Izvještaj o modelima nabavki

Infrastructure Project FacilityTechnical Assistance Window (IPF TA)EuropeAid/128073/C/SER/MULTIIzvještaja za aktivnost 3(Izvještaj o modelima javnih nabavki)25 Jul 2012

Forte - mite -Arzne ipflanze nfortefMorphinme diumSe nne s blätte rmiteKamille

Infrastructure Projects Facility – Technical Assistance WindowSub project: WB4-MNE-ENV-12B: Management Models and Options for Cost Recovery for the Future Construction andOperation of Regional Landfills in MontenegroTabela 24 Glavne karakteristike regionalne deponije Nikšić naspram JPPopcija 89Taebae 25 Matrica rizika za oblike operativnog ugovora o JPP,regionalnadeponija Nikšić ......................................................................................... 93Tabela 26 Matrica rizika za BOT model JPP, regionalna deponija Nikšić . 95Tabela 27 Komparativni pregled tradicionalne i JPP opcije za regionalnudeponiju Nikšić ....................................................................................... 100Tabela 28. Koncept SWOT analize................................................................. 128ivLista ModelaSlika 1 Postojeći i ukupni prihodi opštine Nikšić,u hiljadama eura ..... 19Slika 2 Trenutni i kapitalni izdaci opštine Nikšić u hiljadama eura ....... 20Slika 3 Trenutni i ukupni prihodi opštine Plužine, u hiljadama eura ...... 22Slika 4 Trenutni i kapitalni izdaci opštine Plužine, u hiljdama eura ....... 23Slika 5 Trenutni i ukupni prihodi opštine Šavnik, u hiljadama eura ....... 25Slika 6 Trenutni i kapitalni izdaci opštine Šavnik, u hiljadama eura ...... 26Dijagram 7 Model 1, Budoš i JPP kompanija ................................................ 34Dijagram 8 Model 2, Opštine kao potpisnici ugovora i JPP kompanija ........ 35Dijagram 9 Model 3, Opštine kao tri potpisnika ugovora sa Budošem ......... 36Dijagram 10 Model 4, Opštine kao tri potpisnice ugovora i postojeća JKP(komparator javnog sektora - PSB) ........................................................... 37Dijagram 11 Model 1, Lanac odgovornosti, potpisnici ugovora: Budoš iJPP kompanija ........................................................................................... 39Dijagram 12 Model 2, Lanac odgovornosti, ugovorne strane: opštine i JPP40Dijagram 13 Model 3, Lanac odgovornosti, ugovorne strane: opštine i JPPBudoš 41Grafikon 14 Model 4, Lanac odgovornosti, ugovorne strane: opštine i JKP(komparator javnog sektora) ..................................................................... 42Slika 15 Pravni process JPP, bilo koji model ............................................ 43Dijagram 16 Razvoj matrice rizika projekta .............................................. 54Grafikon 17 Grafikon uticaja rizika i Strategija upravljanja rizicima ....... 68Dijagram 12 Tipična struktura operativnog ugovora i njegove varijacije . 80Dijagram 13 Tipična struktura DBO ugovora i njegove varijacije ............ 82Dijagram 14 Tipična struktura DBFO ugovora i njegove varijacije ......... 83Dijagram 15 Proces i koraci JPP ................................................................ 85Grafikon 16 Kvantitativna procjena uticaja prenosa rizika ....................... 87.

Infrastructure Projects Facility – Technical Assistance WindowSub project: WB4-MNE-ENV-12B: Management Models and Options for Cost Recovery for the Future Construction andOperation of Regional Landfills in MontenegroGrafikon 17 Predloženi redosled aktivnosti za učešće privatnog sektora uprojektu regionalne deponije Nikšić ......................................................... 91Slika 24 Mapiranje obezbijeđenja usluga upravljanja otpadom u okruguArges 104Slika 25 Sistem integrisanog upravljanja otpadom u okrugu Arges ....... 105Slika 26 Struktura JPP sporazuma u okrugu Arges, Rumunija ............... 106Slika 27 Mehanizam plaćanja za koncesiju deponije Arges ................... 107v.

Infrastructure Projects Facility – Technical Assistance WindowSub project: WB4-MNE-ENV-12B: Management Models and Options for Cost Recovery for the Future Construction andOperation of Regional Landfills in MontenegroviLista skraćenicaBOOTBOTBudošDBFODBFOTDBODBOOEBRDEIAEIBEPAEUEURIFIsIPAIPFIPPCIRRITTLTPMNEMONSTATMoSDTNPVO&MOCPIUPPPPROCONPSBPUCSEASWOTTAToRBuild-own-operate-transferBuild-operate-transferInter-municipal company established and designated to operatethe regional landfillDesign, Build, Operate and FinanceDesign, Build, Operate, Finance and TransferDesign, Build and OperateDesign, Build, Own, OperateEuropean Bank for Reconstruction and DevelopmentEnvironmental Impact AssessmentEuropean Investment BankEnvironmental Protection AgencyEuropean UnionEuroInternational Financing InstitutionsInstrument for Pre-accession AssistanceInfrastructure Projects FacilityIntegrated Pollution Prevention and ControlFinancial internal rate of returnForm of the Invitation to TenderLeachate Treatment PlantMontenegroMontenegro StatisticsMinistry of Sustainable Development and TourismNet present valueOperation and maintenanceOperating ContractProject Implementation UnitPublic Private PartnershipNational Project Implementation Unit in the Field of CommunalServices and EnvironmentPublic sector benchmarkPublic Utility CompanyStrategic Environmental AssessmentStrengths, Weaknesses, Opportunities, and ThreatsTechnical AssistanceTerms of Reference.

Infrastructure Projects Facility – Technical Assistance WindowSub project: WB4-MNE-ENV-12B: Management Models and Options for Cost Recovery for the Future Construction andOperation of Regional Landfills in Montenegrovii.

Infrastructure Projects Facility – Technical Assistance WindowSub project: WB4-MNE-ENV-12B: Management Models and Options for Cost Recovery for the Future Construction andOperation of Regional Landfills in Montenegro81 SažetakOvaj izvještaj se sastoji od proizvoda Aktivnosti 3 – „Analiza mogućih opcijaizgradnje i rada deponije“ sa kraćim naslovom Izvještaj o opcijama nabavke – ipodrazumijeva analizu različitih opcija izgradnje i rada predložene regionalnedeponije za opštine Nikšić, Šavnik i Plužine. Izvještaj sadrži preporuke opoželjnijem načinu izgradnje i rada regionalne deponije. Iako je analizauglavnom specifična za slučaj regionalne deponije Nikšić, ona sadrži iimplikacije za buduće regionalne deponije.Ovaj izvještaj je podijeljen na osam poglavlja i dva priloga.Poglavlje 3 nudi pregled opštinskih finansijskih i institucionalnih sposobnostiglavnih zainteresovanih strana u oblasti opsluživanja Nikšićke deponije – triopštine, tri javna komunalna preduzeća (JKP) i preduzeće za regionalnudeponiju Budoš – da sagrade i rukovode regionalnom deponijom, kao i daupravljaju poslovima oko ugovaranja koji se odnose na moguće učestvovanjeprivatnog sektora. Ova analiza se temelji na studiji izvodljivosti za izgradnjuregionalne deponije iz 2008. godine. Zaključak ovog poglavlja je da ni opštine,niti JKP nisu u mogućnosti da u značajnom iznosu finansijski doprinesuizgradnji regionalne deponije. Sa druge strane, u ovom poglavlju se takođeiznosi zaključak da i da se sagradi i započne poslovanje skupe deponije,bila bisamo u teoriji priuštiva korisnicima. Stopa naplate računa, međutim, mora bitipoboljšana.Poglavlje 4 je podijeljeno na pregled zakonskog i institucionalnog okvira zaizgradnju deponije i njen rad. Ovo poglavlje razmatra četiri plana za izgradnju irad regionalne deponije: 1) Budoš ima ulogu međuopštinskog preduzeća ipredstavlja opštine u odnosima sa JPP preduzećem; 2) tri opštine poslujuneposredno sa JPP preduzećem; 3) tri opštine posluju sa Budošem kaonezavisnim JPP preduzećem; 4) opštine same preuzimaju poslove upravljanjaotpadom, kao dio sopstvenog poslovanja, koristeći postojeća JKP (takozvanistandard javnih usluga). Ovdje su predstavljene prednosti i mane svakog odnavedenih pristupa.Zakonski ambijent koji preovlađuje u Crnoj Gori omogućava sve vrste učešćaprivatnog sektora u izgradnji i poslovanju regionalne deponije. Međutim, kaošto je pokazala analiza zakonskog i institucionalnog stanja za moguće uvođenjejavno-privatnog partnerstva u izgradnji i poslovanju predložene regionalnedeponije u Nikšiću, ne treba imati na umu samo zakon. Zakonska analiza.

Infrastructure Projects Facility – Technical Assistance WindowSub project: WB4-MNE-ENV-12B: Management Models and Options for Cost Recovery for the Future Construction andOperation of Regional Landfills in Montenegroistražuje opcije ugovaranja između međuopštinskog preduzeća Budoš i JPPpreduzeća, opština neposredno sa JPP preduzećem, opštine neposredno sapreduzećem Budoš (kao nezavisnim JPP preduzećem) i „standard javnihusluga: kada opštine same preuzimanju rukovođenje otpadom, kao sopstvenoposlovanje, koristeći postojeće JKP (ili osnivanjem jednog JKP-a koje ćerukovoditi deponijom).9Na osnovu postojećeg statuta konsultant je zaključio da je Budoš odvojenopravno lice sa ograničenom odgovornosti i nadležnosti. Da bi Budoš biouključen u gore navedene modele potrebno je da se statut i ugovor Budošaprilagodi kako bi se ovom preduzeću dala puna tržišna moć, djelatnosti inadležnosti.Izbor ugovornog partnera u JPP sporazumu – a tako i izbor ugovorne stranekoja je potpisnica u ime javnog sektora – zavisi od političkih okolnosti,zakonskih mogućnosti i moguće najbolje opcije za privlačenje privatnihulaganja.Poglavlje 4 nudi preporuke u oblasti zakonskog okvira kao podrške javnoprivatnompartnerstvu, upravljanju ugovaranjem, institucionalnom usklađivanjui propisanim nadležnostima, ovlašćenjima i odgovornostima.Kada je u pitanju zakonski okvir, izgleda da arbitraža i/ili institucionalnoposredovanje nije uređeno zakonom. Ako je tako, preporučuje se opšti zakon oposredovanju kako bi se olakšalo riješavanje sporova u bilo kojem složenomugovoru kao što je javno-privatno partnerstvo. U slučaju da ne postoji zakon oarbitraži, ugovorne strane treba da se dogovore do pojedinosti o takvimmjerama u pojedinačnim ugovorima ili da se obrate neposredno sudovima uslučaju mogućih sukoba. Ovo drugo je teško, jer postupci na sudu uglavnomzahtjevaju više vremena i sredstava od arbitraže ili institucionalnogposredovanja. Pored toga, mnogi nadležni organi za planiranje, izgradnju irukovođenje deponijama (kao što su organi nadležni za otpad, za životnusredinu, zdravstvo, planiranje, komisije za koncesije itd.) ukazuju na potrebu zaintegrisani regulatorni pristup. Ovakva međuvladina usklađenost bi mogla bitiuređena zakonodavstvom ili uredbom vlade. Takođe nije jasno da li nadležnostza utvrđivanje tarifa – trenutno u nadležnosti opštine – može biti prenesena naprivatno pravno lice. Na primjer, da li se takva nadležnost može prenijeti naBudoš kao nezavisno pravno lice prema Zakonu o finansiranju lokalnesamouprave i Zakonu o lokalnoj samoupravi?Kada je u pitanju upravljanje ugovorom, problemi se odnose na sposobnostprimjene zakona, usklađenost institucionalnih odgovornosti i sposobnosti imogućnosti u upravljanju ugovorom. Ovo drugo je važno, jer se takvoupravljanje ugovorom ne zasniva samo na ugovornom pravu, već i navještinama obje ugovorne strane. Za ovo se preporučuje da se primjeni periodučenja koji se zasniva na učinku i upravljanju ugovorima. Može se razmotritiprimjena perioda za učenje prije nego što se započnu dugoročni JPP sporazumi.U toku tog vremena, obje ugovorne strane bi mogle da steknu vrijedno znanje irazumijevanje potreba u oblasti upravljanja ugovorom na temelju učinka istandarda upravljanja..

Infrastructure Projects Facility – Technical Assistance WindowSub project: WB4-MNE-ENV-12B: Management Models and Options for Cost Recovery for the Future Construction andOperation of Regional Landfills in MontenegroKada je u pitanju institucionalna usklađenost, postoji značajan zakonski iinstitucionalni izazov koji se odnosi na usklađenost odobrenja i izdavanjadozvola koje su potrebne za sve faze JPP sporazuma – koje se odnose navrijeme prije izgradnje (odobrenje koncesije, Procjena uticaja na životnusredinu i Strateška procjena uticaja na životnu sredinu), vrijeme izgradnje iposlovanja. Stoga, preporučuje se da integrisano izdavanje dozvola budeuređeno, ne samo u smislu IPPC pristupa, već i kaomeđuvladina/međuopštinska usklađenost i postupci.10Na kraju, u pogledu propisanih nadležnosti, ovlašćenja i odgovornosti, glavnapreporuka je da se obezbijedi da se zadaci i odgovornosti jasno utvrde u JPPugovoru odslikavajući ukupnu politiku i zakonske zahtjeve i da se primjenestandardi učinka i upravljanja u obezbijeđenju i praćenju odgovornosti u lancuodgovornosti.Poglavlje 5 predstavlja shvatanje rizika u izgradnji i poslovanju regionalnedeponije. Ovo poglavlje opisuje preporučeni pristup za utvrđivane elemenatarizika i analiza rastavljanja rizika na činioce u postupku pripreme projektaupravljanja otpadom. Tako je predstavljeno pet koraka analize rizika koji serazmatraju u javno-privatnom partnerstvu, uključujući 1) razvoj matrice opštihrizika (sastoji se od dugog spiska mogućih rizika); 2) dodijeljivanjekvantitativne vjerovatnoće da se pojave i jačine uticaja pojedinačnihkomponenti rizika koje čine matricu opštih rizika; 3) priprema grafikona uticajarizika, u kojem je određeno koje rizike treba ublažavati, pratiti ili nadzirati, kaoi koje treba zanemariti; 4) priprema skraćene matrice rizika, u kojoj su glavnielementi rizika (one kojima se najviše treba baviti zbog velike vjerovatnoće daće se desiti i/ili velikog uticaja ako se dogode); pripremiti skraćenu matricurizka sa kvantitativnom procjenom vjerovatnoće pojave i očekivanog uticaja zasvaki od elemenata rizika.Zatim se opšti metodološki pristup primjenjuje na projekat Nikšićke regionalnedeponije za osnovni slučaj (javna izgradnja i rukovođenje deponijom). Ovopoglavlje se može koristiti kao opšta smjernica za analizu rizika u projektima,bilo da se sprovode na tradicionalan način ili putem javno-privatnogpartnerstva. Takođe, može da se koristi i kao praktičan skup koraka zakvantifikaciju rizika za procjenu mogućeg materijalnog uticaja na osnovnoulaganje i troškove rukovođenja projektom.Poglavlje 6 predstavlja raspložive načine izgradnje deponije i upravljanjanjome, a posebno ispituje glavne modele i odlike javno-privatnog partnerstva.Ovo poglavlje zatim preispituje skraćenu matricu rizika, a kvantitativnevjerovatnoće i uticaji su dodijeljeni svakom elementu rizika. Na kraju, ovopoglavlje donosi zaključak sa poređenjem standardog javnog sektora, a to jetradicionalni način nabavke izgradnje i poslovanja deponije (to jest, upotpunosti u okviru vladine strukture), sa sporazum koji se odnosi na izgradnju,rukovođenje i prenos u kojem privatno preduzeće gradi i rukovodi deponijom, azatim prenosi vlasništvo na opštinu nakon isteka unaprijed utvrđenog roka isporaza o rukovođenju, u kojem privatna strana nije uključena u izgradnju ivlasništvo deponije, ali njome rukovodi u ime državnog organa..

Infrastructure Projects Facility – Technical Assistance WindowSub project: WB4-MNE-ENV-12B: Management Models and Options for Cost Recovery for the Future Construction andOperation of Regional Landfills in MontenegroPoglavlje 6 donosi zaključak uz sažeto poređenje tri načina koji su odabrani zaanalizu – standard javnog sektora, sporazum o izgradnji, radu i prenosu isporazum o rukovođenju – u odnosu na neto sadašnju vrijednost (NSV) ueurima po toni prihvaćenog otpada na Nikšićkoj deponiji. Ove brojke se koristekao relativna veličina da bi se utvrdilo koji način vrijedi dalje ispitati. Rezultatisu opisani u sljedećoj tabeli.11Tabela 1Uporedni pregled tradicionalne opcije i JPP opcije za Nikšićkuregionalnu deponijuNSV (mln euro)Standard javnogsektora,tradicionalninačinIzgraditirukovoditiprenijetiOperatingContractOdliv vladine gotovineTroškovi u periodu izgradnje – Nominalni 5.8 5.8 5.8Troškovi u periodu poslovanja, rad & održavanje– Nominalni 61.1 61.1 61.1Prihodi recikliranja -24.5 -24.5 -24.5Odliv gotovine prije rizika 42.4 42.4 42.4Rizici projektaRizici u periodu izgradnje 1.7 1.5 1.7Rizici u periodu poslovanja (rad & održavanje) 7.2 8.8 8.8Ukupno rizici 8.9 10.3 10.5Odliv gotovine prilagođen riziku 51.3 52.7 52.9NSV/ toni prihvaćenog otpada u Nikšiću (euro) 23 23.4 23.6Izračunata neto sadašnja vrijednost (NSV) po toni otpada koji će se prihvatatina regionalnoj deponiji u Nikšiću je važan pokazatelj koristi koje proizilaze izJPP opcije u poređenju sa tradicionalnim načinom nabavke javnog sektora.Ovaj pokazatelj je ukupna brojka koja odražava troškove javnog budžeta zasvaku opciju u smislu isplaćenog novca (odliv gotovine) po toni otpada koji seodvozi na deponiju.Drugim riječima, pokazatelj NSV/toni pokazuje za svaku opciju šta javni sektordobija u smislu usluga u zamjenu za svaki isplaćeni euro. Uz pretpostavku dasu usluge koje se dobijaju istovjetne u svakoj od opcija, niža NSV u opcijijavno-privatnog partnerstva bi ukazivala na veću „vrijednost za novac“. Poredovoga, obim kvantitativne razlike NSV-a između opcije standard javnogsektora i JPP opcije bi, takođe, ukazivao i na stepen efikasnosti ugovora o.

Infrastructure Projects Facility – Technical Assistance WindowSub project: WB4-MNE-ENV-12B: Management Models and Options for Cost Recovery for the Future Construction andOperation of Regional Landfills in Montenegroprivatnom upravljanju u poređenju sa ugovorom o javnom upravljanju. Ovakvadjelotvornost može biti rezultat različitih elemenata:• bolje upravljanje troškovima od strane privatnog rukovaoca• bolja raspodjela rizika i ublažavanje rizika od strane privatnogrukovaoca• veći učinak u poslovanju postrojenja.Nakon razumijevanja implikacija vrijednosti indikatora NSV/toni, mogu seanalizirati rezultati koji su predstavljeni u gore navedenoj tabeli:• Osnovni troškovi projekta i prihodi od recikliranja su isti za sve triopcije.• Kvantifikacija rizika za period izgradnje ukazuje na to da se najnižiuticaj cijene očekuje u slučaju scenarija izgraditi-rukovoditi-prenijeti –to jest, kada se izabere JPP izvođač radova koji je iskusan da izgradipostrojenje (kao i kasnije za rad objekta). Na ovaj način se na najmanjumoguću mjeru svode implikacije po troškove u toku izgradnje zbogsposobnosti JPP rukovaoca da bolje upravlja i ublažava rizike.• Kada je u pitanju uticaj rizika na operativne troškove , obje JPP opcijepodrazumijevaju veće troškove u odnosu na tradicionalnu metodunabavke. Detaljna analiza pojedinačnih elemenata rizika ukazuje da seovaj ukupan efekat sastoji od dva dijela: Smanjenje troškova prilagođavanja rizicima usled sposobnostirukovaoca JPP da bolje umanji neke od troškova u tokuoperativnog perioda koji su u njegovoj kontroli, i Povećanje troškova za prilagođavanje rizicima zbog toga što JPPrukovaoc uračunava značajne neizvjesnosti na tržištima ineizvjesnoti u prihodima u buduće troškove poslovanja iodržavanja koje plaća javni sektor. Neto rezultat ova dva dijela je da uračunavanje neizvjesnostipremašuje troškovnu efikasnost privatnog rukovaoca, te stoga,ukupan trend se ogleda u većim troškovima prilagođenimriziku.• Rezultat toga je da je NSV po toni, za sve tri opcije koje su analizirane,otprilike na istom nivou, s tim što je zaopciju JPP nešto veće. Stoga,NSV/toni prihvaćenog otpada na deponiji je neznatno veća zaoperativni ugovor, zbog nemogućnosti da partner u JPP minimizirauticaj rizika na troškove u periodu izgradnje.Analiza ukazuje na prilično zanimljiv, ali logičan slučaj:12.

Infrastructure Projects Facility – Technical Assistance WindowSub project: WB4-MNE-ENV-12B: Management Models and Options for Cost Recovery for the Future Construction andOperation of Regional Landfills in Montenegro• Uprkos činjenici da JPP opcije nude značajno smanjenje troškova uperiodu izgradnje i rada deponije kao rezultat operativne efikasnosti iboljeg upravljanja rizicima, veliki rizici koji se odnose na dostupnost ikvantitet otpada, i ostvarene prihode (i od ulaznih taksi i od proizvodarecikliranja) u potpunosti prevazilaze te koristi.• Složenije javno-privatno partnerstvo kao što je izgradnja, rad i prenos(BOT) se može koristiti u slučaju regionalne deponije u Nikšiću, jer suneto efekti relativno jednaki u poređenju sa tradicionalnom metodomnabavke.• Međutim, preporučuje se postepen pristup, jer može da postigneznačajno bolju vrijednost za uloženi novac. Takav pristup, kao što jeveć navedeno gore, se može sprovesti kroz sljedeće korake: Javna uprava (sa domaćim i međunarodnim doprinosom) gradideponiju koristeći tradicionalni način nabavke Pojednostavljeni oblik JPP operativnog ugovora (Ugovor ouslugama) koji se nudi za kratak period (3-5 godina) sa ciljemda se otpočne rad deponije, u tom procesu se uklone glavneneizvjesnosti koje se odnose na kvalitet građevinskih radova,stvarne količine otpada, tržište za proizvode recikliranja,stvarne troškove rada, itd. Kada se ovakve neizvjesnosti uklone nakon 3-5 godina ugovora ouslugama, može se sklopiti operativni ugovor na duži period(bez obaveza ulaganja u dalju izgradnju ćelija ili obnovu aktive)ili složeniji ugovor o koncesijama (sa obavezama ulaganja)Vrijednost ovakvog pristupa korak po korak se ogleda u tome što – kada seuklone neizvjesnosti u vezi sa tržištem i neizvjesnosti koje se odnose naprihode –JPP rukovaoc neće prihvatiti tako visoke premije glavnim elementimarizika. Dakle, javna uprava će moći da iskoristi sve prednosti operativneefikasnosti privatnog sektora u vidu nižih cijena kvalitetnih usluga .Kao zaključak, preporuka je da izvještaj o načinima tarifiranja (Aktivnost 4)ispita postepeno uvođenje rukovaoca iz privatnog sektora (a to bi mogao biti iBudoš) putem prije svega ponude ugovora o upravljanju za prvih 3-5 godinaposlovanja deponije putem javnog nadmetanja. Nakon toga, treba ponuditiputem javnog nadmetanja dugoročan ugovor o poslovanju. Ovaj pristupomogućava da javni sektor (opštine) ponudi poznate pokazatelje – rad deponijesa malo neizvjesnosti koje se tiču posebno količine otpada koja se dovozi nadeponiju i veličine tržišta recikliranja.13.

Infrastructure Projects Facility – Technical Assistance WindowSub project: WB4-MNE-ENV-12B: Management Models and Options for Cost Recovery for the Future Construction andOperation of Regional Landfills in Montenegro142 Svrha i obim ovog izvještajaOvaj izvještaj predstavlja rezultate Aktivnosti 3 – „Analiza mogućih opcija zaizgradnju i rad deponije“, sa kratkim naslovom Izvještaj o opcijama nabavke – ipodrazumijeva analizu različitih opcija za izgradnju i rad predložene regionalnedeponije za opštine Nikšić, Šavnik i Plužine.Ishod ovog izvještaja treba da bude preporuka o preferiranom načinu gradnje irada regionalne deponije. Iako se ova analiza uglavnom odnosi na specifičanslučaj regionalne deponije Nikšić, ona takođe sadrži implikacije i za budućeregionalne deponije.Izvještaj je podijeljen na sljedeća poglavlja.Poglavlje 3 je posvećeno pregledu pravnog i institucionalnog okvira zaizgradnju i rad deponije. Nadovezujući se na Izvještaj o institucionalnojevaluaciji (Izvještaj o aktivnosti 2), ovo poglavlje obuhvata pregled glavnihzainteresovanih strana (stejkholdera) u pogledu njihove odgovornosti uupravljanju čvrstim otpadom i ima za cilj da pruži indikacije o tome kakopravni i institucionalni ambijent u Crnoj Gori utiče na potencijalne opcije zaizgradnju i rad deponije. Drugim riječima, ako privatni sektor bude uključen, ukom obimu je to zakonski dozvoljeno?Ovo poglavlje razmatra četiri scenarija za izgradnju i rad regionalne deponije:1) Budoš kao međuopštinsko preduzeće koje predstavlja opštine u odnosima saJPP kompanijom; 2) tri opštine koje direktno posluju sa JPP kompanijom; 3) triopštine posluju sa kompanijom Budoš kao nezavisnom JPP kompanijom; 4)opštine same vrše upravljanje otpadom, kroz sopstveno poslovanje, koristećipostojeća JKP (takozvani komparator javnog sektora – public sectorbenchmarking). Razmotrene su prednosti i nedostaci svakog pristupa.Poglavlje 4 predstavlja koncept rizika u fazama izgradnje i rada regionalnedeponije. U ovom poglavlju se opisuje preporučeni pristup za identifikacijuelemenata rizika i integrisanje analize rizika u proces pripreme projektaupravljanja otpadom. Dakle, predstavljeno je i razmotreno pet koraka analizerizika u razmatranju JPP-a, uključujući 1) razvoj globalne matrice rizika (kojasadrži dugačku listu potencijalnih rizika); 2) dodjeljivanje kvalitativnevjerovatnoće nastanka i obima uticaja pojedinačnim komponentama rizika koječine globalnu matricu rizika; 3) priprema grafikona uticaja rizika, kojim će seutvrditi koji rizici moraju biti ublaženi, koji nadgledani ili kontrolisani, kao irizici koji se mogu ignorisati; 4) priprema smanjene matrice rizikom sa.

Infrastructure Projects Facility – Technical Assistance WindowSub project: WB4-MNE-ENV-12B: Management Models and Options for Cost Recovery for the Future Construction andOperation of Regional Landfills in Montenegroglavnim elementima rizika (oni koje je najvažnije rješavati zbog visokevjerovatnoće javljanja i/ili visokog uticaja u slučaju pojavljivanja); pripremasmanjene matrice rizika sa kvantitativnim procjenama vjerovatnoće nastanka iočekivanog uticaja za svaki element rizika.Opšti metodološki pristup se zatim primjenjuje na Projekat regionalne deponijeNikšić za osnovni slučaj (izgradnja i rad deponije od strane javnog sektora).Ovo poglavlje se može koristiti kao opšte smjernice za analizu rizika projekata,bez obzira da li se oni realizuju putem tradicionalnih metoda nabavke ili krozJPP-a. Takođe se može koristiti i kao praktičan skup koraka za kvantifikacijurizika za procjenu mogućeg materijalnog uticaja na osnovne investicije ioperativne troškove projekta.Poglavlje 5 predstavlja raspoložive modele za izgradnju i upravljanjedeponijom, a posebno istražuje glavne modele i karakteristike JPP-a. Zatim sevraća smanjenoj matrici rizika, a kvantitativne vjerovatnoće i uticaji sedodjeljuju svakom elementu rizika. Poglavlje 5 se završava poređenjemKomparatora javnog sektora (PSB) odnosno tradicionalnog način nabavke zaizgradnju i rad deponije (u potpunosti od strane državne vlasti), ugovoraizgradnja-rad-prenos (BOT) prema kojem privatna kompanija gradi i upravljadeponijom, a zatim prenosi vlasništvo na opštinu nakon unaprijed definisanogperioda i operativnog ugovora prema kojem privatni sektor ne učestvuje uizgradnji i vlasništvu deponije, ali njome upravlja u ime javnog sektora.Poglavlje se završava kratkim poređenjem tri modela u pogledu neto sadašnjevrijednosti (NSV) izražene u EUR po toni otpada koji je prihvaćen na deponijiNikšić. Ove vrijednosti se koriste kao relativne veličine kako bi se utvrdilo kojimodel vrijedi dalje razmatrati.Poglavlje 6 predstavlja kratak pregled finansijskih i institucionalnih kapacitetaglavnih zainteresovanih strana (stejkholdera) na uslužnom području Nikšića -tri opštine, tri javna komunalna preduzeća (JKP), kao i kompanija za regionalnudeponiju Budoš - za izgradnju i rad regionalne deponije, kao i za upravljanjeugovorom sa potencijalnim učesnikom iz privatnog sektora.Poglavlje 7 predstavlja poređenje tri modela odabrana za analizu: komparatorjavnog sektora (PSB), ugovor izgradnja-rad-prenos (BOT) i operativni ugovor.Ovdje su detaljnije opisane stavke iz pregleda datog na kraju poglavlja 5.Poglavlje 8 predstavlja studiju slučaja Arges iz Rumunije koja se odnosi naizgradnju i rad regionalne sanitarne deponije kroz JPP. Ovaj slučaj je poučan zatrenutna razmatranja JPP-a za izgradnju i rad regionalne deponije Nikšić.15I na kraju, Poglavlje 9 daje zaključke i preporuke..

Infrastructure Projects Facility – Technical Assistance WindowSub project: WB4-MNE-ENV-12B: Management Models and Options for Cost Recovery for the Future Construction andOperation of Regional Landfills in Montenegro163 Ključni aspekti projekta regionalnedeponije u NikšićuOvo poglavlje sadrži pregled stanja u Nikšićkoj oblasti opsluživanja (Nikšić,Plužine, Šavnik) i same investicije.3.1 Osobine oblasti opsluživanjaOblast opsluživanja za predloženu regionalnu deponiju se sastoji od tri opštine:Nikšić, Plužine, i Šavnik.Oblast opsluživanjaOpština Nikšić je najveća opština u Crnoj Gori u pogledu njene površine(2,065 km²) sa 72,443 stanovnika i 21,683 domaćinstava (prema posljednjempopisu iz 2011. godine). 59,670 stanovnika živi u samom gradu, a preostalistanovnici se nalaze u seoskom području ove opštine. Opština Plužine zauzimapovršinu od 858 km². Prema popisu iz 2011. godine, 3,246 građana živi uPlužinama, a većina živi u oblasti relativnih nizija u opštini. Samo 1,341stanovnika živi u gradu, dok ostatak živi u seoskom području. Opština Šavnikzauzima površinu od 553 km² i u njoj živi 2,070 stanovnika. Samo 472 živi ugradu, dok ostatak živi u seoskom području ove opštine.Opštine su, u skladu sa zakonom, dužne da obezbijede komunalne usluge –uključujući sakupljanje i odlaganje čvrstog otpada – za ovu dužnost suovlašćena višenamjenska komunalna preduzeća u svakoj opštini. Stoga, ovajavna komunalna preduzeća (JKP) sakupljaju otpad iz gradskih oblasti uopštinama.JKP NikšićJKP u Nikšiću je dostavilo podatke o uslugama sakupljanja i odlaganja otpadada godišnje sakupi više od 40,000 tona otpada. Ova pretpostavka se zasniva nazapremini kamiona za prevoz čvrstog otpada i broju vožnji do postojećegodlagališta; ne zasniva se na mjerenjima otpada. JKP je takođe potvrdlio da seove količine otpada sastoje i od otpada na divljim odlagalištima, građevinskogotpada i šuta, zelenog otpada i komunalnog otpada bez razdvajanja otpada irecikliranja. U budućnosti će samo komunalni otpad biti dovožen na deponiju;zeleni otpad, građevinski otpad i šut, i druge vrste otpada koje će se reciklirati ikompostirati neće se odlagati na deponiji.Na osnovu proračuna iz Aktivnosti 2 iz izvještaja, za 2011. godinu jeprocjenjena proizvodnja otpada na 22,000 tone/godišnje. Na osnovu popisa.

Infrastructure Projects Facility – Technical Assistance WindowSub project: WB4-MNE-ENV-12B: Management Models and Options for Cost Recovery for the Future Construction andOperation of Regional Landfills in Montenegrostanovništva iz 2011. godine, ukupan broj stanovnika za područje ovog projektaje 77,759. Prema „Demografskim kretanjima u Crnoj Gori od sredinedvadesetog vijeka i očekivanjima do 2050. godine“ (MONSTAT 2008. godine),očekuje se da će broj stanovnika u Crnoj Gori 2050. godine biti veći u odnosuna početnu 2005. godinu. Rezultati predviđanja potvrđuju tok depopulacije,koja će se najvjerovatnije nastaviti u sjevernom djelu najmanje do 2015.godine. Iz ovog razloga se za period 2013.-2017. period može očekivatiproizvodnja otpada od 22,000 tona/godišnje. Očekivani demografski rast u tokuperioda 2018.-2022. godine će biti +0.81%.17Proizvodnja otpadaNa osnovu gore navedenih pretpostavki, predviđanje proizvodnje otpada koje jeupotrebljeno u ovom izvještaju je prikazano u sljedećoj tabeli.Tabela 2 Predviđanje proizvodnje otpada, 2013.-2030.Period Proizvedeno Reciklirano Nesakupljeno Odloženo2013.-2017. 113,525 14,758 19,300 79,4672018.-2022. 120,336 27,677 12,034 80,6252023.-2030. 207,936 79,015 14,557 114,3642013.-2030. 441,797 121,450 45,891 274,456Izvor: Procjena konsultanta na temelju podataka o promjeni broja stanovnika3.2 Odlike investicijeSljedeće informacije o odlikama investicije se zasnivaju na glavnom projekturegionalne deponije iz marta 2012. godine, čija je revizija u toku i još nijeodobren, tako da ove brojke mogu biti ispravljene. U slučajevima kada podaciiz nacrta glavnog projekta nisu bili na raspolaganju, studija izvodljivosti zaregionalnu deponiju je korištena kao referenca 1 . Treba naglasiti da svrha ovogizvještaja nije da ispita studiju izvodljivosti ili glavni projekat ili da ponovineke od aktivnosti iz tih dokumenata.KapacitetOčekivanja su da će deponija raditi u trajanju od 20 godina. U toku prve fazerada (12 godina) kapacitet deponije je 319,053 kubnih metara, sa površinomdna od 23,000 kvadratnih metara. Druga faza ima kapacitet od 197,684 kubnihmetara (od ukupno 516,737 m 3 ) i površina deponije je 14,000 kvadratnihmetara (od ukupno 37,000 m 2 ).Troškovi ulaganja Pretpostavka je da će troškovi ulaganja u deponiju, faza I, biti nešto preko 14miliona eura, uključujući i 1.5 miliona eura za nadzor. Troškovi faze II su 4.2miliona eura (454 hiljada eura za nadzor). Reciklažni centar je takođe uključenu troškove ulaganja.Visoki investicioni troškovi su, između ostalog, uzrokovani predloženimstrmim padinama na deponiji. Ovaj pristup, međutim, ima važne implikacije1 Studija izvodljivosti za deponiju čvrstog otpada u Nikšiću, završni izvještaj studije izvodljivosti,decembar 2008. godine..

Infrastructure Projects Facility – Technical Assistance WindowSub project: WB4-MNE-ENV-12B: Management Models and Options for Cost Recovery for the Future Construction andOperation of Regional Landfills in Montenegroi za samu izgradnju i za finansiranje izgradnje. Očekuje se da će strmepadine zahtijevati sukcesivnu izgradnju donjeg nepropusnog sloja i sistemaza prikupljanje procjednih voda, što bi moglo biti teško u konvencionalnompristupu izgradnji. Kada se radi o finansiranju, sukcesivna izgradnja bizahtijevala ili da se materijali za oblaganje deponije skladište za sukcesivnefaze, ili su da se kupuju po potrebi. U svakom slučaju, takvi troškovi se nebi smatrali prikladnim za sufinansiranje iz Evropske unije.18Troškovi radaTroškovi rada su procjenjeni na osnovu studije izvodljivosti, kao i promjena ucijeni ključnih inputa otkako je studija završena, posebno plata i cijene goriva.Ukupni godišnji troškovi rada i održavanja su procjenjeni na približno 533hiljada eura (uključujući i troškove zatvaranja deponije, godišnjeg praćenja,itd.) za deponiju i sve objekte (objekat za razvrstavanje otpada). Ova brojka jeveća od one u studiji izvodljivosti zbog promjene prosječnih primanja u CrnojGori i pretpostavki o održavanju. Glavna svrha upotrebe ovih brojki je,međutim, da se ispitaju relativne implikacije za različite JPP opcije; promjenetroškova ulaganja, rada i održavanja vjerovatno neće promjeniti zaključkeanalize koje opcije se najviše preporučuju. Troškovi rada takođe uključuju itroškove reciklažnog centra.Napravljen je finansijski model da bi se planirali troškovi ulaganja, rada iodržavanja u toku vremena kako bi se izračunali troškovi ulaganja uprilagođavanje rizicima i rada i kako bi se došlo do neto sadašnje vrijednosti potoni otpada koji se odlaže na deponiji, što je kvantitativan pokazatelj koji sekoristi da se odrede najbolje aktivnosti u budućnosti.3.3 Analiza finansijskog stanja u opštiniStudija izvodljivosti je podrobnije analizirala finansijsko stanje tri opštine izprojekta, uključujući prihode, rashode i sposobnost zaduživanja. Tabele izstudije izvodljivosti su ažurirane kao što je prikazano ispod.3.3.1 NikšićBudžetski prihodi Tabela 3 predstavlja budžetske prihode Nikšića. Očigledno je da je 2008.godina (posljednja godina koja je analizirana u studiji izvodljivosti) bila veomauspješna godina za opštinu, u kojoj su se teško sprovedene reforme izgledaisplatile kroz veliko povećanje budžetskih prihoda. Međutim, finansijska krizaizgleda da je uništila finansije opštine, jer su 2009. godine budžetski prihodipali na manje od polovine u odnosu na prethodnu godinu. Naknade su najvišepale, ali se pad takođe osjetio kod prihoda od poreza na dohodak. Opština setakođe manje zaduživala, jer su njeni prethodni programi ulaganja iskoristilipostojeću kreditnu sposobnost. Prihodi su ponovo pali 2010. godine, a zatimznačajno porasli u 2011. godini..

Infrastructure Projects Facility – Technical Assistance WindowSub project: WB4-MNE-ENV-12B: Management Models and Options for Cost Recovery for the Future Construction andOperation of Regional Landfills in Montenegro19Tabela 3Budžetski prihodi opštine Nikšić, u hiljadama euraBr. 2005. 2006. 2007. 2008. 2009. 2010. 2011.Ukupni budžetski prihodi 9,276 11,971 23,747 37,057 16,629 15,835 19,4571 Porez na lični dohodak 1,172 1,058 1,608 2,102 1,212 844 1,1662 Porez na prenos imovine 85 91 303 294 288 248 2823 Renta 2,733 2,859 3,569 4,416 4,826 4,930 5,8644 Drugi porezi 581 1,125 685 509 391 358 3435 Naknade 2,738 2,339 10,847 14,652 3,012 2,305 2,0146 Drugi prihodi 154 103 264 255 154 344 265789Trenutni prihodi 7,463 7,576 17,275 22,228 9,883 9,028 9,934Dobit od raspolaganjanematerijalnom aktivomDobit od raspolaganjamaterijalnom aktivomKratkoročna finansijskaulaganja7 - - - 47 603 2- - - - - - -- - - - 164 84 010 Donacije 18 222 248 3,532 529 106 46511 Transferi 896 813 894 835 1,865 1,996 3,89312 Pozajmnice i krediti 892 3,360 5,327 10,462 4,141 4,017 5,16313 Aktiva iz prethodne godine - - 2 - - - -Druge dobiti 1,813 4,395 6,472 14,829 6,747 6,806 9,522Izvor: Podaci za 2005.-2008.su uzeti iz studije izvodljivosti, a za 2009.-2010.-2011. odopštine. Za 2011. godinu su upotrebljenje vrijednosti iz uravnoteženog budžeta, jer nisupostojale stvarne vrijednosti.Ova dinamika je očiglednija na sljedećoj slici.Slika 1Postojeći i ukupni prihodi opštine Nikšić,u hiljadama eura40,00035,00030,00025,00020,00015,00010,0005,00002005 2006 2007 2008 2009 2010 2011Current revenuesOther incomeIzvori prihodaTabela 4 pokazuje različite izvore prihoda opštine, najveći dio su sopstvenikapital, zatim subvencije iz republičkog budžeta i pozajmnice i krediti(navodno za ulaganja). Međutim, vrijednosti za pozajmnice i kredite trebaoprezno posmatrati, jer ne izgleda da ukazuju na sposobnost ulaganja ilikreditnu sposobnost. Iako izgleda da su u svakoj godini na pozajmnice i kredite.

Infrastructure Projects Facility – Technical Assistance WindowSub project: WB4-MNE-ENV-12B: Management Models and Options for Cost Recovery for the Future Construction andOperation of Regional Landfills in Montenegro20ne odlazi više od oko 25 postotaka od budžetskih prihoda, ukupan dug ukazujena to da opština troši svoju kreditnu sposobnost.Tabela 4Izvori finansiranja lokalne samouprave u opštini Nikšić u hiljadamaeuraVrste prihoda 2007. 2008. 2009. 2010. 2011.Ukupni prihodi budžeta 23,747 37,057 16,629 15,835 19,457Sopstveni izvori finansiranja 15,257 19,751 8,330 7,889 8,363Opšti prihodi 2,018 2,477 1,553 1,139 1,572Dobit od raspolaganja aktivom - - 47 603 2Dotacije iz republičkog budžeta 1,143 4,367 2,394 2,102 4,357Pozajmnice, krediti, ulaganja 5,327 10,462 4,141 4,017 5,163Drugi kapitalni prihodi 2 0 164 84 0Izvor: Podaci za 2007.-2008.su uzeti iz studije izvodljivosti, a za 2009.-2010.-2011. odopštine. Za 2011. godinu su upotrebljenje vrijednosti iz uravnoteženog budžeta, jer nisupostojale stvarne vrijednosti.RashodiŠto se tiče rashoda (Tabela 5), trenutni rashodi opštine Nikšić prelaze 21 milioneura svake godine nakon 2008. godine. Ovo je važno, jer ukazuje na to danajvjerovatnije opština Nikšić ima operativni deficit, što stavlja sumnju nasvrhu pozajmnica i kredita koji stoje na strani prihoda, jer se mogu iskoristiti dase finansiraju pogonski troškovi, što tehnički nije dozvoljeno.Tabela 5Godišnji rashodi opštine Nikšić u hiljadama euraRashodi 2005. 2006. 2007. 2008. 2009. 2010. 2011.Ukupni rashodi 9,274 17,288 23,730 37,057 23,905 25,679 27,008Trenutni rashodi 8,504 10,546 22,950 21,179 21,728 22,370 22,983Sektretarijat za opštinske0 0 0 0 2,210 2,292 2,489poslove, prevoz i voduUsluge zaštite životne sredine 57 91 93 147 180 210 145Javno komunalno preduzeće 480 650 819 2,160 0 0 0Drugo 7,967 9,805 22,038 18,872 19,338 19,868 20,349Kapitalni rashodi 770 6,741 780 15,877 2,177 3,309 4,025Izvor: Podaci za 2005.-2008.su uzeti iz studije izvodljivosti, a za 2009.-2010.-2011. odopštine. Za 2011. godinu su upotrebljenje vrijednosti iz uravnoteženog budžeta, jer nisupostojale stvarne vrijednosti.Sljedeća slika pokazuje rashode budžeta od 2005.-2011. godine. Iako sutrenutni rashodi na sličnom nivou od 2007. godine, ulaganja su bila na vrhuncu2008. godine i ponovo su pala nakon toga. 2011. godine, kapitalni izdaci suiznosili oko 4 miliona eura (uključujući i otplatu duga)Slika 2Trenutni i kapitalni izdaci opštine Nikšić u hiljadama eura.

Infrastructure Projects Facility – Technical Assistance WindowSub project: WB4-MNE-ENV-12B: Management Models and Options for Cost Recovery for the Future Construction andOperation of Regional Landfills in Montenegro22Tabela 6Budžetski prihodi opštine Plužine u hiljadama euraBr. 2006. 2007. 2008. 2009. 2010. 2011.Ukupni budžetski prihodi 1,122 1,871 1,380 2,503 3,324 2,7891 Porez na lični dohodak 85 70 70 75 53 652 Porez na prenos imovine 342 213 287 185 1,423 1,2053 Renta 124 94 105 113 81 784 Drugi porezi 162 164 198 80 8 195 Naknade 222 586 492 395 358 3456 Drugi prihodi 18 28 48 35 55 -78Trenutni prihodi 952 1,154 1,200 883 1,979 1,712Dobit od raspolaganja nematerijalnomaktivomDobit od raspolaganja materijalnomaktivom- - - - - -- - - - - -9 Kratkoročna finansijska ulaganja - 0.2 0.2 1,140 3.4 20510 Donacije - 55 - - 45 74211 Transferi 160 110 170 350 364 -12 Pozajmnice i krediti 10 510 10 130 932 13013 Aktiva od prethodne godine - 42 - - - -Druge dobiti 170 717 180 1,620 1,345 1,077Izvor: Podaci za 2006.-2008.su uzeti iz studije izvodljivosti, a za 2009.-2010.-2011. odopštine. Za 2009. i 2011. godinu su upotrebljenje vrijednosti iz uravnoteženog budžeta.Promjene budžetskih prihoda su takođe prikazane na sljedećoj slici.Slika 3Trenutni i ukupni prihodi opštine Plužine, u hiljadama eura3,5003,0002,5002,0001,5001,00050002006 2007 2008 2009 2010 2011Current revenuesOther incomeIzvori finansiranjaZatim su izvori finansiranja opštine Plužine razmatrani u sljedećoj tabeli, ukojoj se vidi da su dotacije iz republičkog budžeta najveći dio..

Infrastructure Projects Facility – Technical Assistance Window24Sub project: WB4-MNE-ENV-12B: Management Models and Options for Cost Recovery for the Future Construction andOperation of Regional Landfills in Montenegroproizvodnji otpada, neće moći da sufinansira regionalnu deponiju i pratećeobjekte u značajnom iznosu.Budžetski prihodi3.3.3 ŠavnikIsta analiza je urađena za opštinu Šavnik. Budžetski prihodi su prikazani uTabela 9. Budžetski prihodi su rasli u Šavniku svake godine od 2006. godine,izuzev 2010. i 2011. godine. Renta je glavni izvor sopstvenih prihoda. Transferitakođe čine značajan dio budžeta. Opština ne uzima nova zaduženja.Tabela 9Budžetski prihodi opštine Šavnik, u hiljadama eura2006. 2007. 2008. 2009. 2010.Ukupni budžetski prihodi 833.7 1,034.4 1,220.5 1,153.1 1,093.4Porez na lični dohodak - - 27.3 25.4 22.7Porez na prenos imovine/ 72.5 90.2 7.0 7.5 1.0Renta 0.0 0.0 75.2 63.5 102.5Drugi porezi 100.7 86.6 226.0 8.6 24.2Naknade 16.5 27.3 68.0 30.7 43.0Drugi prihodi 22.9 20.3 15.0 29.9 26.0Trenutni prihodi 212.6 224.4 418.5 165.6 219.4Dobit od raspolaganjanematerijalnom aktivomDobit od raspolaganjamaterijalnom aktivomKratkoročna finansijskaulaganja- - - 1.7 0.5- - - - -- - - 184.8 149.5Donacije - - 100.0 131.0 124.0Transferi 599.8 388.7 260.0 670.0 600.0Pozajmnice i krediti 14.9 321.5 - - -Aktiva iz prethodne godine 6.5 99.8 442.0 - -Druge dobiti 621.1 810.0 802.0 987.5 874.0Izvor: Podaci za 2006.-2008.su uzeti iz studije izvodljivosti, a za 2009.-2010.-2011. odopštine. Za 2009. i 2011. godinu su upotrebljenje vrijednosti iz uravnoteženog budžeta.Ovo je prikazano na sljedećoj slici, u kojoj se vidi da su prihodi iz spoljnihizvora (dotacije i donacije) glavna stavka ukupnih budžetskih prihoda. 2011.godine su dotacije i transferi činili oko 70 postotaka ukupnih budžetskihprihoda..

Infrastructure Projects Facility – Technical Assistance WindowSub project: WB4-MNE-ENV-12B: Management Models and Options for Cost Recovery for the Future Construction andOperation of Regional Landfills in Montenegro25Slika 5Trenutni i ukupni prihodi opštine Šavnik, u hiljadama eura1,4001,2001,00080060040020002006 2007 2008 2009 2010Current revenuesOther incomeRashodiBudžetski rashodi opštine Šavnik su predstavljeni u Tabela 10. Kada ovajpodatak poredimo sa budžetskim prihodima vidimo da Šavnik ima uravnoteženbudžet. Slika 6 ovo prikazuje u obliku dijagrama, u kojem se jasno vidi da uskorije vrijeme opština nije imala djelatnost ulaganja.Tabela 10Godišnji rashodi opštine Šavnik, u hiljadama eura2008. 2009. 2010.Ukupni rashodi 1,108 1,153 1,093Trenutni izdaci 468 917 976Kapitalni izdaci 640 236 117Izvor: Podaci za 2006.-2008.su uzeti iz studije izvodljivosti, a za 2009.-2010.-2011. odopštine. Za 2009. i 2011. godinu su upotrebljenje vrijednosti iz uravnoteženog budžeta..

Infrastructure Projects Facility – Technical Assistance WindowSub project: WB4-MNE-ENV-12B: Management Models and Options for Cost Recovery for the Future Construction andOperation of Regional Landfills in Montenegro26Slika 6 Trenutni i kapitalni izdaci opštine Šavnik, u hiljadama eura1,4001,2001,00080060040020002008 2009 2010Current expensesCapital expensesMože se donijeti zaključak da opština Šavnik ima uravnotežen budžet.Pretpostavlja se da opština Šavnik zbog svog malog budžeta i malog brojaulaganja, kao i zbog relativno malog doprinosa proizvodnji otpada, neće moćida sufinansira regionalnu deponiju i prateće objekte u značajnom iznosu.Dobitak i gubitak3.4 Analiza opštinskih Javnih komulanih preduzećaSljedeće tabele predstavljaju obračun dobitka i gubitka, kao i završni račun JKPNikšić. Glavni izvor prihoda JKP-a su usluge sakupljanja čvrstog otpada, azarade čine glavne rashode. 2010. godine je JKP načinilo gubitke u iznosu odgotovo 500 hiljada eura, dok je 2011. godine ta brojka pala na 311 hiljada eura.Ako se uzme u obzir samo upravljanje otpadom, mala dobit od 75 hiljada euraje ostvarena 2010. godine.Studija izvodljivosti za regionalnu deponiju sadrži i podrobnu analizu JKP uNikšiću, u kojoj je donesen zaključak da je „očigledno da je kao samostalnojavno komunalno preduzeće tehnički u bankrotu” , kao i da „se čini nemogućimda u kratkoročnom periodu, JKP može igrati pozitivnu ulogu u finansiranjuprojekta ove deponije“. Drugi citat je tačan, a prvi iako je takođe tačan, ipak sefinansijsko stanje malo poboljšalo od vremena kada je studija izvodljivostipripremana u decembru 2008. godine.Druga dva JKP-a nemaju dovoljno podrobnih podataka da bi se uradila analiza;međutim, kao što je već navedeno u studiji izvodljivosti prihodi i rashodi JKP-au Plužinama i Šavniku su vrlo mali u odnosu na JKP-a u Nikšiću..

Upravljanje otpadomDrugeuslugeAdministracija2009.UKUPNOUpravljanje otpadomDrugeuslugePuteviAdministracija2010.UKUPNO2011.UKUPNOInfrastructure Projects Facility – Technical Assistance WindowSub project: WB4-MNE-ENV-12B: Management Models and Options for Cost Recovery for the Future Construction andOperation of Regional Landfills in Montenegro27Tabela 11JKP Nikšić račun prihoda i rashoda, u hiljadama eura2009. 2010.PrihodiPrihodi odkomunalnih uslugakoje se odnose naotpad1,092.0 531.9 5.41,629.21,144.5 674.5149.6 19.31,629.22,139.086.Dotiranja i donacije 17.9 143.0 0.1 161.0 431.1 258.5 0 161.0 -65.61,733Drugi prihodi 832.2 701.5 0.2 .3 0.0 -65.6 0.0 2.2 -63.4 141.9Ukupni prihodiRashodi1,942.01,376.4 5.73,615.41,575.5 867.3Sirovine 299.6 178.9 20.7 499.2 310.6 122.1235.6 21.52,700.02,215.419.9 19.1 451.8 451.81,734Zarade 693.4 620.5566.11,879.9 844.4 560.171.0329.7 .21,917.4Amortizacija iodržavanje 37.5 14.2 8.2 60.0 35.5 13.5 1.7 8.3 57.4 57.4Drugi operativnirashodi 511.4 536.2 94.71,142.3 306.4 306.5118.2 74.8 687.7 86.6Kamata 2.3 2.1 4.4 4.1 5.7 5.0 9.9 13.0Ukupni rashodi1,544.31,351.9689.73,585.91,501.01,008.0215.8431.82,940.82,526.2PRIHOD – RASHOD 397.7 24.6-684.1-261.8 74.5-140.619.8-410.3-476.4-310.8Transferi za planadministrativnihrashoda-496.4NETO PRIHODI –RASHODI -98.7-187.6684.1-163.0 0.0-261.8-264.6-190.1-174.7-315.3-39.6-19.7410.3-476.4Izvor: Nikšićko Javno komulano preduzeće. Za 2011. godinu uzete su vrijednosti izprivremenih rezultata.-165.2-476.0.

Infrastructure Projects Facility – Technical Assistance WindowSub project: WB4-MNE-ENV-12B: Management Models and Options for Cost Recovery for the Future Construction andOperation of Regional Landfills in Montenegro28Tabela 12Aktiva i pasiva JKP-a Nikšić 2005.-2010. godine, u hiljadama euraAKTIVA2005. 2006. 2007. 2008. 2009. 2010.Osnovna sredstva626.9 645.6 727.7 675.8 622.4 569.9Nematerijalna aktiva0.3 1.9 5.2 6.0Zgrade, biljke i oprema615.8 634.5 716.3 662.8 606.1 549.6Dugoročno finansijsko ulaganje11.1 11.1 11.1 11.1 11.1 14.3Postojeća aktiva695.9 999.5 1,746.7 1,638.8 2,170.7 2,098.1Zalihe47.3 66.2 77.8 139.9 221.2 156.5Trgovinska potraživanja633.6 925.9 1,657.3 1,493.9 1,942.8 1,931.1Gotovina i gotovinskaprotivvrijednost 14.9 7.4 11.5 5.0 6.7 10.5Ukupno aktiva1,322.8 1,645.1 2,474.4 2,314.6 2,793.1 2,668.02005. 2006. 2007. 2008. 2009. 2010.PASIVAKapital i nabavke-584.5 -616.0 -816.0 -769.8 -1,031.5 -1,507.6Upisan deonički kapital –plaćen528.4 528.4 248.0 249.0 249.0 249.0Revalorizacijske rezerve0.9 0.9 0.9 0.9 0.9 0.9Zadržane zarade – gubitak-1,113.8 -1,145.3 -1,064.9 -1,019.7 -1,281.5 -1,757.5Dugoročne obaveze164.2 149.7 132.1 382.0 336.2 293.4Odgođeni porezi21.2 22.7 30.7 296.6 269.5 242.3Odgođeni prihodi143.1 127.0 101.5 85.4 66.8 51.1Kratkoročne obaveze1,743.1 2,111.3 2,871.0 2,702.3 3,488.4 3,882.2Kratkoročne poslovne obaveze664.9 567.1 782.2 418.3 702.1 504.9Kratkoročna materijalnaodgovornost 13.5 12.0Sadašnji dio dugoročnih kredita0.0 0.0 12.0 12.0 14.9 22.3Porezi1,060.1 1,532.3 2,076.4 2,272.1 2,770.9 3,350.9Izračunate obaveze4.5 0.4 0.5 4.2Ukupno pasiva1,322.8 1,645.1 2,187.1 2,314.6 2,793.1 2,668.0Ukupna sredstva1,322.8 1,645.1 2,474.4 2,314.6 2,793.1 2,668.0Izvor: Za 2005.-2008 godinu. podaci su uzeti iz studije izvodljivosti, a za 2009.-2010.godinu od opštine.3.5 Sposobnost opštine da upravlja javno- privatnimpartnerstvomOpštine iz ovog projekta su pred zakonom obavezne da uređuju komunalneusluge, uključujući i upravljanje čvrstim otpadom. Međutim, opštine nemajuiskustva u javno-privatnom partnerstvu, te će ih ovo staviti u značajnonepovoljan položaj u toku pregovora. Opštinama se preporučuje izmjenaopštinskih odluka o osnivanju javnih komunalnih preduzeća (JKP) da bi semoglo uvesti ugovorne perfomanse kao preduslov za uvođenje javno-privatnogpartnerstva..

Infrastructure Projects Facility – Technical Assistance WindowSub project: WB4-MNE-ENV-12B: Management Models and Options for Cost Recovery for the Future Construction andOperation of Regional Landfills in Montenegro3.8 Makro platežna sposobnost korisnika i voljnost dase platiStudija izvodljivosti je analizirala ukupne troškove poslovanja tri JKP-a,predviđene troškove poslovanja regionalne deponije i prihode domaćinstava.Iako je utvrđeno da su jedinični operativni troškovi u postojećem sistemusakupljana veoma visoki (otprilike između 70-90 eura po toni sakupljenogotpada, u zavisnosti od stvarne količine otpada), a očekuje se da će jediničnioprativni troškova regionalne deponije biti oko 9.5 eura po toni prihvaćenogotpada, a ukupna jedinična cijena od 54 eura po toni (troškovi poslovanja itroškovi ulaganja) regionalne deponije 3 , nisu postignute procjenjenemaksimalno priuštive naknade. Stoga, u teoriji, maksimalne priuštive naknadesu znatno iznad predviđenih ukupnih troškova regionalne deponije.Sa druge strane, primijećeno je da je voljnost korisnika da plaćaju za uslugečvrstog otpada slaba, jer se stope naplate računa obično kreću oko 60 %. Iakoje potrebno uložiti napor da se poboljša praksa naplaćivanja i stope naplate,niske stope naplate imaju štetan uticaj na finansijsko stanje JKP-a. Ako seuključi stranka iz privatnog sektora u rad deponije, a opštine i njihova JKPimaju nevolje sa naplatom od korisnika, opštine bi u osnovi morale plaćatiulaznu taksu koja se isplaćuje privatnom rukovaocu. Ukupan rizik koji seodnosi na naplatu bi bio na strani opština.303 Prema dinamici troškova poslovanja.

Infrastructure Projects Facility – Technical Assistance WindowSub project: WB4-MNE-ENV-12B: Management Models and Options for Cost Recovery for the Future Construction andOperation of Regional Landfills in Montenegro314 Pregled pravnog i institucionalnog okvirarelevantnog za izgradnju i rad deponije4.1 SvrhaNadovezujući se na Izvještaj o aktivnosti 2, svrha ovog poglavlja je da pružinaznake o tome kako pravni i institucionalni okvir u Crnoj Gori utiče napotencijalne opcije izgradnje i rada deponije. Drugim riječima, ako privatnisektor bude uključen, u kom obimu je to zakonski dozvoljeno?Ishod ovog odjeljka treba da budu zaključci o tome koji modeli ugovora iopcija za izgradnju i rad deponije su mogući u važećem zakonskom iinstitucionalnom okviru. Ti rezultati će se koristiti i u kvalitativnoj procjeni zaizbor preporučene metode.Ovaj pregled zakonskog okvira se odnosi konkretno na slučaj JPP-a za Nikšić,Šavnik i Plužine. Dakle, fokus ove studije nije da obezbijedi analizucrnogorskog pravnog i institucionalnog okvira vezanog za JPP. Takav opštipregled i zaključci, kao i usklađenosti sa zakonodavstvom o otpadu EU, već suobrađeni u sklopu Aktivnosti 2 4 . Iz analize Aktivnosti 2 slijedi da osnovecrnogorskog pravnog i institucionalnog okvira podržavaju realizaciju većineopcija JPP-a.Pregled se, dakle, fokusira na aktuelni slučaj Nikšića, Šavnika i Plužina. Naosnovu mogućih JPP opcija za Nikšić, Šavnik i Plužine, u ovom dijeluizvještaja se razmatra sadašnji pravni, institucionalni i organizacioni okvir irješavaju pravni rizici i izazovi koji se javljaju.4.2 Struktura poglavljaPrvi dio (4.3) daje pregled uloga i odgovornosti zainteresovanih strana uupravljanju čvrstim otpadom.U drugom i trećem dijelu (4.4 i .4.5) govori se o potpisivanju ugovora oJPP-u i različitim JPP opcijama ugovaranja.4 Pogledati: „Odgovornost, transparentnost i efikasnost Javno-privatnog partnerstva u CrnojGori“ (Institut Alternativa, 2010). Ovaj izvještaj predstavlja pravni i institucionalni pregledsa preporukama..

Thermal Storage Systems• Thermal Energy Storage is the method of producing and storing thermalenergy when it is not needed and is less expensive to generate and thendelivering it when it is needed or would be more expensive to generate.• These systems are particularly useful when the facility purchases electricityunder an electric rate schedule that charges a higher demand charge duringthe daytime hours. The chiller systems can operate at night when the electricrates are lower and the demand for chilled water in the facility is lower, storingthe energy for use the next day when the electric rates are higher.• Thermal storage systems are usually used for cooling, but can be used to heatwater as well.• The most common types of Thermal Energy Storage Systems are:– Chilled Water– Ice Storage– Ice Slurry– Phase-Change– Encapsulated Ice– Ice HarvesterNATURAL GASSOLUTIONS FORFor a review of your facility’s energy and savings potential using natural gas technology, A product of theplease contact us.Commercial Buildings ConsortiumFOR MORE INFORMATION CONTACT:© Copyright 2009Energy Solutions Center Inc. All rights reserved.Insert Contact Name hereInsert Phone Number hereInsert E-mail Address hereInsert Company Logo Here

Infrastructure Projects Facility – Technical Assistance WindowSub project: WB4-MNE-ENV-12B: Management Models and Options for Cost Recovery for the Future Construction andOperation of Regional Landfills in Montenegro33izvještaja o stanju u oblasti upravljanja otpadom u Crnoj Gori za relevantnemeđunarodni organizacije i institucije, poput Evropske unije.Direkcija javnih radovaPROCONOpštineJKPDirekcija javnih radova je uključena u pripremu, realizaciju i praćenjeprojekata javnih radova.Nacionalna Jedinica za implementaciju projekta iz oblasti komunalnedjelatnosti i zaštite životne sredine (PROCON) je nacionalna jedinica zaimplementacije projekata osnovana od strane Vlade Crne Gore krajem 2008. zapotrebe upravljanja i koordinacije projekata u oblasti komunalnih usluga izaštite životne sredine. Za projekte čvrstog otpada i druge infrastrukturneprojekte PROCON efikasno funkcioniše kao Jedinica za implementacijuprojekata (JIP). Usluge koje PROCON pruža se zasnivaju na ugovornimodnosima između Vlade Crne Gore i međunarodnih finansijskih institucija (tj.Evropske investicione banke (EIB) i raznih međunarodnih finansijskihinstitucija), koji obuhvataju: finansiranje projekta, analize projekta za procjenuizvodljivosti, održivost i harmonizacija sa strateškim planskim dokumentima;priprema Projektnih zadataka za izradu studija izvodljivosti, studija o Procjeniuticaja na životnu sredinu (EIA) i prateće projektne dokumentacije;organizovanje i sprovođenje tenderske procedure, kao i evaluacija tenderskihponuda; i obavljanje drugih aktivnosti kao što je predviđeno ugovorima okomunalnom sektoru i finansiranju projekata za zaštitu životne sredine.Osnovna djelatnost preduzeća je konsalting i menadžment.Opštine Crne Gore su nadležne za pružanje komunalnih usluga svojimgrađanima, uključujući i upravljanje čvrstim otpadom. One mogu povjeritiposlove sakupljanja čvrstog otpada javnim komunalnim preduzećima (JKP) iliprivatnim preduzećima. Opštine takođe funkcionišu kao regulator uslugačvrstog otpada, uključujući i davanje saglasnosti na operativne planove ifinansijske izvještaje JKP, odobravanje cijena komunalnih usluga (na osnovupredloga JKP), i odobravanje koncesija u trajanju do 30 godina.JKP pružaju usluge prikupljanja i tretmana čvrstog otpada (i druge usluge,budući da su to obično preduzeća sa više sektora) na osnovu povjeravanjaposlova od strane opštine. Javna komunalna preduzeća mogu biti uključena uprikupljanje, transport, tretman i odlaganje otpada, kao i u proces izgradnje irada deponije.4.4 Upravljanje ugovorima o JPP-uKao što je opisano u nastavku, problemi vezani za pravni i institucionalni okvirodnose se prvenstveno na pravni i institucionalni kapacitet za ugovaranje oJPP-u. Ugovori o JPP-u moraju da obezbijede da su javni interesi dobrointegrisani i zaštićeni u periodu određivanja modela JPP-a i u toku ugovornogperioda. Javni interes se ne može podrediti interesu privatnog sektora.Kompleksnost vezanu za ugovaranje o JPP-u (kao i svaki privatni pravniinstrument) ne treba podcijeniti. Ona zahtijeva značajne pravne vještine ikapacitete opštine..

Infrastructure Projects Facility – Technical Assistance WindowSub project: WB4-MNE-ENV-12B: Management Models and Options for Cost Recovery for the Future Construction andOperation of Regional Landfills in Montenegro344.5 Različite opcije ugovaranjaPostoje četiri opcije za sklapanje ugovora o JPP-u, prikazane u nastavku:Četiri opcije za sklapanje ugovora o JPP-u1. Međuopštinsko preduzeće Budoš - JPP kompanija2. Opštine -JPP kompanija3. Opštine - Budoš (kao nezavisna JPP kompanija)Zatim, kao komparator javnog sektora (PSB):4. Opštine same pružaju usluge vezane za otpad, koristeći postojećaJKP.Dijagram 7Model 1, Budoš i JPP kompanijaU ovaj modelu je potrebno osnovati Budoš, u ime opština, kao nezavisnogmenadžera koji ugovara sa JPP kompanijom. Pretpostavlja se da Budoš, kaosamostalno pravno lice sa ograničenom odgovornošću, može imati takvaovlašćenja i odgovornosti.Pozitivni aspekti:Razdvajanje odgovornosti između političkog nivoa (opštine) imenadžmenta odnosno operativnog nivoa (Budoš)Praktično postoje samo dvije ugovorne strane (međuopštinskopreduzeće Budoš i JPP kompanija).

Infrastructure Projects Facility – Technical Assistance WindowSub project: WB4-MNE-ENV-12B: Management Models and Options for Cost Recovery for the Future Construction andOperation of Regional Landfills in Montenegro35S obzirom da obje strane rade na komercijalnom principu, ovaj modelima potencijal da privuče privatne investicije.Negativni aspekti:Trenutni kapaciteti opština nisu dovoljni za potpisivanje takvogugovoraTrenutni kapacitet Budoša je nedovoljan da uđe u takav ugovor i njimeupravljaOpštine bi trebale da obezbijede jasne instrukcije za Budoš po pitanjuukupne odgovornosti i ciljeva samih opštinaNeophodna je značajna institucionalna i pravna revizija sadašnjestrukture Budoša, kako bi se omogućilo upravljanje ugovorom o JPP-uu skladu sa standardima performansi i upravljanja.Dijagram 8Model 2, Opštine kao potpisnici ugovora i JPP kompanijaOvaj model ostavlja po strani Budoš i uspostavlja direktan ugovorni odnosizmeđu opština (kao tri pojedinačna potpisnika istog ugovora o JPP-u) iprivatnog JPP operatera.Pozitivni aspekti:Nema potrebe za prenosom kapaciteta na BudošDirektna kontrola i upravljanje JPP kompanijom odražava javneodgovornosti opština - eliminišući rizike koji nastaju osnivanjem ikontrolisanjem nezavisnog preduzeća BudošEliminisanje birokratskog nivoa.

Infrastructure Projects Facility – Technical Assistance WindowSub project: WB4-MNE-ENV-12B: Management Models and Options for Cost Recovery for the Future Construction andOperation of Regional Landfills in Montenegro36Potencijal za privatne investicije jer JPP kompanija posluje podkomercijalnim uslovima.Negativni aspekti:Trenutni kapaciteti opština nisu dovoljni za potpisivanje takvogugovoraČetiri ugovorne strane - može biti razlog za neizvjesnostiRazličite politike ciljeva u svakodnevnom upravljanju komercijalnogugovora o JPP-uPotrebni su dodatni resursi na opštinskim nivoima za tekućuadministraciju/upravljanje ugovoromPotreba za uspostavljanjem međuopštinske jedinice za koordinaciju – ilimeđuopštinskog dogovora - u cilju koordiniranja upravljanja iadministracije.Dijagram 9Model 3, Opštine kao tri potpisnika ugovora sa BudošemU ovom modelu, Budoš bi, kao samostalno pravno lice, preduzeo aktivnostiizgradnje i rada deponije. Pretpostavlja se da Budoš kao samostalno pravno licesa ograničenom odgovornošću može imati takva ovlašćenja i odgovornosti.Pozitivni aspekti:Budoš je već osnovan kao samostalno pravno lice u stanju dapreduzima komercijalne aktivnostiRazdvajanje odgovornosti između političkog nivoa (opštine) ioperativnog nivoa (Budoš).Negativni aspekti:.

Infrastructure Projects Facility – Technical Assistance WindowSub project: WB4-MNE-ENV-12B: Management Models and Options for Cost Recovery for the Future Construction andOperation of Regional Landfills in Montenegro37Trenutni kapacitet Budoša je nedovoljan da uđu u takav ugovor i da gaimplementiraNeophodno je potpuno odvajanje opštinskog uticaja i kontrole nadBudošem u cilju uspostavljanja nezavisnog pravnog lica Budoš koje biimalo kredibilitetOgraničen potencijal za privatne investicijeOpštine treba da obezbijede jasne instrukcije za Budoš koje odražavajuukupne odgovornosti i ciljeve samih opština. Ovo mora biti zasnovanona standardima performansi i upravljanja.Budoš može da dobije JPP ugovor samo ako pobijedi na tenderu. Dakle,Budoš mora već u toku tenderske procedure da dokaže da posjedujeneophodne kapacitete.Dijagram 10 Model 4, Opštine kao tri potpisnice ugovora i postojeća JKP(komparator javnog sektora - PSB)Ovaj model se tiče benčmarking -komparatora javnog sektora (PSB). U ovommodelu, opštine same preduzimaju izgradnju i rad deponija uključujući u teposlove postojeća JKP. Ovo se može uraditi ili sa tri postojeća JKP u svakojopštini , ili sa jednim međuopštinskim JKP, koji bi bilo neophodno osnovati.Pozitivni aspekti:JKP su već osnovana i posluju u sektoru upravljanja otpadomNema potrebe za potpisivanjem ugovora sa nezavisnim pravnim licemOpštine mogu da zadovolje/obezbijede ciljeve i odgovornosti krozsopstveno poslovanje.Negativni aspekti:.

Infrastructure Projects Facility – Technical Assistance WindowSub project: WB4-MNE-ENV-12B: Management Models and Options for Cost Recovery for the Future Construction andOperation of Regional Landfills in Montenegro38trenutni kapacitet JKP je nedovoljanNema razdvajanja političkih interesa i poslovanja ako se postojeća JKPbudu koristila za izgradnju i upravljanje deponijomNema razdvajanje sakupljanja otpada i rada deponije, ako postojećaJKP budu upravljala deponijomPrivatni sektor nije uključen, što znači da ne postoji mnogo podsticajaza privatne investicije.4.6 Uloga i odgovornosti privatnog i javnog sektora4.6.1 Povjeravanje – rizici i odgovornostiOpcije ugovora o JPP-u moraju biti predstavljene u kontekstu nizaodgovornosti od vlade do pojedinačnog privatnog JPP operatera.OdgovornostiJPP ugovor može povjeriti samo operativne i finansijske odgovornostiprivatnom preduzeću; politička odgovornost ostaje na vlasti i opštinama i nemože biti delegirana. Dok JPP operater može biti odgovoran finansijski i uoperativnom smislu, opština ili Vlada Crne Gore i dalje ostaju političkiodgovorne. Ovo može imati implikacije po ispunjavanje nacionalnih i EUciljeva.Ovo pokazuje da Vlada i opštine imaju direktan interes za upravljanje iposlovanje od strane individualnog privatnog JPP operatera - čak i kada vlada iopština nemaju direktan ugovorni odnos sa JPP operaterom (na primjer, uslučaju u kome Budoš ulazi u ugovor sa privatnim JPP operaterom, model 1).Dakle, svaka opcija JPP-a mora uzeti u obzir ovaj lanac odgovornosti, kojimora biti evidentan u ugovornim dokumentima (na primjer, u JPP ugovoru, ustatutu Budoša i u ugovoru između Budoša i opštine). Veoma je važno da vladai opština osiguraju da svaka karika u lancu odgovornosti ispunjava svojeobaveze. Ovo se može postići unošenjem kriterijuma upravljanja i performansiu ugovore.Četiri ranije predstavljena modela JPP ugovora se mogu povezati sa lancempovjeravanja poslova, kao što je prikazano na dijagramima koji slijede..

Infrastructure Projects Facility – Technical Assistance WindowSub project: WB4-MNE-ENV-12B: Management Models and Options for Cost Recovery for the Future Construction andOperation of Regional Landfills in Montenegro39Dijagram 11 Model 1, Lanac odgovornosti, potpisnici ugovora: Budoš i JPPkompanija.

Infrastructure Projects Facility – Technical Assistance WindowSub project: WB4-MNE-ENV-12B: Management Models and Options for Cost Recovery for the Future Construction andOperation of Regional Landfills in Montenegro40Dijagram 12 Model 2, Lanac odgovornosti, ugovorne strane: opštine i JPPkompanija.

Infrastructure Projects Facility – Technical Assistance WindowSub project: WB4-MNE-ENV-12B: Management Models and Options for Cost Recovery for the Future Construction andOperation of Regional Landfills in Montenegro41Dijagram 13 Model 3, Lanac odgovornosti, ugovorne strane: opštine i JPP Budoš.

Infrastructure Projects Facility – Technical Assistance WindowSub project: WB4-MNE-ENV-12B: Management Models and Options for Cost Recovery for the Future Construction andOperation of Regional Landfills in Montenegro42Grafikon 14Model 4, Lanac odgovornosti, ugovorne strane: opštine i JKP(komparator javnog sektora).

Infrastructure Projects Facility – Technical Assistance WindowSub project: WB4-MNE-ENV-12B: Management Models and Options for Cost Recovery for the Future Construction andOperation of Regional Landfills in Montenegro434.7 Razmatranja zakonodavstva i institucionalnogokvira - kapacitetiPravna pitanja su obično od indireknog pravnog značaja, jer je zakonusvojen, a sam sadržaj crnogorskog zakonodavstva je manje ili više namjestu. Na primjer, preporuke za primjenu standardnih performansi iupravljanja su već propisane Zakonom o učešću privatnog sektora upružanju javnih usluga.Problemi se odnose na sposobnosti sprovođenja zakona, na koordinacijuinstitucionalnih odgovornosti, kao i sposobnosti i kapacitet u ugovaranju.Ovo posljednje je važno, jer se ugovaranje često ne oslanja samo naugovorno pravo,već i na vještine obje ugovorne strane.Pravni i institucionalni kapacitet se mora odnositi na sve faze koje su dioprocesa JPP (vidi sljedeću sliku).Slika 15Pravni process JPP, bilo koji modelStoga, pravni i institucionalni kapacitet se odnosi na upravljanje sljedećim:Zakon o javnim nabavkama. Javna uprava mora stvoriti uslove da seproces nabavke - JPP-model bilo koje vrste - temelji na fer inepristrasnom nadmetanju među kvalifikovanim ponuđačima ipotencijalnim graditeljima/operatorima.Tenderska dokumentacija će predstaviti model JPP i ugovor o JPP kojipruža proporcionalnu vezu između tehničkih i operativnih zahtjeva,potrebnih troškova i investicija kao i trajanje ugovora koje predstavljaopravdan ekskluzivitet za zaradu i ostvarivanje profita..

Infrastructure Projects Facility – Technical Assistance WindowSub project: WB4-MNE-ENV-12B: Management Models and Options for Cost Recovery for the Future Construction andOperation of Regional Landfills in Montenegro44Zakonodavstvo vezano za regulisanje date oblasti, uključuje niznadležnih regulatornih tijela, odnosno, upravljanje otpadom, upravljanježivotnom sredinom, upravljanje zdravstveno-sanitarnim aspektima,upravljanje procesom gradnje, planiranje upravljanja, itd.Opšte zakonodavstvo o javnoj upravi, kao što su razgraničenje državnihi opštinskih nadležnosti, organizacija vlade i opštinska organizacija,upravno pravo, učešće javnosti i sl.Zakon o obligacionim odnosima (contract law) uređuje sklapanjeugovora kao i upravljanje ugovorima.Instrumenti planiranja i odredbe odnosno nacionalni, regionalni ilokalni planovi upravljanja otpadom i učešće javnosti u planiranju,projektovanju i formulaciji projekta.Zakon o procjeni uticaja na životnu sredinu (EIA) i strateškoj procjeniuticaja na životnu sredinu (SEA).Pravne vještine i resursi uopšte vezani za javnu upravu, JKP ipreduzeće (Budoš) kao ugovorne strane JPP-a.Pravne vještine i resursi u pravosuđu (takođe i o arbitražnim sudovima iangažovanim medijatorima) u rješavanju sukoba između ugovornihstrana o JPP-u.Pravne vještine i resursi tržišnih regulatora, tj. zaštita konkurencije natržištu i antimonopolsko zakonodavstvo. Ugovor o JPP-u će omogućitiugovornoj strani iz privatnog sektora značajnu tržišnu poziciju i time,dugogodišnji tržišni ekskluzivitet. Regulatori tržišta moraju biti umogućnosti da intervenišu kada ponašanje na tržištu prevazilazi ugovoro JPP-u i ustanovljene pretpostavke.Pravne vještine i resursi vezani za javnu administraciju uopšte, posebnotamo gdje:- sama opština ulazi u JPP kao ugovorna strana ili- Opština predaje nadležnost za sklapanje ugovora o JPP-uposebnom nezavisnom javnom ili medjuopštinskom preduzeću(kao što je Budoš). Važno je napomenuti da Opština ne možeprenijeti svoju odgovornost javne uprave. Dakle, opština ćezadržati cjelokupnu odgovornost za dobro funkcionisanje iostvarivanje ciljeva upravljanja otpadom, kao što je predviđenozakonom i planovima upravljanja otpadom. S toga, opštini supotrebne odgovarajuće vještine i resursi u kontroli i praćenjuposlovanja takvog preduzeća..

Infrastructure Projects Facility – Technical Assistance WindowSub project: WB4-MNE-ENV-12B: Management Models and Options for Cost Recovery for the Future Construction andOperation of Regional Landfills in Montenegro45Procjene i prilagođavanje ugovora o JPP-u tako da odražava promjene unacionalnoj i/ili politici EU i zakonskim propisima. To proizlazi izzaključaka Aktivnosti 2 da je Crna Gora još uvijek u procesuimplementacije EU zakonodavstva u oblasti upravljanja otpadom.Postoji značajan pravni i institucionalni izazov koji se odnosi nakoordinaciju i odobrenja potrebna za licenciranje u svim fazamaaranžmana JPP - odnosi se na period prije izgradnje (davanje koncesije,Procjenu uticaja na životnu sredinu (EIA) i stratešku procjenu uticaja naživotnu sredinu (SEA)), izgradnju i rad:- Pravovremene i koordinisane reakcije kako se ne bi došlo dozastoja u periodima planiranja, izgradnje i rada.- Ublažavanje posljedica za projekat, izgradnja i rad u slučajuneispunjenja obaveza nadležne vladine agencije ili opštine.4.8 Zaključci i preporukeSljedeći zaključci i preporuke za pravnu i institucionalnu strukturu zapotencijalno uvođenje JPP-a u izgradnju i rad predloženog regionalnogodlagališta otpada u Nikšiću obuhvaćeni se sljedećim oblastima: opcije JPPaza sklapanje ugovora, pravni okvir kao podrška JPP-u, zaključivanjeugovora -ugovaranje, institucionalna koordinacija, regulatorna tijela,delegiranje i odgovornosti.4.8.1. Opcije za sklapanje ugovora o JPP-uU aranžman JPP-a mogu ući ugovorne strane na osnovu sljedeće četiri opcije:1. Međuopštinsko preduzeće Budoš - JPP kompanija2. Same opštine - JPP kompanija3. Same opštine - Budoš (kao nezavisna JPP kompanija)Dodatno, kao benčmarking - komparator javnih usluga:4. Opštine preuzimaju upravljanje otpadom, kroz sopstveno poslovanje,koristeći postojeća JKP (ili osnivajući JKP za upravljanje otpadom).Uvidom u postojeći statut Konsultant je zaključio da je Budoš zasebno pravnolice sa ograničenom odgovornošću i obavezama. Kako bi se Budoš uključio ugore pomenute modele, statut Budoša kao i ugovor sa Budošem moraju bitiizmijenjeni kako bi dobio puna komercijalna ovlašćenja, aktivnosti iodgovornosti..

Infrastructure Projects Facility – Technical Assistance WindowSub project: WB4-MNE-ENV-12B: Management Models and Options for Cost Recovery for the Future Construction andOperation of Regional Landfills in MontenegroIzbor ugovornog partnera u aranžmanu JPP-a - i time, takođe, izbor ugovornestrane koja potpisuje u ime javnog sektora – zavisi od političkih razmatranja,pravnih mogućnosti i potencijalne najbolje mogućnosti za privlačenje privatnihinvesticija.46Posebni modeli JPP-a ukratko su prikazani i objašnjeni u nastavku u poglavlju5. Za sve modele, osnovni pravni aspekti su isti.4.8.2. Pravni okvir kao podrška JPP-aIz analize Aktivnosti 2 proizilazi da osnove crnogorskog pravnog iinstitucionalnog okvira podržavaju implementaciju većine opcija JPP-a.Preostali pravni nedostaci navedeni u Izvještaju Aktivnosti 2 će se rješavati ubudućim pravnim reformama; ukupni zaključak ostaje, ipak, da Crna Goradanas ima prilično razvijen zakonski okvir kao podršku implementacijiizabrane opcije JPP-a.Pravni okvir jednako podržava angažovanje stranih, nerezidentnihinvestitora.Tačan opseg i posljedice takvih angažovanja, međutim, trebalo bipojasniti detaljnije, iako u ovoj fazi potencijalnog angažovanja u JPP-u, to nijeneophodno.Preporuke: Arbitraža i/ili institucionalna medijacija reguliše Privredna komora.Uopšte, arbitraža se preporučuje kako bi se olakšalo rješavanje spora ubilo kom kompleksnijem ugovoru, kao što je npr. ugovor u JPP-u. Uslučaju da ugovor ne predviđa arbitražu od strane Privredne komore,ugovorne strane se moraju detaljno dogovoriti o tim mjerama uugovoru, ili da riješe potencijalne sporove na sudu. Ovo poslednje možebiti nezgodno, jer sudski proces zahtijeva mnogo više vremena i novcanego arbitraža ili institucionalna medijacija.Osim sveobuhvatnih postupaka i mehanizama, privredna komora ćetakođe svojim sastavom, statutom i praksom osigurati adekvatnuuključenost javnog interesa u JPP aranžmane. Privredna komora jeobično organizacija koja zastupa privatne interese. Iskustva iz drugihzemalja ukazuju na opasnost da takvi privatni interesi mogu uticatina ishod i postupak arbitraže. Dakle, preporučuje se česta evaluacijapravnog i institucionalnog okvira arbitraže i razmatranje donošenjazakona o arbitraži.Koordinacija i integrisan pristup. Mnogo nadležnih institucijauključenih u planiranje, izgradnju i rad deponije (kao što su nadležneinstitucije za upravljanje otpadom, za zaštitu životne sredine, zazdravlje, nadležne institucije za planiranje, komisija za koncesije, itd.)ukazuju na potrebu za integrisanim regulatornim pristupom. Takva.

Infrastructure Projects Facility – Technical Assistance WindowSub project: WB4-MNE-ENV-12B: Management Models and Options for Cost Recovery for the Future Construction andOperation of Regional Landfills in Montenegrokoordinacija unutar Vlade bi mogla biti propisana zakonom iliuredbom.47Koordinisani i integrisani pristup tiče se različitih aspekata regulacije,kao što su izdavanje dozvola i donošenje propisa za izdavanje dozvola,monitoring, kontrola, sprovođenje zakona, itd. To nije samo pitanjekoordinisanja izdavanja dozvola; takođe se može razmotratiprimjena pristupa „sve na jednom mjestu“("one-stop-shop"), štoznači da podnosilac zahtjeva (tj. JPP operater) može podnijeti jedanili nekoliko zahtjeva za dobijanje svih potrebnih dozvola.Nerezidentne kompanije mogu da ulažu u crnogorsko upravljanjeotpadom u skladu sa Zakonom o stranim investicijama. Ipak, zanerezidentne kompanije, ne postoji mogućnost posjedovanjainfrastrukture (na primjer, kao dio aranžmana JPP-a prema tipu izgradiposjeduj-upravljaj -prenesi (BOOT)). Zakon o stranom ulaganju član13. dozvoljava samo aranžman izgradi-upravlljaj-prenesi (BOT) ikoncesije.U slučaju da je strano vlasništvo poželjno, u skladu s tim bi trebalorevidirati Zakon o stranim ulaganjima.Isto kao stranim investitorima, i domaćim investitorima, može bitidopušteno JPP vlasništvo koje se odnosi na BOT, Zakon o učešćuprivatnog sektora u vršenju javnih usluga. Obično BOT uključuje samoograničeno vlasništvo. To je u suprotnosti sa BOOT, koji nije diozakona. Zakon o učešću privatnog sektora u vršenju javnih uslugaodnosi se na (član 2):- Ugovore o zakupu i upravljanju- Koncesije- Aranžmane izgradi-upravlljaj-prenesi (BOT).U slučaju da je puna dostupnost JPP opcija poželjna, što bi bilo uskladu sa pravom na privatno vlasništvo uopšte u Crnoj Gori,preporučuje se da se revidira Zakon o učešću privatnog sektora upružanju javnih usluga. Zakon bi trebao uključivati i BOOT mogućnost.Nadležnost za utvrđivanje tarifa, koju trenutno ima opština, ne može seprenijeti na privatno pravno lice. Prenošenje te nadležnosti nijepredviđeno Zakonom o finansiranju lokalne samouprave i Zakonom olokalnoj samoupravi. To znači da takva nadležnost ne može bitiprenijeta na Budoš kao samostalno pravno lice.Zakon o učešću privatnog sektora u vršenju javnih usluga Član 8.određuje da će utvrđivanje naknada u ugovoru o koncesiji biti podkontrolom regulatornog tijela (opština)..

Infrastructure Projects Facility – Technical Assistance WindowSub project: WB4-MNE-ENV-12B: Management Models and Options for Cost Recovery for the Future Construction andOperation of Regional Landfills in MontenegroDakle, Regulatorno tijelo može u okviru JPP ugovora postaviti okvirza utvrđivanje tarifa i dopustiti privatnom operateru manja pravakoja se odnose na prikupljanje i unaprijed određeno prilagođavanjedatom okviru, itd. Promjene samog okvira, međutim, zahtijevajuodobrenje od strane Regulatornog tijela.48U slučaju da se specifični aspekti utvrđivanja tarifa žele delegiratipravnom sektoru, prenošenje te nadležnosti mora biti posebnoregulisano zakonom. Nadležnost za utvrđivanje tarifa obično sesmatra dijelom poreskih/fiskalnih nadležnosti, što po zakonuzahtijeva mandat.4.8.3 Zaključivanje ugovoraPravni problem je obično indirektnog pravnog značaja, jer je zakon usvojen,a sam sadržaj crnogorskog zakonodavstva je manje ili više na mjestu.Problemi se odnose na kapacitet za implementaciju zakona, koordinaciju iinstitucionalne odgovornosti kao i na sposobnost i kapacitet za upravljanjeugovorom. Ovo posljednje je veoma važno, jer se zaključivanje ugovora čestooslanja ne samo na Zakon o obligacionim odnosima, već i na sposobnost objeugovorne strane.PreporukePrimjena perioda učenja zasnovanog na performansama i zaključivanjuugovora. Treba razmotriti primjenu perioda učenja prije ulaska udugotrajni aranžman JPP-a. U tom razdoblju, obje ugovorne stranemogu steći vrijedno znanje i razumijevanje potreba za ugovaranje naosnovu standardnih performansi i ugovaranja.Institucionalna koordinacija. Kao što je opisano gore, koordinacijameđu regulatornim tijelima je od velike važnosti kako bi se operateruomogućilo efikasno upravljanje otpadom. Naravno, privatni operater jeu potpunosti odgovoran za dobijanje svih dozvola i za zadovoljavanjesvih neophodnih uslova za dobijanje dozvola. Rizik od neispunjenjaočekivanih rezultata i neizvjesnost se povećavaju kada nametnuti uslovinisu jasni, nisu koordinisani i možda čak u kontradiktornosti jedan sadrugim.4.8.4 Institucionalna koordinacijaPostoji značajan pravni i institucionalni izazov koji se odnosi na koordinacijuodobrenja i licence potrebne za sve faze JPP aranžmana - odnosi se na periodprije izgradnje (dodjela koncesije, procjene utjecaja na životnu sredinu istratešku procjenu uticaja na životnu sredinu), izgradnju i rad:.

Infrastructure Projects Facility – Technical Assistance WindowSub project: WB4-MNE-ENV-12B: Management Models and Options for Cost Recovery for the Future Construction andOperation of Regional Landfills in Montenegro49Pravovremene i koordinisane reakcije kako se ne bi došlo do zastoja uperiodima planiranja, izgradnje i rada.Ublažavanje posljedica za projekat, izgradnja i rad u slučajuneispunjenja obaveza nadležne vladine agencije ili opštine.PreporukeTreba organizovati integrisano davanje dozvola, ne samo u smisluintegrisane prevencije i kontrole zagađenja, već i kao koordinaciju iprocedure unutar vlade/opštine. Glavni cilj će biti pristup "sve na jednommjestu" ("one-stop-shop"), gdje nadležna državna tijela koordinišu iusklađuju licence i uslove za dobijanje licence, vrše monitoring,sprovođenje zakona i druge regulatorne poslove.Kako ne bi došlo do zastoja vitalnih djelova projekta upravljanjaotpadom, ugovor o JPP-u, kao i opština, će uzeti u obzir način da seobezbijedi efikasnost usluga upravljanja otpadom u slučaju odlaganja inedostatka potrebnih dozvola.4.8.5 Regulatorna tijela, povjeravanje poslova iodgovornostiPrema Zakonu o upravljanju otpadom i Zakonu o lokalnoj samoupravi,upravljanje otpadom, uključujući prikupljanje otpada i odlaganje otpada jeodgovornost i nadležnost opštine. Komercijalizacija i povjeravanje operativnihodgovornosti se vrši na nivou opštine u skladu sa Zakonom o učešću privatnogsektora u vršenju javnih usluga i Zakonom o komunalnim djelatnostima. Tizakoni se bave i dozvoljavaju povjeravanja usluga upravljanja otpadom najavna i privatna poduzeća.Politička odgovornost se, međutim, ne može prenositi. Bez obzira napovjeravanje poslova, opštine i Vlada Crne Gore ostaju sveukupno odgovorneza ispunjavanje ciljeva i pravnih zadataka kao što je propisano zakonom,planovima za upravljanje otpadom i ciljevima poslovanja.To znači da vlada i opštine moraju osigurati i kontrolisati da privatni JPPoperater preuzme obaveze vezane za izgradnju i rad deponije u skladu spravnim i političkim ciljevima. Vlada i opštine takođe moraju osiguratimjere za intervencije u slučaju da JPP-operater ne bude uspješan upostizanju ciljeva. Vlada i opštine ne mogu prihvatiti slabo poslovanje uupravljanju otpadom s negativnim posljedicama na usluge za upravljanjekomunalnim otpadom i građane. Opština može smatrati JPP operateraoperativno i finansijski odgovornim prema ugovoru o JPP-u, ali opština jedirekno odgovorna javnosti..

Infrastructure Projects Facility – Technical Assistance WindowSub project: WB4-MNE-ENV-12B: Management Models and Options for Cost Recovery for the Future Construction andOperation of Regional Landfills in MontenegroDakle, lanac delegiranja i odgovornosti mora se poštovati pri uspostavljanjuJPP modela. Važno je da opština osigura da sve angažovane strane ispune svojeobaveze. Na primjer, ako Budoš kao nezavisno preduzeće potpisuje ugovor oJPP-u s privatnim operaterom, opštine moraju obezbijediti instrukcije i kontrolunad Budošem. Ovo se postiže revizijom međuopštinskog ugovora o osnivanjuBudoša, dopunjenim performansama, i ugovorom o upravljanju između opštinei Budoš-a navodeći jasne ciljeve i performanse.Preporuke50Utvrditi da obaveze i odgovornosti u ugovoru o JPP-u odražavajuukupne ciljeve i zakonske uslove.Prilikom zasnivanja ugovora o JPP-u, treba imati na umu da javninadležni organ ne može da povjerava političke i pravne odgovornosti.Ugovor o JPP-u je strogo privatni pravni instrument ugovornih strana.Ugovor o JPP-u može samo da sadrži podatke vezane za finansijske ioperativne odgovornosti.Omogućiti i pratiti ispunjenje politika i zakonskih obaveza prema lancudelegiranja i odgovornosti.Primjena standarda performansi i upravljanja u nadzoru odgovornosti ulancu odgovornosti.Ako je potrebno, prilagoditi statut Budoš-a (i/ili JKP-a), i ugovor i/iliinstrukcije između opština i Budoš-a ( i/ili JKP-a)..

Infrastructure Projects Facility – Technical Assistance WindowSub project: WB4-MNE-ENV-12B: Management Models and Options for Cost Recovery for the Future Construction andOperation of Regional Landfills in Montenegro515 Rizici koje nose gradnja i rad deponije5.1 UvodRizik se može definisati kao događaj koji će izmijeniti željeni tok procesa.Obično se opisuje vjerovatnoćom i potencijalnim uticajem na proces. Rizicipredstavljaju sastavni dio izgradnje i rada regionalne deponije i treba da buduuključeni u sve diskusije o izboru metoda implementacije.Na strateškom nivou, kvalitativna procjena rizika se koristi da upotpuni proceseplaniranja i razvoja strategije uključivanjem elemenata neizvjesnosti i mjeranjihovog ublažavanja u proces donošenja odluka.Na praktičnon nivou, za određeno postrojenje za otpad, kvantitativna procjenarizika predstavlja neophodno sredstvo kako bi se obezbijedilo da se u obizruzimaju realni investicioni i operativni troškovi, odnosno, kako bi se adekvatnoriješili problemi eventualnih kašnjenja i prekoračenja troškova u periodimaimplementacije i rada. Kvantitativna procjena i strategija rizika su još važnijekada se za izgradnju i rad objekta za upravljanje otpadom razmatraju aranžmaniprivatno-javnog partnerstva (PJP), jer takva procjena predstavlja ključnielemenat u procesu utvrđivanja „vrijednosti za novac“ u PJP.U ovom poglavlju će se opisati preporučeni pristup za identifikaciju rizičnihelemenata i integrisanje analiza rizika u proces pripreme projekta za upravljanjeotpadom. To će biti urađeno opisivanjem opšteg metodološkog pristupa, kao idemonstriranjem ovog pristupa praktičnim proračunima za slučaj projektaregionalne deponije u Nikšiću.Ishodi ovog poglavlja mogu se koristiti kao opšte smjernice za analizu rizikaprojekata, nezavisno od toga da li sprovode tradicionalnim metodama nabavkeili kroz PJP. Takođe se mogu koristiti i kao praktičan skup koraka zakvantifikaciju rizika za procjenu mogućeg materijalnog uticaja na osnovneinvesticione i operativne troškove projekta.5.2 Metodološki pristupOsnovni alat za razvoj svake analize i strategije rizika je matrica rizika kojomse identifikuju, kategorišu i raspodjeljuju faktori rizika koji se mogu povezati saprojektom. Iako je moguće opisati rizike koji su uobičajeni za procesimplementacije svakog projekta, većina elemenata rizika su specifični za dati.

Infrastructure Projects Facility – Technical Assistance WindowSub project: WB4-MNE-ENV-12B: Management Models and Options for Cost Recovery for the Future Construction andOperation of Regional Landfills in Montenegroprojekat i odražavaju institucionalni, tehnički, finansijski i pravni ambijent ukojem se projekat razvija.52Svi rizici uključeni u matricu rizika mogu se podijeliti u sljedeće kategorije:• Rizici pripreme Projekta i tehničkog projektovanja - faktorikoji dovode do zastoja u nabavkama i projektovanju i utiču nakvalitet projektantskih radova, kapacitet projektnog tima,dostupnost odgovarajućih podataka, itd.• Rizici u fazi izgradnje - mogućnost prekoračenja troškovaizgradnje, kašnjenja u finansiranju građevinskih radova i sličnihtroškova, slaba dostupnost materijala, neadekvatan kapacitetizvođača radova, izmjene od strane organa javne vlasti,izvođača radova ili statutarnih organa u toku izgradnje, itd.• Rizici u operativnoj fazi - mogućnost prekoračenja troškovaizgradnje, problemi vezani za sposobnost osoblja, planirani ineplanirani prekidi pružanja usluga i prateći troškovi, defektivezani za izgradnju koji utiču na troškove u operativnomperiodu, itd.• Rizici vezani za usaglašavanje sa zakonskim propisima –razna pitanja u vezi sa izdavanjem dozvola, licenci, i drugimpravnim saglasnostina koje su neophodne za projekat i u tokuizgradnje i u operativnoj fazi• Rizici vezani za usaglašavanje sa zahtjevima koji se odnose naživotnu sredinu - razna pitanja u vezi sa ekološkimstandardima i propisima koji se ne mogu ispuniti, a dovode ilido prekida u pružanju usluga ili do troškova u vidu novčanihkazni• Institucionalni/politički rizici - faktori rizika koji se kreću oddiskriminatornih promjena zakona, odobrenja, poreza pa doekstremnih slučajeva nemogućnosti plaćanja, prekida projektaili čak nacionalizacije.• Rizici povezani sa tržištem - ekonomski i finansijski faktori kojidirektno ili indirektno utiču na projektne investicije i troškoveposlovanja i održavanja, poput inflacije, varijacija kamata ideviza iznad očekivanja, finansijskih tržišnih rizika koji utičuna finansiranje projekata, itd.• Rizici po prihode - jedan od najkritičnijih faktora rizika za svakiprojekat, a naročito projekte upravljanja otpadom, je onaj kojidovodi do znatnih odstupanja u očekivanim prihodima projekta(pored očekivanih tokova otpada, nemogućnosti odobrenjapotrebnih tarifa, smanjenja baze klijenata, neočekivane pojave.

Infrastructure Projects Facility – Technical Assistance WindowSub project: WB4-MNE-ENV-12B: Management Models and Options for Cost Recovery for the Future Construction andOperation of Regional Landfills in Montenegrodruge kompanije koja pruža iste usluge što bi smanjilo bazuprihoda, itd.)53• Rizik od više sile.a metodološkog stanovišta, analiza rizika i razvoj strategije za upravljanje rizikom ćepredstavljati korake prikazane uTabela 13.Tabela 13Koraci u procesu razvoja matrice rizika za projekat# KORAK OPIS METOD1 Globalna matricarizikaU ovoj fazi se identifikuju i navode svi mogući faktoririzika koji direktno i indirektno utiču na pripremuprojekta, implementaciju i operativnu fazu.Očekivana vjerovatnoća i uticaj pojedinačnih faktorarizika u ovom trenutku nisu bitni, jer je cilj da seobezbijedi najobuhvatniji mogući spisak svih elemenataneizvesnosti projekta.Detaljna radionica orizicima, uz učešće što višezainteresovanih strana(stejkholdera) projektaRizici se moraju grupisati po odgovarajućim fazamaprojekta2 Globalna matricarizika sakvalitativnomanalizom rizika3 Grafikon uticajarizika i Strategijaupravljanja rizikom4 Smanjena matricarizik zakvantifikacijuKorišćenjem razvijene globalne matrice rizika, indikatorivjerovatnoće i uticaja se pripisuju svakom elementurizika na kvalitativnom nivou.Kvalitativni nivo podrazumijeva da se i vjerovatnoćimaterijalizacije faktora rizika i njegovom uticaju naprojekat vezanom za vrijeme ili troškove dodjeljujuvrijednosti N=nizak, S=srednji, i V=visok.Na osnovu dodijeljenih vrijednosti „vjerovatnoća-uticaj“,svi rizici su klasifikovani na grafikonu uticaja rizika.Na osnovu grafikona uticaja rizika i nivoa tolerancijeprojekta prema raznim vrijednostima „vjerovatnoćauticaj“,Strategija upravljanja rizikom je razvijenarazvrstavanjem svih rizika u četiri glavne grupe - rizicikoje treba ublažavati, rizici koje treba nadgledati, rizicikoje treba kontrolisati i rizici koje treba ignorisati.U zavisnosti od stepena tolerancije koji je definisan zaodređeni projekat, faktori rizika iz grupa definisanih ukoraku 3 navedeni su u smanjenoj matrici rizika zakonsekventnu kvantifikaciju njihovog materijalnogDetaljna radionica orizicima, uz učešće što višezainteresovanih strana(stejkholdera) projektaTim za procjenu rizikaprojekta na osnovurezultata detaljne radioniceo rizicima.Tim za procjenu rizikaprojekta upotrebomGrafikona uticaja rizika..

Infrastructure Projects Facility – Technical Assistance WindowSub project: WB4-MNE-ENV-12B: Management Models and Options for Cost Recovery for the Future Construction andOperation of Regional Landfills in Montenegro54# KORAK OPIS METODuticaja na projekat .U većini slučajeva, elementi rizika iz grupe zaublažavanje uključeni su u smanjenu matricu rizika.5 Kvantifikovanamatrica rizikaOvaj korak oduzima najviše vremena, jer podrazumijevapovezivanje stvarne kvantitativne vjerovatnoće ivrijednosti uticaja sa svakim elementom rizika usmanjenoj matrici rizika.Za svaki element rizika, vjerovatnoći njegove pojavetokom pripreme, gradnje ili u operativnoj fazi dodjeljujese vrijednost od 0-100%, a mogući uticaj u smisluprocenta osnovnih troškova dodjeljuje se istimelementima rizika u vrijednosti od 0-100% .Proces podrazumijevavisok stepen subjektivnosti.Procesom se upravlja prekospecijalizovane radioniceuz učešće inženjera,ekonomista, pravnih iinstitucionalnih stručnjakakoji su upoznati saprojektom i njegovimokruženjem, i imajuznačajnog iskustva nasličnim projektima u zemljii inostranstvu.Pregled metodološkog pristupa za razvoj matrice rizika projekta prikazan je nadijgramu ispod:Dijagram 16 Razvoj matrice rizika projektaSmanjena matrica rizika se koristi za dalju analizu i proračun troškova uticaja ufinansijskom modelu. Takva analiza bi trebalo da se sprovodi bez obzira da lise projekat realizuje tradicionalnom metodom ili bilo kojim oblikom privatnojavnogpartnerstva..

Infrastructure Projects Facility – Technical Assistance WindowSub project: WB4-MNE-ENV-12B: Management Models and Options for Cost Recovery for the Future Construction andOperation of Regional Landfills in Montenegro55Smanjena matrica takođe služi kao osnova za raspodjelu rizika najpogodnijimstranama u PJP, na osnovu sposobnosti strane (organ javne vlasti ili partner uPJP) da ublaži rizike na najefikasniji način.5.3 Projekat deponije u NikšićuU ovom poglavlju se opisana metodologija za analizu rizika primjenjuje naprojekat deponije u Nikšiću. Cilj ovog poglavlja je da se izvede konačnasmanjena matrica rizika sa kvantifikacijom relevantnih faktora rizika koja će sedalje koristiti u analizi troškova projekta i u slučaju tradicionalne nabavke i uslučaju PJP.5.3.1 Globalna matrica rizikaProces pripreme projekta za objekat deponije je dug i uključuje veliki brojpotencijalnih prepreka. Generalno gledano, može se podijeliti u tri glavne faze:1 Identifikacija, razvoj i priprema projekta - u ovoj fazi priprema se idejniprojekat, održavaju se preliminarne diskusije sa potencijalnim korisnicimai zainteresovanim stranama, i priprema se detaljna studija izvodljivosti zatehničku, finansijsku i ekološku održivost projekat. Ova faza je većzavršena.2 Implementacija projekta - ova faza obuhvata projektovanje i izgradnju.Zbog prirode aktivnosti koordinacije i aktivnosti vezanih za izgradnju, ovafaza se smatra fazom sa najviše rizičnih elemenata. Finalni glavni projekatje u fazi razmatranja.3 Operativni period – je period kada deponija prihvata otpad za odlaganje uzamjenu za fiksnu naknadu za izvršene usluge. Glavni elementi rizika uovom periodu se odnose na tržišne rizike i rizoke po prihode, kao i naoperativne neefikasnosti preduzeća koje upravlja deponijom.Kao prvi korak analize rizika za Projekat deponije u Nikšiću urađeno jedetaljno mapiranje svih direktnih i indirektnih elemenata rizika. Tabela kojaslijedi daje spisak takvih elemenata rizika. S obzirom da je faza pripremeprojekta već uveliko završena, sljedeće tri tabele uključuju identifikovane rizikesamo za fazu implementacije/ izgradnje i operativnu fazu..

Infrastructure Projects Facility – Technical Assistance WindowSub project: WB4-MNE-ENV-12B: Management Models and Options for Cost Recovery for the Future Construction andOperation of Regional Landfills in Montenegro56Tabela 14Globalna matrica rizika za projekat deponije u Nikšiću – rizici uperiodu izgradnje/investicija# KATEGORIJA RIZIKA OPISRizici u perioduizgradnje/investicijaCR1Kasno odobrenje tehničkogprojektaKasno odobrenje tehničkog projektaCR2 Kvalitet tehničkog projekta Loš kvalitet tehničkog projekta koji dovodi do kašnjenjaCR3Jedinica za implementacijuprojekta (JIP)Kašnjenja u osnivanju jedinice za implementaciju projektaCR4 Kapacitet JIP-a Ograničen kapacitet JIP tima, što dovodi do većih troškovaCR5 Finansiranje Nedostupnost opštinskog ili eksternog sufinansiranja u fazi izgradnjeCR6Proceduralni riziciCR7 Potraživanja Izvođač traži više vremena i novcaLoše finansijsko planiranje, monitoring, izvještavanje - može dovesti dokašnjenja u isplati sredstavaCR8 Nabavka- vrijeme i troškovi Tenderska procedura i nabavke traju duže i koštaju višeCR9 Troškovi izgradnje Troškovi izgradnje veći od projektovanihCR10 Korupcija Rizik od prevara ili korupcije u procesu implementacijeCR11Stanje zemljištaNepredviđena kašnjenja u izgradnji zbog lošeg stanja terena, kontaminacije iliarheoloških ostatakaCR12 Vrijeme Kašnjenja zbog nepovoljnih vremenskih uslovaCR13CR14CR15Izmjene od strane ugovornogorganaIzmjene od strane izvođačaradovaIzmjene od stranestatutarnog organaKašnjenja i prekoračenja vremenskog roka zbog izmjena inicijalno odobrenedokumentacije u toku faze izgradnje od strane ugovornog organaKašnjenja i prekoračenja vremenskog roka zbog izmjena inicijalno odobrenedokumentacije u toku faze izgradnje od strane izvođača radovaKašnjenja i prekoračenja vremenskog roka zbog izmjena inicijalno odobrenedokumentacije u toku faze izgradnje od strane statutarnog organaCR16 Bezbijednost Rizik od incidenata u toku izgradnje i i posledična kašnjenjaCR17 Loša stručnost Prekoračenja troškova i vremenskog roka zbog lošeg stručnostiCR18 Resurso Kašnjenja zbog nedostatka adekvatne radne snage u fazi izgradnjeCR19RadoviRizik od nesolventnosti, lošeg standarda, neispunjavanja obaveza izvođačagrađevinskih radovaCR20 Puštanje u rad Nepostizanje zahtijevanih standarda prilikom puštanja u radCR21CR22CR23Usklađenost za zakonskimnormama /dozvoleSpecifične/diskriminatornepromjene ZakonaPrinudna upravaNemogućnost dobijanja potrebnih dozvole i saglasnosti za građevinskeradove/Usklađenost za sa svim relevantnim zakonskim propisima u perioduizgradnjeOpšte zakonske ili regulatorne promjene koje prouzrokuju nove ili povećanjepostojećih kapitalnih troškova.Troškovi kašnjenja bilo kakvih građevinskih radova i prilikom pružanjaredovnih usluga u slučaju kada jedan ili više članova konzorcijuma (ako ihima) postane nesolventanCR24 Viša sila Rizici vezani za više sile u toku izgradnje protiv kojih se ne može osigurati.

Infrastructure Projects Facility – Technical Assistance WindowSub project: WB4-MNE-ENV-12B: Management Models and Options for Cost Recovery for the Future Construction andOperation of Regional Landfills in Montenegro57# KATEGORIJA RIZIKA OPISRizici u perioduizgradnje/investicijaCR25 Smanjen finansijski kapacitetRizik da izvođač radova postane nesolventan, ili kada pružanje uslugazah jeva veće nansijska sredstva nego što je procijenjeno od straneIzvođačaCR26Nedostupna sredstva za Rizik povezan sa sposobnošću da se obezbijede nansijska sredstva zafinansiranjeprojekatCR27 Kamatne stopeFluktuacije kamatnih stopa što dovodi do dodatnih finansijskih troškovatokom izgradnjeCR28 Dostupnost osiguranja Osiguranje u fazi izgradnje nije dostupno ili je skuplje da očekivanogCR29 Rizici neosiguranja Oštećenja u toku izgradnje koja nisu pokrivena osiguranjemCR30Finansijske obavezeUgovorni organ nije u stanju da ispuni finansijske obaveze na vrijeme uperiodu izgradnjeCR31 Demonstranti Troškovi i kašnjenja izgradnje zbog demonstracijaCR32 Štrajk Kašnjenja u izgradnji i dodatni troškove zbog štrajka radnikaCR33 Lokacija Potreba za alternativnom lokacijom u toku faze izgradnjeCR34 Naknada Troškovi u vezi sa promjenom raznih naknada u toku izgradnjeCR35 Inflacija Dodatni troškovi zbog varijacija u inflaciji.

Infrastructure Projects Facility – Technical Assistance WindowSub project: WB4-MNE-ENV-12B: Management Models and Options for Cost Recovery for the Future Construction andOperation of Regional Landfills in Montenegro58Tabela 15Globalna matrica rizika za projekat deponije u Nikšiću – rizici uoperativnoj fazi# KATEGORIJA RIZIKA OPISOR1OR2OR3Rizici u operativnoj faziPrekoračenje troškovaDužina trajanja ugovoraNeadekvatno tehničkorješenjeOpera vni troškovi i troškovi održavanja koji su generalno veći nego što seočekivaloPromjena zahtjeva koji se odnose na trajanje od strane organa vlasti nakonpotpisivanja ugovoraNeadekvatno tehničko rješenje koje dovodi do većih troškova održavanjaOR4 Dostupnost usluga Dostupnost pruženih usluga ispod zahtijevanih standardaOR5 Performanse Isporuka, tajming , i kvalitet pruženih usluga ispod zahtijevanih standardaOR6 Sirovi materijal Rizik od loše dostupnosti sirovina potrebnih za rad postrojenja (gas, voda, itd)OR7 Manjak osoblja Manjak obučenog osobljaOR8OR9Prikriveni defektiPrekidNepredviđeni troškovi nastali zbog prikrivenih defekata nastalih nakonperioda odgovornostiKašnjenja i dodatni troškovi koji nastaju usljed: požara, eksplozije, poplava, iligrađanskih nemira; zvanične ili nezvanične industrijske akcije; slučajnaoštećenja na putevima; blokade osim ako su izazvane višima silama.OR10 Odnosi sa javnošću Loši odnosi sa javnošću koji dovode do dodatnih troškova remedijacijeOR11 Šteta Rizik od vandalizma, većih oštećenja ili uništenja objekata (osim više sile)OR12 Naknade Naknade za odlaganje otpada koje se ne povećavaju kao što je planiranoOR13Specifične/diskriminatornepromjene ZakonaOpšte zakonske ili regulatorne promjene koje dovode do novih ili povećanjapostojećih operativnih troškova.OR14 Usklađenost sa standardima Nepridržavanje sadašnjih i budućih standarda vezanih za životnu sredinuOR15OR16OR17OR18OR19OR20KontaminacijaPotraživanjaCiljevi upravljanja otpadomUsaglašenost zazakonodavstvomDobrovoljni raskid ugovoraNeispunjavanje obaveza odstrane IzvođačaZagađenje životne sredine koje proističe iz rada deponije i pratećih objekata,i dovodi do operativnih prekida i/ili prekida u pružanju uslugaTroškovi svih potraživanja i pravnih procedura koje se odnose na zagađenježivotne sredine u toku ugovornog periodaNeuspjeh u ispunjavanju obaveza vezanih za ciljeve upravljanja otpadomdefinisane strateškim dokumentima Crne Gore i EUUsaglašenost sa svim relevantnim zakonoskim propisima u toku trajanjaugovora, kao mpr. više licenciFinansijske posljedice koje proističu iz dobrovoljnog raskida ugovora odstrane ugovornog organaFinansijske posljedice koje proizilaze iz neispunjavanja finansijskih obavezaod strane izvođača radovaOR21 Viša sila Rizici u operativnoj fazi vezani za više sile koji se ne mogu pokriti osiguranjemOR22Dodatno finansiranjeDodatno finansiranje za rekonstrukciju, popravke, ponovno opremanje, itd.,zbog izmjena zakona, politika ili druge vrste modifikacija.OR23 Inflacija Operativni troškovi koji su zbog in acije veći nego što je predviđenoOR24Kamatne stopeFluktuacije kamatne stope koje dovode do dodatnih finansijskih troškova uoperativnoj fazi.

Infrastructure Projects Facility – Technical Assistance WindowSub project: WB4-MNE-ENV-12B: Management Models and Options for Cost Recovery for the Future Construction andOperation of Regional Landfills in Montenegro59# KATEGORIJA RIZIKA OPISRizici u operativnoj faziOR25 Dostupnost osiguranja Osiguranje u operativnoj fazi nije dostupno ili je skuplje da očekivanogOR26Finansijske obavezeUgovorni organ nije u stanju da ispuni finansijske obaveze na vrijeme,operativna fazaOR27 Makroekonomske promjene Rizik od smanjenja potražnje za ugovorenim uslugamaOR28Demografske promjeneDemografske ili društveno-ekonomske promjene koje utiču na potražnju zaugovorenim uslugamaOR29 Zastarjelost Rizik od ranog zastarijevanja objekata i opremeOR30 Porezi Troškovi vezani za varijacije raznih poreza u operativnoj faziOR31 Naknada za otpad Rizik od uvođenja novog poreza za otpadOR32Cijena krajnjeg produkta kojise može prodatiRizik da cijena krajnjeg produkta deponije koji se može prodati bude niža odočekivaneOR33 Krajnje tržište Sposobnost da obezbijedi tržište za proizvode deponije koji se mogu prodatiOR34Neizvjesnosti vezane zatokove otpada do deponijePouzdanost tokova otpada do deponije.

Infrastructure Projects Facility – Technical Assistance WindowSub project: WB4-MNE-ENV-12B: Management Models and Options for Cost Recovery for the Future Construction andOperation of Regional Landfills in Montenegro60Tabela 16Globalna matrica rizika za projekat deponije u Nikšiću – rizici uoperativnoj fazi, rizici snabdijevanja otpadom# KATEGORIJA RIZIKA OPISRizici snabdijevanjaotpadomWR1WR2WR3WR4Količina otpada odovlašćenog sakupljačaotpadaKapacitetUlazak na tržišteInspekcijaRizik da količina otpada od ovlašćenog sakupljača otpada bude manja odpredviđenog godišnjeg iznosaRizik da otpad koji se isporučuje na deponiju od strane ovlašćenih sakupljačapremašuje planirani kapacitet objekataFinansijski rizik koji se odnosi na pojavu drugog preduzeća koje nudi sličneusluge za koje je ovlašćeno od strane Ugovornog organaRizik od neadekvatne kontrole otpada koji dolazi na deponiju zbog koje dolazido oštećenja objekata i opremeWR5 Planirano zatvaranje Nemogućnost da se otpad prihva ili tre ra zbog planiranog zatvaranjaWR6 Neplanirano zatvaranje Nemogućnost da se otpad prihvati ili tretira zbog neplaniranog zatvaranja5.3.2 Globalna matrica rizika sa kvalitativnom ocjenomKorišćenjem duge liste svih faktora rizika, evaluirana je vjerovatnoća nastankai uticaja za svaki faktor korišćenjem kvalitativnog pristupa. To podrazumijevadodjeljivanje sljedećih vrijednosti svakom faktoru rizika:• Nizak = N - vjerovatnoća nastanka rizika ili njegovog uticaja naprojekat nije od značaja; neće imati posljedice po izgradnju irad objekta, sposobnost deponije da prihvata otpad, finansijskuodrživost preduzeća koje upravlja deponijom, itd.• Srednji = S - faktori rizika će se vjerovatno javiti i imaćeznačajan uticaj na tehničku, finansijsku i ekološku održivostprojekta;moraju se preduzeti mjere da se takvi rizici ublaže ainvesticioni i operativni troškovi treba da bude prilagođeniriziku kako bi se obezbijedila sredstva za nepredviđene situacije• Visok = V - faktori rizika će se javiti gotovo sigurno, a uticaj natehničku, finansijsku, ekološku održivosti projekta će bitiozbiljan; u nekim slučajevima, ako su broj i kombinacija ovihrizika izuzetno visoki, projekat može biti prekinut; ako sedonese odluka da se nastavi sa implementacijom, moraju se.

Infrastructure Projects Facility – Technical Assistance WindowSub project: WB4-MNE-ENV-12B: Management Models and Options for Cost Recovery for the Future Construction andOperation of Regional Landfills in Montenegropreduzeti mjere da se rizici ublaže i da se obezbijedi visok nivosredstava za nepredviđene okolnosti; projekat se može nastavitisamo ukoliko je, nakon prilagođavanja troškova rizicima,projekat i dalje finansijski održiv.Kvalitativna ocjena u ovoj fazi zahtijeva uključivanje širokog spektrastručnjaka iz svih oblasti relevantnih za projekat. Budući da kvalitativna ocjenapodrazumijeva subjektivnost, detaljna radionica za stejkholdere bi bila korisnakako bi se pojedinačne ocjene stejkholdera svele na zajednički dogovorenevrijednosti za svaki faktor rizika.Na osnovu globalne matrice date iznad, izvršena je kvalitativna ocjena dugogspiska faktora rizika a rezultati su dati u tabeli koja slijedi za osnovni slučajjavnog sektora (detaljniji komentar koji objašnjava dodjelu vrijednosti Nizak,Srednji, Visok dat je u Prilogu).61Tabela 17Globalna matrica rizika za projekat deponije u Nikšiću – rizici uperiodu izgradnje# KATEGORIJA RIZIKA OPIS VJEROVATNOĆA UTICAJRizici u perioduizgradnje/investicijaN=niska,S=srednja,V=visokaN=nizak,S=srednji,V=visokCR1Kasno odobrenjetehničkog projektaKasno odobrenje tehničkog projekta S SCR2 Kvalitet tehničkog projektaLoš kvalitet tehničkog projekta koji dovodi dokašnjenjaSSCR3Jedinica za implementaciju Kašnjenja u osnivanju jedinice za implementacijuprojekta (JIP)projektaNNCR4 Kapacitet JIP-aOgraničen kapacitet JIP tima, što dovodi do većihtroškovaSNCR5 FinansiranjeNe-dostupnost opštinskog ili eksternogsufinansiranja u fazi izgradnjeNHCR6 Proceduralni riziciLoše finansijsko planiranje, monitoring,izvještavanje - može dovesti do kašnjenja uSNisplati sredstavaCR7 Potraživanja Izvođač traži više vremena i novca S SCR8Nabavka- vrijeme i Tenderska procedura i nabavke traju duže itroškovikoštaju višeSSCR9 Troškovi izgradnje Troškovi izgradnje veći od projektovanih S SCR10 KorupcijaRizik od prevara ili korupcije u procesuimplementacijeNSCR11 Stanje zemljištaNepredviđena kašnjenja u izgradnji, zbog lošegstanja terena, kontaminacije ili arheološkihNSostatakaCR12 Vrijeme Kašnjenja zbog nepovoljnih vremenskih uslova N SCR13Kašnjenja i prekoračenja vremenskog roka zbogIzmjene od straneizmjena inicijalno odobrene dokumentacije uugovornog organatoku faze izgradnje od strane ugovornog organaSSCR14Izmjene od straneizvođača radovaKašnjenja i prekoračenja vremenskog roka zbogizmjena inicijalno odobrene dokumentacije utoku faze izgradnje od strane izvođača radovaSS.

Infrastructure Projects Facility – Technical Assistance WindowSub project: WB4-MNE-ENV-12B: Management Models and Options for Cost Recovery for the Future Construction andOperation of Regional Landfills in Montenegro62# KATEGORIJA RIZIKA OPIS VJEROVATNOĆA UTICAJCR15Rizici u perioduizgradnje/investicijaIzmjene od stranestatutarnog organaCR16 BezbijednostCR17 Loša stručnostCR18 ResursiCR19 RadoviCR20 Puštanje u radCR21CR22Usklađenost za zakonskimnormama /dozvoleSpecifične/diskriminatornepromjene ZakonaCR23 Prinudna upravaCR24 Viša silaCR25CR26Smanjen finansijskikapacitetNedostupna sredstva zafinansiranjeCR27 Kamatne stopeCR28 Dostupnost osiguranjaCR29 Rizici neosiguranjaCR30 Finansijske obavezeCR31 DemonstrantiCR32 ŠtrajkCR33 LokacijaCR34 NaknadaKašnjenja i prekoračenja vremenskog roka zbogizmjena inicijalno odobrene dokumentacije utoku faze izgradnje od strane statutarnog organaRizik od incidenata u toku izgradnje i i posledičnakašnjenjaPrekoračenja troškova i vremenskog roka zboglošeg stručnostiKašnjenja zbog nedostatka adekvatne radnesnage u fazi izgradnjeRizik od nesolventnosti, lošeg standarda,neispunjavanja obaveza izvođača građevinskihradovaNepostizanje zahtijevanih standarda prilikompuštanja u radNemogućnost dobijanja potrebnih dozvole isaglasnosti za građevinske radove/Usklađenostza sa svim relevantnim zakonskim propisima uperiodu izgradnjeOpšte zakonske ili regulatorne promjene kojeprouzrokuju nove ili povećanje postojećihkapitalnih troškova.Troškovi kašnjenja bilo kakvih građevinskihradova i prilikom pružanja redovnih usluga uslučaju kada jedan ili više članova konzorcijuma(ako ih ima) postane nesolventanRizici vezani za više sile u toku izgradnje protivkojih se ne može osiguratiRizik da izvođač radova postane nesolventan, ilikada pružanje usluga zah jeva veće nansijskasredstva nego što je procijenjeno od straneIzvođačaRizik povezan sa sposobnošću da se obezbijedefinansijska sredstva za projekatFluktuacije kamatnih stopa što dovodi dododatnih finansijskih troškova tokom izgradnjeOsiguranje u fazi izgradnje nije dostupno ili jeskuplje da očekivanogOštećenja u toku izgradnje koja nisu pokrivenaosiguranjemUgovorni organ nije u stanju da ispuni finansijskeobaveze na vrijeme u periodu izgradnjeTroškovi i kašnjenja izgradnje izazvanidemonstrantimaKašnjenja u izgradnji i dodatni troškove zbogštrajka radnikaPotreba za alternativnom lokacijom u toku fazeizgradnjeTroškovi u vezi sa promjenom raznih naknada utoku izgradnjeN=niska,S=srednja,V=visokaSNNNNNSSNNNNSSNN=nizak,S=srednji,V=visokCR35 Inflacija Dodatni troškovi zbog varijacija u inflaciji S SNNNNSSNSNVSVSSVVVSSSSNNVS.

Infrastructure Projects Facility – Technical Assistance WindowSub project: WB4-MNE-ENV-12B: Management Models and Options for Cost Recovery for the Future Construction andOperation of Regional Landfills in Montenegro63.

Infrastructure Projects Facility – Technical Assistance WindowSub project: WB4-MNE-ENV-12B: Management Models and Options for Cost Recovery for the Future Construction andOperation of Regional Landfills in Montenegro64Table 18Globalna matrica rizika za projekat deponije u Nikšiću – rizici uoperativnoj fazi# KATEGORIJA RIZIKA OPIS VJEROVATNOĆA UTICAJRizici u operativnoj faziN=niska,S=srednja,V=visokaN=nizak,S=srednji,V=visokOR1 Prekoračenje troškovaOpera vni troškovi i troškovi održavanja koji sugeneralno veći nego što se očekivaloSSOR2 Dužina trajanja ugovoraPromjena zahtjeva koji se odnose na trajanje odstrane organa vlasti nakon potpisivanja ugovoraNNOR3Neadekvatno tehničko Neadekvatne tehničko rješenje koje dovodi dorješenjevećih troškova održavanjaNSOR4 Dostupnost uslugaDostupnost pruženih usluga ispod zahtijevanihstandardaSNOR5 PerformanseIsporuka, tajming, i kvalitet pruženih uslugaispod zahtijevanih standardaSNOR6 Sirovi materijalRizik od loše dostupnosti sirovina potrebnih zarad postrojenja (gas, voda, itd)NNOR7 Manjak osoblja Manjak obučenog osoblja S NOR8 Prikriveni defektiNepredviđeni troškovi nastali zbog prikrivenihdefekata nastalih nakon perioda odgovornostiSSOR9 PrekidKašnjenja i dodatni troškovi koji nastaju usljed:požara, eksplozije, poplava, ili građanskihnemira; zvanične ili nezvanične industrijskeNSakcije; slučajna oštećenja na putevima; blokadeosim ako su izazvane višima silama.OR10 Odnosi sa javnošćuLoši odnosi sa javnošću koji dovode do dodatnihtroškova remedijacijeSNOR11 ŠtetaRizik od vandalizma, većih oštećenja ili uništenjaobjekata (osim više sile)NNOR12 NaknadeNaknade za odlaganje otpada koje se nepovećavaju kao što je planiranoVSOR13Opšte zakonske ili regulatorne promjene kojeSpecifične/diskriminatornedovode do novih ili povećanja postojećihpromjene Zakonaoperativnih troškova.SSOR14Usklađenost saNepridržavanje sadašnjih i budućih standardastandardimavezanih za životnu sredinuSSZagađenje životne sredine koje proističe iz radaOR15 Kontaminacijadeponije i pratećih objekata, i dovodi dooperativnih prekida i/ili prekida u pružanjuNVuslugaOR16 PotraživanjaTroškovi svih potraživanja i pravnih procedurakoje se odnose na zagađenje životne sredine utoku ugovornog periodaNVOR17OR18Ciljevi upravljanjaotpadomUsaglašenost zazakonodavstvomNeuspjeh u ispunjavanju obaveza vezanih zaciljeve upravljanja otpadom definisanestrateškim dokumentima Crne Gore i EUUsaglašenost sa svim relevantnim zakonoskimpropisima u toku trajanja ugovora, kao npr. višelicenciOR19 Dobrovoljni raskid Finansijske posljedice koje proističu iz N VSVNV.

Infrastructure Projects Facility – Technical Assistance WindowSub project: WB4-MNE-ENV-12B: Management Models and Options for Cost Recovery for the Future Construction andOperation of Regional Landfills in Montenegro65# KATEGORIJA RIZIKA OPIS VJEROVATNOĆA UTICAJRizici u operativnoj faziN=niska,S=srednja,V=visokaN=nizak,S=srednji,V=visokugovoradobrovoljnog raskida ugovora od straneugovornog organaOR20Finansijske posljedice koje proizilaze izNeispunjavanje obavezaneispunkavanja finansijskih obaveza od straneod strane Izvođačaizvođača radovaSVOR21 Viša silaRizici u operativnoj fazi vezani za više sile koji sene mogu pokriti osiguranjemNVOR22 Dodatno finansiranjeDodatno finansiranje za rekonstrukciju,popravke, ponovno opremanje, itd., zbogizmjena zakona, politika ili druge vrsteNSmodifikacija.OR23 InflacijaOperativni troškovi koji su zbog in acije većinego što je predviđenoSSOR24 Kamatne stopeFluktuacije kamatne stope koje dovode dododatnih finansijskih troškova u operativnoj faziSSOR25 Dostupnost osiguranjaOsiguranje u operativnoj fazi nije dostupno ili jeskuplje da očekivanogSNOR26 Finansijske obavezeUgovorni organ nije u stanju da ispunifinansijske obaveze na vrijeme, operativna fazaNSOR27Makroekonomske Rizik od smanjenja potražnje za ugovorenimpromjeneuslugamaSSOR28 Demografske promjeneDemografske ili društveno-ekonomske promjenekoje utiču na potražnju za ugovorenim uslugamaNSOR29 Zastarjelost Rizik od ranog zastarijevanja objekata i opreme S SOR30 PoreziTroškovi vezani za varijacije raznih poreza uoperativnoj faziSSOR31 Naknada za otpad Rizik od uvođenja novog poreza za otpad S SOR32Cijena krajnjeg produkta Rizik da cijena krajnjeg produkta deponije koji sekoji se može prodati može prodati bude niža od očekivaneSVOR33 Krajnje tržišteSposobnost da obezbijedi tržište za proizvodedeponije koji se mogu prodatiSVNeizvjesnosti vezane zaOR34 tokove otpada dodeponijePouzdanost tokova otpada do deponije S V.

Infrastructure Projects Facility – Technical Assistance WindowSub project: WB4-MNE-ENV-12B: Management Models and Options for Cost Recovery for the Future Construction andOperation of Regional Landfills in Montenegro66Table 19Globalna matrica rizika za projekat deponije u Nikšiću – rizici uoperativnoj fazi i rizici snabdijevanja otpadom# KATEGORIJA RIZIKA OPIS VJEROVATNOĆA UTICAJWR1Rizici vezani zasnabdijevanje otpadomKoličina otpada odovlašćenog sakupljačaotpadaWR2 KapacitetWR3 Ulazak na tržišteWR4 InspekcijaWR5 Planirano zatvaranjeWR6 Neplanirano zatvaranjeRizik da količina otpada od ovlašćenogsakupljača otpada bude ispod predviđenoggodišnjeg iznosaRizik da otpad koji se isporučuje na deponiju odstrane ovlašćenih sakupljača premašuje planiranikapacitet objekataFinansijski rizik kojise odnosi na ulazak tržištaprovajdera sličnih usluga koji je ovlašćen odstrane Ugovornog organaRizik od neadekvatne kontrole otpada koji dolazina deponiju zbog koje dolazi do oštećenjaobjekata i opremeNemogućnost da se otpad prihva ili tre ra zbogplaniranog zatvaranjaNemogućnost da se otpad prihva ili tre ra zbogneplaniranog zatvaranjaN=niska,S=srednja,V=visokaSSNNVSN=nizak,S=srednji,V=visokVSSSSS5.3.3 Grafikon uticaja rizika i StrategijaKorišćenjem matrice kumulativnog rizika kao i date vjerovatnoće i vrijednostiuticaja, pripremljeni su grafikon uticaja rizika i Strategija upravljanja rizicima.Grafikon omogućava brzo međusobno poređenje faktora rizika, kao i razvojStrategije upravljanja rizicima za svaki element rizika. Strategija se sastoji odčetiri različita pristupa, a svaki od njih se bavi nivoom prilagodljivosti rizicimaprojekta, kao i pratećim aktivnostima:UBLAŽAVANJE - Ova kategorija obuhvata rizike koji nisu prihvatljiviza projekat, i ukoliko do njih dođe, oni će značajno povećati vrijeme itroškove projekta. U nekim slučajevima, pojava ovakvih rizika možeusloviti nemogućnost implementiranja čitavog projekta. Za svaki takavfaktor rizika, potrebno je primijeniti odgovarajuće mjere ublažavanjakako bi bio u potpunosti eliminisan ili kako bi se dobila jasna strategijakako ga rješavati kada do toga dođe. Korekcija nepredviđenih troškovausled rizika bi takođe trebala biti uključena u proračun investicije ioperativnih troškova, ukoliko mjere ublažavanja ne bi bile uspješne iukoliko do rizika zaista i dođe..

Infrastructure Projects Facility – Technical Assistance WindowSub project: WB4-MNE-ENV-12B: Management Models and Options for Cost Recovery for the Future Construction andOperation of Regional Landfills in Montenegro67KONTROLA - Ova kategorija obuhvata rizike do kojih vjerovatno nećedoći (vjerovatnoća N), međutim, ukoliko do njih dođe imali bi značajanuticaj na projekat (uticaj S ili V). S obzirom da je vjerovatnoća pojaveovih rizika niska, određene akcije u cilju kontrole faktora pojave rizikamogu biti efikasne u sprječavanju njihove pojave.MONITORING - to su kategorije rizika koje će se vjerovatno desiti utoku trajanja projekta (verovatnoća S ili V), međutim, njihov uticaj naprojekat nije značajan (uticaj je N). Većina takvih rizika je čestoeksternog karaktera i njihovo pojavljivanje ne može biti efikasnospriječeno od strane projektnog tima. S toga, Strategija koja se odnosina takve faktore rizika ima za cilj da ti rizici budu pod konstantnimnadzorom kao i da odluči o daljim koracima kada do rizika dođe, uzavisnosti od očekivanog uticaja na projekat.IGNORISATI – to su rizici sa malom vjerovatnoćom pojavljivanja imalim uticajem na projekat, stoga se u većini slučajeva ignorišu bezikakvih konsekvenci za projekat.Grafikon uticaja rizika za projekat deponije Nikšić je pripremljen i prikazanispod..

UticajInfrastructure Projects Facility – Technical Assistance WindowSub project: WB4-MNE-ENV-12B: Management Models and Options for Cost Recovery for the Future Construction andOperation of Regional Landfills in Montenegro68Grafikon 17Grafikon uticaja rizika i Strategija upravljanja rizicimaVSNNSVjerovatnocaV5.3.4. Smanjena matrica rizikaZa uspješno sprovođenje projekta upravljanja otpadom, ključni fokus zaublažavanje rizika bi trebao da bude na srednjem i visokom nivou rizika.Alternativni pristup može dovesti do suviše visokih troškova za ublažavanje iupravljanje rizicima.Dakle, rizici u rasponu od srednjih do visokih i za vjerovatnoću i za uticaj suizabrani za ublažavanje i prilagođavanje sredstava za nepredviđene troškoverizicima. Svi ostali elementi rizika se uklanjaju sa globalne matrice rizika,dolazeći na taj način do smanjene matrice rizika.Smanjena matrica rizika je prikazana u tabeli ispod. Sa prvobitnog dugogspiska, na smanjenoj matrici rizika zadržano je ukupno četrnaest faktora rizikau perioda izgradnje, trinaest rizika vezanih za operativni period, i po četirifaktora rizika koja su vezana za snadbijevanje i količinu otpada..

Infrastructure Projects Facility – Technical Assistance WindowSub project: WB4-MNE-ENV-12B: Management Models and Options for Cost Recovery for the Future Construction andOperation of Regional Landfills in Montenegro69Tabela 20 manjena matrica rizika za projekat deponije NikšićSL # LL # KATEGORIJA RIZIKA OPIS VJEROVATNOĆA UTiCAJRizici u perioduizgradnje/investicijaN=niska,S=srednja,V=visokaN=nizak,S=srednji,V=visokCR1 CR1Kasno odobrenjetehničkog projektaKasno odobrenje tehničkog projekta S SCR2 CR2 Kvalitet tehničkog projektaLoš kvalitet tehničkog projekta kojidovodi do kašnjenjaSSCR3 CR7 Potraživanja Izvođač traži više vremena i novca S SCR4 CR8Nabavka- vrijeme i Tenderska procedura i nabavke traju dužetroškovii koštaju višeSSCR5 CR9 Troškovi izgradnje Troškovi izgradnje veći od projektovanih S SKašnjenja i prekoračenja vremenskogCR6 CR13strane ugovornog organaIzmjene od strane roka zbog izmjena inicijalno odobreneugovornog organa dokumentacije u toku faze izgradnje odSSCR7CR8CR9CR14CR15CR21CR10 CR22Izmjene od straneizvođača radovaIzmjene od stranestatutarnog organaUsklađenost za zakonskimnormama /dozvoleSpecifične/diskriminatornepromjene ZakonaCR11 CR27 Kamatne stopeCR12 CR28 Dostupnost osiguranjaCR13 CR34 NaknadaKašnjenja i prekoračenja vremenskogroka zbog izmjena inicijalno odobrenedokumentacije u toku faze izgradnje odstrane izvođača radovaKašnjenja i prekoračenja vremenskogroka zbog izmjena inicijalno odobrenedokumentacije u toku faze izgradnje odstrane statutarnog organaNemogućnost dobijanja potrebnihdozvole i saglasnosti za građevinskeradove/Usklađenost za sa svimrelevantnim zakonskim propisima uperiodu izgradnjeOpšte zakonske ili regulatorne promjenekoje prouzrokuju nove ili povećanjepostojećih kapitalnih troškova.Fluktuacije kamatne stope koje dovodedo dodatnih finansijskih troškova u faziizgradnjeOsiguranje u fazi izgradnje nije dostupnoili je skuplje da očekivanogTroškovi u vezi sa promjenom raznihnaknada u toku izgradnjeCR14 CR35 Inflacija Dodatni troškovi zbog varijacija u inflaciji S SRizici u operativnoj faziOR1 OR1 Prekoračenje troškovaOR2 OR8 Prikriveni defektiOR3OR4OR12 NaknadeOR13Specifične/diskriminatornepromjene ZakonaOpera vni troškovi i troškovi održavanjakoji su generalno veći nego što seočekivaloNepredviđeni troškovi nastali zbogprikrivenih defekata nastalih nakonperioda odgovornostiNaknade za odlaganje otpada koje se nepovećavaju kao što je planiranoOpšte zakonske ili regulatorne promjenekoje dovode do novih ili povećanjaSSSSSSSSSVSSSVSSSSSSSS.

Infrastructure Projects Facility – Technical Assistance WindowSub project: WB4-MNE-ENV-12B: Management Models and Options for Cost Recovery for the Future Construction andOperation of Regional Landfills in Montenegro70postojećih operativnih troškova.OR5 OR14Usklađenost saNepridržavanje sadašnjih i budućihstandardimastandarda vezanih za životnu sredinuSSOR6 OR18Usaglašenost sa svim relevantnimUsaglašenost zazakonoskim propisima u toku trajanjazakonodavstvomugovora, kao npr. više licenciVVOR7 OR20Finansijske posljedice koje proizilaze izNeispunjavanje obavezaneispunjavanja finansijskih obaveza odod strane Izvođačastrane izvođača radovaSVOR8 OR23 InflacijaOperativni troškovi koji su zbog in acijeveći nego što je predviđenoSSOR9 OR24 Kamatne stopeFluktuacije kamatne stope koje dovodedo dodatnih finansijskih troškova uSSoperativnoj faziOR10 OR27Makroekonomske Rizik od smanjenja potražnje zapromjeneugovorenim uslugamaSSOR11 OR29 ZastarjelostRizik od ranog zastarijevanja objekata iopremeSSOR12 OR30 NaknadaTroškovi u vezi sa promjenom raznihnaknada u toku iradaSSOR13 OR31 Naknada za otpad Rizik od uvođenja novog poreza za otpad S SOR14 OR32Rizik da cijena krajnjeg produkta deponijeCijena krajnjeg produktakoji se može prodati bude niža odkoji se može prodatiočekivaneSVOR15 OR33 Krajnje tržišteSposobnost da obezbijedi tržište zaproizvode deponije koji se mogu prodatiSVNeizvjesnosti vezane zaOR16 OR34 tokove otpada do Pouzdanost tokova otpada do deponije S VdeponijeRizici snabdijevanjaotpadomWR1WR2WR3WR4WR1Količina otpada odovlašćenog sakupljačaotpadaWR2 KapacitetWR5 Planirano zatvaranjeWR6 Neplanirano zatvaranjeRizik da količina otpada od ovlašćenogsakupljača otpada bude ispodpredviđenog godišnjeg iznosaRizik da otpad koji se isporučuje nadeponiju od strane ovlašćenih sakupljačapremašuje planirani kapacitet objekataNemogućnost da se otpad prihva ilitretira zbog planiranog zatvaranjaNemogućnost da se otpad prihva ilitretira zbog neplaniranog zatvaranjaSSVSVSSS5.3.5 Kvantifikovana smanjena matrica rizika Posljednji korak u pripremi Matrice rizika projekta deponije u Nikšićuza dalju analizu u finansijskom modelu je korišćenje kritičnih faktora rizika usmanjenoj matrici rizika i zamjena prethodno usvojenih teoretskih vrijednosti S.

Infrastructure Projects Facility – Technical Assistance WindowSub project: WB4-MNE-ENV-12B: Management Models and Options for Cost Recovery for the Future Construction andOperation of Regional Landfills in Montenegro(srednji) i V (visok) stvarnim numeričkim vrijednostima. Drugim riječima:71• Vjerovatnoća - vrijednost do 100 % treba da bude dodijeljena svakomfaktoru rizika u smanjenoj matrici rizika• Uticaj - vrijednost do 100 % treba da bude dodijeljena svakom faktorurizika u smanjenoj matrici rizika kao procenat vrijednosti osnovnihtroškova u finansijskom modelu.Vrijednost osnovnih troškova je osnovni procijenjeni trošak investicije iliposlovanja, koji nije prilagođen rizicima. Na primjer:• Ako je određeno da vjerovatnoća rizika CR5 iznosi 10 % i da• Uticaj rizika CR5 iznosi 5% ukupnih investicionih troškova (osnovnitrošak), a• Ukupni investicioni troškovi su 1milion eura, tada će• Monetarna vrijednost rizika CR5 biti izračunata na sljedeći način: 10 % x 5% x1 milion = 5.000 eura , ili• Ukupni investicioni troškovi prilagođeni riziku koji će se koristiti ufinansijskom modelu iznosiće 1.005 miliona eura. Proces kvantifikacije rizika je subjektivan i baziran na stručnompoznavanju lokalnih uslova, specifičnosti sektora, okolnosti i nivoa spremnostiprojekta. Dakle, kvantifikacija se obično obavlja tokom specijalizovane radioniceza upravljanje rizicima, gdje se razne vjerovatnoće pojave rizika i mogućihbudućih uticaja razmatraju i dodjeljuju na osnovu konsenzusa. Koristeći gore navedenu smanjenu matricu rizika, kvantifikacija svihfaktora rizika je pripremljena i prikazana u tabeli ispod. Koristiće se za daljeanalize projekta kao Matrica rizika za obračun „benchmark“ javnog sektora(Public Sector Benchmark). U tom smislu, nivoi rizika će se tretirati kaorelevantni za tradicionalni metod nabavke ..

Infrastructure Projects Facility – Technical Assistance WindowSub project: WB4-MNE-ENV-12B: Management Models and Options for Cost Recovery for the Future Construction and Operation of Regional Landfills in Montenegro72Tabela 21Kvantifikovana matrica rizika za Projekat Regionalne deponije NikšićSL # LL # KATEGORIJA RIZIKA OPIS VJEROVATNOĆA UTICAJ OSNOVA TROŠKOVARizici u perioduizgradnje/investicijaCR1 CR1Kasno odobrenjetehničkog projektaKasno odobrenje tehničkog projekta 30% 5% % troškova nabake i nadzoraCR2 CR2 Kvalitet tehničkog projekta Loš kvalitet tehničkog projekta koji dovodi do kašnjenja 20% 2% % troškova nabake i nadzoraCR3 CR7 Potraživanja Izvođač traži više vremena i novca 25% 8% % ukupnih kapitalnih troškova investicijeCR4 CR8Nabavka- vrijeme itroškoviTenderska procedura i nabavke traju duže i koštaju više 50% 10% % troškova nabake i nadzoraCR5 CR9 Troškovi izgradnje Troškovi izgradnje veći od projektovanih 15% 5% % ukupnih kapitalnih troškova investicijeCR6 CR13Kašnjenja i prekoračenja vremenskog roka zbog izmjenaIzmjene od straneinicijalno odobrene dokumentacije u toku faze izgradnje odugovornog organastrane ugovornog organa10% 20% % ukupnih kapitalnih troškova investicijeCR7CR8CR9CR14CR15CR21CR10 CR22Izmjene od straneizvođača radovaIzmjene od stranestatutarnog organaUsklađenost za zakonskimnormama /dozvoleSpecifične/diskriminatornepromjene ZakonaCR11 CR27 Kamatne stopeCR12 CR28 Dostupnost osiguranjaKašnjenja i prekoračenja vremenskog roka zbog izmjenainicijalno odobrene dokumentacije u toku faze izgradnje odstrane izvođača radovaKašnjenja i prekoračenja vremenskog roka zbog izmjenainicijalno odobrene dokumentacije u toku faze izgradnje odstrane statutarnog organaNemogućnost dobijanja potrebnih dozvole i saglasnosti zagrađevinske radove/Usklađenost za sa svim relevantnimzakonskim propisima u periodu izgradnjeOpšte zakonske ili regulatorne promjene koje prouzrokuju noveili povećanje postojećih kapitalnih troškova.Fluktuacije kamatne stope koje dovode do dodatnih finansijskihtroškova u fazi izgradnjeOsiguranje u fazi izgradnje nije dostupno ili je skuplje daočekivanog10% 20% % ukupnih kapitalnih troškova investicije25% 10% % ukupnih kapitalnih troškova investicije15% 40% % troškova nabake i nadzora5% 20% % ukupnih kapitalnih troškova investicije20% 10% % ukupnih kapitalnih troškova investicije20% 10% % ukupnih kapitalnih troškova investicijeCR13 CR34 Naknada Troškovi u vezi sa promjenom raznih naknada u toku izgradnje 10% 10% % ukupnih kapitalnih troškova investicijeCR14 CR35 Inflacija Dodatni troškovi zbog varijacija u inflaciji 30% 15% % ukupnih kapitalnih troškova investicije.

Infrastructure Projects Facility – Technical Assistance WindowSub project: WB4-MNE-ENV-12B: Management Models and Options for Cost Recovery for the Future Construction and Operation of Regional Landfills in Montenegro73Rizici u operativnoj faziOR1 OR1 Prekoračenje troškovaOpera vni troškovi i troškovi održavanja koji su generalno većinego što se očekivalo25% 20% % ukupnih troškova poslovanja i održavanjaOR2 OR8 Prikriveni defektiNepredviđeni troškovi nastali zbog prikrivenih defekata nastalihnakon perioda odgovornosti5% 20%% ukupnih troškova poslovanja i održavanjaOR3 OR12 NaknadeNaknade za odlaganje otpada koje se ne povećavaju kao što jeplanirano30% 20%% ukupnih troškova poslovanja i održavanjaOR4 OR13Specifične/diskriminatorne Opšte zakonske ili regulatorne promjene koje dovode do novih ilipromjene Zakonapovećanja postojećih opera vnih troškova.5% 20%% ukupnih troškova poslovanja i održavanjaOR5 OR14Usklađenost saNepridržavanje sadašnjih i budućih standarda vezanih za životnustandardimasredinu15% 20%% ukupnih troškova poslovanja i održavanjaOR6 OR18Usaglašenost zaUsaglašenost sa svim relevantnim zakonoskim propisima u tokuzakonodavstvomtrajanja ugovora, kao npr. više licenci30% 20%% ukupnih troškova poslovanja i održavanjaOR7 OR20Neispunjavanje obaveza Finansijske posljedice koje proizilaze iz neispunkavanjaod strane Izvođača finansijskih obaveza od strane izvođača radova5% 40%% ukupnih troškova poslovanja i održavanjaOR8 OR23 InflacijaOperativni troškovi koji su zbog in acije veći nego što jepredviđeno30% 15%% ukupnih troškova poslovanja i održavanjaOR9 OR24 Kamatne stopeFluktuacije kamatne stope koje dovode do dodatnih finansijskihtroškova u operativnoj fazi20% 10%% ukupnih troškova poslovanja i održavanjaOR10 OR27MakroekonomskepromjeneRizik od smanjenja potražnje za ugovorenim uslugama 5% 20%% ukupnih troškova poslovanja i održavanjaOR11 OR29 Zastarjelost Rizik od ranog zastarijevanja objekata i opreme 5% 20% % ukupnih troškova poslovanja i održavanjaOR12 OR30 Naknada Troškovi u vezi sa promjenom raznih naknada u toku irada 10% 10% % ukupnih troškova poslovanja i održavanjaOR13 OR31 Naknada za otpad Rizik od uvođenja novog poreza za otpad 25% 10% % ukupnih troškova poslovanja i održavanjaOR14 OR32Cijena krajnjeg produkta Rizik da cijena krajnjeg produkta deponije koji se može prodatikoji se može prodati bude niža od očekivane25% 40%% ukupnih troškova poslovanja i održavanjaOR15 OR33 Krajnje tržišteSposobnost da obezbijedi tržište za proizvode deponije koji semogu prodati25% 40%% ukupnih troškova poslovanja i održavanjaNeizvjesnosti vezane za% ukupnih troškova poslovanja i održavanjaOR16 OR34 tokove otpada dodeponijePouzdanost tokova otpada do deponije 25% 40%Rizici vezani zasnabdijevanje otpadom.

Infrastructure Projects Facility – Technical Assistance WindowSub project: WB4-MNE-ENV-12B: Management Models and Options for Cost Recovery for the Future Construction and Operation of Regional Landfills in Montenegro74WR1WR2WR3WR4WR1Količina otpada odovlašćenog sakupljačaotpadaWR2 KapacitetWR5 Planirano zatvaranjeWR6 Neplanirano zatvaranjeRizik da količina otpada od ovlašćenog sakupljača otpada budeispod predviđenog godišnjeg iznosaRizik da otpad koji se isporučuje na deponiju od straneovlašćenih sakupljača premašuje planirani kapacitet objekataNemogućnost da se otpad prihva ili tre ra zbog planiranogzatvaranjaNemogućnost da se otpad prihva ili tre ra zbog neplaniranogzatvaranja30% 20% % projektovane godišnje količine otpada10% 10% % projektovane godišnje količine otpada50% 5% % projektovane godišnje količine otpada10% 10% % projektovane godišnje količine otpada.

Infrastructure Projects Facility – Technical Assistance WindowSub project: WB4-MNE-ENV-12B: Management Models and Options for Cost Recovery for the Future Construction andOperation of Regional Landfills in Montenegro756 Raspoloživi modeli za izgradnju iupravljanje deponijom6.1 UvodNe postoji standardna široko prihvaćena definicija javno-privatnog partnerstva(JPP). JPP se obično definiše kao ugovorni sporazum između javnog iprivatnog sektora pri čime privatno lice pruža usluge koje tradicionalno obavljajavni sektor. JPP kombinuje elemente tradicionalnog i potpuno privatnog(zasnovanog na trgovini) pružanja usluga:TRADICIONALNE JAVNENAB AVKEJAVNO PRIVATNOPARTNERSTVOP RIVAT I ZACIJAPrenos aktivnosti pružanja usluga na privatni sektor može da se obavi na višenačina. U svakom pojedinačnom slučaju, efikasnost aranžmana JPP zavisi oddovoljnog transfera rizika na privatnog partnera i postignute „vrijednosti zanovac“. Bez obzira na način i obim učešća privatnog sektora, neophodno jeistaći da ukupna odgovornost za usklađenost sa standardima za upravljanjeotpadom i zakonskim propisima leži na javnom sektoru.JPP ne treba posmatrati kao nešto što predstavlja cilj samo po sebi, već ga trebarazmatrati samo onda kada donosi koristi koje inače ne bi bilo moguće ostvaritiupravljanjem od strane javnog sektora. Shodno tome, ključni razlozi zaprimjenu JPP su:• Potreba da se obezbijede dodatni finansijski resursi• Potreba da se unaprijedi operativna efikasnost ne može se ostvaritiaranžmanom upravljanja koji uključuje samo javni sektor(efikasnost projektovanja, inovativne tehnologije, bolja alokacijarizika, itd.)• Postoji potencijalni prostor za optimizaciju troškova radapostrojenja (kapitalni i operativni troškovi)..

Infrastructure Projects Facility – Technical Assistance WindowSub project: WB4-MNE-ENV-12B: Management Models and Options for Cost Recovery for the Future Construction andOperation of Regional Landfills in Montenegro76Međutim, prilikom realizacije JPP mora se imati na umu da ono donosi dodatnetroškove za organe javne vlasti:• Transakcioni troškovi pripreme, nabavki, ugovaranja i nadzoraprivatnog operatera• Potencijalni sadašnji i budući troškovi u vezi sa djelimičnimgubitkom fleksibilnosti i kontrole nad sektorom.6.2 Modeli i karakteristike JPPU cilju povećanja stepena prenosa odgovornosti, i samim tim rizika, na privatnisektor, glavne vrste ugovora o JPP koje se primjenjuju u upravljanju otpadommogu se sumirati tabelom ispod..

Infrastructure Projects Facility – Technical Assistance WindowSub project: WB4-MNE-ENV-12B: Management Models and Options for Cost Recovery for the Future Construction andOperation of Regional Landfills in Montenegro77Tabela 22Oblici JPPAngažovanjeprivatnog sektora uprojektima satradicionalnoimnabavkamaJPP sa povećanim transferom rizika naprivatni sektorPružanje ugovora upotpunosti od straneprivatnog sektoraOblici PPP • Ugovori ouslugama• Ugovori o radu iupravljanju• Jednostavanlizing• Projektuj, izgradi i upravljaj(DBO/BOT)• Projektuj, izgradi, finansiraj i upravljaj(DBFO/DBFOT)• Ugovori o koncesiji• Kompleksni lizing• Privatizacija• Oslobađanje odviškova javnihsredstava• Projektuj, izgradi,posjeduj, upravljaj(DBOO)GlavnekarakteristikePružanje usluga zaodređenu naknadu, anadoknade čestozavise od performansi,nema investicija.Privatni sektor projektuje, gradi i upravljaimovinom sa eksternim, sopstvenim, ilikombinacijom eksternog i sopstvenogfinansiranja.Poslovanje se tipično zasniva na taksama,međutim, u nekim slučajevima, privatnioperater može da definiše naknade i direktnoih naplaćuje od korisnika usluga.Pružanje uslugazasnovano u potpunosti natrgovini i naplaćivanjemsamostalno definisanihnaknada za usluge odkorisnika.U nekim slučajevima (npr.DBOO (projektovanje,izgradnja, vlasništvo,upravljanje) ili BOO(izgradnja, vlasništvo,upravljanje)) mogućnostda se uvede bilo kakvanaknada za usluge možebiti ograničena u periodudefinisanjaMehanizmi Plaćanje godišnje Obično plaćanje godišnje naknade od strane Mehanizam plaćanja je.

Infrastructure Projects Facility – Technical Assistance WindowSub project: WB4-MNE-ENV-12B: Management Models and Options for Cost Recovery for the Future Construction andOperation of Regional Landfills in Montenegro78Angažovanjeprivatnog sektora uprojektima satradicionalnoimnabavkamaJPP sa povećanim transferom rizika naprivatni sektorPružanje ugovora upotpunosti od straneprivatnog sektoraplaćanjanaknade od stranejavne vlasti kojapokriva troškovepruženih usluga.Naknade nisu vezaneza naknade kojeplaćaju korisniciusluga.javne uprave kojom se pokrivaju operativnitroškovi i troškovi održavanja i uzobezbjeđenje razumne profitne marže.Naknade običnu nisu vezane za naknadekoje plaćaju korisnici ussluga. Međutim, uodređenom broju varijacija ove vrsteugovora (npr. koncesioni tip ugovora)operater JPP dobija pravo da direktnonaplaćuje naknade od korisnika usluga.tržišna cijena usluge.6.2.1 Ugovor koji uključuje pružanje usluga, rad iupravljanjeOvi tipovi ugovora o JPP imaju široku primjenu u sektoru upravljanja otpadom.Javni sektor projektuje i gradi objekat tradicionalnom procedurom nabavki, izatim daje objekat na upravljanje privatnom sektoru.Glavne prednosti ovog tipa ugovora uključuju:• značajno poboljšanje nivoa usluga• specifikacije i standardi pružanja usluga se lako definišu/opisuju/prate• mehanizam plaćanja (u većini slučajeva) je jednostavan u vidu redovnogplaćanja operativnih i toškova održavanja od strane javne uprave, iobezbjeđuje dovoljan i jasan podsticaj privatnom partneru• Troškovi usluga i neophodna plaćanja su predvidivi i ne uključuju visokstepen neizvjesnosti• Ugovori nisu kompleksni i daju dobro definisane specifikacije performansii zahtjeve za krajnji proizvod• Potencijal da se značajan rizik u operativnoj fazi prenese na privatni sektor• Javni sektor može imati koristi u vidu transfera iskustva privatnogoperatera u toku ugovornog perioda• Obim ove vrste ugovora se lako može promijenitii tako da sadržiupravljanje više od jednog postrojenja za otpad, čime se obezbjeđuje većiprostor za postizanje troškovne efikasnosti i ekonomičnosti.

Infrastructure Projects Facility – Technical Assistance WindowSub project: WB4-MNE-ENV-12B: Management Models and Options for Cost Recovery for the Future Construction andOperation of Regional Landfills in Montenegro79• Varijanta ugovora o uslugama omogućava dodjeljivanje pojedinih rizikaJPP operateru, čime se takođe omogućava fleksibilnost organa javne vlasti- na primjer, povezivanje godišnje naknade za količinom otpada koji stižena deponiju.Međutim, operativni ugovor ipak ima i svoje mane i zahtijeva da se ispuneodređeni uslovi.Glavni nedostaci ovog tipa ugovora su sljedeći:• Operativni ugovori i njihove varijacije zahtijevaju detaljno planiranje imodelovanje usluga koje će biti autsorsovane - javni sektor treba jasno darazumije šta je autsorsing i koje minimalne standarde želi da buduispunjeni• Potrebne su česte tenderske procedure jer su ugovorni rokovi kratki• Optimizacija troškova radnog vijeka nije moguća, jer su faza izgradnje ioperativna faza razvijene različitim metodama i od strane različitihizvođača radova• Da bi se obezbijedio efikasan nadzor ugovora, neophodno je kvalifikovanoi dobro pripremljeno osoblje javne uprave• Za efikasno regulisanje operativnih ugovora neophodan je čvrst regulatorniokvir• Investicione obaveze se ne prenose na privatnog operatora (uključujućiinvesticione obaveze u operativnoj fazi, koje ostaju odgovornost javnogsektora)• Nije moguć prenosa rizika u vezi sa projektovanjem i izgradnjom• Mogućnost da se ponovo pregovara obim usluga je smanjena• Kratkoročni operativni ugovori ne obezbjeđuju dovoljno podsticaja zaprivatnog operatora da optimizuje troškove u dugom roku• Kada su ugovori o uslugama ili operativni ugovori koriste za jedan objekat(deponija) može doći do smanjenja moguće efikasnosti u pogledu troškovai prebacivanja određenih ključnih rizika na javni sektor (na primjer, rizikvezan za snabdijevanje otpadom).Dijagram ispod prikazuje tipične relacije između različitih ugovornih strana ujednoj vrsti operativnog ugovora o JPP..

Infrastructure Projects Facility – Technical Assistance WindowSub project: WB4-MNE-ENV-12B: Management Models and Options for Cost Recovery for the Future Construction andOperation of Regional Landfills in Montenegro80Dijagram 18 Tipična struktura operativnog ugovora i njegove varijacijeEksterni izvođačiFinansiranjeIsplata iligarancijeGradnjaKredit EIBGrant EIBLokalni budžetUgovor o JPPJPP operatorUslugeEksterni izvođačiUslugePreduzeća zaprikupljanje itransport otpadaOdnosi između ugovora6.2.2 Ugovor koji uključuje projektovanje, gradnju iupravljanje (DBO)Glavne prednosti ovog tipa ugovora su sljedeće:• Najvažnija korist je mogućnost određivanja troškova cijelog radnog vijeka,čime se omogućava značajno smanjenje odnosno optimizacija ukupnihtroškova objekta u srednjem i dugom roku.• S obzirom da projektovanje i upravljanje vrši isti privatni partner, topredstavlja snažan podsticaj za korišćenje inovativnih tehnoloških rješenja.• Ugovori su obično srednjoročni ili dugoročni, što eliminiše potrebu za višetenderskih procedura i troškove koje to nosi za državne organe.• Na privatni sektor se prenosi širi obim rizika u vezi sa projektovanjem,izgradnjom i radom objekta.• Ukoliko mehanizam plaćanja nije povezan sa tarifama za korisnike, ondaje obično prilično jednostavan i uključuje redovne isplate od strane javneuprave privatnom partneru samo za pokrivanje troškova poslovanja (sličnouplatama za pokrivanje troškova poslovanja i održavanja). Osim toga,javni sektor zadržava kontrolu nad plaćanjem od strane korisnika.• Zbog dužine ugovora, obično je lako dogovoriti se o odredbi ugovora kojaomogućava javnom sektoru da promijeni obim usluga koje se pružaju..

Infrastructure Projects Facility – Technical Assistance WindowSub project: WB4-MNE-ENV-12B: Management Models and Options for Cost Recovery for the Future Construction andOperation of Regional Landfills in Montenegro81• Privatni sektor obično preduzima dodatne obaveze za ponovno investiranjeu operativnom periodu, ponekad iz sopstvene operativne marže.Glavni nedostaci ovog tipa ugovora su sljedeći:• Javna uprava i njeni savjetnici treba da obezbijede relativno složene idetaljne specifikacije i za fazu izgradnje i za operativnu fazu• Zbog dužeg roka ugovora i većih rizika, potrebna je rigoroznija kontrola,što ponekad zahtijeva osnivanje posebnog nadzornog tijela u okviru javnogsektora• Povećani zahtjevi za kvalifikovanim osoblje javne uprave kako u perioduizgradnje tako i u operativnoj fazi• Kao i u slučaju operativnog ugovora, temeljno lokalno planiranje usluga jepreduslov• Inicijalni troškovi izgradnje ostaju odgovornost javne vlasti, i obično serizik finansiranja u periodu izgradnje ne prenosi na privatni sektor• Ugovori su obično složeniji zbog znatno većih faktora rizika, građevinskihi operativnih obaveza, monitoringa i nadzornih funkcija, itd• Zbog složenosti ugovora njegov raskid je manje vjerovatan i skuplji, čak iako JPP operator ne ispuni utvrđene standarde• Javni sektor obično snosi rizik snabdijevanja otpadom, bilo u vidugarancija o količini otpada ili garancija o prihodu (tzv. „put-or-pay“garancija).Dijagram koji slijedi prikazuje tipične relacije između različitih ugovornihstrana u DBO (projektuj, gradi, upravljaj) tipu ugovora o JPP..

Infrastructure Projects Facility – Technical Assistance WindowSub project: WB4-MNE-ENV-12B: Management Models and Options for Cost Recovery for the Future Construction andOperation of Regional Landfills in Montenegro82Dijagram 19 Tipična struktura DBO ugovora i njegove varijacijeEksterni izvođačiFinansiranjeIsplata iligarancijeEIB kreditEU grantLokalni budžetUgovor o JPPJPP operatorIzgradnjaUslugeEksterni izvođačiUslugePreduzeća zaprikupljanje itransport otpadaOdnosi između ugovora6.2.3 DBFO ugovor (projektuj, gradi, finansiraj, upravljaj)DBFO tip ugovora je skoro isti kao i DBO ugovor, sa jedinom razlikom štoprivatni sektor obezbjeđuje i sredstva za projekat. Dakle, DBFO ugovoriprenose značajan dio rizika finansiranja sa javnog na privatni sektor. Međutim,ovaj prenos rizik nije bez troškova jer je trošak finansiranja za privatni sektorveći a JPP operator će takođe tražiti dodatne garancije od javnog sektora, kakobi osigurao da će povratiti svoju investiciju.Glavne prednosti uključuju (pored prednosti DBO ugovora):• DBFO predstavlja opciju JPP koja prenosi većinu rizika na privatnisektor, kao što su:o Rizik od kašnjenjao Tržišni riziko Rizici vezani za kamatnu stopa i devizni kurso Rizici nabavkeo Rizici vezani za tehnologijuo Rizici vezani za inflacijuo Rizici vezani za izdavanje dozvola i licenci..

Infrastructure Projects Facility – Technical Assistance WindowSub project: WB4-MNE-ENV-12B: Management Models and Options for Cost Recovery for the Future Construction andOperation of Regional Landfills in Montenegro83• Investicione obaveze zajedno sa u većinom pratećih rizika su upotpunosti prenijete na privatni sektor• Kada se ugovor potpiše, obaveze javnog sektora su ograničene nanadzor, iako takav nadzor može biti prilično složen i zahtijeva stalno iposvećeno osoblje javne uprave u cijelom periodu trajanja ugovora• Javni sektor obično ima priliku da promijeni obim usluga koje sepružaju uvođenjem raznih varijacija (s obzirom da je period trajanjaugovora dug, te varijacije mogu biti realizovane od strane privatnogizvođača).Glavni nedostaci:• Složena i duga tenderska procedura sa obimnim pregovorima za izborprivatnog operatera• Zahtijeva skupe tehničke, finansijske i pravne savjetnike• Kompleksna tenderska dokumentacija i potreba za izuzetno iskusnimosobljem javne uprave koje bi sprovelo čitav proces• Detaljno lokalno planiranje usluga je preduslov za ulazak u DBFOugovor sa privatnim operaterom• Neophodne su značajne finansijske garancije javnog sektora.Dijagram 20 Tipična struktura DBFO ugovora i njegove varijacijeStruktura ugovora o tipičnom JPPAgencija zanabavkeUgovor o JPPBankaInvestitoriKreditObezbjeđenjeAkcionarskiugovorPrivatnopreduzećeUgovor opružanju uslugaUgovor oodržavanjuUgovor oizgradnjiProvajderuslugaIzvođačOsiguranjeUgovor o projektovanjuOsiguravajućedruštvoArhitekta/inženjer.

Infrastructure Projects Facility – Technical Assistance WindowSub project: WB4-MNE-ENV-12B: Management Models and Options for Cost Recovery for the Future Construction andOperation of Regional Landfills in Montenegro846.2.4 KoncesijeKoncesije predstavljaju varijacije DBO i DBFO ugovora u kojima privatnisektor ima puno pravo upravljanja svim sredstavima, što nekad uključujeinvesticione obaveze a nekad ne.Glavna razlika je u tome što koncesioni tip ugovor daje privatnom sektorupravo da naplaćuje naknadu od korisnika usluga. JPP operater pokriva sve svojetroškove od naplaćenih naknada i često unaprijed državi plaća prethodnodefinisanu koncesionu naknadu.Dakle, pored svih ostalih rizika koji su prenijeti na privatni sektor u svimprethodno opisanim oblicima ugovora, koncesija na privatnog operatera takođeprenosi i rizik od slabe naplate.6.2.5 Ugovori o lizinguUgovori o lizingu su veoma slični ugovorima o koncesiji. Dvije glavne razlikesu to što JPP operater državi plaća godišnji zakup imovine iz sredstavaprikupljenih od korisnika preko naknada za usluge, i to što JPP operater običnonema obaveze investiranja (to jest, posluje na osnovu ugovora sličnogoperativnom ugovoru).6.2.6 Pregled poređenja oblika JPP u sektoru otpadaU tabeli ispod je dato je poređenje glavnih karakteristika i zahtjeva oblika JPP usektoru upravljanja otpadom.Tabela 23Poređenje različitih modela JPP za objekat deponijeOblik JPPUgovor o uslugama,upravljanju i raduOperativnaefikasnostTroškovicijelog radnogvijekaOptimalnaupotrebakapitalnihsredstavaPrikupljanjefinansijskihsredstavaNeophodnikapaciteti javnogsektora zaimplementaciju imonitoringNizakMehanizamplaćanjaTroškoviupravljanja ioperativni troškoviUgovor o lizinguSrednjiPlaćanja zalizingKoncesijeSrednjiVisokVisokGodišnjanaknadaGodišnja naknadaili tarifeTarife6.3 Proces JPPS obzirom da je donijeta odluka da se JPP razmotri kao mogući način pružanjajavnih usluga, potrebno je preduzeti standardan broj koraka u procesuutvrđivanja da li je neki oblik JPP i prikladan za datu situaciju. U.

Infrastructure Projects Facility – Technical Assistance WindowSub project: WB4-MNE-ENV-12B: Management Models and Options for Cost Recovery for the Future Construction andOperation of Regional Landfills in Montenegro85pojednostavljenom, relativno uopštenom prikazu, cio proces se može podijelitiu tri osnovne faze koje su prikazane na dijagramu ispod.Dijagram 21 Proces i koraci JPPFaza 1Koncept razvojaOcjena izvodljivostiRazvoj „benchmarka“ javnog sektora ipristupa "vrijednost za novac"2 - 5 mjeseciFaza 2Strukturiranje JPP projektaPriprema nacrta ugovora, zahtjeva zaprijedlog, projektnog zadatka, standardaposlovanja i pružanja uslugaTender5 - 8 mjeseciFaza 3Evaluacija ponudaOdabir ponudeOdređivanje vrijednosti za novacDodjela ugovoraUgovorni periodU Fazi 1 se definiše glavni koncept usluga koje će se pružati kroz JPP ipriprema se detaljna procjena izvodljivosti, uključujući i tehničku, finansijsku,pravnu i ekološku opravdanost projekta.U istoj fazi se priprema i uporedna analize ukupnih životnih troškova projektarealizovanog po JPP modelu i tradicionalnom modelu (Public SectorBenchmark, u daljem tekstu PSB 5 ) kao i metodologiju procjene „vrijednosti zanovac“Glavna pitanja koja treba postaviti u Fazi 1 su, između ostalog, sljedeća:• Koji su glavni razlozi za predlaganje realizacije ovog projekat u viduJPP?• Koje usluge su planirane da budu autsorsovane JPP operateru?• Koje su predložene uloge javnih i privatnih sektora?• Da li je tehnologija dokazana i komercijalno dostupna?• Da li postoje značajni uticaji na životnu sredinu koji nisu ublaženi?• Da li postoje značajni društveni uticaji koji nisu ublaženi?5 U suštini, ovo je cijena investicije/operativnih troškova plus rizici ako bi javni sektor preduzeosve ove investicije i poslovanje deponije; drugim riječima, bez učešća privatnog sektora..

Infrastructure Projects Facility – Technical Assistance WindowSub project: WB4-MNE-ENV-12B: Management Models and Options for Cost Recovery for the Future Construction andOperation of Regional Landfills in Montenegro86• Da li je odnos trošak-korist predloženog rješenja prihvatljiv u odnosuna raspoložive alternative bez obzira na eventualne donacije?• Da li je jasno odakle će doći novac koji će na kraju platiti projekat?• Da li je vlasništvo projekta dobro definisano?• Da li je sponzor projekta posvećen projektu?• Da li je sponzor projekta u stanju da realizuje projekat?• Da li su granice projekta dobro definisane a zadaci za raznekomponente distribuirani između projektnih partnera?• Da li su veze sa ostalim projektima jasne?• Da li postoje zakonska ograničenja predloženog obima projekta?• Da li postoje finansijski argumenti za korišćenje JPP?• Da li postoje mogućnosti za prenos rizika na privatni sektor?• Da li je moguće odrediti ciljeve zasnovane na učinku?• Da li će biti moguće da operater privatnog sektora uvede inovativnarješenja koja će optimitizovati troškove u toku trajanja projekta?• Da li je sponzor projekta spreman da prenese ključne odluke vezane zaprojektovanje na privatni sektor?• Da li je sponzor projekta spreman da prenese autonomiju upravljanja naprivatni sektor u fazi poslovanja i održavanja?Konkurencija u toku tendera za JPP je ključni preduslov za dobijanje„vrijednosti za novac“ za javni sektor. Konkurencija zahtijeva da tender budedovoljno atraktivan, kako bi više iskusnih operatera iz privatnog sektora daloponudu. Da bi olakšali ovaj proces, u toku Faze 1 će biti sprovedeno manjeistraživanje tržišta odabranih operatera lokalnih i regionalnih privatnih sektorau cilju:• Procjene da li postoji realno interesovanje među crnogorskimi odabranim međunarodnim operaterima privatnog sektoraza učešće u datom projektu JPP-a• dobijanja povratne informacije o tehničkim aspektimaprojekta, kao što su vrste usluga za koje bi operateriprivatnog sektora bili zainteresovani i koje bi bili umogućnosti da obezbijede.

Infrastructure Projects Facility – Technical Assistance WindowSub project: WB4-MNE-ENV-12B: Management Models and Options for Cost Recovery for the Future Construction andOperation of Regional Landfills in Montenegro87• dobijanja povratne informacije o neophodnim okvirnimuslovima (pravnim, ugovornim, institucionalnim ikomercijalnim uslovima) koji bi privukli učešće privatnogsektora u određenom sektoru ili projektu u Crnoj Gori.U ovoj fazi je potrebno razviti PSB (ponekad se naziva i komparator javnogsektora) kao i metodologije procjene „vrijednosti za novac“. Vrijednost zanovac se uglavnom sastoji od dva ključna činioca koji se vrjednuju:• Tenderska procedura, utvrđivanje definitivne/konačne cijene• Kvantitativna procjena uticaja prenosa rizika (koristeći opštipristup donošenju odluka kao što je prikazano na slici ispod.)Grafikon 22Kvantitativna procjena uticaja prenosa rizikaFaza 2 pripreme uključuje izradu kompletne tenderske projektnedokumentacije. Tipično upravljanje otpadom bi u tom slučaju obuhvatalo:• Obavještenje o predkvalifikaciji• Poziv za učešće na tenderu• Nacrt ugovora o javno-privatnom partnerstvu• Nacrt ugovora o operativnim aktivnostima• Nacrt ugovora o lizingu.

Infrastructure Projects Facility – Technical Assistance WindowSub project: WB4-MNE-ENV-12B: Management Models and Options for Cost Recovery for the Future Construction andOperation of Regional Landfills in Montenegro88• Ugovor o osnivanju i prateća dokumentacija (tj. Akcionarskiugovori itd.), ako je potrebno• Kupovina i prodaja ugovora o lizingu, ako je potrebno• Potencijalni ugovori s drugim opšinama• Drugi pravni akti propisani crnogorskim zakonodavstvomrelevantni za dati tenderPo prijemu tenderske dokumentacije, tender za JPP će i formalno biti objavljenu Sližbenom listu, elektronskom sistemu javnih nabavki ili na neki drugi načinu skladu sa zakonom.Faza 3 JPP-a počinje nakon objave tendera. Uglavnom obuhvata različiteprocese prije pristizanja ponuda, kao što su:• Ugovaranje pred-tenderskih sastanaka• Uspostavljanje i upravljanje sobom sa podacima (data room) ukojoj će sve relevantne elektronske informacije i dokumenta bitidostupni svim ponuđačima• Orgnizovanje posjeta ponuđača različitim lokacijama kako bi biliu mogućnosti da vide objekte koji će biti dio projekta• Pripremanje odgovora i odgovaranje na tehnička, finansijska ipravna pitanja;• Omogućavanje podjednakog pružanja odgovora svimponuđačima;• Dobijanje povratne informacije od ponuđača i neophodnoprilagođavanje tenderske dokumentacije.Po prijemu ponuda, izabrani članovi Komisije za evaluaciju započinju processevaluacije.U zavisnosti od vrste tendera (otvoreni tender, ograničeni tender itd.), prva fazaprocesa evaluacije može a i ne mora biti zaključena imenovanjem izabranogponuđača - ponuđač sa najnižom cijenom za usluge, ali pregovori o finalojraspodjeli rizika između zainteresovanih strana tek slijede, na osnovupreliminarnog predloga raspodjele rizika koji je dio tenderske dokumentacije.Na osnovu pregovora sa izabranim ponuđačem, definiše se konačna matricarizika i raspodjela za datu opciju JPP-a i daje procjena vrijednosti za novac.Ukoliko je „vrijednost za novac“ dovoljna, potpisuje se ugovor kojim seutvrđuje datum početka projekta kao i datum početka operativne faze..

Infrastructure Projects Facility – Technical Assistance WindowSub project: WB4-MNE-ENV-12B: Management Models and Options for Cost Recovery for the Future Construction andOperation of Regional Landfills in Montenegro896.4 Prepuruka za slučaj Regionalne deponije NikšićNakon razmatranja modela za učešće privatnog sektora u upravljanjudeponijom, regionalna deponija Nikšić je dalje analizirana u cilju utvrđivanjanajpogodnije opcije za njenu izgradnju i rad.Odabrani model za JPP treba da zadovolji finansijske, tehničke, pravne,institucionalne i ekološke uslove i rezultira boljom „vrijednošću za novac“ uopciji sa privatnim operaterom u odnosu na tradicionalne metode nabavke.Vrijednost za novac, u opštem smislu, odražava sposobnost zainteresovanihstrana javnog i privatnog sektora za efikasnom podjelom rizika projekata, na tajnačin smanjujući troškove u periodu trajanja projekta. To, opet, zahtijeva dobropoznavanje projektnih rizika koji se mogu kvantifikovati, kao i da seimplikacije troškova mogu porediti u raznim JPP varijantama i tradicionalnimmetodama nabavki.Sljedeća tabela rezimira karakteristike regionalne deponije Nikšić, uodnosu na osnovne zahtjeve različitih JPP modela koji se razmatraju.Potvrdan odgovor ukazuje na implikacije po javnu upravu. Negativanodgovor ukazuje da su implikacije prenijete na javni sektor. Preporučenidalji postupak je predložen na osnovu kvalitativne analize .Tabela 24Glavne karakteristike regionalne deponije Nikšić naspram JPP opcijaKarakteristike projektaLokacija deponije je dobrodefinisanaUtvrđen je komplekspostrojenja/objekata i uslugakoje će biti pružaneTehničke specifikacije i standardiusluga mogu biti jasno iskazaniUgovor će biti u vlasništvu triopštine ili tijela koja ih zastupajuNeizvjesnost vezana za količinuotpadaKonkurencija na tržištuKomentarMali rizik od pojave rizika kontaminacije i riziklokacijeSrednje veliki zahtjevi od zaposlenih u javnomsektoru prilikom pripreme tenderaSrednje veliki zahtjevi od zaposlenih u javnomsektoru prilikom monitoringa projektaVisok stepen rizika u vezi sa koordinacijom ikomplikacijama javnog sektora sa tačke gledištaJPP operateraZah jeva uspostavljanje redovnog vaganja (takoJPP kompanija neće preuze rizik otpada izahtijevaće fiksno plaćanje nezavisno od količineotpada, što može biti previše skupo za javnuupravu ukoliko količine otpada budu male)Dostupnost drugih deponija (Podgorica) koje su uokviru prihvatljive udaljenosti za transport bimogla dovesti do smanjenja pouzdanosti tokovaotpada i prihodaImplikacije modela JPP-aOC DBO DBFODA DA DADA DA DADA DA DADA Ne NeDa (useshorttermServiceContract)NeNeDA DA Ne.

Infrastructure Projects Facility – Technical Assistance WindowSub project: WB4-MNE-ENV-12B: Management Models and Options for Cost Recovery for the Future Construction andOperation of Regional Landfills in Montenegro90Karakteristike projektaKomentarImplikacije modela JPP-aOC DBO DBFOMogućnosti za recikliranje itržište nisu jasno definisaniVisok rizik smanjenja prihoda DA DA NeFinansijske obaveze, periodizgradnjeFinansijske obaveze, operativnafazaRizik za prihodeStatutarni riziciVisok rizik kašnjenja finansijskih sredstva zaizgradnjuBudžet opštine je slab, što dovodi do rizika odnemogućnosti davanja garancijaNaplatne naknade već visoke, sa dodatnimtroškovima postrojenja deponije javiće se pritisakisplativosti i rizik od neplaćanjaKako je ovo prvo JPP u sektoru upravljanjaotpadom, postoji visok rizik za dobijanjestatutarnih dozvola, licenci kako za periodizgradnje tako i za operativni periodDA DA NeDA DA NeDA DA NeDA Ne NeVlasništvo Ostaje u vlasništvu javne uprave DA DA DARizik po obim kapitalnih troškovaRizik po stabilnost potražnje zauslugamaPotrebne investicije su visoke u odnosu naočekivane prihode. Teško je privući privatneinvestiture za učešće u projektuPotražnja za uslugama nije utvrđena i bazirana jena proračunima a ne na stvarno prikupljenimpodacima. Postoji visok nivo neizvjesnosti kako zatroškove tako i za prihode.DA DA NeDA DA NeGlavni zaključci analize projektnih karakteristika su sledeći:• Regionalna deponija Nikšić je jednostavno postrojenje sa osnovnimkapacitetima za sortiranje i odlaganje. Stoga je stepen primjenjiveinovativne tehnologije ili znanja u procesu njegove izgradnje i radaograničen.• Tehnologije koje su predložene za upotrebu na deponiji su veoma dobropoznate i dokazane, pa je moguće pripremiti detaljne specifikacije zastandard usluga u cilju praćenja performansi.• Postoji veoma velika neizvjesnot vezana za visinu prihoda i protokotpada za sve tri opštine, izlažući potencijalne ugovorne strane visokomriziku.• Opštinski budžeti su slabi, zbog čega je praktično nemoguće datigarancije na prihode na srednji i dugi rok (“put or pay” garancija)• Privatni sektor će najvjerovatnije posmatrati projekat kao rizičanpoduhvat, dajući premiju visokog rizika predloženom plaćanjuoperativnih troškova i troškova upravljanja (O&M) ili finansijskojinternoj stopi povraćaja u slučaju finansiranja.

Infrastructure Projects Facility – Technical Assistance WindowSub project: WB4-MNE-ENV-12B: Management Models and Options for Cost Recovery for the Future Construction andOperation of Regional Landfills in Montenegro91• Međuopštinska koordinacija za pružanje opštinskih usluga je novi• Pravno i institucionalno sprovođenje i usklađivanje rizika će vjerovatnodonijeti dodatne elemente rizika i biti faktor u cijeni ponude od straneprivatnih operatora.Ove projektne karakteristike sugerišu da bi u ovoj fazi trebali opreznopristupiti uključivanju privatnog sektora u projekat regionalne deponijeNikšić. Postoji mnogo nepoznanica u jednačini projekta, dakle, postojivelika vjerojatnoća da će se o ugovoru o JPP pregovarati u značajnojinformacionoj asimetriji između javnog i privatnog sektora – što ćepotencijalno dovesti do veće cijene ugovora.Na osnovu ovih aspekata, preporučeni pristup je da se proces odvija korakpo korak, i da se u toku procesa eliminišu glavne neizvjesnosti i timeoptimizuje izloženost javnog sektora troškovima tokom trajanja projekta .Predloženi redoslijed aktivnosti je prikazan na slici ispod.Grafikon 23Predloženi redosled aktivnosti za učešće privatnog sektora u projekturegionalne deponije Nikšić6.4.1 Matrica rizika deponije Nikšić i proračuni vrijednosti za novacNa osnovu metodologije procjene rizika opisane u ovom izvještaju ikvalitativne procjene rizika identifikovane u analizi projekta regionalnedeponije Nikšić, moguće je izvesti Matricu rizika projekta koristeći kao osnovu.

Infrastructure Projects Facility – Technical Assistance WindowSub project: WB4-MNE-ENV-12B: Management Models and Options for Cost Recovery for the Future Construction andOperation of Regional Landfills in Montenegro92ranije pripremljenu PSB matricu rizika. 6Korišćene su sljedeće pretpostavke:• Vrste faktora rizika u tradicionalnim i JPP metodama nabavke su iste irazlikuju se samo u varijacijama za procjenu svakog pojedinačnogrizika od strane javnog i privatnog sektora.• Privatni operateri imaju bolje početne pozicije i iskusniji su uupravljanju sličnim postrojenjima te bi s toga bili u mogućnosti daupravljaju regionalnom deponijom Nikšić uz manje operativne troškove(rizik prekoračenja operativnog budžeta troškova je manji u slučajuJPP)• Privatni operateri su u boljoj poziciji za ublažavanje rizika životnesredine i drugih rizika nad kojim direktno ili inderktno imaju kontrolu(vjerovatnoća pojave rizika i uticaji vezani za te faktore bi bili manji uslučaju JPP)• Međutim, privatni operateri bi bili konzervativniji kada se radi orizicima koji su izvan njihove kontrole, pa bi im priključivali većepremije rizika (naročito kada je riječ o ključnim faktorima rizika kaošto su raspoloživost otpada, garancija prihoda i finansijske obaveze).• Nijedan trošak transakcije JPP procesa nije uključen u analizu ikvantifikaciju matrice rizika – PSB i JPP opcije će biti upoređivane naosnovu po prinipu poređenja sa prethodnom godinom (like for like).• Nijedan finansijski trošak DBFO opcije nije uključen u matricu.Na osnovu ovih pretpostavki i PSB matrice rizika, vjerovatnoća i matriceuticaja za BOT i tipova operativnog ugovora za modele JPP su pripremljeni iprikazani ispod.6 Ova vježba je indikativna i prvenstveno je namijenjena kako bi pokazao metodološkipristup i očekivana veličina rizika i vrijednosti za novac za regionalnu deponijuNikšić. Veći nivo tačnosti može se dobiti detaljnim inputom svih zainteresovanihstrana kako bi se uvidjeli svi mogući rizici i njihove veličine..

Infrastructure Projects Facility – Technical Assistance WindowSub project: WB4-MNE-ENV-12B: Management Models and Options for Cost Recovery for the Future Construction and Operation of Regional Landfills in Montenegro93Taebae 25Matrica rizika za oblike operativnog ugovora o JPP,regionalna deponija NikšićSL # LL # KATEGORIJA RIZIKA OPIS VJEROVATNOĆA UTICAJ OSNOVA TROŠKOVARizici u perioduizgradnje/investicijaCR1 CR1Kasno odobrenje tehničkogprojektaKasno odobrenje tehničkog projekta 30% 5% % troškova nabake i nadzoraCR2 CR2 Kvalitet tehničkog projekta Loš kvalitet tehničkog projekta koji dovodi do kašnjenja 20% 2% % troškova nabake i nadzoraCR3 CR7 Potraživanja Izvođač traži više vremena i novca 25% 8% % ukupnih kapitalnih troškova investicijeCR4 CR8 Nabavka - vrijeme i troškovi Tenderska procedura i nabavke traju duže i koštaju više 50% 10% % troškova nabake i nadzoraCR5 CR9 Troškovi izgradnje Troškovi izgradnje veći od projektovanih 15% 5% % ukupnih kapitalnih troškova investicijeKašnjenja i prekoračenja vremenskog roka zbog izmjenaIzmjene od strane ugovornogCR6 CR13inicijalno odobrene dokumentacije u toku faze izgradnje 10% 20% % ukupnih kapitalnih troškova investicijeorganaod strane ugovornog organaCR7CR8CR9CR14CR15CR21CR10 CR22Izmjene od strane izvođačaradovaIzmjene od strane statutarnogorganaUsklađenost za zakonskimnormama /dozvoleSpecifične/diskriminatornepromjene ZakonaCR11 CR27 Kamatne stopeCR12 CR28 Dostupnost osiguranjaCR13 CR34 NaknadaKašnjenja i prekoračenja vremenskog roka zbog izmjenainicijalno odobrene dokumentacije u toku faze izgradnjeod strane izvođača radovaKašnjenja i prekoračenja vremenskog roka zbog izmjenainicijalno odobrene dokumentacije u toku faze izgradnjeod strane statutarnog organaNemogućnost dobijanja potrebnih dozvole i saglasnostiza građevinske radove/Usklađenost za sa svimrelevantnim zakonskim propisima u periodu izgradnjeOpšte zakonske ili regulatorne promjene kojeprouzrokuju nove ili povećanje postojećih kapitalnihtroškova.Fluktuacije kamatnih stopa što dovodi do dodatnihfinansijskih troškova tokom izgradnjeOsiguranje u fazi izgradnje nije dostupno ili je skuplje daočekivanogTroškovi u vezi sa promjenom raznih naknada u tokuizgradnje10% 20% % ukupnih kapitalnih troškova investicije25% 10% % ukupnih kapitalnih troškova investicije15% 40% % troškova nabake i nadzora5% 20% % ukupnih kapitalnih troškova investicije20% 10% % ukupnih kapitalnih troškova investicije20% 10% % ukupnih kapitalnih troškova investicije10% 10% % ukupnih kapitalnih troškova investicijeCR14 CR35 Inflacija Dodatni troškovi zbog varijacija u inflaciji 30% 15% % ukupnih kapitalnih troškova investicije.

Infrastructure Projects Facility – Technical Assistance WindowSub project: WB4-MNE-ENV-12B: Management Models and Options for Cost Recovery for the Future Construction and Operation of Regional Landfills in Montenegro94SL # LL # KATEGORIJA RIZIKA OPIS VJEROVATNOĆA UTICAJ OSNOVA TROŠKOVARizici u operativnoj faziOR1 OR1 Prekoračenje troškovaOR2 OR8 Prikriveni defektiOR3OR4OR5OR6OR7OR8OR9OR12 NaknadeOR13Specifične/diskriminatornepromjene ZakonaOR14 Usklađenost sa standardimaOR18OR20Usaglašenost zazakonodavstvomNeispunjavanje obaveza odstrane IzvođačaOR23 InflacijaOR24 Kamatne stopeOpera vni troškovi i troškovi održavanja koji sugeneralno veći nego što se očekivaloNepredviđeni troškovi nastali zbog prikrivenih defekatanastalih nakon perioda odgovornostiNaknade za odlaganje otpada koje se ne povećavaju kaošto je planiranoOpšte zakonske ili regulatorne promjene koje dovode donovih ili povećanja postojećih opera vnih troškova.Nepridržavanje sadašnjih i budućih standarda vezanih zaživotnu sredinuUsaglašenost sa svim relevantnim zakonoskimpropisima u toku trajanja ugovora, kao mpr. više licenciFinansijske posljedice koje proizilaze iz neispunjavanjafinansijskih obaveza od strane izvođača radovaOpera vni troškovi koji su zbog in acije veći nego što jepredviđenoFluktuacije kamatne stope koje dovode do dodatnihfinansijskih troškova u operativnoj fazi20% 10% % ukupnih troškova poslovanja i održavanja5% 20% % ukupnih investicionih troškova30% 30% % ukupnih troškova poslovanja i održavanja5% 25% % ukupnih troškova poslovanja i održavanja5% 15% % ukupnih troškova poslovanja i održavanja30% 30% % ukupnih troškova poslovanja i održavanja5% 40% % ukupnih troškova poslovanja i održavanja30% 10% % ukupnih troškova poslovanja i održavanja0% 0% % ukupnih troškova poslovanja i održavanjaOR10 OR27 Makroekonomske promjene Rizik od smanjenja potražnje za ugovorenim uslugama 5% 10% % ukupnih troškova poslovanja i održavanjaOR11 OR29 Zastarjelost Rizik od ranog zastarijevanja objekata i opreme 0% 0% % ukupnih troškova poslovanja i održavanjaOR12 OR30 PoreziTroškovi vezani za varijacije raznih poreza u operativnojfazi10% 5% % ukupnih troškova poslovanja i održavanjaOR13 OR31 Naknada za otpad Rizik od uvođenja novog poreza za otpad 25% 5% % ukupnih troškova poslovanja i održavanjaOR14 OR32Cijena krajnjeg produkta koji se Rizik da cijena krajnjeg produkta deponije koji se možemože prodatiprodati bude niža od očekivane25% 45% % ukupnih troškova poslovanja i održavanjaOR15 OR33 Krajnje tržišteSposobnost da obezbijedi tržište za proizvode deponijekoji se mogu prodati25% 45% % ukupnih troškova poslovanja i održavanjaOR16 OR34Neizvjesnosti vezane za tokoveotpada do deponijePouzdanost tokova otpada do deponije 25% 50% % ukupnih troškova poslovanja i održavanjaRizici snabdijevanja otpadom.

Infrastructure Projects Facility – Technical Assistance WindowSub project: WB4-MNE-ENV-12B: Management Models and Options for Cost Recovery for the Future Construction and Operation of Regional Landfills in Montenegro95SL # LL # KATEGORIJA RIZIKA OPIS VJEROVATNOĆA UTICAJ OSNOVA TROŠKOVAWR1WR2WR3WR4WR1Količina otpada od ovlašćenogsakupljača otpadaWR2 KapacitetWR5 Planirano zatvaranjeWR6 Neplanirano zatvaranjeRizik da količina otpada od ovlašćenog sakupljačaotpada bude manja od predviđenog godišnjeg iznosaRizik da otpad koji se isporučuje na deponiju od straneovlašćenih sakupljača premašuje planirani kapacitetobjekataNemogućnost da se otpad prihva ili tre ra zbogplaniranog zatvaranjaNemogućnost da se otpad prihva ili tre ra zbogneplaniranog zatvaranja25% 30% % projektovane godišnje količine otpada0% 0% % projektovane godišnje količine otpada50% 5% % projektovane godišnje količine otpada0% 0% % projektovane godišnje količine otpadaTabela 26Matrica rizika za BOT model JPP, regionalna deponija NikšićSL # LL # KATEGORIJA RIZIKA OPIS VJEROVATNOĆA UTICAJ OSNOVA TROŠKOVARizici u perioduizgradnje/investicijaCR1 CR1Kasno odobrenje tehničkogprojektaLate design approvals 30% 5% % troškova nabake i nadzoraCR2 CR2 Kvalitet tehničkog projekta Poor quality of design work causing delay 20% 2% % troškova nabake i nadzoraCR3 CR7 Potraživanja Izvođač traži više vremena i novca 20% 4% % ukupnih kapitalnih troškova investicijeCR4 CR8 Nabavka - vrijeme i troškovi Tenderska procedura i nabavke traju duže i koštaju više 50% 10% % troškova nabake i nadzoraCR5 CR9 Troškovi izgradnje Troškovi izgradnje veći od projektovanih 8% 5% % ukupnih kapitalnih troškova investicijeKašnjenja i prekoračenja vremenskog roka zbog izmjenaIzmjene od strane ugovornogCR6 CR13inicijalno odobrene dokumentacije u toku faze izgradnje 10% 20% % ukupnih kapitalnih troškova investicijeorganaod strane ugovornog organaCR7CR14Izmjene od strane izvođačaradovaKašnjenja i prekoračenja vremenskog roka zbog izmjenainicijalno odobrene dokumentacije u toku faze izgradnjeod strane izvođača radova30% 15% % ukupnih kapitalnih troškova investicijeCR8 CR15 Izmjene od strane statutarnog Kašnjenja i prekoračenja vremenskog roka zbog izmjena 25% 10% % ukupnih kapitalnih troškova investicije.

Infrastructure Projects Facility – Technical Assistance WindowSub project: WB4-MNE-ENV-12B: Management Models and Options for Cost Recovery for the Future Construction and Operation of Regional Landfills in Montenegro96SL # LL # KATEGORIJA RIZIKA OPIS VJEROVATNOĆA UTICAJ OSNOVA TROŠKOVAorganainicijalno odobrene dokumentacije u toku faze izgradnjeod strane statutarnog organaCR9 CR21Nemogućnost dobijanja potrebnih dozvole i saglasnostiUsklađenost za zakonskimza građevinske radove/Usklađenost za sa svimnormama /dozvolerelevantnim zakonskim propisima u periodu izgradnje15% 30% % troškova nabake i nadzoraCR10 CR22Specifične/diskriminatornepromjene ZakonaCR11 CR27 Kamatne stopeCR12 CR28 Dostupnost osiguranjaCR13 CR34 NaknadaOpšte zakonske ili regulatorne promjene kojeprouzrokuju nove ili povećanje postojećih kapitalnihtroškova.Fluktuacije kamatne stope koje dovode do dodatnihfinansijskih troškova u fazi izgradnjeOsiguranje u fazi izgradnje nije dostupno ili je skuplje daočekivanogTroškovi u vezi sa promjenom raznih naknada u tokuizgradnje5% 15% % ukupnih kapitalnih troškova investicije20% 5% % ukupnih kapitalnih troškova investicije20% 10% % ukupnih kapitalnih troškova investicije10% 10% % ukupnih kapitalnih troškova investicijeCR14 CR35 Inflacija Dodatni troškovi zbog varijacija u inflaciji 30% 10% % ukupnih kapitalnih troškova investicijeRizici u operativnoj faziOR1 OR1 Prekoračenje troškovaOR2 OR8 Prikriveni defektiOR3OR4OR5OR6OR7OR8OR12 NaknadeOR13Specifične/diskriminatornepromjene ZakonaOR14 Usklađenost sa standardimaOR18Usaglašenost zazakonodavstvomOR20Neispunjavanje obaveza odstrane IzvođačaOR23 InflacijaOpera vni troškovi i troškovi održavanja koji sugeneralno veći nego što se očekivaloNepredviđeni troškovi nastali zbog prikrivenih defekatanastalih nakon perioda odgovornostiNaknade za odlaganje otpada koje se ne povećavaju kaošto je planiranoOpšte zakonske ili regulatorne promjene koje dovode donovih ili povećanja postojećih opera vnih troškova.Nepridržavanje sadašnjih i budućih standarda vezanih zaživotnu sredinuUsaglašenost sa svim relevantnim zakonoskimpropisima u toku trajanja ugovora, kao npr. više licenciFinansijske posljedice koje proizilaze iz neispunkavanjafinansijskih obaveza od strane izvođača radovaOpera vni troškovi koji su zbog in acije veći nego što jepredviđeno20% 10% % ukupnih troškova poslovanja i održavanja5% 20% % ukupnih investicionih troškova30% 30% % ukupnih troškova poslovanja i održavanja5% 25% % ukupnih troškova poslovanja i održavanja5% 10% % ukupnih troškova poslovanja i održavanja30% 30% % ukupnih troškova poslovanja i održavanja5% 40% % ukupnih troškova poslovanja i održavanja30% 10% % ukupnih troškova poslovanja i održavanja.

Infrastructure Projects Facility – Technical Assistance WindowSub project: WB4-MNE-ENV-12B: Management Models and Options for Cost Recovery for the Future Construction and Operation of Regional Landfills in Montenegro97SL # LL # KATEGORIJA RIZIKA OPIS VJEROVATNOĆA UTICAJ OSNOVA TROŠKOVAFluktuacije kamatne stope koje dovode do dodatnihOR9 OR24 Kamatne stope0% 0% % ukupnih troškova poslovanja i održavanjafinansijskih troškova u operativnoj faziOR10 OR27 Makroekonomske promjene Rizik od smanjenja potražnje za ugovorenim uslugama 5% 10% % ukupnih troškova poslovanja i održavanjaOR11 OR29 Zastarjelost Rizik od ranog zastarijevanja objekata i opreme 0% 0% % ukupnih troškova poslovanja i održavanjaOR12 OR30 NaknadaTroškovi u vezi sa promjenom raznih naknada u tokuirada10% 5% % ukupnih troškova poslovanja i održavanjaOR13 OR31 Naknada za otpad Rizik od uvođenja novog poreza za otpad 25% 5% % ukupnih troškova poslovanja i održavanjaOR14 OR32Cijena krajnjeg produkta koji se Rizik da cijena krajnjeg produkta deponije koji se možemože prodatiprodati bude niža od očekivane25% 45% % ukupnih troškova poslovanja i održavanjaOR15 OR33 Krajnje tržišteSposobnost da obezbijedi tržište za proizvode deponijekoji se mogu prodati25% 45% % ukupnih troškova poslovanja i održavanjaOR16 OR34Neizvjesnosti vezane za tokoveotpada do deponijePouzdanost tokova otpada do deponije 25% 50% % ukupnih troškova poslovanja i održavanjaRizici vezani za snabdijevanjeotpadomWR1 WR1Količina otpada od ovlašćenog Rizik da količina otpada od ovlašćenog sakupljačasakupljača otpadaotpada bude ispod predviđenog godišnjeg iznosa25% 30% % projektovane godišnje količine otpadaRizik da otpad koji se isporučuje na deponiju od straneWR2 WR2 Kapacitetovlašćenih sakupljača premašuje planirani kapacitet0% 0% % projektovane godišnje količine otpadaobjekataWR3 WR5 Planirano zatvaranjeNemogućnost da se otpad prihvati ili tretira zbogplaniranog zatvaranja50% 5% % projektovane godišnje količine otpadaWR4 WR6 Neplanirano zatvaranjeNemogućnost da se otpad prihva ili tre ra zbogneplaniranog zatvaranja0% 0% % projektovane godišnje količine otpada.

Infrastructure Projects Facility – Technical Assistance WindowSub project: WB4-MNE-ENV-12B: Management Models and Options for Cost Recovery for the Future Construction andOperation of Regional Landfills in Montenegro98Analiza tradicionalne metode nabavke i JPP opcijeU ovom dijelu, rezultati pripremnih radova iz prethodnih odjeljaka suiskorišćeni kako bi se prikazalo kvantitativno poređenje tradicionalne nabavke,BOT, i opcija operativnog ugovora u smislu cijene koja će biti naplaćena odstrane operatera deponije.Metodološki koraci u pripremi ove analize su sljedeći:• KORAK 1:• KORAK 2:o Izračunati neto odliv gotovine 7 iz javnog budžeta za tradicionalnunabavku i operativni metod za period od 30 godina.o Pretpostaviti da su svi operativni troškovi u tradicionalnojnabavci i operativnoj metodi troškovi iz budžeta kao i dioinvesticionih troškova koje je platila vlada ili opština koji sutakođe budžetski trošak.o Izračunati – koristeći PSB matricu (simulacijom traicionalnenabavke i operativnog pristupa) – investiciju prilagođenurizicima i operativni odliv gotovine i prihod u finansijskommodelu projekta za period od 30 godina.o Diskontovati 8 ukupan odliv i priliv gotovine prilagodjen rizikukako bi se procijenila NSVo Izračunati količinu otpada koji se prihvata na deponijuprilagođenu rizicima, na osnovu planiranih tokova otpada ufinansijskom modelu i faktore rizika u PSB matrici (rizicisnadbijevanja otpadom)o Izračunati neto sadašnju vrijednost (NSV) po toni otpada koji seprihvata na deponiji, dijeleći NSV odliva gotovine saprilagođenom količinom otpada koji se prima na deponiju; ovacifra daje procjenu cijene koju javni sektor plaća po toni otpada(naknada za prijem otpada)o Sprovesti istu proceduru kao za tradicionalnu nabavku; u ovomslučaju, ipak, korišćene su matrice rizika koje se odnose nasvaku JPP opciju (BOT i operativni ugovor)7 Neto novčani izdaci se izračunavaju se sabiranjem svih troškova plaćenih iz budžeta zaprojekat izgradnje i rada umanjen za bilo koji prihoda koji dospijeva u budžet iz projekta(na primjer, prihodi od recikliranja).8 10% popusta je korišćeno za ovu studiju..

Infrastructure Projects Facility – Technical Assistance WindowSub project: WB4-MNE-ENV-12B: Management Models and Options for Cost Recovery for the Future Construction andOperation of Regional Landfills in Montenegro99• KORAK 3:o Primjeniti ključnu pretpostavku da će privatni operater naplatitijavnoj upravi (novac iz budžeta ili naplata naknade od kupaca)iznos koji je dovoljan da pokrije sve troškove bez profitnemaržeo Treba imati na umu da je odliv gotovine javnog sektora u slučajuugovora o JPP jednak investicionom udjelu iz budžeta iplaćanju da se pokriju svi direkni i indirekni operativni troškoviJPP operatera.o Takođe treba imati na umu da će u opciji JPP prihodi odrecikliranja pripasti privatnom partneru, te stoga, nisu uključeniu priliv novca u budžet.o Izračunati odliv gotovine iz javnog budžeta za BOT metodu imetodu operativnog ugovora za period od 30 godinao Izračunati - pomoću matrice rizika za obje vrste ugovora o JPP-u– odliv gotovine prilagođen riziku u finansijskom modelu zaperiod od 30 godinao Diskontovati 9 ukupan odliv i priliv gotovine prilagodjen rizikukako bi se procijenila NSVo Izračunati količine otpada koji stiže na deponiju koje suprilagođene riziku, na osnovu planiranih tokova otpada ufinansijskom modelu i faktore rizika u PSB matrici (rizicisnadbijevanja otpadom)o Izračunati neto sadašnju vrijednost (NSV) po toni otpada kojistiže na deponiju, dijeleći NSV odliv gotovine sa otpadomprilagođenim riziku primljenim na deponiju; ova cifra dajeprocjenu cijene koju javni sektor plaća po toni otpada (naknadaza prijem otpada)o Predstaviti dobijene podatke u jednoj tabeli i sprovestikomparativnu analizu različitih metoda.Sljedeća tabela prikazuje rezultate ovih proračuna koristeći finansijski modelpripremljen za analizu regionalne deponije Nikšić, kao i pripremljene matricerizika.9 Kao što je naznačeno gore, stopa popusta od 10% je korišćena za ovu studiju..

Infrastructure Projects Facility – Technical Assistance WindowSub project: WB4-MNE-ENV-12B: Management Models and Options for Cost Recovery for the Future Construction andOperation of Regional Landfills in Montenegro100Tabela 27Komparativni pregled tradicionalne i JPP opcije za regionalnudeponiju NikšićNSVs (EURO, u milionima)PSB,tradicionalnametodaBOTOperativniugovorDržavni keš - odlivTroškovi u toku perioda izgradnje - nominalni 5.8 5.8 5.8Period rada- operativni troškovi i troškovi upravljanja (O&M) -nominalni61.1 61.1 61.1Prihodi od recikliranja -24.5 -24.5 -24.5Odliv gotovine prije rizika 42.4 42.4 42.4Rizici projektaRizici u toku perioda izgradnje 1.7 1.5 1.7Rizici u operativnom periodu (O&M)7.2 8.8 8.8Ukupni rizici 8.9 10.3 10.5Odlivi gotovine prilagođeni rizicima 51.3 52.7 52.9NPV/ t optada koji se prihvata na deponiji Nikšić (EURO) 23 23.4 23.6Izračunata neto sadašnja vrijednost (NSV) po toni otpada koji se prihvata naregionalnoj deponiji Nikšić je važan pokazatelj benefita JPP opcije u odnosu natradicionalne metode nabavke javnog sektora. Ovaj pokazatelj je ukupna cifrakoja odražava troškove javnog budžeta za svaku opciju u smislu isplaćenognovca (odlivi gotovine) po toni otpada koji se odlaže na deponiju.Drugim riječima, NSV/t indikator pokazuje za svaku opciju šta javni sektordobija u smislu usluga u zamjenu za svaki plaćeni euro. Pod pretpostavkom dasu usluge ekvivalentne u svakoj opciji, niža NSV u JPP opciji ukazuje na bolju„vrijednost za novac“. Zatim, obim kvantitativnih razlika u NSV između PSB iJPP opcija bi takođe objasnio stepen efikasnosti privatnog upravljanja u odnosuna javno upravljanje. Takva efikasnost može biti rezultat različitih elemenata:• bolje upravljanje troškovima od strane privatnog operatera• bolja alokacija rizika i ublažavanje rizika od strane privatnog operatera• veća efikasnost u radu postrojenja..

Infrastructure Projects Facility – Technical Assistance WindowSub project: WB4-MNE-ENV-12B: Management Models and Options for Cost Recovery for the Future Construction andOperation of Regional Landfills in Montenegro101Nakon objašnjenja implikacija vrijednosti indikatora NPV/t, rezultatipredstavljeni u prethodno datoj tabeli sada se mogu analizirati:• Osnovni troškovi projekta i prihodi od reciklaže su isti za sve tri opcije.• Kvantifikacija rizika za fazu izgradnje ukazuje na to da se najniži uticajna troškove očekuje za BOT scenario –tj., kada se iskusni JPP izvođačradova izabere za izgradnju objekta (zajedno sa kasnijim radomobjekta). Ovo omogućava da se smanje implikacije po troškove u tokuizgradnje zbog kapaciteta JPP operatora za bolje upravljanje iublažavanje rizika.• U pogledu uticaja rizika operativnog perioda na troškove, obje opcijeJPP podrazumijevaju veće troškove u odnosu na tradicionalnu metodunabavke. Detaljna analiza pojedinačnih elemenata rizika ukazuje da seradi o kumulativnom efektu koji uključuje dva dijela: Smanjenje troškova za prilagođavanje rizicima zbog sposobnostioperatora JPP da efikasnije ublaži određene troškoveoperativnog perioda koji su pod njegovom kontrolom, i Povećanje troškova za prilagođavanje rizicima zbog toga što JPPoperater uračunava značajne neizvjesnosti na tržištu ineizvjesnoti u prihodima u buduće troškove poslovanja iodržavanja koje plaća javni sektor Neto rezultat ova dva dijela je da uračunavanje neizvjesnostipremašuje troškovnu efikasnost privatnog operatera; samim tim,ukupan trend se ogleda u većim troškovima prilagođenimriziku.• Kao rezultat toga, NSV po toni za sve tri analizirane opcije je napribližno istom nivou, dok je za opcije JPP nešto veći. Dakle, NSV/totpada koji se prihvata na deponiju je neznatno veći za operativniugovor zbog nemogućnosti da partner u JPP minimizira uticaj rizika natroškove u periodu izgradnje.Analiza ukazuje na prilično interesantan, ali logičan slučaj:• Uprkos činjenici da opcija JPP nudi značajno smanjenje troškova u faziizgradnje i operativnoj fazi kao rezultat operativne efikasnosti i boljegupravljanja rizicima, visoki rizici vezani za dostupnost i kvantitetotpada i ostvarene prihode (i od taksi za prijem otpada i od sekundarnihsirovina) u potpunosti prevazilaze te koristi.• Složeniji model JPP, poput BOT, mogu se primijeniti na slučajregionalne deponije Nikšić, jer su neto efekti relativno jednaki upoređenju sa tradicionalnom metodom nabavke..

Infrastructure Projects Facility – Technical Assistance WindowSub project: WB4-MNE-ENV-12B: Management Models and Options for Cost Recovery for the Future Construction andOperation of Regional Landfills in Montenegro102• Međutim, preporučuje se postepen pristup kojim se može dobiti znatnobolja „vrijednost za novac“. Takav pristup, kao što je već pomenuto,može se sprovoditi u sljedećim koracima: Javna uprava (sa nacionalnim i međunarodnim doprinosima)gradi deponiju koristeći tradicionalni način nabavke Raspisuje se tender za pojednostavljeni oblik operativnogugovora o JPP (ugovor o pružanju usluga) za kratak period (3-5godina) sa ciljem da se pokrene rad deponije, u kom procesu jepotrebno eliminisati glavne neizvjesnosti u vezi sa kvalitetomgrađevinskih radova, stvarnim količinana otpada, tržištemsekundarnih sirovina, realističnim operativnim troškovima, itd. Kada ove neizvjesnosti budu eliminisane posle 3-5 godinatrajanja ugovora o uslugama može se sklopiti operativni ugovorna duži period (bez investicionih obaveza za dalju izgradnjućelija ili renoviranje) ili kompleksniji ugovor o koncesiji (sainvesticionim obavezama).Vrijednost ovakvog korak-po-korak pristupa se ogleda u tome što - kada seeliminišu neizvjesnosti u vezi sa tržištem i prihodima - JPP operateri nećepridavati tako visoke premije glavnim elementima rizika. Dakle, javna upravaće moći da iskoristi sve prednosti operativne efikasnosti privatnog sektora uvidu niže cijene kvalitetnih usluga..

Infrastructure Projects Facility – Technical Assistance WindowSub project: WB4-MNE-ENV-12B: Management Models and Options for Cost Recovery for the Future Construction andOperation of Regional Landfills in Montenegro1037 Studija slučaja učestvovanja privatnogsektora u radu deponije7.1 Javno-privatno partnerstvo na objektu ArgesdeponijeProjekat se nalazi u okrugu Arges u Rumuniji, koji je smješten u središnjem –južnom dijelu Rumunije i zauzima površinu od 682,631 ha. Okrug ima 644,590stanovnika i sastoji se od tri opštine, četiri grada i 95 komuna. Prema strategijiživotne sredine Ruminije, okrug Arges je predviđen za integrisan sistemupravljanja otpadom koji je održiv sa stanovišta životne sredine, isplativ ipriuštiv. Sistem upravljanja otpadom je određen na način da poštuje i zahtjeveiz domaćeg zakonodavstva, kao i relevante EU propise. Ukupan cilj ovogprojekta je da se razvije infrastruktura u oblasti otpada u ovom okrugu kako bise očuvao, zaštitio i unaprijedio kvalitet životne sredine u okrugu Arges.Predložena infrastruktura se sastojala od objekta regionalne deponije za čitavokrug sa postrojenjem za razvrstavanje otpada i kompostiranje, transferstanicom u sjevernom djelu okruga kako bi se smanjii troškovi prevoza, obnoveinfrastrukture za sakupljanje u gradskim oblastima i proširenja infrastrukture zasakupljanje u seoskim oblastima.Ovaj projekat se sastoji od djela koji se odnosi na učešće privatnog sektora uradu integrisanog sistema upravljanja otpadom. Postupak donošenja odluka sesastoji od sljedećih glavnih koraka:1. Urađeno je podrobno mapiranje postojećih usluga i opsežnabaza podataka o svim komponentama upravljanja otpadom(proizvodnja, sakupljanje, prerada i odlaganje) je razvijena. Cilj ovefaze je bio da se u potpunosti razumiju tokovi otpada, količine,naknade i tokovi plaćanja, postojeće aranžmane subvencionisanja,ograničenja koja se odnose na priuštivost, itd. Ključni razlog zaovakvu vježbu je bilo uklanjanje neizvjesnosti u najvećoj mogućojmjeri koja se odnosi na podatke i informacije o ovom projektu kako bise na najmanju mjeru svela premija za rizik koji mogući rukovaocijavno-privatnog partnerstva pripisuju ovom projektu.2. Analiza je ukazala na to da je postojeći sistem veomarascjepkan. Značajnim djelovima seoskih zajednica nisu pružaneredovne usluge upravljanja otpadom. Postojeća deponija je u suštini.

Infrastructure Projects Facility – Technical Assistance WindowSub project: WB4-MNE-ENV-12B: Management Models and Options for Cost Recovery for the Future Construction andOperation of Regional Landfills in Montenegro104bila neuređeno odlagalište i predstavljala je značajnu prijetnju zaživotnu sredinu. Prakse u radu su bile loše i neisplative.Slika 24Mapiranje obezbijeđenja usluga upravljanja otpadom u okrugu Arges3. Pripremljena je studija izvodljivosti za različite komponente ivrednovane su različite opcije sistema integrisanog upravljanjaotpadom. Studija izvodljivosti je pokazala da je sposobnost da seprivuku sredstva iz spoljnih izvora iz privatnog sektora pod skupljimuslovima slaba. Alternativni finasijski paket koji se sastoji od grantEvropske banke za obnovu i razvoj, EU granta i doprinosa lokalnogbudžeta je predložen i procjenjen.4. Struktura budućeg sistema integrisanog upravljanja otpadom jeosmišljena i usvojena. Ona se sastojala od regionalne deponije i četiriugovora o sakupljanju koji pokrivaju veći dio okruga Arges (doljepredstavljena slika)..

Infrastructure Projects Facility – Technical Assistance WindowSub project: WB4-MNE-ENV-12B: Management Models and Options for Cost Recovery for the Future Construction andOperation of Regional Landfills in Montenegro105Slika 25Sistem integrisanog upravljanja otpadom u okrugu Arges5. Različiti načini nabavke i rada predloženog integrisanogsistema su procjenjeni. U ovoj fazi, potpuni razvoj kroz standardjavnog sektora i procjenu vrijednosti dobijenu za uloženi novac susprovedeni u okviru „Studije opravdanosti opcije javno- privatnogpartnerstva“.6. Kao rezultat podrobne procjene, predloženo je da je ugovor okoncesiji sa ograničenim obavezama ulaganja opcija koja ima najvećudodatnu vrijednost od svih raspoloživih.7. Uz učešće međunarodnog konzorcijuma koji pružakonsultantske usluge započet je pripremni rad za javno nadmetanje.Izrada potpunog dosijea tendera je sprovedena u bliskoj saradnji sarumunskom jedinicom za javno-privatno partnerstvo, Evropskombankom za obnovu i razvoj, predstavnicima EU u Rumuniji i naravno,sa svim opštinama i zajednicama.8. Dokumentacija javnog nadmetanja je pripremljena sa ciljembudućih JPP sporazuma sa sljedećom strukturom ustanova:.

Infrastructure Projects Facility – Technical Assistance WindowSub project: WB4-MNE-ENV-12B: Management Models and Options for Cost Recovery for the Future Construction andOperation of Regional Landfills in Montenegro106Slika 26Struktura JPP sporazuma u okrugu Arges, Rumunija9. Postupak javnog nadmetanja je pokazao značajan interes za sveugovore. Posebno je ugovor o koncesiji objekta deponije privukaoznačajno interesovanje domaćih i međunarodnih preduzeća iz oblastiupravljanja otpadom.10. Ključne osobine ugovora o koncesiji deponije se sastoje od:o 20 godišnji ugovorni rok sa ekskluzivnošćuo Garancija da se drugim rukovaocima neće izdavati dozvola zaslične uslugeo Pravo na naplatu ulazne takseo Pravo na upotrebu postojećih objekata kako bi se stekli drugiprihodi (recikliranje, kompostiranje, druga valorifikacijaotpada)o Pravo da se privuče otpad izvan zemlje uz prethodnu saglasnostnadležnog tijelao Plaćanje naknade za koncesiju nadležnom tijeluo Komponenta granta u finansiranju kako bi se isplatila pozajmicaEBRD-uo Naknada usluga za praćenje ugovorao Postupak otvorenog javnog nadmetanja bez prekvalifikacijeo Obavezno ulaganje koje je potrebno za odgovarajuće poslovanje.

Infrastructure Projects Facility – Technical Assistance WindowSub project: WB4-MNE-ENV-12B: Management Models and Options for Cost Recovery for the Future Construction andOperation of Regional Landfills in Montenegro107o Besplatan povraćaj imovine na kraju ovog perioda.11. Mehanizam plaćanja je razvijen kako bi se obezbijedilaodgovarajuća pokrivenost svih troškova poslovanja deponije ipribavljanje odgovarajućih sredstava da se pokrije nakon fazezbrinjavanja (pogledajte dolje navedenu sliku)Slika 27Mehanizam plaćanja za koncesiju deponije Arges12. Značajan rizik je prenesen na privatnog rukovaoca, a javniorgan je prvenstveno ostao odgovoran za sljedeće činioce rizika:1. Diskriminirajuće promjene zakona2. Izmjene ovlašćenja u uslovima ugovora3. Rizik ponude otpada4. Period odgovornosti za manjkavosti izgradnje5. Izdavanje dozvola i odobrenja.13. Javni organ je osnovao poseban subjekat za praćenje ugovorao koncesiji u okviru okruga Arges pod nazivom SERVSAL. Osobljekoje radu u SERVSAL-u je prošlo obuku međunarodnog savjetnika uprocesu razumijevanja, uređenja, praćenja JPP sporazuma.7.2 PoukeSljedeće pouke se mogu izvući iz postupka sprovođenja JPP ugovaranja uokrugu Arges:.

Infrastructure Projects Facility – Technical Assistance WindowSub project: WB4-MNE-ENV-12B: Management Models and Options for Cost Recovery for the Future Construction andOperation of Regional Landfills in Montenegro1081. Jasan pogled na usluge koje će se ponuditi na javnom nadmetanju kaoJPP, uključujući ispravno poznavanje uslužne oblasti, temeljapotražnje, količine otpada, sposobnosti plaćanja su pomogle da seumanji ukupna cijena JPP ugovaranja za javnost2. Dobro upravljanje, otvorenost i saradnja između uključenih strana(jedinice za sprovođenje projekata, jedinice za javno-privatnopartnerstvo, lokalnih tijela, konsultanta) su ključni3. Komune treba da budu veoma uključene – u protivnom može doći dosnažnog političkog i društvenog otpora4. Pažljivo sa već postojećim ugovorima (ako se zanemare mogu dovestido značajnih isplata nadoknada za nadležni organ)5. Sklonost ka previše pojedinost u zahtjevima usluga – JPP rukovaoctreba da ima obim za unaprijeđenje djelotvornosti6. Sklonost da se previše rizika prebaci na JPP rukovaoca - JPP značipartnerstvo7. Dobro napisani ugovori i jasan obrazac podjele rizika otklanja mnogebuduće sporove8. Postupak nabavki zahtjeva da se jasno prikaže vrijednost ugovora okoncesiji i ustanovi ex-ante na osnovu analize standarda javnog sektorai vrijednosti dobijene za uloženi novac.7.3 Sažetak ključnih odlika JPP koncesije ArgesdeponijeSlučajUgovornestraneObezbijeđeneuslugeStrukturafinansiranjaza izgradnjuPrva radnaUgovor o koncesiji Arges deponijeSavjet okruga Arges, IRIDEX grupaUpravljanje cijelim postrojenjem deponije – pred-prerada,razvrstavanje otpada, recikliranje, kompostiranje, radpostrojenja za preradu ocjednih voda, prerada otpadnih voda,postrojenje za postupak drobljenja, na kraju odlaganjeEU grant - 53%, EBRD pozajmica - 18%, Vlada - 29%750,000 m 3.

Infrastructure Projects Facility – Technical Assistance WindowSub project: WB4-MNE-ENV-12B: Management Models and Options for Cost Recovery for the Future Construction andOperation of Regional Landfills in Montenegro109ćelijaUlazna taksaDatumpočetka11.5 eura/tonimaj, 2010. godine.

Infrastructure Projects Facility – Technical Assistance WindowSub project: WB4-MNE-ENV-12B: Management Models and Options for Cost Recovery for the Future Construction andOperation of Regional Landfills in Montenegro1108 Zaključak i predložene optimalne metodeOvaj izvještaj je ispitao mane i prednosti različitih metoda za nabavku koja seodnosi na izgradnju i poslovanje regionalne deponije u Nikšićkoj oblastiopsluživanja (sastoji se od Nikšića, Plužina i Šavnika). Vidjeli ste da jefinansijska sposobnost opština slaba, što znači da će biti potrebno finansiranjespolja, posebno od republičke vlade, grantova EU, pozajmica Evropskeinvesticione banke i takođe od privatnog sektora da bi se deponija sagradila.Analiza finansijskog stanja zainteresovanih strana na nivou opština ukazuje nato da opštine i JKP ne bi bile u stanju da sufinansiraju regionalnu deponiju.Pored toga, veliki troškovi deponije, kao i neizvjesnosti koje se odnose nanjenu izgradnju i poslovanje – posebno količina otpada koja će dolaziti udeponiju – čine da riješenje izgraditi-rukovoditi-prenijeti bude nepouzdanpoduhvat.Zakonski ambijent koji preovlađuje u Crnoj Gori omogućava sve vrste učešćaprivatnog sektora u izgradnji i poslovanju regionalne deponije. Međutim, kaošto je analiza zakonske i instutucionalne strukture za moguće uvođenje JPP-a uizgradnju i poslovanje predložene regionalne deponije u Nikšiću pokazala, netreba sagledati samo slovo zakona. Zakonska analiza je ispitala opcijesporazuma između međuopštinskog Budoša i JPP preduzeća, opštineneposredno sa JPP preduzećem, opštine neposredno sa Budošem (kaonezavisnim JPP preduzećem) i „standarda javnih usluga: opštine samepreuzimaju poslove otpada, kao dio svog poslovanja, koristeći postojeća JKP(ili osnivanjem jednog JKP koje će upravljati deponijom).Urađena je analiza rizika da bi se dobile brojke koje su prilagođene riziku zatroškove izgradnje i poslovanja, koje su zatim analizirane prema neto sadašnjojvrijednosti (NSV) po toni prihvaćenog otpada na regionalnoj deponiji uNikšiću; ovo je važan pokazatelj koristi koje nude JPP opcije u poređenju satradicionalnim načinom nabavki javnog sektora. Analiza je pokazala da uprkosčinjenici da JPP opcije nude značajno smanjenje troškova koji se odnose naizgradnju i period poslovanja kao rezultat efikasnosti u poslovanjju i boljegupravljanja rizicima, ove dobiti su sasvim nadjačane velikim rizicima koji seodnose na raspoloživost otpada, količinu i ostvarene prihode (i od ulaznihnaknada i od proizvoda recikliranja).Složenije javno-privatno partnerstvo, kao što je izgraditi-rukovoditi-prenijetinačin, se može koristiti u slučaju regionalne deponije u Nikšiću, jer su neto.

Infrastructure Projects Facility – Technical Assistance WindowSub project: WB4-MNE-ENV-12B: Management Models and Options for Cost Recovery for the Future Construction andOperation of Regional Landfills in Montenegro111efekti relativno ujednačeni u poređenju sa tradicionalnim načinom nabavke.Međutim, postepeniji pristup se preporučuje, jer može da postigne značajnobolju vrijednost dobijenu za uloženi novac.Kao zaključak, preporuka je da izvještaj o načinima tarifiranja (Aktivnost 4)ispita postepeno uvođenje rukovaoca iz privatnog sektora (a to bi mogao biti iBudoš) putem prije svega ponude preko javnog nadmetanja oko ugovora oupravljanju za prvih 3-5 godina poslovanja deponije. Nakon toga, trebaponuditi putem javnog nadmetanja dugoročan ugovor o poslovanju. Ovajpristup omogućava da javni sektor (opštine) ponude poznatu količinu – raddeponije sa malo neizvjesnosti koje se tiču posebno količine otpada koja sedovozi na deponiju i veličinu tržišta recikliranja. Ovaj odjeljak nudi kratakpregled gore podrobno opisane prioritizacije i preporučuje optimalan način zadalji razvoj u izvještaju o modelima tarifiranja (Aktivnost 4)..

Infrastructure Projects Facility – Technical Assistance WindowSub project: WB4-MNE-ENV-12B: Management Models and Options for Cost Recovery for the Future Construction andOperation of Regional Landfills in Montenegro112Prilog 1Opis faktora rizikaOvo poglavlje Priloga predstavlja kratak opis svih identifikovanih rizika, podijeljenihu tri tipa: rizici u periodu izgradnje i investiranja, rizici operativnogperioda i rizici vezani za snabdijevanje otpadom. Posle kratkog opisa, ukratkoje procijenjena vjerovatnoća nastanka određenog rizika, kao i uticaj datog rizikau slučaju da do njega dođe. Oba faktora rizika su ocijenjena kao nizak, srednjiili visok. U opisu koji slijedi, faktori rizika su procijenjeni ya slučaj da deponijomupravlja javni sektor. Za ostale modalitete izgradnje i rada deponije,procjene vjerovatnoće i uticaja mogu biti drugačije.Rizici u periodu izgradnje i investiranjaCR1 – Kašnjenje odobrenja projektne dokumentacije – Ako odobrenjetehničkog projekta deponije bude značajno kasnilo (kao što je slučaj u Nikšiću),doći će i do kašnjenja investicija. U zavisnosti od ekonomske situacije utrenutku kada projekat konačno bude odobren, pobjednička investiciona ponudamože biti veća ili manja od prvobitnih procjena troškova projekta. Moguće jeda se i drugi parametri neznatno promijene u odnosu na pretpostavke u projektu,uključujući i rast populacije, rast prihoda, stopu stvaranja čvrstog otpadaitd. Osim toga, ako odobrenje projekta bude kasnilo, analiza uticaja na životnusredinu će možda morati da se ponovi, a moguće je da će biti neophodno da sevadi nova građevinska dozvola. Kašnjenje odobrenja može biti uzrokovano ikvalitetom projektne dokumentacije (vidi CR2). Kašnjenje odobrenja projektase smatra srednjim rizikom sa srednjim uticajem u investicionom periodu(manifestuje se potencijalnim prekoračenjem troškova).CR2 – Kvalitet projektne dokumentacije – Iako je moguće da kvalitet projektnedokumentacije bude uzrok kasnog usvajanja projekta, takođe postoji irizik da projekat lošeg kvaliteta bude odobren i posluži kao osnova za investiranje.To bi moglo dovesti do prekoračenja troškova u cjelini, kao i do značajnihpotraživanja od strane izvođača. Iako se često očekuje da rizik povezan sakvalitetom projektne dokumentacije ima nisku vjerovatnoću nastanka, u slučajuregionalne deponije u Nikšiću on se, s obzirom na istoriju projekta, ocjenjujekao srednji rizik (neprihvatanje prethodnog projekta, kašnjenje odobrenjatrenutnog projekta). Uticaj se takođe smatra srednjim, jer se projekat lošegkvaliteta može manifestovati i značajnim prekoračenjem troškova.CR3 – Rizik vezan za Jedinicu za implementaciju projekta – Kašnjenje uosnivanju Jedinice za implementaciju projekta (JIP) može biti uzrok značajnogrizika u investicionom periodu, jer nedostatak pravilnog nadzora može dovestido odlaganja i neopravdanih potraživanja. Nepostojanje JIP-a takođe može dastvori rizik po ugovor sa finansijskim institucijama u vidu propuštenih rokovaza podnošenje izvještaja i slabijeg kvaliteta izvještaja. Kašnjenja u formiranjuJIP-a takođe će značiti da će potrebe i zahtijevi ugovarača biti zanemareni dokse JIP ne osnuje. Vjerovatnoća nastanka ovog rizika smatra se niskom (bez obzirana situaciju u uključenim opštinama, PROCON može funkcionisati kao.

Infrastructure Projects Facility – Technical Assistance WindowSub project: WB4-MNE-ENV-12B: Management Models and Options for Cost Recovery for the Future Construction andOperation of Regional Landfills in Montenegro113Jedinica za implementaciju projekta), a uticaj ovog rizika se takođe ocjenjujekao nizak.CR4 – Kapacitet JIP-a – tehnički kapacitet JIP-a takođe može dovesti do istihprekoračenje troškova i uticaja kao i rizik koji se odnosi na kašnjenje u formiranjuJIP-a (vidi rizik CR3). Vjerovatnoća nastanka ovog rizika se smatrasrednjom (iako PROCON može funkcionisati kao JIP, on nema iskustva u praćenjuizgradnje deponije), dok se uticaj ovog rizika takođe ocjenjuje kao nizak.CR5 – Finansiranje – Ovaj rizik je povezan sa nedovoljnim finansiranjem odstrae države (lokalna samouprava ili Vlada) ili eksternim finansiranjem u tokuperioda izgradnje, s obzirom da će finansiranje izgradnje regionalne deponije uNikšiću morati da se uradi kroz kombinaciju lokalnog, nacionalnog i spoljnogfinansiranja. Nedostatak finansijskog kapaciteta, ili nedostupnost finansija,dovešće do kašnjenja građevinskih radova i prekoračenja troškova iz višerazloga, uključujući potrebu da se izvođač ponovo angažuje ili koriste drugasredstva za završetak izgradnje nakon što finansiranje bude ponovo obezbijeđeno.Nedostatak finansiranja iz lokalnih i nacionalnih izvora takođe može daznači da će se privatni izvori finansiranja izgradnje povući iz projekta (akotakvi izvori finansiranja budu zainteresovani za projekat). Imajući u vidustrateški značaj ovog projekta u Crnoj Gori i opštinama Nikšić, Šavnik iPlužine, vjerovatnoća nastanka ovog rizika se smatra niskom. S druge strane,uticaj ovog rizika na izgradnju regionalne deponije je visok, s obzirom da nedostatakfinansiranja može izazvati značajna kašnjenja projekta i prekoračenjetroškova.CR6 – Proceduralni rizici – Čak i ako se JIP ili nadzor propisno i blagovremenoorganizuju, loše finansijsko planiranje, praćenje i izvještavanje mogudovesti do kašnjenja u isplati finansijskih sredstava i time do prekoračenjatroškova usljed neefikasnog korišćenja resursa. S obzirom na relativni nedostatakiskustva u izgradnji deponije u Crnoj Gori, vjerovatnoća nastanka ovogrizika se ocjenjuje kao srednja. S druge strane, uticaj ovog rizika na izgradnjuregionalne deponije je nizak, jer kašnjenja u isplati (ako nije pretjerano) običnone rezultira visokim prekoračenjem troškova.CR7 – Rizik koji se odnosi na potraživanja – Potraživanja izvođača - uključujućizahtjeve za dodatnim vremenom i/ili novcem - ne samo da utiču naizgradnju deponije kroz prekoračenje troškova i kašnjenje završetka investicije,već takođe mogu da smanje kapacitet JIP-a i inženjera konsultanata da vršepregled procesa. Opravdana potraživanja su često obrnuto srazmjerna kvalitetuprojekta deponije - što je projekat slabiji, veća je učestalosti i obim opravdanihpotraživanja koja se mogu očekivati. Takođe se mogu javiti i neozbiljnapotraživanja, kada izvođač dobije ugovor o izgradnji po znatno nižoj cijeni sanamjerom da pokrije troškove ili čak ostvari profit kroz potraživanja.Potraživanja, naročito opravdana, uobičajena su pojava u svakom investicionompoduhvatu; dakle, vjerovatnoća nastanka ovog rizika se ocjenjuje kaosrednja. Uticaj ovog rizika na troškove izgradnje regionalne deponije je visok,kako sa stanovišta dodatnih troškova, tako i zbog mogućeg kašnjenja i prekoračenjatroškova u vezi sa potraživanjima koja su predmet spora pa čak i sudskogpostupka..

Infrastructure Projects Facility – Technical Assistance WindowSub project: WB4-MNE-ENV-12B: Management Models and Options for Cost Recovery for the Future Construction andOperation of Regional Landfills in Montenegro114CR8 – Rizik koji se odnosi na nabavke, vrijeme i trošak – ovaj rizik se tičekašnjenja u tenderskoj proceduri i procesu nabavke, što rezultira većim troškovimasamog tenderskog postupka, kao i eventualno većim troškovima izgradnjeako dođe do značajnih kašnjenja a potencijalni ponuđači budu angažovanina drugim projektima zbog čega bi se povećali njihovi marginalni troškovi usljeddodatnog projekta. Vjerovatnoća nastanka ovog rizika se ocjenjuje kaosrednja. Uticaj na realizaciju građevinskih radova ocjenjuje se takođe kao srednji.CR9 – Rizik vezan za troškove izgradnje – ovo je tipičan rizik koji se očekujeu fazi izgradnje: troškovi, iz bilo kog razloga, mogu premašiti iznos ubudžetu. I vjerovatnoća nastanka i uticaj ovog rizika ocijenjeni su kao srednji.CR10 – Rizik od korupcije – u toku sprovođenja projekta, mogu se javitizloupotrebe i korupcije koje mogu povećati investicione troškove. Zloupotrebai korupcija se mogu javiti u raznim oblicima, uključujući i odobravanje neopravdanihpotraživanja za novčanu naknadu, precijenjene troškove, podnošenjefaktura za radove koji nisu izvršeni, itd. Vjerovatnoća javljanja ovog rizikaocjenjuje se kao niska, jer se pretpostavlja da će ugovor(i) između strana smanjitivjerovatnoću javljanja najtipičnijih oblika korupcije (kao i onih vrsta korupcijekoji bi imali najveći uticaj na troškove). S druge strane, uticaj ovog rizikana troškove izgradnje regionalne deponije je srednji.CR11 – Stanje zemljišta – Ovaj rizik podrazumijeva nepredviđena kašnjenja uizgradnji zbog loših uslova terena, kontaminacije, arheoloških nalazišta, itd.Ova kašnjenja mogu dovesti do legitimnih potraživanja izvođača i dopotraživanja koja rezultiraju produženim sporovima. Takođe može doći i dokašnjenja ako se povede spor o tome da li je bilo "razumno očekivati" da je profesionalniizvođač u ponudi na tenderu mogao predvidjeti i uzeti u obzir stanjeterena na lokaciji. Ukoliko građevinski radovi moraju biti suspendovani kako bise obavio uviđaj i projekat deponije korigovao, to ne samo da bi povećalotroškove same gradnje, već takođe može uključiti i troškove ponovnog angažovanjaizvođača. Vjerovatnoća nastanka ovog rizika se ocjenjuje kao niska,jer su rizici lokacije dobro poznati i pretpostavlja se da će se ovi rizici ublažitikroz povećanje troškova u fazi projektovanja kako bi se okolno karstnopodručje sačuvalo od uticaja deponije. Međutim, ukoliko bi se ovaj rizik javio,njegov uticaj se ocjenjuje kao srednji. (vidi takođe CR13 i CR14 o izmjenamaod strane ugovarača i izvođača).CR12 – Vrijeme – Nepovoljni vremenski uslovi mogu dovesti do kašnjenjagrađevinskih radova i prekoračenja pratećih troškova. Vjerovatnoća nastankaovog rizika ocjenjuje se kao niska, dok je uticaj ovog rizika na period izgradnjei ukupne troškove izgradnje ocijenjen kao srednji.CR13 – Izmjene od strane ugovarača – Ugovarač može da vrši izmjeneprvobitno odobrene dokumentacije tokom faze izgradnje. Ovo može dovesti dokašnjenja u izvršenju ugovora – na primjer, zbog spornih potraživanja – kao ido prekoračenja troškova usljed prihvaćenih potraživanja. Vjerovatnoća nastankaovog rizika ocjenjuje se kao srednja, posebno zbog kašnjenja u usvajanjuprojekta deponije i pitanja njegovog kvaliteta. Uticaj ovog rizika je ocijenjen.

Infrastructure Projects Facility – Technical Assistance WindowSub project: WB4-MNE-ENV-12B: Management Models and Options for Cost Recovery for the Future Construction andOperation of Regional Landfills in Montenegro115kao srednji, jer će promjene od strane ugovarača u većini slučajeva neminovnodovesti do većih troškova.CR14 – Izmjene od strane izvođača – Izvođač(i) može kasniti sa radovima iprekoračiti vrijeme u odnosu na odobrenu plansku dokumentaciju. Iako ćeugovarač imati instrumente da disciplinuje izvođača koji ne poštuje rokove,kašnjenje može dovesti do prekoračenja troškova koje prevazilazi vrijednostkazni koje se mogu nametnuti izvođaču koji je izvršio prekršaj. Na primjer,značajna kašnjenja završetka deponije značiće da će opštine morati da nastavesa odlaganjem čvrstog otpada na opštinska odlagališta, čime se potencijalnopovećavaju troškovi njihovog zatvaranja i sanacije. Vjerovatnoća nastankaovog rizika ocjenjuje se kao srednja. Uticaj ovog rizika takođe ocijenjen kaosrednji, jer će izmjene od strane izvođača u većini slučajeva neminovno dovestido većih troškova.CR15 – Izmjene od strane statutarnih organa – Analogno izmjenama odstrane ugovarača ili izvođača, izmjene koje nastaju kada statutarni organi mijenjaju"pravila igre" u fazi izgradnje rezultiraće određenim prekoračenjemvremenskog roka, i gotovo sigurno prekoračenjem troškova. Vjerovatnoća nastankaovog rizika ocjenjuje se kao srednja. Uticaj ovog rizika je takođe ocijenjenkao srednji, jer će vremenska prekoračenja gotovo sigurno dovesti do prekoračenjatroškova.CR16 – Bezbjednost – Incidenti (nesrećni slučajevi) mogu dovesti do kašnjenjai većih troškova tokom izgradnje. Iako se incidenti mogu javiti na bilokom gradilištu, pretpostavlja se da će angažovanje kvalifikovanog izvođačasmanjiti rizik od nesreća. Osim toga, uredno registrovan i licenciran izvođačradova će imati osiguranje od nesreća. Iz tih razloga, i vjerovatnoća nastanka iuticaj ovog rizika ocijenjeni su kao niski.CR17 – Loša izvedba radova – Nažalost, čak i uredno registrovan i licenciranizvođač može loše da izvede radove iz različitih razloga. Greške će morati da seisprave, ili od strane samog izvođača, ili angažovanjem drugog izvođača, naštetu ili prvog izvođača ili ugovarača. Zahtjev za nadoknadu štete od straneugovarača može biti osporen od strane izvođača, što bi dovelo do kašnjenja iprekoračenja troškova. Vjerovatnoća nastanka ovog rizika se ocjenjuje kaoniska, jer se pretpostavlja da će kvalifikovani izvođač najverovatnije obavitiradove prihvatljivog kvaliteta, dok je uticaj ovog rizika ocijenjen kao srednji,jer loše izvedeni radovi mogu dovesti do značajnog prekoračenja troškova ikašnjenja zbog potrebe da se nedostaci isprave, kao i zbog rješavanja spora okopotraživanja ako do njega dođe.CR18 – Resursi – Kašnjenja mogu nastati usljed nedostatka ljudskih resursa zaobavljanje datog posla. Takva kašnjenja su uobičajena pojava u novimzemljama članicama EU koje zahtijevaju ogromne investicije da bi se uskladilesa direktivama EU. U Poljskoj, na primjer, izvođači radova na projektimaizgradnje puteva radili su na nekoliko projekata istovremeno, i pri tom su imaliograničenu radnu snagu za izvođenje radova. Pojedina gradilišta su danima mirovalau vrijeme dok su se na drugim gradilištima rokovi poštovali. Dakle,simultani, intenzivni, investicioni programi u nekoliko sektora mogu značajno.

Infrastructure Projects Facility – Technical Assistance WindowSub project: WB4-MNE-ENV-12B: Management Models and Options for Cost Recovery for the Future Construction andOperation of Regional Landfills in Montenegro116opteretiti raspoložive ljudske resurse jedne države, što bi rezultiralo vremenskimkašnjenjima. Manjak radne snage se takođe manifestuje skupljim ponudamaza radove koje treba obaviti. Vjerovatnoća nastanka ovog rizika se ocjenjujekao niska, jer se pretpostavlja da trenutno u zemlji postoji adekvatna radnasnaga za izvođenje radova (kao i dovoljno mobilne radne snage iz zemalja uokruženju, ako bude neophodno). Uticaj ovog rizika se takođe procjenjuje kaonizak, jer se nedostatak ljudskih resursa obično manifestuje skupljim ponudama,što znači da je oportunitetni trošak već uzet u obzir u troškovima izgradnje.CR19 – Radovi – Izvođači radova mogu postati nesolventni tokom periodaizgradnje, što bi rezultiralo potrebom da se izgradnja zaustavi i potraži drugakompanija za izvođenje radova (na primjer, ili potvrđivanjem druge najpovoljnijeponude na tenderu ili raspisivanjem novog tendera za ugovor), što bidovelo do kašnjenja i potencijalnog prekoračenja troškova. Izvođač može da neizvrši radove ili da ih izvede po niskim standardima, što može dovesti dopotraživanja od strane ugovarača, sporova, kao i potrebe da se izvođač zamijeni(vidi i CR17). Vjerovatnoća nastanka ovog rizika se ocjenjuje kao niska, jer sepretpostavlja da će izvođač radova koji bude odabran u tenderskom postupkuimati dovoljno finansijskih sredstava za početak i nastavak radova, dok se uticajovog rizika ocjenjuje kao visok, jer sanacija loših radova, odnosno potrebada se izvođač promijeni zbog stečaja ili nemara i nesposobnosti, može da dovededo značajnog kašnjenja i prekoračenja troškova.CR20 – Početak rada – Početak rada, po završetku gradnje, takođe zahtijevada performanse budu u skladu sa prihvaćenim standardima. Ukoliko deponijane bude radila u skladu sa ovim standardima, može doći do kašnjenja i prekoračenjatroškova. Vjerovatnoća nastanka ovog rizika se ocjenjuje kao niska, jer sepretpostavlja da će izvođač radova koji bude odabran u tenderskom postupkuimati dovoljno znanja o standardima neophodnim za puštanje postrojenja u rad,dok je uticaj ovog rizika ocijenjen kao srednji, jer kašnjenja u ovoj fazi mogudovesti do neispunjenja ugovornih obaveza prema operateru deponije, što birezultiralo potraživanjima i prekoračenjem troškova.CR21 – Poštovanje zakonskih propisa/licence – Neposjedovanje potrebnihodobrenja i dozvola za građevinske radove, ili nepoštovanje svih važećih zakonskihpropisa u toku perioda izgradnje rezultiraće značajnim kašnjenjima iprekoračenjem troškova. Vjerovatnoća nastanka ovog rizika se ocjenjuje kaosrednja, naročito zato što zakonodavni okvir u oblasti upravljanja čvrstim otpadomprolazi kroz značajne promjene. Uticaj ovog rizika se ocjenjuje kao visok,jer će nepoštovanje zakonskih propisa dovesti do kašnjenja, kazni i prekoračenjatroškova. Osim toga, procjena da je uticaj rizika "visok" uzima u obzirslučaj u kojem Republika Crna Gora generalno ne uspijeva da ispuni kriterijumeza čvrsti otpad dogovorene sa Evropskom unijom kao dio svog eventualnogsporazuma o pristupanju. Ovo može dovesti do značajnih kazni, za koje jeodgovorna država kao cjelina. Dakle, dok je potencijalni uticaj takvog rizikavisok, sam rizik se ne može pripisati izvođaču radova.CR22 – Specifične/diskriminišuće promjene u zakonu – I predvidive inepredvidive promjene u zakonodavnom i regulatornom okviru mogu dovesti.

Infrastructure Projects Facility – Technical Assistance WindowSub project: WB4-MNE-ENV-12B: Management Models and Options for Cost Recovery for the Future Construction andOperation of Regional Landfills in Montenegro117do novih troškova ili povećanja kapitalnih troškova. Vjerovatnoća nastankaovog rizika se ocjenjuje kao srednja, posebno zato što zakonodavni okvir uoblasti upravljanja čvrstim otpadom prolazi kroz značajne promjene. Uticajovog rizika je takođe ocijenjen kao srednji.CR23 – Prinudna uprava – Ako jedan ili više članova konzorcijuma postanenelikvidan i ode u stečaj, kašnjenja i prekoračenja troškova su neizbježna.Izgradnju bi trebalo zaustaviti i tražiti drugu kompaniju za izvođenje radova(vidi i CR19). Vjerovatnoća nastanka ovog rizika se ocjenjuje kao niska, jer sepretpostavlja da će izvođač radova koji bude odabran u tenderskom postupkuimati dovoljno finansijskih sredstava da započne i nastavi radove, dok je uticajovog rizika ocijenjen kao srednji.CR24 – Viša sila – Nepredviđeni rizici i rizici koji se ne mogu osigurati u perioduizgradnje mogu dovesti do značajnih kašnjenja i prekoračenja troškova.Vjerovatnoća nastanka ovog rizika se ocjenjuje kao niska, dok se uticaj ocjenjujekao visok, jer je to po definiciji rizik koji se ne može osigurati pa punetroškove moraju snositi strane koje potpisuju ugovor o izgradnji.CR25 – Smanjeni finansijski kapacitet – Ako jedan ili više članova konzorcijumapostane nesolventan i ode u stečaj, kašnjenja i prekoračenja troškovi suneizbježna. Izgradnja bi se morala zaustaviti i potražiti drugo preduzeće za izvođenjeradova. Osim toga, izvođač može da utvrdi da su za pružanje uslugapotrebni veći finansijski resursi nego što je prvobitno procijenjeno. To bidovelo do potraživanja i sporova, i, na kraju, kašnjenja i prekoračenja troškova(vidi takođe CR17, CR19 i CR23). Vjerovatnoća nastanka ovog rizika se ocjenjujekao niska, jer se pretpostavlja da će izvođač radova izabran u tenderskompostupku imati dovoljno finansijskih sredstava za početak i nastavak radova,dok se uticaj ovog rizika ocjenjuje kao visok, jer potreba da se angažuje noviizvođač zbog stečaja ili dodatnih potraživanja zbog podcijenjenih troškovamože rezultirati značajnim kašnjenjem i prekoračenjem troškova.CR26 – Nedostupna finansijska sredstva - Ako finansijska sredstva za sprovođenjeprojekta postanu nedostupna, ili uopšte ne mogu biti obezbijeđena,troškove će morati snositi ugovarač (poput opštine), što možda neće biti mogućezbog njihovih finansijskih ograničenja. Ovo, takođe, može biti slučaj i usituacijama u kojima su odobrene studije izvodljivosti i predloženi mehanizmifinansiranja a nivo finansiranja dogovoren. Dalje, međutim, ukoliko se od vremenaodobrenja mehanizma finansiranja do tenderske procedure, situacija natržištu promijeni od one sa značajnim viškom kapaciteta za sprovođenje projekata(tj. miruje radna snaga) u onu sa manjim viškom kapaciteta (tj. velikimbrojem istovremenih ulaganja), tenderska procedura može rezultirati ponudamakoje premašuju ukupne planirane količine ulaganja. Budući da ne može odmahočekivati (barem ne bez ponovnog apliciranja za finansiranje) dodatnu finansijskupodršku, investitor bi trebao pokriti razliku, što će rezultirati većim troškovima,ili ponovnim tenderom, što uz veće troškove ima za rezultat i značajnokašnjenje. Vjerovatnoća nastanka ovog rizika se ocjenjuje kao niska, jer sepretpostavlja da trenutno u Crnoj Gori ima dovoljno nezaposlene radne snage,tako da će troškovi biti više ili manje u okviru budžeta. Dalje, zbog visokihtroškova, pretpostavlja se da projekat neće početi prije nego što finansijska.

Infrastructure Projects Facility – Technical Assistance WindowSub project: WB4-MNE-ENV-12B: Management Models and Options for Cost Recovery for the Future Construction andOperation of Regional Landfills in Montenegro118sredstva budu obezbijeđena. Nasuprot tome, uticaj ovog rizika je ocijenjen kaovisok, jer će nedostupnost finansiranja svakako dovesti do značajnih kašnjenja iprekoračenja troškova.CR27 - Kamatne stope – Kamatne stope mogu varirati tokom perioda izgradnje,što ima za rezultat veće troškove finansiranja.Vjerovatnoća nastanka ovogrizika se ocjenjuje kao srednja, jer su uobičajeni ugovori o kreditima sa promjenljivomkamatnom stopom. Uticaj ovog rizika se procjenjuje kao srednji,budući da se pretpostavlja da troškovi finansiranja projekta neće biti prevelikizbog pretpostavljenog kombinovanog nacionalnog i međunarodnog finansiranjau vidu bespovratnih sredstava (grantova).CR28 – Dostupnost osiguranja - Ako tokom perioda izgradnje osiguranjene bude dostupno, ili ako se ispostavi da je skuplje nego što se očekivalo,prekoračenje troškova će biti neizbježno. Osim toga, ako osiguranje nijedostupno, ili je preskupo, rizik kao i eventualne prateće finansijske posljediceće morati da snosi barem jedna od ugovornih strana.Vjerovatnoćanastanka ovog rizika se ocjenjuje kao srednja, dok se uticaj na projekat, usmislu kašnjenja i povećanih troškova, procjenjuje kao srednji.CR29 – Rizici koje osiguranje ne pokriva – Ukoliko dođe do oštećenja tokomperioda izgradnje koja nisu obuhvaćena osiguranjem, troškovi će se povećati,kako zbog popravke štete, tako i zbog nastavka gradnje nakontoga.Vjerovatnoća nastanka ovog rizika se procjenjuje kao niska, dok se uticajocjenjuje kao srednji.CR30 - Finansijske obaveze - Ukoliko tokom perioda izgradnje ugovarač nijeu mogućnosti da ispuni svoje finansijske obveze na vrijeme, može doći do plaćanjaugovornih kazni, što bi dovelo do prekoračenja troškova, pa čak i obustavljanjaprojekta.Vjerovatnoća nastanka ovog rizika se ocjenjuje kao niska, jerse pretpostavlja da će projekat započeti sa uspostavljenim jasnim mehanizmomfinansiranja i državnim garancijama za bilo koji inostrani kredit dobijen od međunarodnihfinansijskih institucija. Nasuprot tome, uticaj ovog rizika je ocijenjenkao srednji, jer nemogućnost ispunjavanja finansijskih obveza svakako dovodido značajnih kašnjenja i prekoračenja troškova.CR31 – Rizik od protesta - Protesti mogu izazvati značajna kašnjenja u sprovođenjuprojekta, kao i troškove, naročito ukoliko se investicije moraju izmjestiti.Budući da je projekat od strateške važnosti za Crnu Goru, kao i opštinekoje će odlagati čvrsti otpad na regionalnu deponiju, vjerovFatnoća nastankaovog rizika, kao i njegov uticaj, ocjenjuju se kao niski.CR32 - Rizik od štrajkova - Štrajkovi radnika će rezultirati kašnjenjem gradnjei dodatnim troškovima.Vjerovatnoća nastanka ovog rizika, kao i njegov uticaj,smatraju se niskim.CR33 – Rizici vezani za lokaciju - Ukoliko se po sredini faze izgradnje (iliu nekom drugom periodu gradnje) zaključi da je lokacija neprikladna ili dagradnja na njoj nije izvodljiva, lokacija će se morati promijeniti. Osim već.

Infrastructure Projects Facility – Technical Assistance WindowSub project: WB4-MNE-ENV-12B: Management Models and Options for Cost Recovery for the Future Construction andOperation of Regional Landfills in Montenegro119realizovanih troškova na trenutnoj lokaciji, proces ulaganja mora početi odpočetka (studija isplativosti, studija izvodjivosti, tehnički projekat, procjenauticaja na životnu sredinu, tenderska dokumentacija, itd.).Vjerovatnoća nastankaovog rizika se ocjenjuje kao niska, jer se pretpostavlja da je lokacijatemeljno provjerena, a alternativne lokacije se smatraju manje prihvatljivim.Nasuprot tome, uticaj ovog rizika je ocijenjen kao visok, jer bi eventualnapromjena lokacije imala za rezultat ogromno kašnjenje i prekoračenje troškova.CR34 - Rizik vezan za porez - Stope raznih poreza mogu varirati u faziizgradnje, što bi rezultiralo većim troškovima. Vjerovatnoća nastanka ovogrizika i njegov uticaj ocjenjuju se kao srednji.CR35 – Rizik od inflacije - Dodatni troškovi mogu nastati zbog promjenanastalih inflacijom (cijene inputa) u toku faze izgradnje. Vjerovatnoća nastankaovog rizika i njegov uticaj ocijenjeni su kao srednji.Rizici vezani za operativnu fazuOR1 - Rizik prekoračenja troškova- Tokom operativne faze deponije, oparativnii troškovi održavanja mogu biti veći od očekivanih, što bi rezultiralo prekoračenjemtroškova.Operater deponije će pokriti te troškove ili kroz povećanenaknade za odlaganje otpada, ili iz vlastitog novčanog viška ukoliko naknadaza odlaganje otpada ne može biti povećana.Vjerovatnoća nastanka ovog rizikase ocjenjuje kao srednja, s obzirom da su procjene operativnih troškova nesigurne.Isto tako, uticaj ovog rizika je ocijenjen kao srednji, jer će prekoračenjeoperativnih troškova i troškova održavanja na kraju rezultirati većimnaknadama za odlaganje otpada, što će na kraju, kroz tarife, biti naplaćeno odpotrošača.OR2 - Trajanje ugovora – Nakon potpisivanja ugovora o radu deponije,ugovarač može odlučiti da promijeni trajanje ugovora, što bi u potpunostipromijenilo uslove za povraćaj investicija u odnosu na one koje je operateročekivao na osnovu trajanja i uslova prethodnog ugovora.Vjerovatnoća nastankaovog rizika se ocjenjuje kao niska, jer se pretpostavlja da će ugovaračučiniti sve u njegovoj moći da optimizuje trajanje ugovora.Uticaj se takođeprocjenjuje kao nizak.OR3 - Neadekvatno tehničko rješenje - Tehničko rješenje koje se sprovodina deponiji može izgledati odgovarajuće u fazi projektovanja i izgradnje,ali da se u toku operativne faze pokaže kao neadekvatno. To će rezultirativećim operativnim troškovima i troškovima održavanja, koji mogu bitipokriveni kroz visoku naknadu za odlaganje otpada, iz novčanih sredstavaoperatera, ili nekim drugim sredstvima (kao što su opštinske subvencije), uzavisnosti od operativnog modela.Vjerovatnoća nastanka ovog rizika seocjenjuje kao niska, jer se pretpostavlja da će se neadekvatnosti tehničkogrješenja, ukoliko postoje, pokazati u fazi izgradnje. Nasuprot tome, uticajovog rizika je ocijenjen kao srednji, jer bi prekoračenje operativnih troškovauticalo na finansijski bilans operatera..

Infrastructure Projects Facility – Technical Assistance WindowSub project: WB4-MNE-ENV-12B: Management Models and Options for Cost Recovery for the Future Construction andOperation of Regional Landfills in Montenegro120OR4 - Dostupnost – Ukoliko dostupnost usluga padne ispod traženog standarda,to bi rezultiralo potraživanjima od operatera i mogućim sporovimakoji bi mogli uticati na operativne i troškove održavanja. Primjeri neadekvatnedostupnosti usluga uključuju i neprihvatanje određenih vrsta otpadakoje bi trebale biti prihvaćene, a takođe i ako postrojenja za tretman (kompostiranje,sortiranje, recikliranje, itd.) ne rade u skladu s ugovornim specifikacijama(što može ali ne mora uticati na operatora, u zavisnosti od togada li je on bio uključen i u izgradnju). Vjerovatnoća nastanka ovog rizika seocjenjuje kao srednja, dok se uticaj ocjenjuje kao nizak, jer se pretpostavljada će operativni ugovor sadržavati dovoljno rješenja za slučajeve u kojimapotrebni standardi pružanja usluga ne mogu biti dotignuti.OR5 - Performanse - Ukoliko ispunjenje obaveza, vrijeme i kvalitetpruženih usluga padnu ispod propisanih standarda, može doći dopotraživanja od operatera i eventualnih sporova koji bi mogli uticati na operativnei troškove održavanja (vidi i OR4).Vjerovatnoća nastanka ovogrizika se ocjenjuje kao srednja, a uticaj se ocjenjuje kao nizak, jer se pretpostavljada će operativni ugovor sadržati dovoljno rješenja za slučajeve ukojima potrebni standardi pružanja usluga ne mogu biti zadovoljeni.OR6 - Sirovina - Mala dostupnost sirovina potrebnih za rad deponije će rezultiratinemogućnošću dostizanja ciljnog nivoa pružanja usluga (vidi OR4 i OR5),i na kraju većim operativnim troškovima zbog neophodnosti da se plati većacijena za resurse.Vjerovatnoća nastanka ovog rizika i njegov uticaj se ocjenjujukao niski.OR7 – Nedovoljno radne snage – U Crnoj Gori nema dovoljno radnesnage koja je obučena za rad regionalne deponije i pratećih postrojenja,zbog činjenice da od maja 2012. godine postoji samo jedna sanitarna deponijau zemlji. To bi moglo imati za rezultat niži nivo pruženih usluga iloše upravljanje deponijom. Vjerovatnoća nastanka ovog rizika je ocijenjenakao srednja - s obzirom na nedostatak iskustva kada se radi o deponijama uzemlji - dok se uticaj rizika procjenjuje kao nizak.OR8 - Skriveni nedostaci - Nepredviđeni troškovi mogu nastati zbogskrivenih nedostataka koji nastaju nakon isteka perioda odgovornosti. Iakoni operater ni ugovarač ne mogu biti odgovorni za eventualne nedostatke,oni će ipak uticati na operativne i troškove održavanja, kao i na sposobnostoperatera da dostigne određeni standard usluga. Te nepredviđene troškoveće snositi jedna ili više ugovornih strana, a postoji mogućnost i da se prenesuna korisnike. Vjerovatnoća nastanka ovog rizika i njegov uticajprocjenjuju se kao srednji.OR9 - Prekid rada deponije - Osim viših sila, i razni drugi događaji - kaošto su požar, eksplozija, javni neredi, zvanične ili nezvanične industrijskeaktivnosti, slučajna oštećenja lokalnih puteva, i blokade puteva uzrokovanedjelovanjem građana ili nesrećama - mogu uzrokovati prekide u pružanju.

Infrastructure Projects Facility – Technical Assistance WindowSub project: WB4-MNE-ENV-12B: Management Models and Options for Cost Recovery for the Future Construction andOperation of Regional Landfills in Montenegro121usluga i rezultirati dodatnim troškovima.Vjerovatnoća nastanka ovog rizikase procjenjuje kao niska, a uticaj se procjenjuje kao srednji, jer bi takvi prekidisigurno uticali na troškove rada deponije.OR10 - Odnosi sa javnošću - Loši odnosi sa javnošću mogu rezultirati dodatnimtroškovima, kao što su troškovi sanacije ako stanovnoštvo nijepropisno obaviješteno o uticajima deponija čvrstog otpada. Vjerovatnoćanastanka ovog rizika se ocjenjuje kao srednja, jer su odnosi sa javnošću uvezi sa radom deponija i pratećih postrojenja veoma teški, ne samo zbogčinjenice da Crna Gora ima ograničeno iskustvo sa upravljanjem deponijamai odnosima sa javnošću. Uticaj se ocjenjuje kao nizak, jer bez obzira sakog se stanovišta posmatra, čvrsti otpad se i dalje mora tretirati na deponiji.OR11 - Oštećenje - Osim viših sila, i razni drugi događaji - kao što su vandalizami velike štete povezane sa uništavanjem postrojenja - mogu rezultiratiznačajnim troškovima sanacije, kako bi deponija i postrojenje ponovobili funkcionalni. Ipak, vjerovatnoća nastanka ovog rizika se ocjenjuje kaoniska, budući da je regionalna deponija opšte prihvaćena kod stanovništva asama deponija ne bi trebala da utiče na kvalitet života okolnog stanovništva,s obzirom da je prilično udaljena od teritorije grada. Uticaj se takođe ocjenjujekao nizak.OR12 – Rizici vezani za tarife - Ako tarife/naknade za odlaganje otpadanisu povećane kao što je dogovoreno ili nisu u skladu s principima pokrivanjatroškova, kompanija koja upravlja deponijom može postati insolventnašto može dovesti do njenog zatvaranja. Opština bi tada morala dapruži garancije za kompaniju ili da napravi druge aranžmane za pružanjeusluga. S obzirom da opštine regulišu usluge vezane za čvrsti otpad u CrnojGori i odobravaju tarife za komunalne usluge, podrška opštine je neophodna,zbog dogovorenog obračuna tarifa, revizija i procesa odobravanja.Ipak, vjerovatnoća nastanka ovog rizika se ocjenjuje kao visoka, jer trenutnolokalne tarife za usluge čvrstog otpada ne odražavaju troškove pružanja uslugaa stope naplate od domaćinstava su niske. Uticaj ovog rizika je procijenjenkao srednji.OR13 - Specifične/diskriminišuće promjene u zakonu - I predvidive inepredvidive promjene u zakonodavnom i regulatornom okviru mogu dovestido novih troškova ili povećanih troškova poslovanja.Vjerovatnoća nastankaovog rizika se procjenjuje kao srednja, naročito zato što zakonodavni okvir uoblasti upravljanja otpadom prolazi kroz značajne promjene.Uticaj ovog rizikaje takođe ocijenjen kao srednji (vidi takođe CR22 za ovaj rizik u fazi gradnje).OR14 – Usklađenost sa zakonskim propisima - Nepoštovanje sadašnjih ibudućih standarda vezanih za zaštitu životne sredine u operativnoj fazi rezultiraćepovećanjem troškova (na primjer, zbog raznih kazni), kao i gubitkom podrškekorisnika. Vjerovatnoća nastanka ovog rizika se ocjenjuje kao srednja.Uticaj se ocjenjuje kao srednji, jer će nedostatak usklađenosti imati za rezultatkašnjenja, kao i kazne i prekoračenje troškova (vidi i CR21, rizici vezani zapoštovanje zakonskih propisa u fazi izgradnje)..

Infrastructure Projects Facility – Technical Assistance WindowSub project: WB4-MNE-ENV-12B: Management Models and Options for Cost Recovery for the Future Construction andOperation of Regional Landfills in Montenegro122OR15 - Kontaminacija – Zagađenja životne sredine koja su rezultat rada deponijei pratećih postrojenja/objekata, mogla bi dovesti do prekida rada deponijei pratećih objekata, što predstavlja značajan rizik u operativnoj fazi.Vjerovatnoća nastanka ovog rizika se procjenjuje kao niska, a uticaj ovog rizikase smatra visokim, jer bi zagađenje životne sredine uzrokovalo prekid rada igubitak korisničke podrške.OR16 – Potraživanja - Ovaj rizik se odnosi na troškove svih potraživanja ipravnih postupaka vezanih za zagađenje životne sredine tokom perioda trajanjaugovora. Vjerovatnoća nastanka ovog rizika se procjenjuje kao niska, jer sepretpostavlja da će regionalna deponija raditi u skladu sa projektnim specifikacijama,s obzirom da se na lokaciji neće prihvatati opasni otpad. Uticaj ovihpotraživanja na rad deponije se međutim, ocjenjuje kao visok.OR17 – Ciljevi upravljanja otpadom - Ovaj rizik podrazumijeva neispunjavanjeciljeva vezanih za upravljanje otpadom koji su definisani u dokumentimaCrne Gore i EU. Vjerovatnoća nastanka se ocjenjuje kao srednja, a ukupniuticaj rizika je ocijenjen kao nizak, s obzirom da će usklađivanje sa tim ciljevimabiti potrebno tek kasnije u budućnosti.OR18 - Zakonodavna usklađenost - Ovaj rizik podrazumijeva usklađenost sacjelokupnim zakonodavnim okvirom koji je na snazi tokom trajanja ugovornogperioda, što podrazumijeva dobijanje više dozvola. Vjerovatnoća nastanka ovogrizika se ocjenjuje kao visoka, jer ne postoji puno iskustva vezanog za zakonodavnuusklađenost u oblasti čvrstog otpada u Crnoj Gori. Isto tako, uticaj ovogrizika je ocijenjen kao visok.OR19 - Dobrovoljni raskid ugovora - Operativna situacija, naročito usklađenostsa propisima i nemogućnost pružanja usluga iz ugovora, možeimati za rezultat da Ugovarač dobrovoljno i jednostrano raskine ugovor zaizgradnju i/ili rad deponije. Stoga, ovaj rizik uključuje finansijske posljedicekoje proizilaze iz dobrovoljnog raskida ugovora od strane Ugovarača.Vjerovatnoća nastanka ovog rizika se procjenjuje kao niska, jer se pretpostavljada će biti moguće napraviti odgovarajući ugovor. S druge strane,uticaj ovog raskida se ocjenjuje kao visok.OR20- Neispunjenje obaveza izvođača - Zahtjevi koji se javljaju u tokurada mogu rezultirati neispunjenjem obaveza izvođača. Stoga, ovaj rizikuključuje finansijske posljedice koje proizlaze iz neispunjenja uslova ugovora.Vjerovatnoćanastanka ovog rizika je ocijenjena kao srednja, jer sepretpostavlja da će biti moguće pravilno sastaviti ugovor, dok se uticaj ovograskida ocjenjuje kao visok.OR21 - Viša sila - Nepredviđeni rizici i rizici koji se ne mogu osigurati tokomoperativnog perioda mogu rezultirati značajnim troškovima potrebnimza ponovno uspostavljanje uslova koji su postojali prije djelovanja više sile.Vjerovatnoća ovog rizika se procjenjuje kao srednja, dok se uticaj ocjenjujekao visok, jer se po definiciji rizik ne može osigurati pa pune troškovemoraju snositi strane koje potpisuju operativni ugovor (vidi i CR24)..

Infrastructure Projects Facility – Technical Assistance WindowSub project: WB4-MNE-ENV-12B: Management Models and Options for Cost Recovery for the Future Construction andOperation of Regional Landfills in Montenegro123OR22 - Dodatno finansiranje – U toku operativne faze, može biti potrebnododatno finansiranje za obnovu, izmjene, ponovno opremanje, itd. zbog promjenau zakonodavstvu, politikama, međunarodnim ugovorima, ili drugihizmjena. Budući da je u Crnoj Gori zakonodavstvo usklađeno ili skoro usklađenosa EU direktivama i da su strateške politike upravljanja otpadom dogovorenei odobrene, očekuje se da je vjerovatnoća nastanka ovog rizika niska,dok se uticaj ocjenjuje kao srednji.OR23 - Inflacija - Dodatni troškovi zbog promjena vezanih za inflaciju (cijeneinputa) mogu se pojaviti u toku operativne faze. Vjerovatnoća nastanka ovogrizika i njegov uticaj se ocjenjuju kao srednji (vidi i CR35).OR24 - Kamatne stope – Kamatne stope mogu varirati u toku operativnefaze, što bi rezultiralo višim troškovima finansiranja.Vjerovatnoća nastankaovog rizika se ocjenjuje kao srednja, jer su uobičajeni ugovori o kreditima sapromjenljivom kamatnom stopom.Uticaj ovog rizika se ocjenjuje kao srednji,budući da se pretpostavlja da troškovi finansiranja neće biti pretjerano velikis obzirom na činjenicu da krediti obično nisu potrebni u toku operativnefaze, osim za dodatna ulaganja u operativnoj fazi namijenjena za produženjeradnog vijeka deponije i uvođenje dodatnih usluga. (vidi takođe CR27).OR25 – Nedostupnost osiguranja – Ukoliko tokom operativnog periodaosiguranje nije dostupno, ili ako se ispostavi da je skuplje od očekivanog,prekoračenje troškova će biti neizbježno. Osim toga, ako osiguranje nijedostupno, ili je preskupo, rizik i sve prateće finansijske posljedice će snositibarem jedna ugovorna strana, a i potrošači, preko povećanja tarifa.Vjerovatnoća nastanka ovog rizika se ocjenjuje kao srednja, dok se uticaj naprojekat, u smislu kašnjenja i povećanih troškova, procjenjuje kao nizak, jerse smatra da neosigurani rizici u operativnoj fazi nisu pretjerano skupi.OR26 – Finansijske obaveze - Kada tokom operativnog perioda ugovarač nijeu mogućnosti da ispuni svoje finansijske obaveze na vrijeme, mogu uslijeditikazne koje mogu dovesti čak i do suspenzija usluga sa neprijatnim posljedicamaza kupce. Vjerovatnoća nastanka ovog rizika ocjenjuje se kao niska,jer se pretpostavlja da će radovi početi sa jasnim mehanizmima finansiranja i uzgarancije lokalnih vlasti za plaćanje usluga. Nasuprot tome, uticaj ovog rizikaje ocijenjen kao srednji, jer bi nemogućnost ispunjavanja finansijskih obavezasvakako dovela do pogoršanja nivoa usluga (vidi i CR30).OR27 – Makroekonomske promjene - Promjene u privredi koje utiču kako nana prihode domaćinstva, tako i na iseljavanje stanovnika iz područja koje jepokriveno uslugama predložene regionalne deponije, rezultirale bi smanjenjempotražnje usluga za odlaganje čvrstog otpada. Smanjenje potražnje za uslugamamože imati ozbiljne posljedice na održavanje ugovora o radu deponija, pa čakmože dovesti i do toga da opštine pokrivaju razliku između garantovane isplateoperatoru deponije i pada stvarnih prihoda od naknade za odlaganje otpada.Vjerovatnoćanastanka ovog rizika ocjenjuje se kao srednja, budući da seu današnjoj makroekonomskoj klimi mogu javiti previranja. Uticaj ovog rizika.

Infrastructure Projects Facility – Technical Assistance WindowSub project: WB4-MNE-ENV-12B: Management Models and Options for Cost Recovery for the Future Construction andOperation of Regional Landfills in Montenegro124takođe je ocijenjen kao srednji, s obzirom na to da pad potražnje za ugovoreneusluge može značiti da su opštine prisiljene da plate za usluge koje nisu potrebneza vrijeme trajanja makroekonomskih promjena.OR28 - Demografske promjene - Demografske ili društveno-ekonomskepromjene - bilo zbog makroekonomskih promjena, želja i navika potrošača, iliiz drugih razloga - mogu dovesti do smanjenja potražnje usluga odlaganjačvrstog otpada. Smanjenje potražnje za uslugama može imati ozbiljne posljedicena održavanje ugovora o radu deponije, pa čak može dovesti i do toga daopštine pokrivaju razliku između garantovane isplate operatoru deponije i padastvarnih prihoda od naknade za odlaganje otpada. Vjerovatnoća nastanka ovogrizika ocjenjuje se kao srednja, jer se demografske promjene mogu dogoditi izrazličitih razloga. Uticaj ovog rizika takođe je ocijenjen kao srednji, s obziromna to da pad potražnje za ugovorene usluge može značiti da su opštine prisiljeneda plate za usluge koje nisu potrebne za vrijeme trajanja demografskihpromjena.(vidi i OR29).OR29 – Rizik zastarjelosti - Napredak u tehnologiji može dovesti do ranogzastarijevanja objekata i opreme koja se koristi u radu deponije. To onda možezahtijevati ponovno ulaganje ili zatvaranje postrojenja koja se više ne koriste, itime učiniti jasno vidljivom pogrešnu raspodjelu ograničenih finansijskih sredstavau fazi izgradnje. Ovo se može smatrati zloupotrebom sredstava i narušitiugled preduzeća koje upravlja deponijom i opština kao ugovarača. Vjerovatnoćanastanka ovog rizika ocjenjuje se kao srednja, budući da se tehnologiječvrstog otpada konstantno razvijaju i usavršavaju, a pristup upravljanju čvrstimotpadom mijenja (smanjenje izvora, praksa u obradi, itd.) Uticaj ovog rizikatakođe je ocijenjen kao srednji, jer bi zastarijevanje moglo dovesti do pogrešneraspodjele sredstava i nemogućnosti da se pokriju troškovi ulaganja.OR30 –Rizik vezan za poreze - Stope raznih poreza mogu se razlikovati tokomradne faze, što bi rezultiralo većim troškovima koji se mogu prenijeti nakorisnike. I vjerovatnoća nastanka ovog rizika i njegov uticaj ocjenjujuju se kaosrednji. (vidi i CR34).OR31 - Porez na otpad - Porez na otpad može biti uveden u budućnosti (kaošto je to praksa u drugim zemljama sa različitim uspjehom). Porez na otpad ćepredstaviti nove administrativne izazove, a moguće je i da će zahtijevati ponovnopregovoranje o ugovoru o uslugama/radu. Dalje, porez na otpad će semorati definisati tako da pokriva i troškove prikupljanja otpada i odlaganja, nakončega će se ti prihodi dijeliti između preduzeća za prikupljanje čvrstog otpadai preduzeća koje upravlja deponijom. Ovo će rezultirati novim ugovornimizazovima kao i potencijalnim otporom stanovništva. I vjerovatnoća nastankaovog rizika i njegov uticaj ocjenjujuju se kao srednji.OR32 - Cijena proizvoda za prodaju - Objekti na deponiji (tj. reciklažni centar)generisaće proizvode koji mogu da se prodaju po tržišnoj cijeni. Ako ovotržište počne da opada iz bilo kojeg razloga, na primjer zbog niske cijene zamjenaili snabdijevanja sirovinama koje su višak u odnosu na tržišnu potražnju,cijena tih proizvoda može pasti na nivo koji je niži od očekivanog. To je važanfaktor u određivanju optimalnog modaliteta za rad deponije, budući da proiz-.

Infrastructure Projects Facility – Technical Assistance WindowSub project: WB4-MNE-ENV-12B: Management Models and Options for Cost Recovery for the Future Construction andOperation of Regional Landfills in Montenegro125vodi za prodaju predstavljaju prihod za operatora deponije. Dalje, prodaja proizvodana tržištu može uticati na naknadu za odlaganje otpada: ako prihodi odproizvoda pokriju dio ukupnih operativnih troškova deponije, naknada za odlaganjeotpada može biti smanjena i ta ušteda može da se prenese na korisnike.Ako cijena proizvoda za prodaju opadne, posljedice mogu biti više od samogpada prihoda za operatora deponije. Ako cijena padne dovoljno nisko, operatormože obustaviti proces recikliranja, a obim odloženog otpada može da sepoveća. Ako ova situacija potraje duže, uticaće i na korisni vijek trajanja deponije.Te posljedice mogu da utiču čak i na ostvarenje crnogorskih nacionalnihciljeva vezanih za recikliranje. Dakle, vjerovatnoća nastanka ovog rizika ocijenjenaje kao srednja, dok je uticaj rizika ocijenjen kao visok, između ostalog izbog gore navedenih razloga.OR33 – Tržište recikliranih proizvoda - Vezano za cijenu proizvoda za prodaju,važno je osigurati krajnje tržište za te proizvode. Bez tih tržišta, recikliranjepojedinih vrsta otpada će prestati, a dio koji ide na deponiju će se povećatisa svim pratećim posljedicama po vijek trajanja deponije. Dakle, vjerovatnoćanastanka ovog rizika je ocijenjena kao srednja, dok je uticaj rizika ocijenjenkao visok, između ostalog i iz gore navedenih razloga (vidi i OR32).Rizik vezan za snabdijevanje otpadomWR1 – Količina otpada od ovlašćenih sakupljača – Deponija će se snabdijevatiotpadom od ovlašćenih sakupljača otpada (trenutno su to lokalna JKP).Može se desiti da neka druga regionalna deponija ima niže operativne troškovei da sakupljačima otpada ponudi niže naknade za odlaganje otpada, omogućujućidatim sakupljačima da ostvare uštedu, koju oni tada mogu da prenesu, iline prenesu, na korisnika. Smanjeni protok otpada takođe znači i smanjeni protokprihoda za operatora deponije. Dok javno preduzeće, koje upravlja otpadom,može da se restruktuira kako bi smanjilo svoje troškove i ponovo privuklotokove otpada, privatni operator može ugovorom dobiti garancije za količinuotpada ili ekvivalentnu novčanu isplatu. Vjerovatnoća nastanka ovog rizika ocijenjenaje kao srednja, jer iako obližnje deponije (poput one u Podgorici) mogubiti konkurentne po cijeni, operatori ovih deponija možda neće htjeti daprihvate otpad iz drugih opština jer bi time smanjili predviđeni vijek deponije.Nasuprot tome, uticaj ovog rizika ocijenjen je kao visok, budući da bi smanjenjekoličine otpada imalo ozbiljne posljedice po operatora deponije.(vidi iCR30).WR2 - Kapacitet - Za razliku od WR1, ovlašćeni sakupljači otpada (trenutno,lokalna JKP) mogu dostaviti više otpada od predviđene i ugovorene količine.Količina otpada može premašiti kapacitet postrojenja na deponiji da u kontinuitetuobrađuje otpad, a takođe može ubrzati reinvestiranje u cilju proširenjaveličine deponije i neizbježno zatvaranje deponije. Dok operator deponije, utom slučaj,u može biti u mogućnosti da brže povrati svoje investicije, dugi periodiu kojima isporuka otpada prevazilazi pretpostavljene količine, rezultiraćepotrebom da se pronađe druga lokacija deponije prije nego što je to planirano.Vjerovatnoća nastanka ovog rizika ocijenjena je kao srednja, jer postoje jasneneizvjesnosti kada je u pitanju stvarna ukupna količina otpada na područjudjelovanja predložene regionalne deponije. Uticaj ovog rizika je ocijenjen kao.

Infrastructure Projects Facility – Technical Assistance WindowSub project: WB4-MNE-ENV-12B: Management Models and Options for Cost Recovery for the Future Construction andOperation of Regional Landfills in Montenegro126srednji, jer će, s jedne strane, uvećani prihodi od naknada za odlaganje otpadaobezbijediti kratkoročne povraćaje investicije, dok će, s druge strane, ulaganjau proširenje postojeće deponije, kao i pronalaženje nove lokacije za deponiju,morati da se realizuju ranije nego što je prvobitno planirano (vidi i WR1).WR3 – Ulazak na tržište - Čak i kad operator deponije bude odabran i ovlašćenod strane ugovorača da pruža usluge, ugovarač još uvijek može daopunomoći drugog provajdera usluga (kao npr. obližnju deponiju) koji se moženadmetati sa lokalnom deponijom oko cijene i nivoa usluge.Vjerovatnoća nastankaovog rizika ocjenjuje se kao niska iz nekoliko razloga, uključujući i taj daje Vlada Crne Gore pripremila master plan u kojem je naveden tačan broj predviđenihregionalnih deponija kao i to što iako Podgorica ima deponiju kojamože biti konkurentna po cijeni i uslugama, njen operator neće htjeti daprihvati dodatni otpad koji bi služio samo da se skrati korisni vijek trajanja deponije.Nasuprot tome, uticaj tog rizika je ocijenjen kao srednji, jer će ulazak natržište održivog konkurenta za usluge deponije imati značajan negativan uticajna operatora regionalne deponije na području Nikšića.WR4 - Rizik vezan za inspekciju otpada - Neadekvatna inspekcija otpadakoji ulazi na deponiju može dovesti do oštećenja objekata i opreme budući dasu deponija i prateća postrojenja za obradu, projektovana za smještaj običnogkomunalnog otpada.Vjerovatnoća nastanka ovog rizika ocjenjuje se kao niska,jer bi vrste otpada koje ulaze na deponiju trebalo biti relativno lako kontrolisati.Međutim, uticaj ovog rizika je ocijenjen kao srednji, imajući u vidu da šteta naobjektima i opremi povlači za sobom popravke i troškove zamjene.WR5 - Planirana provremena zatvaranja - Kad dođe do planiranog provremenogzatvaranja deponije, kao npr. kada je potrebno sprovesti održavanje objekata,otpad se ne smije prihvatatau.Vjerovatnoća nastanka ovog rizika ocjenjujese kao visoka, jer su planirana zatvaranja normalna pojava u radu deponije.Uticaj takvih zatvaranja smatra se srednjim, budući da se mnoga zatvaranjamogu planirati za periode kada se ne očekuje priliv otpada (vikendi i praznici).WR6 - Neplanirana zatvaranja deponije - Za razliku od planiranog, neplaniranozatvaranje može se javiti u bilo koje vrijeme, uključujući i tokom periodamaksimalnog rada, što rezultira dodatnim operativnim troškovima zasmještaj otpada dok ne bude moguća ispravna obrada. I vjerovatnoća nastankaovog rizika i njegov utjecaj ocjenjuju se kao srednji (vidi i WR5)..

Infrastructure Projects Facility – Technical Assistance WindowSub project: WB4-MNE-ENV-12B: Management Models and Options for Cost Recovery for the Future Construction andOperation of Regional Landfills in Montenegro127Prilog 2SWOT AnalizaPoznata i pouzdana tehnika, svrha SWOT (Strengths, Weaknesses, Opportunities,and Threats) analize – koja obuhvata prednosti, nedostatke, mogućnosti iprepreke za sprovođenje modaliteta gradnje i upravljanja regionalnom deponijomna području Nikšića - je pružiti smjernice za to koji će od ovih modalitetanajvjerovatnije postići cilj, odnosno pružiti najbolju vrijednost za novac.SWOT analiza se obično koristi od strane organizacije da usmjeri svojestrateške aktivnosti kako bi ispunila svoju misiju i viziju, kao i ciljeve. U slučajuizgradnje i rada regionalne deponije, ciljevi se jasno vrte oko pružanja uslugaupravljanja otpadom koje su u skladu s nacionalnim zakonima i propisimai direktivama EU o čvrstom otpadu konkretno, i životnoj sredini kao cjelini.Ova SWOT analiza je usmjerena na mogućnost učestvovanja privatnog sektorau izgradnji i radu regionalne deponije u Nikšiću. Stoga, SWOT analiza podrazumijevapronalaženje odgovora na ova četiri osnovna pitanja: Koje su prednosti trenutnog stanja na uslužnom području Nikšića zaimplementaciju JPP za izgradnju i rad regionalne deponije? Koji su nedostaci trenutnog stanja na uslužnom području Nikšića zaimplementaciju JPP za izgradnju i rad regionalne deponije? Kakve mogućnosti postoje na na uslužnom području Nikšića za implementacijuJPP za izgradnju i rad regionalne deponije?Koje prepreke postoje za postizanje cilja da se obezbijedi uslugaupravljanja otpadom po najnižoj mogućoj cijeni u formi JPP ili nekojdrugoj formi?Prednosti su te da trenutna situacija može funkcionisati dobro ili predstavljasredstva za implementaciju manje tradicionalnog pristupa kada je u pitanjuizgradnja i rad deponije. Nedostaci, s druge strane, predstavljaju područja u kojimasu poboljšanja neophodna kako bi se mogao ostvariti cilj pružanja uslugaupravljanja otpadom po niskoj cijeni, uključujući izgradnju i rad regionalne deponije.Promjene u regulatornom i poslovnom okruženju - na primjer u veličinitržišta (rast populacije i druge prilike) i zakonske promjene, itd. - mogu predstavljatimogućnosti za razvoj usluga upravljanja otpadom na području Nikšićakoje se pokriva uslugama. Takođe, prepreke se mogu posmatrati kao promjenekoje potencijalno mogu da spriječe razvoj usluga upravljanja otpadom na uslužnompodručju Nikšića.Prednosti i mane su interni atributi koji se mogu rješavati unutar institucionalnepostavke na uslužnom područjuNikšića (kao što su lokalni kapaciteti, procedurai prakse). Mogućnosti i prepreke, međutim, izvan su institucionalne postavke nauslužnom području Nikšića. Prepreke se moraju ublažiti - na primjer,iskorišćavanjem prednosti - ili izbjeći ako je moguće. Za najbolji učinak, trebatražiti mogućnosti koje povećavaju prednosti. Ovo je koncipirano u tabeli datojispod..

Infrastructure Projects Facility – Technical Assistance WindowSub project: WB4-MNE-ENV-12B: Management Models and Options for Cost Recovery for the Future Construction andOperation of Regional Landfills in Montenegro128Tabela 28. Koncept SWOT analizeUnutar institucionalnepostavke na uslužnompodručju NikšićaIzvan institucionalnepostavke na uslužnompodručju Nikšića.Može pomoći u postizanjucilja - isplative uslugeupravljanja otpadom,sa izgradnjom i radomdeponijePrednostiMogućnostiMože spriječiti postizanjeisplativih uslugaupravljanja otpadom, saizgradnjom i radom deponijeNedostaciPreprekeSWOT analiza ima za cilj da pomogne pri utvrđivanju do koje mjere akteritreba da razmotre različite opcije JPP za izgradnju i rad regionalne deponije uNikšiću. Ova SWOT analiza je predstavljena iz perspektive građevinske i/ilioperativne kompanije (koja bi takođe mogla da bude i opština).Prednosti (interne)- JKP obračunava ukupne troškove pružanja usluge sakupljanja otpada(ali se ne ogledaju u tarifama, vidi nedostatke)- Predložena loakcija za deponiju nalazi se blizu glavnog izvora generisanjačvrstog otpada (niski troškovi sakupljanja, veliki podsticaj da seotpad donese na lokaciju)- Analiza makro-priuštivosti u studiji izvodljivosti pokazala je da predviđenebuduće tarife ne prelaze maksimalne priuštive tarife zaprikupljanje čvrstog otpada.- Opština je sklopila ugovor s građanima/vlasnicima zemljišta potrebnogza izgradnju predložene regionalne deponije. Novac je namijenjen zakupovinu. "Javni interes" se može iskoristiti kao razlog da se vlasnikprimora na prodaju.- Urbanistički plan opštine Nikšić obuhvata lokaciju deponije.Nedostaci (interni)- Mali kapacitet finansiranja opštine (kreditna sposobnost).- Budžet opštine Nikšić imao je operativni deficit u prošlosti..

Infrastructure Projects Facility – Technical Assistance WindowSub project: WB4-MNE-ENV-12B: Management Models and Options for Cost Recovery for the Future Construction andOperation of Regional Landfills in Montenegro129- Slaba praksa naplate (male ili nepostojeće kazne za neplaćanje, nizakstepen sankcionisanja zbog neplaćanja)- Stopa naplate ne pokazuje stvarnu situaciju (uključuje i prethodne periode)- Opština je regulatorni organ za javne usluge, ali ima ograničenoiskustvo u obezbjeđivanju visokog nivoa usluga.- Bez iskustva sa komercijalnim odnosima za javne usluge.- Trenutno se odnos između JKP-a i opštine zasniva na odluci iz 1990.godine.- Slaba baza podataka korisnika.- Tarife se ne prilagođavaju godišnje kako bi se pokrile promjene u operativnimtroškovima (posljednji proračun troškova urađen je u decembru2005.)- Tarife nisu mijenjane 10 godina- Inicijative da se poboljša upravljanje čvrstim otpadom dolaze iz državnogvrha (Vlade). Opština nije aktivna u rješavanju ovog pitanja.- Preduzeće za upravljanje je osnovano i ono je vjerovatni operator deponije.Međutim, preduzeće nema iskustva u izgradnji ili radu deponijei suštinski postoji samo na papiru.- Količina proizvedenog i sakupljenog otpada nije poznata.- Vrlo visoki jedinični troškovi postrojenja trenutnog sistemaprikupljanja čvrstog otpada (239 € po toni, prema studiji izvodljivostiza regionalnu deponiju u Nikšiću). Ipak, čini se da ovi podaci uključujuukupne rashode JKP-a, a temelje se na prikupljanju od oko 16.000 tonagodišnje.Mogućnosti (eksterne)- Vlada je bila aktivna u uspostavljanju okvirne politike za upravljanječvrstim otpadom, uključujući razvoj i ažuriranje nacionalnog Masterplana za čvrsti otpad, usklađivanje zakonodavnog okvira sa Evropskomunijom, i podržavanje povraćaja troškova u pružanju usluga upravljanjačvrstim otpadom.- Usklađivanje zakona o čvrstom otpadu sa direktivama EU privodi sekraju- Zakon dopušta učestvovanje privatnog sektora u radu deponije.

Infrastructure Projects Facility – Technical Assistance WindowSub project: WB4-MNE-ENV-12B: Management Models and Options for Cost Recovery for the Future Construction andOperation of Regional Landfills in Montenegro130- Vlada podržava investicije u upravljanje čvrstim otpadom (regionalnedeponije) kao nacionalni prioritet- Spoljašnje finansiranje iz međunarodnih finansijskih institucija i EU- Osnovan je PROCON, između ostalog, i kako bi osigurao podršku(tehničku pomoć) opštinama (upravljanje projektima, upravljanje ugovorima,obračun tarifa, itd.)- Kampanje podizanja svijesti javnosti- Operativni troškovi predložene deponije procijenjeni su u studiji izvodljivostii iznose oko 19 eura po toni prikupljenog otpada (premaprikupljanju otpada u studiji izvodljivosti), što je razumna količina.Prepreke (eksterne)- Niska svijest javnosti o životnoj sredini uopšte, a posebno o upravljanjučvrstim otpadom.- Niska svijest javnosti o potrebi da se javne usluge same finansiraju -korisnici ne moraju da plaćaju jer ih niko ne lišava usluga - malaspremnost korisnika da plate za usluge.- Ne postoji nacionalni regulatorni organ za komunalne usluge, uključujućii upravljanje čvrstim otpadom.- Pravni okvir ne podržava brzu naplatu računa. Nema čvrstih mehanizamakojima bi JKP naplatilo račune. Ne postoji procedura za malapotraživanja. Korisnici mogu da plate djelimične iznose računa. Naprimjer, korisnik može da plati tekući račun, ali ne i prethodna četiriračuna bez ikakvih posljedica.- Potraživanje ptrava na dio zemljišta koje će se kupiti za izgradnju deponije;dakle, konačna kupovina zemljišta je u sporu i pod sudskim postupkom.Potencijalno kašnjenje je moguće.- Zbog kraškog područja na lokaciji deponije (koje je i generalno rasprostranjenou Crnoj Gori), neophodne su napredne mjere kako bi sezaštitile podzemne vode..

Infrastructure Projects Facility – Technical Assistance WindowSub project: WB4-MNE-ENV-12B: Management Models and Options for Cost Recovery forthe Future Construction and Operation of Regional Landfills in Montenegro131.