapomoc¹ prefiksu pod-, oparta jest na wyra¿eniu przyimkowym.Wœród okreœleñ komponowanych wystêpuje jedno zestawienieprzymiotnika z rzeczownikiem: Pañskie PolaJak wynika z powy¿szych rozwa¿añ, materia³ dotycz¹cy nazwterenowych naszego miasta nie jest pokaŸny (trzydzieœci dwienazwy) z uwagi na to, ¿e Kalwaria Zebrzydowska jest niewielk¹osad¹ z toponimi¹ charakterystyczn¹ dla ma³ych miast. Przedadministracyjnym nadaniem nazw poszczególnym ulicomfunkcjonowa³y okreœlenia utworzone przez spo³ecznoœæ lokaln¹.Kilka nazw terenowych pos³u¿y³o do nadania nazw oficjalnychw postaci nazw ulic. Poniewa¿ miasto rozwija siê, powstaj¹nowe osiedla, mo¿na przypuszczaæ, ¿e nazwy terenowe znajd¹odzwierciedlenie w nazewnictwie nowych ulic.Podsumowuj¹c nale¿y stwierdziæ, ¿e:- W nomenklaturze Kalwarii Zebrzydowskiej, obok nazwoficjalnych, (46) istniej¹ okreœlenia terenowe (32). Œwiadczy too tym, ¿e mieszkañcy czêsto u¿ywaj¹ okreœleñ lokalnych, poniewa¿niektóre nazwy ulic nie oddaj¹ realiów topograficzno-osadniczychmiasta.- Struktura nazw ulic Kalwarii jest urozmaicona. Mo¿nazaobserwowaæ liczn¹ grupê nazw przymiotnikowych (18 nazw).Du¿¹ grupê stanowi¹ te¿ nazwy bêd¹ce zestawieniami (18), które s¹charakterystyczne dla nazw pami¹tkowych.- Najbardziej produktywnymi sufiksami w nazwach ulic s¹przyrostki -owa (7 nazw), -ska (6 nazw).Najwiêksz¹ grupê wœród toponimów tworz¹ nazwy z sufiksem -ówka, maj¹ce charakter dzier¿awczo - zdrabniaj¹cy.Powy¿sze wnioski wskazuj¹, ¿e toponimia Kalwarii Zebrzydowskiejjest charakterystyczna dla ma³ych miast.64

Stanis³aw SypniewskiKalwaria ZebrzydowskaPERSPEKTYWY ROZWOJU MIASTA I GMINYKALWARIA ZEBRZYDOWSKADbaj¹c o dziedzictwo naszych przodków nie mo¿emy niemyœleæ o naszej przysz³oœci. Musimy pamiêtaæ o tym, ¿e wszystko cozrobimy dzisiaj, bêdzie oceniane przez nastêpne pokolenia. Z tegowzglêdu niezbêdne jest zachowanie dorobku mieszkañcówzarówno naszego miasta, jak i gminy, powiatu i ca³ej Polski. Takiezadania stawia sobie w szczególnoœci Towarzystwo Przyjació³Kalwarii Zebrzydowskiej.Zagadnienia te nie s¹ obce równie¿ w³adzom KalwariiZebrzydowskiej i gminy. Dowodem jest opracowany Plan RozwojuLokalnego Gminy Kalwaria Zebrzydowska na lata 2004 - 2013.Zosta³ on przygotowany we wrzeœniu 2004 r. Jest to dokumentprogramowy ukierunkowuj¹cy politykê gminy w zakresie rozwojuspo³eczno - gospodarczego w perspektywie do roku 2013. Plan tenzaktualizowa³ strategiê rozwoju gminy z 1999 r. wypracowan¹z zaanga¿owaniem bezpoœrednim ponad 100 osób reprezentuj¹cychró¿ne œrodowiska ziemi kalwaryjskiej. W efekcie powinienon doprowadziæ do stworzenia szczegó³owych programów politykioraz planów realizacyjnych dla:- poszczególnych kluczowych dziedzin rozwoju spo³eczno- gospodarczego,- wybranych obszarów problemowych i rozwojowych gminy.Dokument ten jest dostêpny na stronie internetowej Urzêdu Miasta.Warto siê z nim zapoznaæ. W znacznej czêœci idee powsta³e w groniecz³onków TPKZ pokrywaj¹ siê z tezami zawartymi w PlanieRozwoju.W celu dobrego planowania rozwoju naszej „ma³ej ojczyzny”niezbêdne jest dobre zdiagnozowanie zarówno zalet, jak i wad orazzagro¿eñ.65

Do zalet niew¹tpliwie nale¿¹:Po³o¿enieKalwaria Zebrzydowska liczy niespe³na piêæ tysiêcymieszkañców. Le¿y w województwie ma³opolskim, w powieciewadowickim. Od Krakowa dzieli j¹ odleg³oœæ oko³o 40 km. Miastopo³o¿one jest na pograniczu Pogórza Wielickiego i BeskiduMakowskiego (Œredniego). Linia drogi Kraków - G³ogoczów -- Wadowice - Bielsko-Bia³a, przy której le¿y KalwariaZebrzydowska, uznawana jest za granicê pomiêdzy Pogórzema Beskidami. Miasto rozlokowa³o siê na pó³nocnym i pó³nocnowschodnimstoku góry ¯ar (530 m n.p.m.), z której sp³ywaj¹ licznestrumienie i potoki sprawiaj¹ce, ¿e rzeŸba terenu jest urozmaicona.Stanowi to znacz¹cy walor krajobrazowy miasta. Masywwspomnianego wyniesienia od strony po³udniowej i wschodniej jestzalesiony, co podnosi równie¿ zalety turystyczne miejscowoœci.Malownicze po³o¿enie Kalwarii Zebrzydowskiej maniebagatelny wp³yw na coraz bardziej rozwijaj¹cy siê ruchpielgrzymkowy i turystyczny. Miasto ulokowane jest ponadto przylinii kolejowej Kraków - Sucha Beskidzka - Zakopane oraz KalwariaZebrzydowska - Lanckorona - Wadowice - Bielsko - Bia³a. OkoliceKalwarii Zebrzydowskiej charakteryzuje doœæ dobrze rozwiniêtasieæ dróg ko³owych. Fakt ten sprawia, ¿e miasto stanowi doskona³ypunkt wypadowy dla licznych wycieczek zarówno pieszych,rowerowych, jak i samochodowych. Dogodny jest równie¿ dojazddo Krakowa (40 km), Wadowic (16 km), Suchej Beskidzkiej (34 km),Oœwiêcimia (45 km) i Bielska - Bia³ej ( 55 km).Sanktuarium pasyjno - maryjneFundatorem Kalwarii Zebrzydowskiej jest Miko³aj Zebrzydowski,który bêd¹c starost¹ generalnym krakowskim, w³aœcicielemBrodów i wspó³w³aœcicielem pobliskich Zebrzydowic, w 1588 r.zakupi³ starostwo niegrodowe Lanckoronê. Wkrótce otrzyma³godnoœci hetmana nadwornego, marsza³ka koronnego orazwojewody krakowskiego. Zamieszka³ w zamku na Górze66

Lanckoroñskiej, z którego roztacza³ siê wspania³y widok nawzniesienie góry ¯ar. Zrodzi³ siê wiêc pomys³ fundacji koœcio³ówi kaplic Mêki Pañskiej. Obszar ten bardzo przypomina³ Zebrzydowskiemutopografiê Ziemi Œwiêtej w Palestynie. Z tego wzglêduposzczególne kaplice mia³y byæ poœwiêcone Mêce Jezusa Chrystusa,a póŸniej równie¿ Jego Matce. Realizacjê swoich planów rozpocz¹³w roku 1600, w którym powsta³a pierwsza kaplica pw. ŒwiêtegoKrzy¿a, skonstruowana wed³ug modelu Golgoty w Jerozolimie, jakiprzywióz³ Wojewodzie jego dworzanin Hieronim Strza³a. Kaplica tamia³a s³u¿yæ zebrzydowskiemu i jego rodzinie, do prywatnejmodlitwy Wojewody i jego rodziny. Poœwiêci³ j¹ uroczyœcie nuncjuszpapieski, Klaudiusz Rangoni w towarzystwie biskupa krakowskiegoBernarda Maciejowskiego oraz licznie zebranego duchowieñstwa.Mia³o to miejsce w uroczystoœæ œwiêtego Franciszka, 4 paŸdziernika1601 r. Wtedy te¿ Miko³aj Zebrzydowski postanowi³ wybudowaæ wpobli¿u kaplicê Grobu Chrystusa oraz nieco ni¿ej ma³y klasztorprzeznaczony dla oo. bernardynów, którzy mieli byæ - w zamyœleWojewody - opiekunami powsta³ych ju¿ kaplic oraz nowobudowanych. 1 grudnia 1602 r. wystawi³ wiêc Miko³ajZebrzydowski akt fundacyjny, który zosta³ zatwierdzony rok póŸniejprzez biskupa krakowskiego oraz króla Zygmunta III. W œwiêtoMatki Bo¿ej Anielskiej 2 sierpnia 1603 r. po³o¿ono kamieñ wêgielnypod nowy koœció³ oraz klasztor przeznaczony tylko dla kilkuzakonników. Konsekracja œwi¹tyni odby³a siê 4 paŸdziernika 1609 r.Dokona³ jej biskup krakowski Piotr Tylicki. Udzia³ Miko³ajaZebrzydowskiego w rokoszu sandomierskim (1606 - 1608) opóŸni³budowê. W tym czasie utwierdzi³ siê jednak Wojewoda w zamiarzewybudowania Dróg Mêki Pañskiej oraz, w dalszej perspektywie,Dró¿ek Matki Bo¿ej. Pomog³a mu w tym przedsiêwziêciu ksi¹¿kaChrystiana Andrychomiusza opisuj¹ca Ziemiê Œwiêt¹ w czasachChrystusa. Teren jego posiad³oœci przypomina³ Ziemiê Œwiêt¹.Z tego wzglêdu góra ¯arek uzyska³a nazwê Golgoty, a GóraLanckoroñska otrzyma³a miano Góry Oliwnej. P³yn¹ca w doliniepomiêdzy nimi rzeka Skawinka zosta³a nazwana na tym odcinkuCedronem. W rozmieszczeniu kaplic pomóg³ Zebrzydowskiemu67

ksi¹dz Feliks ¯ebrowski, wychowawca jego syna Jana. Plany wielubudowli sporz¹dzi³ architekt jezuicki Jan Maria Bernardoni,a wykonawc¹ by³ Belg z pochodzenia Pawe³ Baudarth. Wrazz budow¹ poszczególnych kaplic rozpoczêto odprawianieniezwyk³ych nabo¿eñstw, najpierw ku czci Mêki Pañskiej (ju¿w 1611 r. wydano specjalny modlitewnik w jêzyku ³aciñskimi polskim) i nastêpnie ku czci Matki Bo¿ej. Zaczêli z tego wzglêduprzybywaæ coraz liczniej pielgrzymi. Po œmierci Miko³ajaZebrzydowskiego (1620 r.) jego dzie³o kontynuowa³ jego syn Jan.W 1641 r. znalaz³ siê w klasztorze kalwaryjskim obraz Matki Bo¿ej,który wkrótce zacz¹³ siê cieszyæ siê wielk¹ czci¹. W 1667 r. zosta³ onumieszczony w specjalnej kaplicy rozbudowywanego koœcio³a. By³to ju¿ okres, gdy dzie³o Miko³aja Zebrzydowskiego rozwija³ jegownuk Micha³. Kalwaria nabra³a ostatecznego kszta³tu dopierow XVIII w. Uzupe³niono wówczas brakuj¹ce kaplice, a przedewszystkim - z fundacji ksiê¿nej Magdaleny Czartoryskiej - wybudowanonow¹ nawê koœcio³a klasztornego (1702 r.), a w po³owiewspomnianego stulecia dwie wie¿e.Wielk¹ wartoœci¹ sanktuarium kalwaryjskiego, obejmuj¹cegobazylikê pw. Matki Bo¿ej Anielskiej wraz z klasztorem oo. Bernardynóworaz park pielgrzymkowy rozprzestrzeniaj¹cy siê naprzestrzeni niemal 6 km z ponad czterdziestoma koœcio³amii kaplicami, jest wspania³e po³¹czenie krajobrazu i architektury.Z tego wzglêdu miejsce to stanowi olbrzymi koœció³ pod go³ymniebem uœwiêcany modlitw¹ wielkich rzesz ludzi pielgrzymuj¹cychnieustannie przez cztery wieki. Powy¿sze walorysprawi³y, ¿e bazylika wraz z parkiem pielgrzymkowo - krajobrazowym1 grudnia 1999 r. zosta³a wpisana na Listê ŒwiatowegoDziedzictwa Kultury i Natury UNESCO.Wpis na tê Listê nie gwarantuje wprawdzie bezpoœredniookreœlonych dotacji, ale jest „z³otym kluczykiem” mog¹cymotworzyæ wiele sejfów.Kalwaria PapieskaSanktuarium kalwaryjskie w pe³ni zas³uguje na miano „Kalwarii68

Papieskiej”. Karol Wojty³a, póŸniejszy papie¿ Jan Pawe³ II, ju¿ jakom³ody ch³opiec pielgrzymowa³ do Kalwarii Zebrzydowskiej, a poœmierci swojej matki przyj¹³ Maryjê Kalwaryjsk¹ za swoj¹ Matkê i by³jej wierny przez ca³e ¿ycie. Przemierza³ on czêsto Dró¿ki kalwaryjskiezarówno jako m³odzieniec, ksi¹dz, biskup i kardyna³. Jakopapie¿ odwiedzi³ swoje ukochane sanktuarium 7 czerwca 1979 r.podczas pierwszej pielgrzymki do Ojczyzny. Po raz drugi nawiedzi³bazylikê oo. Bernardynów z okazji 400-lecia fundacji Zebrzydowskiego.Mia³o to miejsce 19 sierpnia 2002 r. Odprawi³ wówczasswoj¹ ostatni¹ mszê œwiêt¹ na polskiej ziemi. W obu przypadkachwyg³osi³ wzruszaj¹ce i bardzo osobiste homilie, w których prosi³o modlitwê we w³asnej intencji za ¿ycia i po œmierci. To ¿yczeniez wielk¹ gorliwoœci¹ spe³niaj¹ stró¿owie sanktuarium oraz bardzoliczni pielgrzymi bior¹c udzia³ w codziennych liturgiacheucharystycznych i czêstych nabo¿eñstwach dró¿kowych. Wartonadmieniæ, ¿e 14 sierpnia 1991 r. Jan Pawe³ II w drodze z Krakowado Wadowic zatrzyma³ siê na Rynku przy koœciele parafialnym podwezwaniem œw. Józefa wyg³aszaj¹c krótkie, niezaplanowaneprzemówienie.7 czerwca 1997 r. natomiast Rada Miasta KalwariaZebrzydowska nada³a Ojcu Œwiêtemu Janowi Paw³owi II HonoroweObywatelstwo Miasta.Z kolei 27 maja 2006 r. Ojciec Œwiêty Benedykt XVI jako drugipapie¿ odwiedzi³ sanktuarium kalwaryjskie przebywaj¹c w nimoko³o 30 minut (chocia¿ planowano zaledwie piêtnastominutowypobyt). W przemówieniu do pielgrzymów oznajmi³, ¿e przyby³ tutaj,aby spe³niæ wolê Jana Paw³a II i modliæ siê w Jego intencji. Prosi³równie¿ o modlitwê za siebie i ca³y Koœció³.Kalwaria Zebrzydowska stanowi jedn¹ z najwa¿niejszychmiejscowoœci na „Szlaku Papieskim”, który obejmuje równie¿Wadowice i Kraków - £agiewniki. Miasta te le¿¹ na trasie przejazdu„Poci¹gu Papieskiego”. Podró¿uj¹c nim mo¿na w ci¹gu jednegodnia odwiedziæ trzy miejsca tak wa¿ne w ¿yciu Jana Paw³a II.69

Rzemios³oW zwi¹zku z powstaniem zarówno klasztoru, koœcio³aprzyklasztornego, jak i z budow¹ kaplic na terenie posiad³oœciZebrzydowskich, a póŸniej Czartoryskich musieli zamieszkaæ tamrzemieœlnicy ró¿nych profesji. Nale¿y s¹dziæ, ¿e pierwsi mieszkañcyZebrzydowa obok rolnictwa trudnili siê równie¿ handlem. Wyrabialipotrzebne przedmioty we w³asnym zakresie oraz kupowali je natargach odpustowych. Jednak najwczeœniejsze wzmiankio dzia³alnoœci stolarzy pochodz¹ dopiero z 1786 r. Pierwszaorganizacja cechowa powsta³a w 1885 r., a dwa lata póŸniej zosta³awpisana do rejestru s¹dowego (na sztandarze cechowym widniejedata za³o¿enia cechu 1886 - wtedy ukonstytuowa³o siêStowarzyszenie Rzemieœlników). Natomiast w 1897 r., po uzyskaniuzezwolenia, kosztem gminy i przy pomocy subwencji krajowejzorganizowana zosta³a Krajowa Szko³a Stolarska. Przygotowywa³aona przysz³ych rzemieœlników. Na pocz¹tku XX w. korporacja, o którejby³a wy¿ej mowa, nosi³a nazwê „Stowarzyszenie ZjednoczonychRêkodzielników”. Nale¿eli doñ: stolarze, kowale, œlusarze,ko³odzieje, tokarze, garncarze, kominiarze, rusznikarze, malarze,lakiernicy, rzeŸbiarze, cieœle, bednarze, murarze, blacharze,grzebieniarze (nazwy tych zawodów istniej¹ na pieczêci cechowejw1907 r.). Rozwój rzemios³a w okresie miêdzywojennymzaowocowa³ organizacj¹ Targów Kalwaryjskich. W 1985 r. oddanodo u¿ytku pawilon wybudowany przez cz³onków Cechu Rzemios³Ró¿nych w Kalwarii Zebrzydowskiej. W budynku tym znalaz³amiejsce sta³a wystawa wyrobów rzemios³a oraz biuro cechu. Do tejpory Targi Kalwaryjskie odbywa³y siê tylko w okresie wakacji w pomieszczeniachSzko³y Stolarskiej (póŸniej Zespo³u Szkó³Drzewnych) i szko³y podstawowej. W roku 1994 odzyskanopawilon wystawowy „Okr¹glak”, u¿ytkowany w okresie PRL przezSpó³dzielniê Pracy Stolarzy im. L. Waryñskiego. W budynku tymzlokalizowane s¹ te¿ stoiska wystawowe. Znajduje siê tam równie¿Izba Muzealna i sala Towarzystwa Przyjació³ Kalwarii Zebrzydowskiej,pomieszczenie dla orkiestry dêtej oraz siedziba Zwi¹zkuEmerytów i Kombatantów. W obu pawilonach swoje wyroby70

eprezentuje przez ca³y rok 111 wystawców. Na terenie KalwariiZebrzydowskiej bogat¹ tradycjê posiada równie¿ rzemios³oobuwnicze. Dzisiaj Cech Rzemios³ Ró¿nych zrzesza 300 zak³adówrzemieœlniczych, w tym 200 stolarskich, 80 szewskich i 20 innychbran¿. Obecnie na terenie miasta i gminy dzia³a ponad 2 700ma³ych i œrednich firm, g³ównie z bran¿y meblowej i obuwniczej.OœwiataKalwaria Zebrzydowska, licz¹ca prawie 5 000 mieszkañców,posiada wy¿sz¹ uczelniê - Wy¿sze Seminarium Duchowne oo. Bernardynów,dwie szko³y ponadgimnazjalne, w których uczy siêniemal 2000 uczniów, gimnazjum, szko³ê podstawow¹ orazprzedszkole. Ponadto w gminie jest jeszcze 5 gimnazjów i 9 szkó³podstawowych. Nauczyciele, uczniowie oraz rodzice skupieniw Radach Rodziców stanowi¹ wielki potencja³ intelektualny.Œrodowisko naturalnePo³o¿enie Kalwarii Zebrzydowskiej na granicy PogórzaWielickiego oraz Beskidu Makowskiego stwarza bardzo dobrewarunki do odbywania wszelkiego rodzaju wycieczek. Krajobrazjest stosunkowo dobrze rozwiniêty - miasto le¿y u podnó¿a góry ¯aroraz w dolinie rzeki Skawinki, zwanej tutaj Cedronem, pomiêdzy2dwoma pasmami niewysokich wzniesieñ. Gmina zajmuje 75 km ,z czego u¿ytki rolne stanowi¹ 5 058 ha, lasy - 1532 ha, terenyzadrzewione - 82 ha, tereny pod wodami114 ha, terenykomunikacyjne - drogi 253 ha, kolej - 73 ha, tereny zurbanizowanei rekreacyjne -372 ha, tereny ró¿ne - 26 ha. Przewa¿aj¹ grunty klasyIII i IV. Gospodarstwa rolne charakteryzuj¹ siê ma³¹ powierzchni¹,nale¿¹ do najs³abszych w powiecie. Gospodarstw domowych jestprawie 6 000, przewa¿aj¹ domy jednorodzinne. Ten fakt sprawia, ¿eistnieje du¿a iloœæ lokalnych kot³owni. Ca³a gmina jestzgazyfikowana, lecz ze wzglêdu na wysok¹ cenê gazu wiêkszoœædomów ogrzewana jest wêglem, a niekiedy mia³em i odpadamiz zak³adów stolarskich. Jest to przyczyn¹ pewnego zanieczyszczeniaœrodowiska.71

Teren ca³ej gminy jest zelektryfikowany, sieæ wodoci¹gowazapewnia najpilniejsze potrzeby mieszkañców. Kanalizacj¹ objêtajest tylko czêœæ miasta. Sieæ dróg jest dostateczna. Brak jest jednakobwodnicy miasta Kalwaria Zebrzydowska. Rozwi¹zania wymagagospodarka odpadami ze wzglêdu na brak profesjonalnegowysypiska œmieci.Kultura i sportW Kalwarii Zebrzydowskiej istnieje Centrum Kultury z sal¹widowiskow¹ na 250 miejsc. Brak jest jednak zaplecza oraz sal nazajêcia w grupach. Biblioteka Miejska jest rozbudowana. Posiadafilie w poszczególnych wsiach. Centrum Kultury organizujeodpowiednie zajêcia, wystêpy artystów, wyœwietla filmy. W czerwcuodbywaj¹ siê Dni Kalwarii.W bazylice oo. Bernardynów w czerwcu i lipcu maj¹ natomiastmiejsce Letnie Festiwale Muzyczne, które wykszta³ci³y ju¿ liczn¹grupê melomanów.Na podkreœlenie zas³uguje dzia³alnoœæ orkiestr dêtych w Kalwarii,Leñczach i Przytkowicach.W ostatniej z wymienionych miejscowoœci istnieje i osi¹ga sporesukcesy Zespó³ Regionalny „Sami Swoi”. W Kalwarii Zebrzydowskiejnatomiast Towarzystwo Przyjació³ Kalwarii Zebrzydowskiejprowadzi Izbê Muzealn¹, któr¹ odwiedzaj¹ zarównouczniowie szkó³ z terenu ca³ej gminy, jak i mieszkañcy orazprzyjezdni goœcie. W wiêkszoœci placówek oœwiatowych dzia³aj¹ko³a zainteresowañ, które mog¹ w pe³ni zaprezentowaæ siê naszczeblu ponadgminnym np.: Teatr „Carpe Diem” w Zespole Szkó³i Placówek Oœwiatowych w Kalwarii i chór szkolny w Zespole Szkó³nr 1 im. Miko³aja Zebrzydowskiego w Kalwarii.Sport w gminie opiera siê g³ównie na dzia³alnoœci LudowychZespo³ów Sportowych, które istniej¹ w ka¿dej wsi. W mieœcieistnieje MKS „Kalwarianka”. Kluby funkcjonuj¹ w oparciu o bardzoró¿norodn¹ bazê sportow¹. Stadion Sportowy MKS „Kalwarianka”dysponuje na przyk³ad dwoma boiskami pi³karskimi, hotelem,kortami oraz boiskami bocznymi. Najlepszym boiskiem mo¿e72

poszczyciæ siê Ludowy Klub Sportowy LKS „Cedron” w Brodach.Dobre sale gimnastyczne posiadaj¹ szko³y: ZS nr 2 w Brodach,ZSiPO im. Miko³aja Kopernika w Kalwarii Zebrzydowskiej. Wieleszkó³ nie ma jednak boisk sportowych.Podstawow¹ bol¹czk¹ jest brak mo¿liwoœci k¹pieli w rzece orazjeziorach. Nie istnieje równie¿ basen p³ywacki.Baza noclegowa i gastronomicznaW ci¹gu kilku ostatnich lat baza ta zdecydowanie siê poprawia.Pojawiaj¹ siê nowe hotele oraz miejsca noclegowe. Przybywa te¿punktów gastronomicznych.Du¿ym mankamentem jest brak wyznaczonego parkingu autobusowego.Wiele wycieczek nie zatrzymuje siê w mieœcie w³aœniez tego powodu. Jad¹ one bezpoœrednio do klasztoru.DECYDUJ¥CE KIERUNKI ROZWOJU MIASTA I GMINY1. Ruch pielgrzymkowy do sanktuarium kalwaryjskiegoWpis na Listê Œwiatowego Dziedzictwa Kultury i NaturyUNESCO rozs³awi³ Kalwariê Zebrzydowsk¹ na ca³ym œwiecie.Zdecydowanie wzros³a liczba grup pielgrzymkowych przybywaj¹cychz bardzo ró¿nych krajów. Wielkim zadaniem oo. bernardynów,którym Miko³aj Zebrzydowski powierzy³ w³odarzenieswoj¹ fundacj¹ kalwaryjsk¹, jest dba³oœæ o zachowanie tychwartoœci, które zdecydowa³y o wspomnianym wpisie. W dzia³aniutym musz¹ pomagaæ w³adze miejscowe, powiatowe, wojewódzkiei krajowe. Nale¿y pamiêtaæ, ¿e o wpis na Listê UNESCO wystêpowa³rz¹d polski, a sam akt umieszczenia kalwaryjskiego parkupielgrzymkowo - krajobrazowego na tak eksponowanym miejscunie musi obowi¹zywaæ raz na zawsze.2. Rzemios³oRzemios³o kalwaryjskie zdoby³o sobie renomê nie tylko w Polsce,ale równie¿ poza jej granicami. Boryka siê ono jednakprzepisami utrudniaj¹cymi jego rozwój. Nale¿y s¹dziæ, i¿ najbli¿sze73

ustawy zdecydowanie poprawi¹ warunki dzia³alnoœci gospodarczej.Obecnie zak³ady rzemieœlnicze nie musz¹ legitymowaæ siêprzynale¿noœci¹ do cechów. Fakt ten spowodowa³, ¿e CechRzemios³ Ró¿nych w Kalwarii Zebrzydowskiej skupia tylko 330zak³adów, chocia¿ w gminie jest 2700 podmiotów gospodarczych.Niesie to za sob¹ okreœlone skutki np.: zwi¹zane z reklam¹ op³acan¹tylko przez cz³onków cechu. Szkoda, ¿e rzemios³o nie wykszta³ci³o¿adnych zwyczajów integruj¹cych w³asne œrodowisko. Najlepszymjednak regulatorem jest w tym wypadku rynek zbytu wyrobów.3. TurystykaDziedzina ta powinna stanowiæ jeden z najwa¿niejszychkierunków rozwoju naszego miasta i gminy. Walory zwi¹zanez po³o¿eniem, krajobrazem, zabytkami, zagospodarowaniemturystycznym stanowi¹ szansê na to, aby coraz wiêcej goœciprzybywa³o do Kalwarii Zebrzydowskiej, aby w³aœnie turystykazarówno pielgrzymkowa, jak i ta zwyk³a, stanowi³a o rozwoju naszej„ma³ej ojczyzny”. W tym celu nale¿y podj¹æ szereg dzia³añ.Podstawow¹ spraw¹ jest zmiana sposobu myœlenia wielumieszkañców. Trzeba pamiêtaæ o tym, ¿e winno siê podejmowaægoœci tak, jak byœmy chcieli byæ przyjmowani przez innych. Rozwójturystyki wymaga równie¿ okreœlonych inwestycji.Jakie dzia³ania nale¿y podj¹æ?1. Propagowanie zagadnieñ zwi¹zanych z organizacj¹, potrzebamii obs³ug¹ ruchu turystycznego powinno byæ realizowane przezTowarzystwo Przyjació³ Kalwarii Zebrzydowskiej, w³adze gminyoraz szko³y i placówki oœwiatowe. Ma to na celu doprowadzeniedo zmiany sposobu myœlenia wielu mieszkañców.2. Zwiêkszenie zainteresowania histori¹, osi¹gniêciami mieszkañcówKalwarii Zebrzydowskiej jest wa¿nym zadaniemzarówno dla Towarzystwa Przyjació³ Kalwarii Zebrzydowskiej,jak i szkó³.3. Rozwijanie umiejêtnoœci prezentacji osi¹gniêæ mieszkañcówKalwarii i osób zwi¹zanych z naszym miastem w Izbie Muzealnej74

Towarzystwa Przyjació³ Kalwarii Zebrzydowskiej.4. Organizacja Muzeum Rzemios³a jest aktualnie rozpoczêta.5. Wyznaczenie punktów widokowych, ich oznaczenie i zagospodarowanie.Punkty te mog¹ byæ ma³ymi parkingami wy³o¿onymi p³ytami betonowymi z otworami, aby by³y zielone, pokrytetraw¹. Wspomniane miejsca powinny byæ wyposa¿onew ³awki, stoliki i ewentualnie wiatê. Taki punkt mo¿na bêdziezlokalizowaæ przy planowanej budowie obwodnicy miasta.6. Wyznaczenie i organizacja pól namiotowych powinny byæprzeprowadzone we wspó³pracy z klasztorem oo. Bernardynów.7. Podjêcie starañ w zakresie wybudowania basenu p³ywackiego.8. Poprawienie oznakowania szlaków pieszych i rowerowych.Nale¿y z zadowoleniem stwierdziæ, ¿e pojawi³y siê drogowskazyinformacyjne.9. Propagowanie powstawania nowych gospodarstw agroturystycznych,w tym takich, które dysponowa³yby tradycyjnym warsztatemstolarskim z mo¿liwoœci¹ wykonania drobnychprzedmiotów drewnianych przez goœci.10. Organizacja imprez cyklicznych zarówno kulturalnych, jakii sportowych:- Letnich Koncertów Festiwalowych w sanktuariumkalwaryjskim, które wytworzy³y ju¿ spor¹ grupê melomanów,- Dni Kalwarii Zebrzydowskiej,- Dni Papieskich w maju,- festynów rodzinnych i sportowych,- Sesji Naukowej M³odzie¿y „Ocaliæ od Zapomnienia”.11. Budowa obwodnicy Kalwarii Zebrzydowskiej.12. Rozwi¹zanie gospodarki œciekowej i odpadami.13. Wystêpowanie do w³adz pañstwowych o podjêcie dzia³añw celu op³acalnoœci stosowania gazu do ogrzewania domówjednorodzinnych.14. Promowanie gminy jednoczeœnie z reklamowaniem rzemios³a.Nale¿y poczyniæ starania zmierzaj¹ce do integracji œrodowiskarzemieœlniczego i rolniczego. Powinno siê rozpatrzyæ mo¿liwoœæwprowadzenia znaku towarowego „MEBLE KALWARYJSKIE”.75

15. Powróciæ do organizacji wakacyjnych Targów Kalwaryjskichbêd¹cych jednoczeœnie prezentacj¹ sztuki ludowej z PolskiPo³udniowej wzorem targów przedwojennych. Nie powinno tozak³óciæ ca³orocznej wystawy mebli.16. Oznakowanie i konserwacja obiektów zabytkowych.17. Podniesienie estetyki miasta i wsi z likwidacj¹ dzikich wysypiskœmieci w lasach w³¹cznie oraz prowadzenie w nich prawid³owejgospodarki drzewostanem.18. Rozpatrzenie mo¿liwoœci wybudowania wyci¹gu narciarskiegow rejonie Kalwarii, Lanckorony i Stryszowa.Realizacja wszystkich powy¿szych zadañ oraz dzia³alnoœægospodarcza zarówno w rejonie Kalwarii Zebrzydowskiej, jakrównie¿ Lanckorony i Stryszowa winna zapewniæ zachowaniewalorów krajobrazowych. Nale¿y pamiêtaæ, ¿e jest to wielkawartoœæ, któr¹ musimy zachowaæ dla potomnych. Powinno siête¿ d¹¿yæ do naprawienia szkód w krajobrazie, które zosta³ywyrz¹dzone wskutek nieprzemyœlanych dzia³añ. Jest to wielkiezadanie zarówno dla w³adz samorz¹dowych, pañstwowych, jaki mieszkañców oraz goœci przybywaj¹cych do nas.Byæ mo¿e ca³y obszar gminy Kalwaria Zebrzydowska powinienbyæ terenem chronionego krajobrazu.76

Wyst¹pienie senatora RP Piotra BoroniaDostojni Goœcie, drodzy Gospodarze!Poniewa¿ zosta³em wywo³any do wypowiedzi, dziêkujê bardzoserdecznie za zaproszenie i przepraszam, ¿e tak krótko bêdêz Pañstwem. Nie przewidywa³em ¿adnego przemówienia, alechcia³bym podzieliæ siê osobistym doœwiadczeniem, które mnie³¹czy z Kalwari¹ Zebrzydowsk¹, a jest to rzecz, jaka zas³uguje nawiedzê o niej. Tak siê z³o¿y³o, ¿e zrz¹dzeniem losu moja pracanaukowa zosta³a powi¹zana z Kalwari¹ Zebrzydowsk¹. U samychpocz¹tków moich zainteresowañ histori¹, jeszcze za czasówstudenckich trafi³em na rycinê, która przechowywana jestw zbiorach Biblioteki Ossoliñskich we Wroc³awiu. Trafi³a tam zeLwowa, a do Lwowa przyby³a z Krakowa. Pewien radny, jak siê tomówi³o w XVII wieku - rajca miejski miasta Kazimierza, które jestteraz dzielnic¹ Krakowa, a wtedy by³o osobnym miastem, MarcinGoliñski przechowywa³ jedyn¹ ksi¹¿kê domow¹, bo tak wówczasbywa³o, w któr¹ wkleja³ jakieœ swoje znaleziska, gdzie dokonywa³zapisków o rzeczach godnych najwy¿szej uwagi. Widaæ wyraŸnie,¿e nawet po pewnym czasie, dokonuj¹c zapisków, zbieraj¹c ró¿newycinki na koniec swojej pracy, wlepi³ na pocz¹tku ksi¹¿ki sporychrozmiarów rycinê wykonan¹ w Rzymie, upamiêtniaj¹c¹ fundacjêKalwarii Zebrzydowskiej. Jest to najstarszy poczet graficzny polskichœwiêtych. Orze³ Królestwa Polskiego ma rozpostarte skrzyd³a. Naskrzyd³ach, na jego korpusie, na ogonie szeroko rozwianymznajduj¹ siê okr¹g³e tabliczki, na których wpisane s¹ imiona polskichœwiêtych. Wiemy, ¿e rzymski rytownik Jakub Lauro korzysta³ zewzoru szesnastowiecznej ryciny Reges Poloniae czyli KrólowieKrólestwa Polskiego. W podobnej formie zosta³y po raz pierwszyukazane postaci polskich œwiêtych. By³ to poczet bardzo dziwny,bowiem odzwierciedla³ przekonania Polaków z pocz¹tku XVIIwieku. ZnaleŸli siê tam bowiem np.: Boles³aw Wstydliwy, Boles³awChrobry. Na tym poczcie polskich œwiêtych jest ca³a seria tychœwiêtych, którzy byli faktycznie kanonizowani. Mo¿na by³obyo niej du¿o opowiadaæ. Polecam wiêc zapoznanie siê przy okazji z t¹77

ycin¹. S¹ to pierwociny klasztoru, a dla mnie jest to pocz¹tekzarówno mojej pracy naukowej, jak i wiêzi z Kalwari¹Zebrzydowsk¹. Fenomen Kalwarii Zebrzydowskiej polega na tym,¿e ka¿dego z nas coœ z ni¹ wi¹¿e. Jest to miejsce, gdzie siêpielgrzymuje, gdzie przyje¿d¿a w interesach, bo meble, buty i innerzemios³a tutaj po prostu kwitn¹. Do Kalwarii przyje¿d¿a ogromnaliczba Polaków, równie¿ z zagranicy, ale przybywaj¹ tutaj równie¿obcokrajowcy. Ka¿dy, kto tu zawita, mo¿e póŸniej powiedzieæ, ¿emnie coœ z Kalwari¹ ³¹czy, tak jak mnie historia, o której Pañstwuopowiedzia³em. ¯yczê, aby jak najwiêcej osób przyje¿d¿aj¹cych doKalwarii mog³o to powiedzieæ, aby ich wiêŸ z tym miastem by³a jaknajlepsza. Dziêkujê bardzo za to spotkanie.78

Wyst¹pienie burmistrza miastadr. in¿. Augustyna OrmantegoSzanowny Panie Prezesie,Czcigodni Kap³ani,Drodzy Cz³onkowie i SympatycyTowarzystwa Przyjació³ Kalwarii Zebrzydowskiej,Drodzy Goœcie!Pragnê serdecznie podziêkowaæ Zarz¹dowi Towarzystwa zazaproszenie na dzisiejsze sympozjum i mo¿liwoœæ zaprezentowaniamiasta w kontekœcie historycznym i wspó³czesnym, a wiêc Kalwariiwczoraj, dzisiaj i za kilka lat. Chodzi tu zw³aszcza o nakreœlenieperspektyw rozwoju spo³eczno - gospodarczego miasta. Nasz¹powinnoœci¹ jest bowiem troska o wzrost ekonomiczny i to, abymieszkañcom ¿y³o siê coraz lepiej.Szanowni Pañstwo!Kalwaria Zebrzydowska jest to ma³e i wa¿ne zarazem miasteczko.Znane jest ono nie tylko na mapie polskiego katolicyzmu, alei naszego rodzimego biznesu. Na pocz¹tku chcia³bym nakreœliæsprawy zwi¹zane z rozwojem miasta w czasie przesz³ym,a zw³aszcza w okresie przemian spo³eczno - gospodarczych, kiedyto nast¹pi³a transformacja ustroju pañstwa. Nie pierwszy rok pracujêw Kalwarii i mam doskona³¹ skalê porównawcz¹. Wiem, jakwygl¹da³a sytuacja przed transformacj¹, a jak przedstawia siêobecnie. Pamiêtam dobrze miasto sprzed dwudziestu lat,a zw³aszcza w 1989 roku, kiedy klimat polityczny i gospodarczydzia³a³ niekorzystnie na rozwój miasteczek i gmin. Pozwolê sobie napewn¹ dygresjê, wspomnienie. W latach osiemdziesi¹tychXX w. dzia³a³y Rady Narodowe. Kalwaria Zebrzydowska by³apostrzegana jako jedno z bogatszych miasteczek w Polscei w województwie bielskim. Miasto dysponowa³o ogromnympotencja³em ekonomicznym, ale, mimo ogromnej dochodowoœcijej mieszkañców, gmina nie mia³a mo¿liwoœci rozwoju. By³ wtedypodatek dochodowo - obrotowy od rzemios³a. Przyniós³ on79

dramatyczne konsekwencje dla gmin, zw³aszcza dla KalwariiZebrzydowskiej, z której 90% wspomnianego podatkuodprowadzano do Warszawy. Pamiêtam protesty i petycjekierowane do Rady Pañstwa. Ówczesny przewodnicz¹cy RadyPañstwa, prof. Henryk Jab³oñski ustosunkowuj¹c siê do naszychpostulatów stwierdzi³: „Jesteœcie jedn¹ z 274 gmin i miast w Polsce,które mog³yby siê samofinansowaæ”. Panuj¹cy wtedy system fiskalnyi centralizacja powodowa³y jednak, ¿e Kalwaria pracowa³a na czterygminy. Mia³o to powa¿ne konsekwencje. Dopiero transformacjaustrojowa, jaka dokona³a siê w latach 1989 i 1990, a zw³aszczareforma samorz¹dowa, umo¿liwi³a gminom i miastom dysponowaniewypracowanymi zasobami. To gmina sta³a siêautentycznym gospodarzem i w oparciu o dochodowoœæ mog³astworzyæ strategiê spo³eczno - gospodarcz¹. Uwzglêdniaj¹c têstrategiê chcia³bym przedstawiæ pewne dzia³ania na terenie naszejgminy w zakresie rozwoju infrastruktury:- Gazyfikacja zosta³a zakoñczona w 1994 roku. Gaz ziemny zosta³doprowadzono do miasta i ka¿dego so³ectwa. By³o to pionierskierozwi¹zanie. Spo³eczne komitety budowy stanowi³y si³ê napêdow¹wielu dzia³añ. Gdyby nie spo³eczna dzia³alnoœæ, wiele zadañ nieby³oby zrealizowanych.- Gospodarka wodna. W ka¿dym so³ectwie w latach 1990 - 1999powsta³ wodoci¹g komunalny. Zrodzi³o siê w tym czasie du¿oinicjatyw spo³ecznych w zakresie zaopatrzenia wsi w wodê.Spo³eczne komitety, we wspó³pracy z gmin¹ zbudowa³y wielekilometrów sieci wodoci¹gowych wraz z niemal 700 przy³¹czeniamido domów w zachodniej i œrodkowej czêœci gminy. Drugi etaprozwoju sieci to wykup terenu i budowa zbiornika retencyjnegow Barwa³dzie Œrednim wraz z budow¹ 20 km magistrali wodnej dopozosta³ych piêciu so³ectw. Wykonywana by³a sieæ wodoci¹gowawraz z ok. 800 przy³¹czami do gospodarstw. Inwestorami by³yspó³ki wodne dotowane czêœciowo z bud¿etu gminy. Wykorzystanorównie¿ œrodki z bud¿etu pañstwa oraz œrodki pomocowe. Trzeci80

etap od kilku lat gmina realizuje samodzielnie. Jest to zaopatrzenieludnoœci w wodê oraz odprowadzenie œcieków. W 2003 rokuutworzono Miejski Zak³ad Wodoci¹gów i Kanalizacji w KalwariiZebrzydowskiej, który zarz¹dza i administruje sieci¹ wodoci¹gow¹.Wodoci¹g komunalny jest zasilany z ujêcia wody na Skawiew Wadowicach, który eksploatuje Wadowickie PrzedsiêbiorstwoWodoci¹gów z siedzib¹ w Wadowicach. W latach 2005 - 2006,w ramach œrodków otrzymanych z kontraktu wojewódzkiego,wykonano modernizacjê przepompowni i zbiornika w Barwa³dzieŒrednim oraz najbardziej awaryjnego odcinka sieci wodoci¹gowej.Ponadto wykonany zosta³ czterokilometrowy odcinek sieciwodoci¹gowej jako Ÿród³o zasilania w Barwa³dzie Œrednim orazprzysió³ka Okrajnik w Leñczach. Wartoœæ inwestycji szacuje siê na1 mln 200 tys. z³.- Telefonizacja. W ramach systematycznie prowadzonych dzia³añw latach 1996 - 1998 zak³ad telekomunikacyjny wykona³ z w³asnychœrodków sieæ telefoniczn¹ wraz z urz¹dzeniami na terenie ca³ejgminy. W wyniku powy¿szych dzia³añ pod³¹czonych zosta³o ponad3 000 nowych abonentów. W zwi¹zku z za³o¿eniem programurozwoju telefonizacji prowadzona jest dalsza rozbudowa urz¹dzeñtelekomunikacyjnych wraz z pod³¹czaniem nowych u¿ytkowników.- Drogi. Nast¹pi³a przebudowa ulicy Zjednoczenia w KalwariiZebrzydowskiej dziêki funduszom unijnym. Powsta³ w ten sposóbci¹g drogowy o d³ugoœci ponad jednego kilometra, który stanowijedn¹ z naj³adniejszych ulic naszego miasta. Maj¹c na uwadzebezpieczeñstwo na drogach na terenie ca³ej gminy, niezale¿nie odadministratora, buduje siê chodniki dla pieszych. Czêsto uzyskujesiê w ten sposób poszerzenie jezdni, przez co zwiêksza siê komfortruchu ko³owego. Sukcesywnie polepszane s¹ nawierzchniedrogowe na terenach wiejskich. Aby poprawiæ p³ynnoœæ ruchuw mieœcie, za³o¿ono sygnalizacjê œwietln¹ sfinansowan¹ przezDyrekcjê Generaln¹ Dróg i Autostrad.Inne przedsiêwziêcia w omawianej dziedzinie to:81

- modernizacja oœwietlenia ulicznego na terenie miasta i gminy,- przebudowa przystanków autobusowych na terenie gminy,- wybudowanie i oddanie do u¿ytku w 1993 roku przystankuautobusowego w mieœcie,- oddanie w 1995 roku do u¿ytku wielofunkcyjnego obiektu,w którym znalaz³a swoj¹ siedzibê policja oraz poczta, bank PKOi telekomunikacja,- oddanie w 1997 roku do eksploatacji nowoczesnej PrzychodniZdrowia wyposa¿onej w nowoczesny, specjalistyczny sprzêtmedyczny, który zosta³ w ca³oœci zakupiony ze œrodków FundacjiPolsko - Niemieckiej (wartoœci 500 tys. z³). Od kwietnia 2003 r.w przychodni funkcjonuje zespó³ wyjazdowy karetki ratunkowo- wypadkowej,- oddanie w 2006 r. do u¿ytku wielofunkcyjnej sali widowiskowejz widowni¹ na 260 miejsc siedz¹cych, sfinansowanej z op³at zazezwolenia na sprzeda¿ napojów alkoholowych, czyli w ramachfunduszu przeciwalkoholowego. Bardzo dobre wyposa¿enietechniczne o wartoœci 700 tys. z³ zosta³o wykonane dziêkiwspó³finansowaniu w 80 % z funduszy europejskich pod nazw¹:„Odnowa wsi, zachowanie i ochrona dziedzictwa kulturowego”.Sala widowiskowa ma profesjonalne, supernowoczesne urz¹dzeniasceny i widowni: oœwietlenie sceniczne, instalacjê i urz¹dzeniaelektroturystyczne, projekcji wielkoekranowej, projekcji video orazinstalacjê inspicjenta. Zapewnia to wielofunkcyjnoœæ i pozwala naorganizowanie ró¿norodnych form spêdzania wolnego czasu takichjak: kino, teatr, zajêcia edukacyjne, zajêcia terapeutyczne,konferencje, koncerty i inne. Inwestycja ta s³u¿y spo³eczeñstwumiasta i gminy,- zrealizowanie ponadto trzech powa¿nych inwestycji oœwiatowych.Uruchomiono Zespó³ Szkó³ nr 3 w Przytkowicach, Gimnazjumw Zespole Szkó³ nr 1 w Kalwarii Zebrzydowskiej, wybudowano salêgimnastyczn¹ w Leñczach. Do 1998 roku ukoñczono kilka etapówwznoszenia szko³y w Przytkowicach. W 2002 r. wykoñczonosegment ¿ywieniowy i zamkniêto stolark¹ budowlan¹ segment „B”,który pozosta³ do wykoñczenia, oraz salê gimnastyczn¹. W 2001 r.82

zakoñczono rozbudowê szko³y w Kalwarii Zebrzydowskiej,a w 2002 roku oddano do u¿ytku salê gimnastyczn¹ w Leñczachwraz z zapleczem, bogat¹ infrastruktur¹ zewnêtrzn¹ i sprzêtemsportowym. Ka¿da z tych inwestycji finansowana by³a z bud¿etugminy, bud¿etu wojewódzkiego, kredytu preferencyjnego orazœrodków spo³ecznych, a na budowê sali gimnastycznej otrzymaliœmydotacjê w kwocie 500 tys. z³ z funduszu Totalizatora Sportowego.W ramach programów modernizacyjnych uda³o siê za³o¿yæ wewszystkich szko³ach kot³ownie gazowe. Wymieniono równie¿stropodachy, nieszczeln¹ stolarkê okienn¹ i wykonano szeregremontów.Prognozy rozwoju gospodarczego.Polityka inwestycyjna w naszej gminie realizowana jest w oparciuo opracowan¹ w 1994 roku Strategiê rozwoju gminy, która zosta³azaktualizowana w 2004 roku. Powsta³ Plan rozwoju lokalnego gminyKalwaria Zebrzydowska na lata 2004 - 2013, który zosta³zatwierdzony przez Radê Miejsk¹ 23 wrzeœnia 2004 r. W 2005 rokuzosta³ z kolei zatwierdzony Plan zagospodarowania przestrzennegogminy. Jest to uregulowanie prawne niezbêdne do planowaniawszelkich przedsiêwziêæ, które ma na celu wyznaczenie obszarówatrakcyjnych pod wzglêdem ró¿nych form inwestowania.Faktycznie Kalwaria Zebrzydowska uzyska³a 7 000 dzia³ek, a trzystahektarów gruntów zosta³o wy³¹czonych z zagospodarowaniarolniczego przez Ministra Rolnictwa, który mia³ w tym wzglêdziewiele w¹tpliwoœci. Zosta³ jednak przekonany, ¿e nasze atuty: ruchturystyczny i pielgrzymkowy oraz biznes przemawiaj¹ zarozwi¹zaniami, które wyznaczaj¹ funkcje i strategiê rozwoju miastai gminy. Wymienione dokumenty programowe ukierunkowuj¹politykê w zakresie rozwoju spo³eczno - gospodarczego, okreœlan¹jako misja rozwoju gminy, która brzmi: „Kalwaria Zebrzydowskaponadregionalnym oœrodkiem harmonijnego rozwoju turystykipielgrzymkowej, rzemios³a i kultury”. Rol¹ samorz¹du lokalnego jestwiêc stworzenie optymalnych warunków dla realizacji tej wizjizarówno przez w³asne dzia³anie bezpoœrednie, jak i wspieranie83

inicjatywy mieszkañców. Sformu³owano równie¿ cztery celestrategiczne:1. Poprawa stanu œrodowiska naturalnego,2. Rozbudowa infrastruktury drogowej,3. Aktywizacja rozwoju gospodarczego i turystycznego gminy,4. Poprawa infrastruktury spo³ecznej.Wyznaczono cele cz¹stkowe, a wiêc szczegó³owe oraz wskaŸnikiich realizacji, które uznaje siê za podstawowe mierniki dzia³aniagminy. Okreœlono te¿ zadania inwestycyjne, które nale¿yrealizowaæ. Wielkim wyzwaniem dla gminy jest uporz¹dkowaniegospodarki œciekowej. Podjêto powa¿ne dzia³ania w tym zakresie.Dla uregulowania gospodarki wodno - œciekowej konieczne jestskanalizowanie ca³ej gminy oraz rozbudowa i remont czêœci sieciwodoci¹gowej. Z uwagi na urozmaicon¹ rzeŸbê terenu, licznewzgórza i doliny, w celu skanalizowania omawianego obszarukonieczne jest wybudowanie trzech grupowych oczyszczalni orazoko³o 160 km kolektorów sanitarnych. Szacunkowa wartoœæ tegoprzedsiêwziêcia wynosi 30 mln euro. Jest to wiêc ogromnewyzwanie dla naszego miasta i gminy, które podejmujemy wrazz Rad¹ Miejsk¹ i aktywem spo³ecznym. Od trzech lat zabiegamyo dotacje z Funduszu Spójnoœci Rady Europejskiej, bo bez pomocyzewnêtrznej nie by³oby szans na przeprowadzenie tak wielkiej podwzglêdem ekonomicznym, technicznym i spo³ecznym operacji.Zadanie to ma byæ roz³o¿one na czas od 2007 r. (projektowanie) do2013 r. (finalizacja projektu) i bêdzie wymaga³o 20 % wk³aduw³asnego gminy. Stanowi to wielkie wyzwanie ekonomiczne i bêdziewymaga³o siêgniêcia do kredytów preferencyjnych. Wówczasjest realna szansa na skuteczn¹ pomoc zewnêtrzn¹, o co s¹ obecnieczynione starania poprzez Ministra Ochrony Œrodowiska, MinistraRozwoju Regionalnego oraz przez Narodowy Fundusz OchronyŒrodowiska, a tak¿e decydentów na szczeblu wojewódzkim. W tensposób stworzona odpowiednia atmosfera ma zapewniæpowodzenie misji w Unii Europejskiej. Bêdzie to powa¿ny problemspo³eczny. Nale¿y bowiem uzyskaæ wczeœniej zezwolenia nawejœcia na teren prywatny. Dzia³ania te bêd¹ oparte na budowanej84

elacji zaufania pomiêdzy poszczególnymi mieszkañcami a w³adzamigminy. Przedsiêwziêcie to jest w trakcie realizacji. Wnawi¹zaniu do wykorzystania funduszy europejskich zosta³rozpracowany drugi, bardzo wa¿ny problem, którym jestgospodarka odpadami, a szczególnie segregacja œmieci. Wiadomo,¿e te kluczowe problemy do tej pory by³y zaniedbywane. S¹ ju¿podjête dzia³ania w tym zakresie. Mo¿emy liczyæ na pomocNorwegów w organizacji gospodarki odpadami, a szczególnie ichsegregacji. Konieczna jest zmiana mentalnoœci, pog³êbionaedukacja, lepsze rozwi¹zania organizacyjne i techniczne.Sortowanie odpadów winna bowiem zaczynaæ siê ju¿ na podwórkuprzys³owiowego Kowalskiego, a koñczyæ przy istniej¹cym wysypisku.W perspektywie rozwoju gminy wa¿nym elementem s¹ te¿inwestycje drogowe, a szczególnie budowa obwodnicy miasta.Nale¿y podkreœliæ, ¿e Kalwaria Zebrzydowska mog³a ju¿ dawnozrealizowaæ to przedsiêwziêcie. W 1995 roku by³a skutecznapomoc w³adz centralnych maj¹ca na celu budowê obwodnicy, któraznalaz³a siê w planach strategicznych ówczesnego CentrumPlanowania Strategicznego w Radzie Ministrów. By³a przygotowananawet symulacja merytoryczna i ekonomiczna. Wówczas toczynniki rz¹dowe poleci³y Ministrowi Transportu szczególnedopilnowanie tej sprawy, czyli by³a szansa na realizacjê tegoprzedsiêwziêcia. Nie istnia³y równie¿ ze strony centrum takieutrudnienia, jak obecnie. Niestety, przedstawiciele œrodowiskarzemieœlniczego poprosili, ¿eby odst¹piæ od tych zabiegów, boKalwaria straci na promocji. Wtedy postanowiliœmy wycofaæ siêz tych zabiegów, bo trudno by³o iœæ pod pr¹d oczekiwaniom tejczêœci spo³eczeñstwa. le siê sta³o, ¿e nie by³o zrozumienia dla tejsprawy. Obecnie pojawi³y siê sugestie, aby wznowiæ starania. Jest tojednak bardzo trudne. Liczby nie k³ami¹, a in¿ynierowie ruchudrogowego podaj¹, ¿e przez miasto przeje¿d¿a 15 tysiêcysamochodów w ci¹gu doby. Obecnie Dyrekcja Generalna Drógi Autostrad oraz Ministerstwo Transportu og³osi³o przetarg nadokumentacjê obwodnicy Kalwarii Zebrzydowskiej. Ekonomicznie85

nie mo¿emy w³¹czyæ siê w realizacjê powy¿szego projektu, gdy¿ nato nie staæ gminy. Takie posuniêcie zahamowa³oby jej rozwój winnych dziedzinach. Finansowaæ to powa¿ne przedsiêwziêciebêdzie Dyrekcja Generalna Dróg. Nale¿y w zwi¹zku z budow¹wykupiæ 220 dzia³ek i 5 hektarów gruntów. D³ugoœæ obwodnicywynosi 5 km. Koszty operacji bêd¹ wysokie. Z tego wzglêdupomo¿emy w konsultacjach spo³ecznych i uzgodnieniachterenowych. Wiemy, ¿e jest to dla Kalwarii w tej chwili bardzopowa¿ny problem do rozwi¹zania.Proszê Pañstwa!Odnios³em siê w skrócie do historii Kalwarii, do inwestycji.Omówi³em bie¿¹c¹ sytuacjê i nakreœli³em wizjê przysz³oœci. Niemogê nie wspomnieæ o przedsiêwziêciach promocyjnych. Jak ju¿wspomnia³em, Kalwaria Zebrzydowska zajmuje znacz¹ce miejscena mapie zarówno polskiego katolicyzmu, jak i biznesu. Oto kilkafaktów.Od 10 lat wspó³pracujemy z niemieckim miastem Hameln na mocypodpisanej umowy, która by³a pocz¹tkowo testowana w sferzewspó³pracy m³odzie¿y. Goœciliœmy te¿ Konsula GeneralnegoRepubliki S³owacji. Spotkanie to zaowocowa³o wspó³prac¹ zes³owackim miastem Lewocza na niwie m³odzie¿owo - kulturalnejoraz biznesu. Wspó³dzia³amy z ma³opolsk¹ organizacj¹ turystyczn¹,bierzemy udzia³ w targach turystycznych zarówno w kraju i zagranic¹. Niedawno uruchomiono strony internetowe UrzêduMiasta, wykonano plan miasta na przystanku autobusowym i w Rynku,otwarto punkt informacji turystycznej i wydano folder w trzechwersjach jêzykowych. Kalwaria Zebrzydowska zdoby³a nagrodêw konkursie Atrakcyjna miejscowoœæ w Ma³opolsce. W ramachwspó³pracy z wydawnictwem „Calvarianum” opublikowanonastêpuj¹ce pozycje: Kalwaria Zebrzydowska w starej pocztówce,Kalwaria Zebrzydowska - polska Jerozolima skarbem Koœcio³a inarodu polskiego, Kalwaria Zebrzydowska w fotografii oraz KalwariaPapieska. Prze¿ywaliœmy równie¿ wydarzenia o randze œwiatowej.Goœciliœmy bowiem dwóch papie¿y: Jana Paw³a II w 1979 i sierpniu86

2002 r. oraz Benedykta XVI w ubieg³ym roku. Jest to najlepszareklama naszego miasta, bo najskuteczniejsz¹ promocj¹miejscowoœci s¹ tego typu wizyty. Zawsze pielgrzymki papieskiemaj¹ wielkie znaczenie duchowe. Nie sposób te¿ nie wykorzystaætych wizyt z myœl¹ o spo³eczeñstwie, o poprawie infrastrukturymiejskiej. Dziêki licznym zabiegom uda³o siê wiele osi¹gn¹æ w tejdziedzinie. Wizerunek Kalwarii Zebrzydowskiej jest bardzopozytywny. Miasto jest znanym oœrodkiem kultu maryjnego i to nietylko w Polsce.Z tego powodu odwiedzali nasze sanktuarium znakomici goœcie.W 1995 roku przyby³ prezydent Lech Wa³êsa. Równie¿ prezydentLech Kaczyñski, chocia¿ bardzo krótko, by³ w Kalwarii w kwietniuubieg³ego roku. Wizyta Ambasadora Stanów ZjednoczonychAmeryki Pó³nocnej oraz dziennikarzy z Belgii, Brazylii równie¿ mia³amiejsce niedawno. Goœciliœmy delegacje zaprzyjaŸnionych miastKremnicy, Lewoczy i Hameln. Wspó³pracuj¹c z rzemios³empomagamy w jego promocji. Dzieje siê to np.: przy organizacjikonkursu na mebel kalwaryjski i przy okazji pielgrzymkirzemieœlników. W ramach reklamy wspó³organizujemy LetnieFestiwale Muzyczne w sanktuarium kalwaryjskim, wystawêMagiczna Kalwaria Zebrzydowska w Domu Polonii w Pu³tusku.Wspó³praca ze Stowarzyszeniem „Apostolskim Szlakiem Historii”doprowadzi³a do oznakowania miêdzynarodowego szlakumaryjnego Czêstochowa - Mariazell. Trwaj¹ prace przygotowawczedo organizacji Muzeum Rzemios³a. Jest to nasza nowa inicjatywa.Na tê kadencjê Rada Miejska i mówi¹cy te s³owa wyznaczyli sobieokreœlone zadania i cele. Musimy je sukcesywnie realizowaæ.Najwa¿niejszymi zadaniami inwestycyjnymi s¹: kanalizacja,budowa obwodnicy, gospodarka drogowa, budowa saligimnastycznej w Przytkowicach, zbudowanie korytarza komunikacyjnegoz klasztoru do ulicy Krakowskiej. Do zadañpozainwestycyjnych nale¿¹ natomiast:- Otwarcie Muzeum Rzemios³a, które bêdzie pewnym atutem dlapielgrzymów, aby zatrzymaæ siê w mieœcie. Obecnie jad¹ onig³ównie do klasztoru, który w zasadzie nie musi siê promowaæ, bo87

jego sacrum jest powszechnie znane. Zale¿y nam, aby zaoferowaærównie¿ w mieœcie coœ dla turystów i pielgrzymów. Gdyby klasztorby³ w centrum, podobnie jak jest w Wadowicach, nie by³oby takiegoproblemu. Wspomniane muzeum bêdzie stanowi³o pewn¹ ofertêdla pielgrzymów. Powinna tam byæ przedstawiona historia rzemios³aoraz pokazany tradycyjny warsztat stolarski z mo¿liwoœci¹zademonstrowania rêcznej pracy przy produkcji mebli.Zatrudniony jest specjalista mgr Mateusz Porêbski, który ma zazadanie przygotowaæ koncepcjê muzeum, prowadziæ zbiórkêeksponatów i profesjonalnie przygotowaæ placówkê do dzia³alnoœci.Mamy nadziejê, ¿e za rok taka izba rzemieœlnicza w Kalwariipowstanie. Bêdzie to faktyczna promocja naszego miasteczka i rzemios³a.- Powo³anie Stowarzyszenia „Pomoc M³odym im. Jana Paw³a II”,które ma za zadanie wsparcie m³odzie¿y z niskosytuowanych rodzinoraz tej bardzo uzdolnionej poprzez przyznawanie stypendiów.Jutrzejsza zbiórka, na przyk³ad prowadzona przez woluntariuszy,pomo¿e zgromadziæ pewn¹ kwotê na ten cel.- Starania o fundusze unijne poprzez przygotowanie projektówzarówno tych twardych, jak i miêkkich. Na to k³adziemy wielkinacisk. W Urzêdzie Miasta powo³a³em specjaln¹ komórkêzajmuj¹c¹ siê tym problemem.Szanowni Pañstwo!Koñcz¹c chcê powiedzieæ, ¿e uwa¿a³em za swój obowi¹zekprzedstawiæ obok rysu historycznego problemy dnia dzisiejszego,nasze sukcesy i to, co nale¿y jeszcze zrobiæ. Dziêkujê jeszcze raz zazaproszenie, uczestnictwo Pañstwa, przejawy wszelkiej przychylnoœcii ¿yczê Towarzystwu Przyjació³ Kalwarii Zebrzydowskiej, abydalej siê rozwija³o, zyska³o nowych sympatyków i wykazywa³otroskê o rozwój miasta i gminy.Na moje rêce dotar³ adres od Towarzystwa Mi³oœników ZiemiZatorskiej, który przekazujê Towarzystwu Przyjació³ KalwariiZebrzydowskiej.88

Wyst¹pienie przedstawiciela TowarzystwaMi³oœników Góry Kalwarii i CzerskaWojciecha Prus - WiœniewskiegoBardzo serdecznie witam wszystkie zacne osoby zgromadzonena sympozjum z racji 390. rocznicy za³o¿enia miasta KalwariaZebrzydowska, bo kalwaria jako drogi Mêki Pañskiej powsta³aw³aœciwie 15 lat wczeœniej. Ze wzglêdu na ograniczone ramyczasowe poczyniê tylko kilka uwag. Sk³adam bardzo serdecznepodziêkowania i gratulacje za zorganizowanie tego spotkanianaszemu siostrzanemu Towarzystwu Przyjació³ Kalwarii Zebrzydowskiej,z którym nawi¹zaliœmy wspó³pracê na niwie kulturalneji historyczno - odkrywczej piêæ lat temu na uroczystoœciachzwi¹zanych z rocznic¹ przybycia oo. bernardynów do sanktuariumkalwaryjskiego. Od tego czasu przyswajamy wzajemnie historiênaszych siostrzanych miast. Znane s¹ nam równie¿ zmaganianaszych przyjació³ z trudn¹ niekiedy rzeczywistoœci¹. Sk³adamy zato podziêkowanie w³adzom Kalwarii Zebrzydowskiej na rêce PanaBurmistrza, który w³odarzy ju¿ kolejn¹ kadencjê, jest wybieranyprzez mieszkañców, a wiêc cieszy siê ich zaufaniem. Z tego powodunale¿¹ siê gratulacje dla w³adz miasta za dobr¹ pracê. Gratulujêrównie¿ Towarzystwu Przyjació³ Kalwarii Zebrzydowskiej i, oczywiœcie,oo. bernardynom, u których mam okazjê i zaszczytniejednokrotnie goœciæ. W³aœnie na wiedzy stró¿ów sanktuariumopieraliœmy nasz¹ znajomoœæ dziejów sanktuarium w NowejJerozolimie, dzisiaj zwan¹ Gór¹ Kalwari¹. Dziêki tej wspó³pracyz Kalwari¹ Zebrzydowsk¹ powsta³a staranna edycja zatytu³owanaDzieje Góry Kalwarii, która uzyska³a wysok¹ nagrodê pañstwow¹.Drodzy Pañstwo!Historia Kalwarii Zebrzydowskiej, któr¹ i dzisiaj Pañstwotworzycie zarówno w sferze duchowej, jak¹ tworz¹ zakonnicy tutajpatronuj¹cy, jak i tej œwieckiej, reprezentowanej przez miasto, majakieœ analogie z Gór¹ Kalwari¹. Kalwaria Zebrzydowska jest 80 lat89

starsza od Kalwarii Mazowieckiej. Nasza Kalwaria uczestniczy³aw tragicznych wydarzeniach zwi¹zanych z zaborami i wojnami,które toczy³y siê na wspomnianym terenie. Wskutek zawieruchhistorycznych miasto i miejsce pielgrzymkowe zosta³y w znacznymstopniu zniszczone. Szcz¹tki sanktuarium œwiadcz¹ o jegoœwietnoœci. Sk³ada³o siê ono z ponad dwudziestu koœcio³ów i kaplic.Teraz pozosta³y zaledwie dwie, trzy kaplice. Bior¹c przyk³adz Kalwarii Zebrzydowskiej, która nas inspiruje i zachêca dodzia³ania, staramy siê odbudowaæ niektóre obiekty sakralne. Jest tojednak proces bardzo trudny oraz d³ugotrwa³y i jest przewidziany nanastêpne dziesiêciolecia. Mam nadziejê, ¿e za dziesiêæ lat, gdyKalwaria Zebrzydowska bêdzie obchodzi³a 400 - lecie, naszawspó³praca bêdzie trwa³a. Byæ mo¿e spotkamy siê wówczas i podzielimysiê naszymi osi¹gniêciami i troskami. Nasze codzienne¿ycie przynosi zarówno nam, jak i Pañstwu, wiele radoœci i sukcesów,ale i te¿ wiele trudnoœci i trosk. Mamy du¿o wspólnychanalogii, o których moglibyœmy mówiæ bardzo d³ugo.W dzisiejszym jubileuszowym dniu sk³adamy Panu Prezesowi, PanuBurmistrzowi, w³adzom samorz¹dowym oraz wszystkimobywatelom ¿yczenia jak najmniej trosk, a jak najwiêcej zdrowiaoraz wszelkiej pomyœlnoœci i radoœci.90

Wyst¹pienie przedstawicielki TowarzystwaPrzyjació³ Skawiny Ewy TarnopolskiejBardzo serdecznie dziêkujê za tak mi³e zaproszenie. Jestemprzedstawicielem Towarzystwa Przyjació³ Skawiny. Mamy ¿ywekontakty z Kalwari¹ Zebrzydowsk¹, czêsto odwiedzamy to miasto,choæby z racji pielgrzymek organizowanych równie¿ przezTowarzystwo Przyjació³ Kalwarii Zebrzydowskiej. Chcia³abymbardzo serdecznie pogratulowaæ i ¿yczyæ, aby Wasze miastorozwija³o siê tak prê¿nie, jak do tej pory. Kiedy przyjecha³am zmam¹ na pielgrzymkê do sanktuarium, spa³am gdzieœ na sianie.Teraz sposób pielgrzymowania zmieni³ siê zdecydowanie. ¯yczymypodtrzymywania dobrej tradycji nie tylko bernardynom. W³adzommiasta ¿yczymy, aby wkrótce powsta³a Izba Regionalna, abym³odzie¿, która przyje¿d¿a do Kalwarii, mog³a poznawaæ historiêi tradycje nie tylko rzemieœlnicze. Ojcom Bernardynom bardzoserdecznie ¿yczê, aby tak, jak w ka¿dym roku, wspanialeprzygotowywali Misteria Mêki Pañskiej, aby czynili to z wielkimpietyzmem i wyczuciem artystycznym. Wszystkim obecnym orazmieszkañcom miasta ¿yczê wszelkiej pomyœlnoœci, wspania³ychosi¹gniêæ i samych sukcesów. Wiele uwag, o których dzisiajs³ysza³am przeka¿ê Towarzystwu Przyjació³ Skawiny orazBurmistrzowi Skawiny.91

Spis treœci1. Wstêp ............................................................................ 32. Towarzystwo Przyjació³ Kalwarii Zebrzydowskiej .............. 53. Sympozjum w 390. rocznicê fundacji i lokacjimiasta Kalwaria Zebrzydowska ....................................... 314. O. Miko³aj RudykFundacja i lokacja miasta Kalwaria Zebrzydowskaprzez Miko³aja Zebrzydowskiego ...................................... 355. Mateusz PorêbskiAkta kalwaryjskie w archiwach polskich .......... .................. 416. Dorota KasprzykToponimia Kalwarii Zebrzydowskiej ................................. 587. Stanis³aw SypniewskiPerspektywy rozwoju miasta Kalwaria Zebrzydowska . ....... 658. Wyst¹pienie senatora Piotra Boronia ............................... 779. Wyst¹pienia burmistrza miastadr in¿. Augustyna Ormantego .......................................... 7910. Wyst¹pienie przedstawiciela TowarzystwaMi³oœników Góry Kalwarii i CzerskaWojciecha Prus - Wiœniewskiego ..................................... 8911. Wyst¹pienie przedstawiciela Towarzystwa Przyjació³Skawiny Ewy Tarnopolskiej ............................................. 91

ISBN 978-83-926411-0-0