ordynacja dla miasta krakowa z 1778 roku - Fidkar

fidkar.wbp.krakow.pl

ordynacja dla miasta krakowa z 1778 roku - Fidkar

ORDYNACJA DLA MIASTA KRAKOWAZ 1778 ROKU


ARCHIWUM PAŃSTWOWE W KRAKOWIEORDYNACJA DLA MIASTA KRAKOWAZ 1778 ROKUWYDAŁ GRZEGORZ M. KOWALSKIKraków 2008


© Copyright by Archiwum Państwowe w KrakowieRecenzenci pracy: prof. dr hab. Jan M. Małeckiprof. dr hab. Wacław UruszczakNa obwolucie: panorama Krakowa zamieszczona na tzw. planie„kołłątajowskim” miasta z 1785 r. (APKr, sygn. Zb. Kart. I-8)Wszystkie reprodukowane w publikacji archiwalia pochodzą z zasobuArchiwum Państwowego w Krakowie (fot. M. Multarzyńska-Janikowska)Redaktor: Kamila FollprechtOpracowanie tekstu i korekty: Zofia WyżlińskaProjekt graficzny i DTP: Grzegorz DąbrowskiISBN 978-83-927658-0-6ARCHIWUM PAŃSTWOWE W KRAKOWIE30-960 Kraków, ul. Sienna 16tel. +48 12 422 40 94fax +48 12 421 35 44e-mail: sekretariat@archiwum.krakow.plwww.archiwum.krakow.plWydanie I. Nakład 300 egz.Druk i oprawa: Drukarnia M8, Kraków


PRZEDMOWAOddajemy w Państwa ręce kolejne wydawnictwo źródłowe, przygotowanew oparciu o materiały archiwalne z zasobu Archiwum Państwowegow Krakowie. Jest to Ordynacja dla Miasta Krakowa z 1778 roku krakowskiejKomisji Boni Ordinis, przygotowana do druku przez dra GrzegorzaM. Kowalskiego. Autor, obok przygotowania do druku tekstu, przeprowadziłtakże wnikliwe badania, również źródłowe, dziejów krakowskiejKomisji Dobrego Porządku, co widać we wstępie Jego autorstwa, i co –miejmy nadzieję – zaowocuje dalszą pracą badawczą.W połączeniu z poprzednim, przygotowanym przez dr KamilęFollprecht, wydawnictwem Nieruchomości miasta Krakowa w czasachSejmu Czteroletniego. Opis z 1792 roku niniejsza publikacja pozwala wnikliwieprzyjrzeć się sytuacji w mieście i kondycji Krakowa w II połowieXVIII wieku, daje też niezwykle ważne i interesujące informacje o stosunkachi obyczajach w nim panujących. A że był to czas w historii miastaz różnych względów nie najlepszy, działania Komisji i wydana przez niąordynacja miały wspomóc Kraków w jego rozwoju, ożywić gospodarkęi uporządkować kwestie ustrojowe. Niestety, co wiemy z dalszych dziejówmiasta, zadania tego w pełni nie udało się spełnić. Jednak trud Komisjizapoczątkował przemiany, które, choć po dłuższym czasie, przyniosły znakomiterezultaty dla rozwoju i unowocześnienia Krakowa.Ordynacja spisana jest (za wyjątkiem niewielkich fragmentów) w językupolskim, starannym, czytelnym pismem. To skłoniło nas do zamieszczeniaw wydawnictwie, obok drukowanego tekstu źródła, także reprodukcjęoryginału. Mamy nadzieję, że taki sposób prezentacji tekstu będzie dlaPaństwa tym bardziej interesujący.Nie ukrywam, że bardzo liczę na to, iż w niedługim czasie będziemymogli zaprezentować Państwu kolejne wydawnictwa, dla których podstawąbędą zbiory Archiwum Państwowego w Krakowie. Tym bardziej, żetrwają już prace prowadzone przez pracowników naszego Archiwum nadprzygotowaniem do druku kolejnych tomów.MAGDALENA MAROSZDYREKTOR ARCHIWUM PAŃSTWOWEGOW KRAKOWIE


WSTĘPKrakowska Komisja Boni Ordinis i jej ordynacjadla miasta Krakowa z 1778 rokuDzieło reform Rzeczypospolitej podjęte z początkiem panowania StanisławaAugusta Poniatowskiego objęło również działania zmierzające do poprawy położeniamiast królewskich 1 . W celu uzdrowienia ustroju i gospodarki miast powołanezostały do życia Komisje Boni Ordinis (Dobrego Porządku). Były to tworzonecentralnie organy administracji odpowiedzialne za zbadanie sytuacji – zwłaszczafinansowej – najważniejszych ośrodków miejskich oraz przeprowadzenie koniecznychzmian, głównie w dziedzinie funkcjonowania organów władzy w miastachkrólewskich oraz panujących w nich stosunków społecznych i gospodarczych.Działalność Komisji Boni Ordinis miała być elementem szerszego procesu zmierzającegodo przekształcenia polskich miast w sprawnie zarządzane, nowoczesneośrodki administracyjne i przemysłowe 2 .Wśród badaczy nie ma zgody co do genezy powstania Komisji Boni Ordinisoraz ich liczby 3 . Niewątpliwie podstawą prawną funkcjonowania komisji byłakonstytucja sejmu ekstraordynaryjnego z 1768 r. Warunek miast i miasteczek1Zob. Maria Bogucka, Henryk Samsonowicz, Dzieje miast i mieszczaństwa w Polsce przedrozbiorowej,Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk–Łódź 1986, s. 576 i n.; Jan Ptaśnik, Miastai mieszczaństwo w dawnej Polsce, wyd. II, Warszawa 1949, s. 317 i n. Szerzej na temat reformczasów stanisławowskich zob. Tadeusz Korzon, Wewnętrzne dzieje Polski za Stanisława Augusta(1764–1794), wyd. II, t. 1–6, Kraków–Warszawa 1897–1898.2Jak dotąd ukazała się jedna monografia poświęcona Komisjom Boni Ordinis: Ignacy Baranowski,Komisye porządkowe (1765−1788), Kraków 1907.3Panujące w literaturze poglądy na ten temat przedstawia syntetycznie Tadeusz Srogosz, Genezai funkcjonowanie komisji dobrego porządku, [w:] Studia z dziejów państwa i prawa polskiego, t. 2,red. Jacek Matuszewski, Łódź 1995, s. 152–163. Tam też zamieszczony jest przegląd piśmiennictwaoraz stan badań związany z Komisjami Boni Ordinis. Dla dziejów komisji krakowskiejdotychczas najważniejsze pozostaje opracowanie: Mirosław Frančić, Krakowskie komisje boni ordinis(1776−1790), „Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego” Nr 40, Prace Historycznez. 6, Kraków 1961, s. 79−105. Na temat oświeceniowych reform w Krakowie, w tym także KomisjiBoni Ordinis zob. Janina Bieniarzówna, Jan M. Małecki, Dzieje Krakowa, t. 2, Kraków w wiekachXVI–XVIII, Kraków 1984, s. 568 i n. oraz cytowaną tam literaturę.


latach ukazały się kolejne reskrypty organizujące ponownie komisję krakowską 11 .Jej działalność zamarła z końcem lat osiemdziesiątych XVIII stulecia. Problematykapowołania i funkcjonowania Komisji Dobrego Porządku w Krakowie orazjej dorobku w postaci m.in. szeregu aktów prawnych, wymaga dalszych badań 12 .Niewątpliwie jednym z najważniejszych aktów prawnych pozostałych podziałalności krakowskiej Komisji Boni Ordinis jest ordynacja dla miasta Krakowaz 20 marca 1778 r. 13 Została ona ostatecznie zatwierdzona przez króla StanisławaAugusta dnia 15 listopada 1780 r. 14 Przygotowanie ordynacji wymagało szerokichkonsultacji wśród członków społeczności miejskiej. Ordynacja zawiera regulacjeodnoszące się do już istniejących w Krakowie organów władz miejskich, o długieji bogatej tradycji, jak rada miejska, ława miejska, wójt i inne. Organy te, ustaloneongiś w normach prawa magdeburskiego, zostały wskutek działalności komisjiprzekształcone i zmodernizowane. Ze względu na szacunek dla tradycji orazkonserwatyzm miejskiej społeczności komisja nie zdecydowała się na dokonaniezmian radykalnych. Zresztą w warunkach polityczno-społecznych, w którychprzyszło działać komisarzom, zbyt daleko idące zmiany nie byłyby możliwe. Procesreformy miast obliczony był na długie lata 15 . Wszelako pojawiały się także11Reskrypt królewski z 22 maja 1786 r. ukonstytuował Komisję Boni Ordinis pod kierownictwemwojewody krakowskiego Piotra Małachowskiego (APKr, Akta miasta Krakowa, rkps 1492a, s. 1;BJ, rkps 101, s. 45). M. Frančić (Krakowskie komisje..., s. 85) poza powyższą datą podaje także, iżwcześniej, tj. 15 lutego 1780 r. powołano „na nowo” do życia komisję krakowską wskutek dalszegoreskryptu królewskiego.12Por. Stanisław Kutrzeba, Historja źródeł dawnego prawa polskiego, t. 2, Lwów−Warszawa−Kraków 1926, s. 268–269.13Zawartość ordynacji oraz okoliczności jej powstania przedstawia M. Frančić, Krakowskie komisje...,s. 93−97 oraz J. Ptaśnik, Miasta i mieszczaństwo..., s. 334−337. Zob. także J. Bieniarzówna,J. M. Małecki, Dzieje Krakowa..., s. 569.14APKr, Akta miasta Krakowa, rkps 1491, s. 56–71. Por. M. Frančić, Krakowskie komisje..., s. 85,97; J. Ptaśnik, Walki o demokratyzację Krakowa..., s. 32. Mocą swej suwerennej decyzji król zmieniłniektóre przepisy ordynacji stanowiąc: „Co się bowiem tyczy ordynacyi dobrego rządu w mieścieKrakowie przez sąd komisarski roku tysiącznego siedmsetnego siedmdziesiątego szóstegoi tysiącznego siedmsetnego siedmdziesiątego ósmego ustanowionej, tę w następujących punktachnieco odmieniamy, poprawujemy i przydajemy, jako to (...). W innych zaś punktach wszystkichwyżej rzeczoną ordynacyją tysiącznego siedmsetnego siedmdziesiątego szóstego i tysiącznegosiedmsetnego siedmdziesiątego ósmego roku z limity nastąpioną, w czym nie jest przez niniejsządecyzyją poprawiona, jako też ordynacyją tysiącznego siedmsetnego pięćdziesiątego roku w czymani teraźniejszą rezolucyją, ani komisarską wyżej wyrażoną ordynacyją nie jest odmieniona, w mocyswej i zachowaniu nieporuszenie zostawujemy”. Dokonane przez króla zmiany były częstogruntowne, jak np. zniesienie urzędu regenta (zob. s. 29, przyp. 118).15Wywodzące się z prawa magdeburskiego urzędy miejskie oraz organa miejskiego wymiarusprawiedliwości wielokrotnie pojawiają się w normach ordynacji. Ich struktura i kompetencjenajpełniej przedstawione są w dziełach Bartłomieja Groickiego (zob. zwłaszcza Porządek sądówi spraw miejskich prawa majdeburskiego, wyd. I, Kraków 1559). Spośród podstawowej literaturyprzedmiotu, w której omówione zostały miejskie urzędy i sądownictwo wymienić należy:VII


nowości. W ordynacji zamieszczone zostały normy regulujące funkcjonowanieorganów nowych, których powołanie było odpowiedzią na nieznane dotychczaspotrzeby i wyzwania. Wydanie ordynacji wiązało się również z koniecznościąrozwiązania nawarstwiających się od długiego czasu problemów związanychz prawidłowym funkcjonowaniem życia miejskiego, zarówno w sferze ustrojowej,jak i gospodarczej.Systematyka ordynacji jest rozbudowana i dość przejrzysta. Akt składa sięz piętnastu części (rozdziałów), niejednolitych pod względem objętości. Obszerniejszerozdziały podzielone są na paragrafy (które za każdym razem rozpoczynająsię od I) lub też na osobno zatytułowane artykuły (np. rozdział VIII O oficyjalistachmiejskich). Rozdział pierwszy, bez tytułu, poświęcony jest ogólnymprzepisom dotyczącym organizacji magistratu krakowskiego (6 paragrafów). Kolejnecztery rozdziały dotyczą funkcjonowania poszczególnych departamentów,wchodzących w skład magistratu i zatytułowane są: O departamencie sądowym(6 paragrafów); O departamencie ekonomii (7 paragrafów); O departamencieopiek (7 paragrafów); O departamencie policyi (14 paragrafów). Rozdział kolejny(szósty) zawiera Reguły generalne do wszystkich departamentów stosującesię (5 paragrafów). Następne rozdziały ordynacji (od siódmego do piętnastego)zawierają przepisy: O urzędzie wójtowskim i ławniczym (3 paragrafy), O oficyjalistachmiejskich (o pisarzu radzieckim, o syndyku miejskim, o regenciekancelarii, o instygatorze miejskim), O sesyjach pospólstwa i responsach, tudzieżo Czterdziestu Mężach (3 paragrafy), O posłach (na Sejm Rzeczypospolitej),O przyjmowaniu na miejskie (prawo), O przyjmowaniu do inkolatu, O przyjmowaniudo cechów, O sesyjach cechowych (2 paragrafy) i O aptekach. Akt zamykataksa opłat kancelaryjnych oraz indeks, stanowiący w istocie spis rzeczy.J. Bardach, B. Leśnodorski, M. Pietrzak, Historia ustroju...; M. Bogucka, H. Samsonowicz, Dziejemiast...; J. Ptaśnik, Miasta i mieszczaństwo...; Stanisław Płaza, Historia prawa w Polsce. Zaryswykładu, cz. 1 Polska przedrozbiorowa, wyd. II, Kraków 1991. Na temat zagadnień ustrojowychKrakowa zob. ostatnio wydane prace: Waldemar Bukowski, Zdzisław Noga, Ustrój miastaKrakowa w XIII–XVIII wieku, [w:] Kraków – europejskie miasto prawa magdeburskiego 1257–1791. Katalog wystawy w Muzeum Historycznym Miasta Krakowa, red. Grażyna Lichończak-Nurek, Kraków 2007, s. 49–68; Zdzisław Noga, Kraków – przestrzeń władzy, [w:] Kraków– dziedzictwo wieków, red. Jan M. Małecki, Kraków 2006, s. 46–73; idem, Urzędnicy miastaKrakowa, cz. 2: 1500–1794, Kraków 2008, Na temat kwestii szczegółowych zob. bibliografięcytowaną w powyższych pracach. Warto zauważyć, iż magistrat krakowski od dawna cieszył sięzainteresowaniem badaczy, por. Karol Mecherzyński, O magistratach miast polskich, a w szczególnościmiasta Krakowa, Kraków 1845.VIII


Sygnatariuszami ordynacji byli: Ignacy Franciszek Przebendowski, prezeskomisji 16 , oraz komisarze: Leonard Kiełczewski 17 , Fryderyk Piotr Dunin 18 , JoachimMorstin 19 , Szymon Weryha Darowski 20 i Stanisław Olearski 21 .Ordynacja miasta Krakowa z 1778 r. jest zabytkiem prawnym o dużej wartościbadawczej. Pomimo iż wiele postanowień tego aktu pozostało jedynie napapierze i nie zostało zrealizowanych, jest on znakomitym świadectwem reformpodjętych w drugiej połowie XVIII stulecia w celu naprawy sytuacji miast polskich.Ordynacja wprowadza nowoczesne rozwiązania w zakresie organizacjiwładz miejskich. W jej normach widoczna jest głównie tendencja do zbudowaniaw mieście fachowego i sprawnie działającego aparatu administracyjnego, składającegosię z kompetentnych urzędników. Środkiem do osiągnięcia tego celu jestujednolicenie i uproszczenie norm prawnych, stworzenie jasnych struktur władzy,ukrócenie samowoli urzędników. Normy ordynacji miały zapewnić w mieścieporządek oraz bezpieczeństwo i dzięki temu stworzyć odpowiednie warunki dorozwoju gospodarczego Krakowa. Akt harmonizuje zatem przepisy odnośnie docechów oraz wprowadza odpowiednie wymogi przy nadawaniu miejskiego obywatelstwa.Z powyższych względów ordynacja miasta Krakowa z 1778 r. jestpierwszorzędnym przykładem polskiej politycznej myśli oświeceniowej.Ordynacja z 1778 r. w kilku miejscach odnosi się do wcześniejszej ordynacjidla Krakowa z 1750 r., potwierdzając dalsze obowiązywanie niektórych przepisów22 . Świadczy to o tym, że członkowie Komisji Boni Ordinis oraz król, który16Franciszek Ignacy Przebendowski herbu własnego (ok. 1730–1791) – wojewoda pomorski, starostageneralny małopolski, marszałek Rady Nieustającej. Szerzej zob. Polski Słownik Biograficzny,t. 28: 1985, s. 644–647 (Jerzy Dygdała); Urzędnicy dawnej Rzeczypospolitej XII–XVIII wieku.Spisy, red. Antoni Gąsiorowski, t. 4 Małopolska (województwa krakowskie, sandomierskie i lubelskie),z. 2 Urzędnicy województwa krakowskiego XVI–XVIII wieku. Spisy, opr. Stanisław Cynarski,Alicja Falniowska-Gradowska, Kórnik 1990, s. 101, 253.17Leonard Kiełczewski (zm. 1795) – kanonik krakowski i kujawski, archiprezbiter kościoła pw.Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny w Krakowie. Szerzej zob. Ludwik Łętowski, Katalog biskupów,prałatów i kanoników krakowskich, t. 3 Prałaci i kanonicy krakowscy, Kraków 1852, s. 127.18Fryderyk Piotr Dunin herbu Łabędź – starosta zatorski, generał major wojsk koronnych. Szerzejzob. Adam Boniecki, Herbarz Polski, t. 5, Warszawa 1902, s. 105; Rodzina. Herbarz szlachty polskiej,opr. Seweryn Uruski, t. 3, Warszawa 1906, s. 296; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego,t. 14, Warszawa 1895, s. 462.19Joachim Morstin herbu Leliwa – starosta skotnicki, poseł i elektor w 1764 r. z województwakrakowskiego. Szerzej zob. Rodzina..., t. 11, Warszawa 1914, s. 275.20Szymon Weryha Darowski herbu Ślepowron (ok. 1736–1785) – pisarz grodzki krakowski, pisarzziemski krakowski. Szerzej zob. Urzędnicy dawnej Rzeczypospolitej..., s. 75, 219.21Stanisław Olearski herbu Gozdawa (ok. 1735–1796) – starosta i sędzia grodzki siewierski, subdelegatgrodzki krakowski. Był właścicielem kamienicy przy ul. Grodzkiej 27 w Krakowie. Jego testamentzostał otwarty przed krakowskim urzędem ławniczym i oblatowany 2 listopada 1796 r. (APKr,Akta miasta Krakowa, rkps 783, s. 93). Szerzej zob. Rodzina..., t. 12, Warszawa 1915, s. 289.22APKr, Akta miasta Krakowa, rkps 1482. W Bibliotece Jagiellońskiej przy odpisie ordynacji miastaIX


ordynację zatwierdził, pozytywnie oceniali starsze normy od jakiegoś czasu funkcjonującew mieście. Jeżeli zatem, według komisarzy, jakaś dawniejsza regulacjazdała egzamin w praktyce, należało jedynie potwierdzić jej dalsze obowiązywanie.Stwierdzić przeto można, że wprowadzone już w połowie XVIII wiekuprzepisy stanowiły zwiastun mających nadejść głębszych reform.Warto dodać, iż ordynacja z 1778 r. stanowi interesujące źródło wiedzy natemat obyczajów panujących w XVIII-wiecznym Krakowie. Nowe przepisymiały bowiem zapobiegać pewnym istniejącym praktykom, negatywnie ocenianymprzez komisję. Chodziło np. o handel w niedzielę 23 , zwyczaje czeladnikówrzemieślniczych 24 , tradycje panujące w cechach 25 . Ordynacja dostarcza równieżwielu innych ciekawych informacji o Krakowie, np. o liczbie aptek w mieściei ich właścicielach 26 .Opis rękopisuRękopis zatytułowany „Ordynacya miasta Krakowa roku 1778” znajduje sięw zasobie Archiwum Państwowego w Krakowie 27 . Jest to oryginał, o czym świadcząumieszczone pod tekstem ordynacji podpisy przewodniczącego krakowskiejKomisji Boni Ordinis oraz komisarzy. Jest to rękopis papierowy oprawny w skórę,o wymiarach 362 x 236 mm. Filigran papieru jest widoczny, jednakże nie jestodnotowany w literaturze przedmiotu 28 .Rękopis zawiera 48 stron numerowanych oraz cztery pierwsze nieliczbowane.Na pierwszej nienumerowanej stronie umieszczono napis „Kancellaryi MiastaKrakowa”. Pozostałe strony nienumerowane na początku rękopisu oraz strony40, 46–48 są puste. Paginacja stron od numeru 1 do 39 jest oryginalna, natomiastKrakowa z 1767 r. znajduje się „Dodatek niektórych wiadomości z komisyi anni 1750 wyjęty”, w którymzamieszczono fragmenty ordynacji z 1750 r. Zob. BJ, rkps 87, t. 8, k. 16v–19v. Por. WładysławWisłocki, Katalog rękopisów Biblioteki Uniwersytetu Jagiellońskiego, cz. 1, Kraków 1877–1881,s. 27. Na temat ordynacji z 1750 r. zob. J. Ptaśnik, Walki o demokratyzację Krakowa..., s. 15 i n.23Zob. rozdz. V O departamencie policyi, § VI O sprowadzaniu drzewa na opał do miasta, przekupkachi nieprzedawaniu żadnych rzeczy w dni niedzielne i święta; § XIII O szanowaniu niedzielei świąt i w jakim czasie victualia mają być przedawane.24Zob. rozdz. V O departamencie policyi, § XIV O czeladzi czyli rzemieślnikach, którzy po niedzielii świętach próżnują.25Zob. rozdz. XIII O przyjmowaniu do cechów.26Zob. rozdz. XV O aptekach.27APKr, Akta miasta Krakowa, rkps 1488. Por. Katalog Archiwum Aktów Dawnych miastaKrakowa, t. 2 Kraków. Rękopisy. Nr 1—3568, Kraków 1915, s. 197.28Por. Jadwiga Siniarska-Czaplicka, Filigrany papierni położonych na obszarze RzeczypospolitejPolskiej od początku XVI do połowy XVIII wieku, Wrocław–Warszawa–Kraków 1969; idem,Katalog filigranów czerpalni Rzeczypospolitej zebrany z papieru druków tłoczonych w latach1500–1800, Łódź 1983.X


strony od 41 do 45 ponumerowano później. Na stronie 1 w prawym górnym roguznajduje się pieczęć skarbowa.Rękopis ordynacji prowadzony jest dwustronnie, pisany jedną ręką, a charakterpisma jest staranny. Zdarzają się pojedyncze błędy. Na początku rękopisu(s. 1–2) znajduje się wstęp w języku łacińskim, natomiast sama ordynacja spisanajest w języku polskim z licznymi łacińskimi wstawkami. Na stronie 35 widniejąpodpisy Ignacego Franciszka Przebendowskiego oraz pięciu komisarzy 29 , natomiastna stronie 38 jest tylko podpis I. F. Przebendowskiego. Indeks ordynacjispisany inną ręką umieszczony jest na stronach 41–45.W rękopisie znajdują się nieliczne zapiski na marginesie sporządzone innąręką. Występują również częste podkreślenia oraz inne znaki wyróżniające określonefragmenty ordynacji, wykonane niekiedy odmiennym atramentem. Nie jestmożliwe ustalenie, kto je wykonał. Była to osoba korzystająca z tekstu ordynacji,być może któryś z urzędników magistratu.W zasobie Archiwum Państwowego w Krakowie znajduje się również innyegzemplarz ordynacji dla Krakowa z 1778 r. 30 Rękopiśmienne kopie ordynacji przechowywanesą także w Bibliotece Jagiellońskiej 31 oraz w innych bibliotekach 32 .Zasady wydawniczeNiniejsza edycja ordynacji przygotowana została zgodnie z zasadami Instrukcjiwydawniczej dla źródeł historycznych od XVI do połowy XIX wieku 33 . W związkuz tym, iż podstawą wydania jest oryginał, odstąpiono od uwzględniania odmian29Por. s. IX.30APKr, Akta miasta Krakowa, rkps 1489. Jest to kopia rękopisu nr 1488 niezawierająca indeksu.Natomiast rękopisy nr 1486 i nr 1487 zawierają projekty ordynacji miasta Krakowa z 1776 r.Pierwszy z nich to brudnopis projektu, o czym świadczą liczne poprawki i skreślenia. Odpowiadająone z małymi zmianami rękopisowi nr 1488.31BJ, rkps 128; 129, s. 1–40. Por. W. Wisłocki, Katalog rękopisów..., s. 53.32W Bibliotece Uniwersytetu Warszawskiego znajduje się kopia ordynacji sporządzona na użytekdepartamentu opiek magistratu krakowskiego. Świadczy o tym rękopiśmienny napis na wewnętrznejstronie okładki o treści: „Ta ordynacya służy Departamentowi Opiek”. Na końcu tego rękopisuznajduje się indeks (BUW, rkps 128). Szerzej zob. Katalog rękopisów Biblioteki Uniwersyteckiejw Warszawie, t. 1 (Nr 1–262), opr. Helena Kozerska, Wanda Stummer, Warszawa 1963, s. 180.Kopia fragmentu ordynacji przechowywana jest także w Zakładzie Narodowym im. Ossolińskichwe Wrocławiu – w papierach wojewody krakowskiego Piotra Małachowskiego z lat 1722–1798znajduje się część ordynacji zawierająca tylko przepisy dotyczące departamentu policji (rozdział Vordynacji) (Zakład Narodowy im. Ossolińskich, sygn. 11866/III, s. 705–712).33Instrukcja wydawnicza dla źródeł historycznych od XVI do połowy XIX w., red. KazimierzLepszy, Wrocław 1953. Por. zasady wydawnicze stosowane w wydawnictwach publikowanychw Katedrze Historii Prawa Polskiego UJ, ostatnimi czasy Acta maleficorum Wisniciae. Księgazłoczyńców Sądu Kryminalnego w Wiśniczu (1629–1665), opr. i wyd. Wacław Uruszczak przywspółpr. Ireny Dwornickiej, Kraków 2003.XI


tekstowych istniejących, a wskazanych wyżej, kopii. Należy zauważyć, że różnicepomiędzy poszczególnymi egzemplarzami ordynacji są niewielkie.Pisownia tekstu została zmodernizowana, jednak przy zachowaniu charakterystycznychcech dawnego języka (pozostawiono staropolskie formy, jak np.komisyja, elekcyja, rezolucyja z odpowiednią odmianą). Zmodernizowano pisownięwystępujących w tekście imion, natomiast zapis nazwisk pozostawionooryginalny. Wprowadzono również współczesne zasady, jeżeli chodzi o użyciewielkich i małych liter oraz interpunkcję. W celu oddania należytego sensu niektórychprzepisów podzielono długie i zawiłe zdania na osobne krótsze. Skrótywystępujące w tekście są nieliczne. Niebudzące wątpliwości skróty zostałyrozwiązane (np. Jegomość, anno). Występujące w źródle fragmenty w językułacińskim drukowane są w niniejszej edycji kursywą.Częścią źródła jest wspominany wyżej „indeks” (spis rzeczy), który znajdujesię na końcu rękopisu. Zamieszczone w nim numery stron odpowiadają numeromstron w rękopisie. Indeks jest interesujący z tej przyczyny, iż pojawiają się w nimniekiedy tytuły poszczególnych paragrafów, których to tytułów brak w tekścieordynacji 34 . Z uwagi na to, iż znajdujące się w indeksie tytuły uznać należy za autentyczne,pochodzące od prawodawcy, zamieszczono je – ujęte w nawias klamrowy– w publikowanym tekście ordynacji obok właściwych paragrafów. Natomiast jeżelitytuł poszczególnej części lub paragrafu nie został umieszczony w nawiasieklamrowym, oznacza to, że w tym brzmieniu znajduje się w określonym miejscuw rękopisie ordynacji. Należy zauważyć, iż niekiedy tytuły części ordynacjizamieszczone w tekście różnią się od tych, które znajdują się w indeksie 35 . Odmiennościte pozostawiono, ujednolicono natomiast drobne różnice literowe.W celu uzyskania większej przejrzystości tekstu, poszczególnym rozdziałomordynacji zostały nadane numery rzymskie oraz wprowadzona została alineacja.Początek nowej strony rękopisu zaznaczono w nawiasie kwadratowym namarginesie. Końce stron rękopisu zostały zaznaczone dwoma ukośnikami //.W przypisach rzeczowych między innymi wyjaśniono wybrane terminy prawneoraz wyrazy obecnie trudno zrozumiałe 36 . Jak była o tym mowa wcześniej,34Np. w indeksie (s. 41 rękopisu) § I ordynacji nosi tytuł O liczbie magistratu. Tego tytułu nie maw tekście ordynacji (s. 3 rękopisu). Tak samo w kolejnych paragrafach.35Np. na s. 22 rękopisu znajduje się tytuł: Reguły generalne do wszystkich departamentów stosującesię, natomiast w indeksie ta część zatytułowana jest: O regułach generalnych wszystkich departamentów.Na s. 28 rękopisu kolejny paragraf zatytułowany jest O regencie kancelaryi, natomiastw indeksie: O regencie i obligacyjach jego.36Przy sporządzaniu przypisów rzeczowych wykorzystano: Samuel B. Linde, Słownik językapolskiego, t. 1–6, Warszawa 1807–1814; Stefan Reczek, Podręczny słownik dawnej polszczyzny,Wrocław–Warszawa–Kraków 1968; Słownik języka polskiego, t. 1–3, Warszawa 1978–1981;Słownik polszczyzny XVI wieku, t. 1–32, Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk–Łódź 1966–2004;XII


Stanisław August zatwierdził ordynację dnia 15 listopada 1780 r., nadając jednocześnieniektórym przepisom odmienne brzmienie 37 . Dokonane przez królazmiany zostały uwzględnione w niniejszym wydaniu w przypisach rzeczowychzamieszczonych w odpowiednich miejscach tekstu ordynacji.Na końcu wydawnictwa znajdują się sporządzone przez wydawcę skorowidze.Ze względu na specyfikę ordynacji, w której występują nieliczne nazwy miejscoweoraz niewiele nazwisk, zaniechano opracowania odrębnych skorowidzówmiejscowego i osobowego, łącząc je w jeden. Rozbudowany został natomiastskorowidz rzeczowy, co charakterystyczne jest dla wydawnictw zawierającychzabytki prawne.*Podczas przygotowywania niniejszego wydawnictwa korzystałem z bezinteresownejpomocy wielu osób. Uprzejmie dziękuję Recenzentom Prof. drowi hab.Janowi M. Małeckiemu i Prof. drowi hab. Wacławowi Uruszczakowi za cenneuwagi krytyczne, Pani Dyrektor Archiwum Państwowego w Krakowie MagdalenieMarosz za decyzję o opublikowaniu tekstu ordynacji, Pani dr KamiliFollprecht za pomoc merytoryczną i organizacyjną, Panu Dyrektorowi BibliotekiJagiellońskiej Prof. drowi hab. Zdzisławowi Pietrzykowi za pomoc w poszukiwaniumateriałów biograficznych, Panu Aleksandrowi Korolewiczowi za korektęłacińskich fragmentów tekstu, Pani dr Joannie Pypłacz za skolacjonowanie tekstudo druku i pomoc filologiczną.Kraków, wrzesień 2008 r.Grzegorz M. KowalskiJanusz Sondel, Słownik łacińsko-polski dla prawników i historyków, wyd. II, Kraków 2001. Przy wyjaśnianiuterminów prawnych została wykorzystana także cytowana wyżej literatura przedmiotu.37Por. s. VII, przyp. 14.XIII


ORDYNACJA DLA MIASTA KRAKOWAZ 1778 ROKU


Actum in praetorio Cracoviensi feria sexta post dominicam Reminiscere proxima,die scilicet vigesima mensis Martii anno Domini millesimo septingentesimoseptuagesimo octavo [20 III 1778].Nos commissarii, decreto assessoriali Sacrae Regiae Maiestatis assignati, intermino hodierno ex limitatione atque reclamationibus in diem hodiernam factisincidenti, reassumpta iurisdictione nostra commissoriali ad perficiendam et continuandamordinationem boni// regiminis nos iterum accinximus ac proiectistam a nobili ac spectabili magistratu, quam ab aliis ordinibus atque honoratacommunitate formatis mutuo sibi communicatis, responsisque ad eadem vicissimporrectis perpensis, ac mature trutinatis, tum privilegiis, atque ordinationecommissoriali cum decreto Sacrae Regiae Maiestatis in anno millesimo septingentesimoquinquagesimo [1750] prolato trutinata, superque proiecta atqueordinationem praefatam consensu partium exquisito, in his tamen iisdem dissentientibusad mentem decreti Sacrae Regiae Maiestatis procedendo, id, quodaequius ac utilius iuxta exigentiam ac circumstantiam temporis bonique regiminisanimadvertimus, ordinavimus, et constituimus, ac taliter prius communicatam,denique emendatam ac pro tota civitate et omnibus ordinibus servientem Polonicoidiomate ordinationem descripsimus, eamque publice promulgavimus de tenoresequenti.//[s. 1][s. 2]ORDYNACYJA MIASTA KRAKOWA.O magistracie, prezydencie, czterech departamentach,to jest: sądowym, ekonomii, opieki 1 i policyi, tudzieżpowinnościach każdego departamentu.[s. 3][Rozdział I]§ I. {O liczbie magistratu}Lubo liczba osób magistrat składających do dwunastu radnych in post (salvismodernis possessoribus) ustanowiona i pensyje dla osób dwunastu wyznaczone,1W tym miejscu oraz w tytule ordynacji w indeksie użyto wyjątkowo formy „departament opieki”.W dalszym ciągu ordynacji występuje nazwa: „departament opiek”.1


jednak wszystkie osoby radne teraz będące, równemi prerogatywami zaszczyconebyć powinny, oraz z tych osób elekcyja prezydentów w czasie dawnym zwyczajempraktykowanym i tyluż osób, ile przed tym, równą ceremonią następować powinna.Gdy zaś przyjdzie do liczby osób dwunastu, więcej do urzędu radzieckiegoprzypuszczane osoby nie będą, lecz magistrat cały z osób tylko dwunastu nazawsze składać się powinien, i na ten czas elekcyja prezydentów czterech na rok,każdego na ćwierć roku następować ma.§ II. {O schodzeniu się magistratu na ratusz}Magistrat cały in pleno dwa razy w tydzień we wtorek i w sobotę z rana o godziniedziewiątej punktualnie na ratusz schodzić się powinien, dla naradzeniaw publicznych miasta interesach, dania rezolucyi 2 na memoryjały 3 departamentompodane; a przez to departamenta ad plenum magistratus odesłane, tudzież i w tedni, gdy sprawa kryminalna do sądzenia przypadnie, gdy elekcyja prezydentów,radcy, lub ławnika następuje, gdy pospólstwo lub Czterdziestu Mężów wokuje 4 ,jako i podczas wszystkich magni momenti przypadających miasta interesów, chybagdyby który radny mając interes wyjazdu z opowiedzeniem magistratu wyjechał,lub prawdziwie zachorował, takowego nieprzytomność za ważną uznana być ma.[s. 4]§ III. {O rachunkach wszelkich miasta i prowizorach 5 ,tudzież tych elekcyi}Powinien magistrat cały mieć na pilnej baczności, żeby rachunki// miastapercepty 6 i ekspensy 7 regularnie i punktualnie w wyznaczone czasy składane i likwidowanebyły, nie dopuszczając żadnej w przetrzymaniu zwłoki. Tudzież, żeelekcyja wszystkich szpitalnych prowizorów w dzień św. Łucji 8 przypada, więcmagistrat doglądać tego będzie, aby każdy prowizor, choćby na drugi rok na tężsamę prowizoryją był potwierdzony, rachunki swoje z zeszłego roku uczynił;które to rachunki, jako to: prowizorów a kościoła Panny Maryi przed deputowanemiod magistratu in praesentia et residentia Wielmożnego Jegomości księdzaarchiprezbitera pro tempore będącego, b- zaś szpitala św. Ducha w przytomności -bana marginesie innym atramentem dopisany znak: Xb-bpokreślenie innym atramentem2Rezolucyja – postanowienie, uchwała zbiorowa, uchwała powzięta przez zgromadzenie.3Memoryjał – pismo w sprawie publicznej skierowane do władz.4Wokować – wołać, wzywać.5Prowizor – zarządca, nadzorca, administrator szpitala.6Percept, percepta – dochód, przychód, zysk.7Ekspens, ekspensa – wydatek, koszt, rozchód.813 grudnia.2


Jegomości księdza proboszcza pro tempore będącego przed deputowanemi a odmagistratu b . Innych zaś wszystkich prowizorów szpitalnych przez deputowanychod magistratu roztrząśnione, zweryfikowane i wyegzaminowane, gdy za dobrei rzetelne uznane będą, przez pomienionych Wielmożnego Jegomości księdzaarchiprezbitera i proboszcza św. Ducha respective, jako też prze[z] deputowanychpodpisane być powinny.§ IV. {O czytaniu dwa razy w rok ordynacyi,in Ianuario et Iulio}Powinnością będzie całego magistratu dwa razy w rok, to jest: in Ianuario etIulio wokować Czterdziestu Mężów szczególnie dla tego, żeby im ordynacyjateraz ustanowiona czytana była, aby takową mając na pamięci, w każdych obradachwraz z magistratem w interesach całego miasta zasiadając, do publicznegodobra miasta wotowanie 9 swoje stosowali.§ V. {O elekcyi Jegomość Panów radnych, ławników,oficyjalistów 10 i Czterdziestu Mężów}Cały magistrat elekcyje przyszłe tak radcy, gdy do mniejszej niż osób dwanaścieliczby przyjdzie, jako i ławnika przed rezygnacyją z tego świata zeszłego,w ten sposób ma zachować.Najpóźniej we dwa tygodnie po śmierci radnego lub ławnika przed rocznąrezygnacyją zeszłego, ma szlachetny prezydent przez cedułę 11 cały magistrat naratusz wokować i wyznaczyć z rana godzinę dziewiątą, gdzie zszedłszy się opowieszlachetny prezydent o śmierci zmarłego i do elekcyi jak najzdatniejszegomęża zachęci, ad mentem// divae memoriae Serenissimi Ioannis III diplomatis[s. 5]ana marginesie innym atramentem dopisany znak: Xbinnym atramentem dopisany znak: |9Wotować – tu: głosować.10Oficyjalista – urzędnik miejski, zwłaszcza sądowy.11Ceduła – tu: pisemne wezwanie.3


konstytucyją anni 1668 12 aprobowanego 13 , mają przez trzy ceduły i sekretne wotaz większości wotów według dekretu Najjaśniejszego Zygmunta III króla polskiego14 na urząd radziecki obrać, zważając jednak, aby kandydaci z ławników,syndyków i pisarzów ad minimum rok zostawali na urzędzie, zaś ex medicinae etiuris prudentiae doctoribus najmniej dwa roki zamieszkani byli w Krakowie. Naurząd a- zaś ławniczy z takich kupców ma nastąpić elekcyja -a , b- którzy także przezlat trzy wprzód na swoim chlebie będą c- i przy -c dobrym sprawowaniu się podatkipubliczne opłacają -b .A gdyby po śmierci którego radcy lub przed roczną rezygnacyją ławnika żadnegona urząd wakowany nie było konkurenta, więc magistrat wyżej wspomnionymzwyczajem do elekcyi przystąpi i jak najzdatniejszego na urząd wakujący obierze;każdy zaś obrany nie powinien się z tego urzędu wymawiać pod karą: osoba dorady – d- czerwonych złotych sto -d , do ławników – czerwonych złotych trzydzieści,do kasy generalnej natychmiast złożyć mianą. Takowy zaś obierany być nie powinien,który by się na ten czas nie znajdował w Krakowie. Ma także magistrat miećbaczność, gdy ex Quadraginta Viratu który umrze, aby inny na jego miejsce takżenajpóźniej w tydzień po śmierci zmarłego był obrany, przeto sesyja post fata któregonajdalej w tydzień communitati in ordine electionis ma być pozwolona, a tenjednego dnia obrany przez starszych izby kupieckiej i cechowej na pierwszej sesyimagistratowi in pleno zasiadającemu prezentowany być powinien. e- Także magistratpo śmierci którego z oficyjalistów miejskich, f lub -e na inny urząd postąpieniu,a-apodkreślenie innym atramentemb-bwyróżnione na marginesie innym atramentem znakiem:c-cpodkreślenie innym atramentemd-djw.e-ejw.fna marginesie innym atramentem dopisany znak: X12W przywileju wydanym w Gdańsku 30 grudnia 1677 r. król Jan III Sobieski uregulował kwestięwolnego wyboru rajców. Przywilej ten został następnie potwierdzony na najbliższym sejmie.Dlatego w rzeczywistości chodzi tutaj o konstytucję sejmu grodzieńskiego z 1678 r. potwierdzającąpowyższy przywilej (APKr, Zbiór dokumentów pergaminowych, sygn. Perg. 812; Prawa, przywilejei statuta miasta Krakowa (1507–1795), wyd. Franciszek Piekosiński, t. 2, z. 1, s. 496–498,nr 1370. Por. nota katalogowa [w:] Kraków – europejskie miasto prawa magdeburskiego 1257–1791. Katalog wystawy w Muzeum Historycznym Miasta Krakowa, red. Grażyna Lichończak-Nurek, Kraków 2007, s. 233–234 (Aldona Warzecha); Volumina Legum. Prawa, konstytucyjei przywileje Królestwa Polskiego, Wielkiego Księstwa Litewskiego i wszystkich prowincyi należących,na walnych sejmiech koronnych od sejmu wiślickiego roku Pańskiego 1347 aż do ostatniegosejmu uchwalone, nakł. i druk Jozafat Ohryzko, t. 5, Petersburg 1860, s. 277).13Aprobować – zatwierdzać, potwierdzać, uznawać; aprobacyja – zatwierdzenie, potwierdzenie,zezwolenie. Por. „probacyja”, s. 19, przyp. 74.14Dekret króla Zygmunta III Wazy wydany w Warszawie 29 maja 1626 r. (Prawa, przywilejei statuta..., s. 156–165, nr 935).4


jako to: pisarza, regenta, syndyka, instygatora 15 a- i innych, inszego na miejsce -azmarłego jak najzdatniejszego na pierwszej in pleno sesyi obrać powinien.§ VI. {O podziale magistratu na cztery departamenta}Magistrat krakowski mając dla osób dwunastu wyznaczone pensyje, a chcącokazać około dobra powszechnego// miasta i utrzymania dobrego porządkupieczołowitość, aby wszelkie całego miasta interesa łatwiej w swojej były zachowaneregularności, podzielenie magistratu na cztery departamenta, to jest:departament b- sądowy -b , ekonomii, c- opiek, -cd i e- policyi, konkluzyją -e16 swojąuchwalił i to podzielenie oraz opisanie powinności każdego departamentu komisyido rozwagi i ustanowienia podał, które komisyja roztrząsnowszy i uważywszy,takowym ustanawia sposobem i powinności każdego departamentu opisuje.[s. 6][Rozdział II]O departamencie sądowym§ I. {O wielości osób do tego departamentu, czasieelekcyi etiam ex communitate} 17Komplet departamentu sądowego z trzech osób, to jest: z pre f- zydenta pro temporebędącego -f i g- dwóch radnych składać -g się będzie h powinien, którzy radni, takdo i- departamentu sądowego -i , jako i do innych departamentów nazajutrz po elekcyiszlachetnych prezydentów, in pleno w magistracie per vota secreta na j- lat trzyobierani -j być powinni, i takowa elekcyja osób departamentowych co trzy lataa-apodkreślenie innym atramentemb-bjw.c-cjw.dna marginesie innym atramentem dopisany znak: Xe-epodkreślenie innym atramentemf-fjw.g-gjw.hna marginesie innym atramentem dopisane znaki: X Xi-ipodkreślenie innym atramentemj-jjw.15Na temat urzędów miejskich zob. niżej: O pisarzu [radzieckim] s. 28, O syndyku miejskim s. 29,O regencie kancelaryi s. 29–30, O instygatorze miejskim s. 30.16Konkluzyja – decyzja, rozstrzygnięcie, postanowienie.17Zatwierdzając ordynację 15 listopada 1780 r. król Stanisław August postanowił: „Co dodepartamentu sądowego, opiek i policyi. Ponieważ w paragrafie pierwszym szlachetny magistratosoby ex honorata communitate do departamentów opiek i policyi, po dwóch do każdego cotrzy lata obierać ma, jest przepisano, więc utrzymując ten punkt, dodaje się tylko, iżby osoby dodepartamentów wymienionych przez szlachetny magistrat nie z innych mieszczan, jak z tych,którzy się w Czterdziestu Mężach znajdują, obierane i co trzy lata odmieniane bywały” (APKr,Akta miasta Krakowa, rkps 1491, s. 56–57).5


w czasie wyżej wyrażonym odprawowana być ma. Oraz tego dnia magistrat dodepartamentów opiek i policyi ex communitate po dwie osoby, tak aby w każdym[z] tych departamentów opiek i policyi, a- jedna osoba z stanu kupieckiego -a ,a druga b- cechowego znaj -b dowała się c , obierze i wyznaczy. A w tymże czasiei tegoż dnia do departamentu d- ekonomij dwie osoby -d , jednę z stanu kupieckiegoe , drugą cechowego communitas na f- lat trzy -f obrać powinna będzie, z wolnymtychże osób na drugie trzy lata potwierdzeniem, lub z jednego do drugiego departamentuprzez elekcyją przeniesieniem.[s. 7]§ II. {O schodzeniu się Jegomość Panów radnychdo tego departamentu}A lubo tak teraz gdy magistrat w większej liczbie zostaje, jako in post gdy doosób dwunastu przyjdzie, komplet sądowy z prezydentem do osób trzech ustanowiony;ci jednak, którzy prócz osób departamentowych z rady wyznaczonychpozostaną, do sądzenia spraw schodzić się obowiązani będą zwłaszcza// w sprawachwiększej wagi i kryminalnych, sub paenis contra negligentes officialessancitis, salva legalitate indispensabili, aut vera infirmitate, którą na pierwszymterminie, ten który przytomnym nie był, dowodzić powinien będzie. Oprócz tegokażdemu radnemu choć z innego departamentu, kiedy tylko czasu zbędzie, odpowinności swego urzędu, na sądy wolno przychodzić, i owszem do takowegouczęszczania końcem dokładniejszej żądającym administrowania sprawiedliwości,zachęcani być powinni.§ III. {O trzech jurydykach 18 w tydzień, o spraw sądzeniu i jakich} 19Szlachetny prezydent i osoby do departamentu sądowego wyznaczone, jakowyżej wyrażono, tudzież radcy od departamentowych osób pozostali, w każdytydzień, w poniedziałek, śrzodę i piątek sprawy sądowi radzieckiemu przyzwoa-apodkreślenie innym atramentemb-bjw.cna marginesie innym atramentem dopisany znak: ||d-dpodkreślenie innym atramentemena marginesie innym atramentem dopisany znak: Xf-fpodkreślenie innym atramentem18Jurydyka – roki, czyli posiedzenia sądowe.19Zatwierdzając ordynację 15 listopada 1780 r. król Stanisław August postanowił: „Co bowiemnależy do sądów ordynaryjnych radzieckich i wójtowskich w mieście Naszym Krakowie odbywaćsię mających i do nich spraw do sądzenia należących, gdy taż ordynacyja komisarska rodzaje spraww paragrafie trzecim pod departamentem sądowym, co do którego sądu – osobliwie radzieckiego– należeć powinno, opisała. Przeto iżby te sądy podług przepisu nadmienionej ordynacyi zachowałysię, mieć chcemy” (APKr, Akta miasta Krakowa, rkps 1491, s. 58).6


ite według ordynacyi Najjaśniejszego S.P. 20 Jana Kazimierza dnia 12 mensisDecembris [12 XII] 1657 anno 21 i reskryptu, czyli listu tegoż Najjaśniejszego JanaKazimierza die 15 mensis Iulii [15 VII] 1659 anno zaszłych 22 , do a- sądzenia brać -a bbędą, to jest: c- causas pupillorum, contributionum, ponderum et mensurarum,tumultuum et seditionum in civitate exortarum, de vita securitatis providendae,contra retentores contributionum Reipublicae et civitatis, hospitalium et xenodochiorumquartualentium ad distingvendas limites haereditatum et domorum, derebus mobilibus inter ambas personas consulares, sądzić powinni absentia nonnullorum non obstante, dum modo tres adsint, d- nie inwolwując 23 , ani przypuszczającspraw sądowi wójtowskiemu i ławniczemu należących -d . Schodzić się zaśmają na ratusz o godzinie dziewiątej z rana, a zaczynać sądzić punktualnie od półdo dziesiątej do godziny dwunastej, lub dłużej, gdy sprawa zaczęta dłuższegoczasu wyciągać będzie, nie schodząc z ratusza aż po daniu i zapisaniu sentencyi,sądząc sub nexu -c iuramenti według Boga, praw i sprawiedliwości, nie dopuszczającżadnych dylacyj 24 ani apelacyj 25 , na zwłokę tylko sprawiedliwości, którychprawa dozwalać zabraniają.//§ IV. {O sądach potocznych i zawodnych rzemieślnikach} 26Trafiają się rzemieślnicy, którzy zawód w robotach czynią, one fałszują, robotypodług umowy słownej, czyli kontraktem opisanej, na czas nie kończą i różnea-apodkreślenie innym atramentembna marginesie inną ręką dopisane: Sprawy do Sądzenia w Rady Sąd[...]c-cna marginesie wyróżnienie przez dopisanie siedmiu znaków: |d-dpodkreślenie innym atramentem20Rozwiązanie skrótu niepewne (świętej pamięci?).21Nie udało się ustalić, jaki to akt.22Por. APKr, Akta miasta Krakowa, rkps 1485, s. 1; zob. s. 26, przyp. 99.23Inwolwować – tu: zepchnąć.24Dylacyja – zwłoka, odroczenie terminu, sprawy.25Apelacyja – odwołanie od orzeczenia sądowego do sądu wyższej instancji.26Zatwierdzając ordynację 15 listopada 1780 r. król Stanisław August postanowił: „Podobnież co doparagrafu czwartego, którym sądy potoczne przez szlachetnego prezydenta odbywać miane są przepisane,przydajemy aby tenże szlachetny prezydent w sądach potocznych nie tylko sprawy o zawódz rzemieślnikami, lecz i sprawy jakiegożkolwiek pokrzywdzenia, tudzież o dłużki sto złotych nieprzenoszącedla przyspieszenia sprawiedliwości, z wolnym jednak uciążonemu do szlachetnego magistratuodwołaniem się rozsądzał. A dekreta tego sądu powinny być w protokół na to sporządzony zapisywanei nieapelowane. Gdyby się pozostały, następny szlachetny prezydent oneż do egzekucyi przyprowadzićjest obowiązanym. Przy tym od każdego dekretu nieapelowanego, na rzecz szlachetnego prezydentastrona luity złoty jeden, tudzież trzymającemu w tych sądach, syndykowi miejskiemu pióro, żądającyekstraktu złoty jeden, a nie więcej ma zapłacić, stanowiemy. Że się też trafia, iż o zawody w robotachprzeciw rzemieślnikom zawiedzeni udają się częstokroć z uskarżeniem i o zadosyć uczynienie do starszychcechowych, zaczym, gdy oskarżony przez dekret cechowy osądzony zostanie i od tego dekretunie zaapeluje, na ten czas szlachetny prezydent potrzebną żądającemu asystencyją do uczynienia egzekucyitakowego dekretu dać powinien będzie” (APKr, Akta miasta Krakowa, rkps 1491, s. 57–58).[s. 8]7


oszukania czynią, a z takowemi proces ordynaryjny 27 formować i unkoszta 28prawne ponosić długiego czasu potrzeba, co częstokroć do kłótni, hałasów i wiolencyi29 jest powodem, i stąd nie tylko niesława Miastu Stołecznemu, ale i krzywdawszystkim obywatelom dzieje się, że wielu w innych miastach sprawunki i robotyrożne dla siebie zamawiają i kupują.Przeto zapobiegając takowym nieprzyzwoitościom, aby w pomienionychokolicznościach pokrzywdzeni jak najprędszą i bez kosztu mogli zyskiwać sprawiedliwość,ustanawia na to Komisyja Boni Ordinis mocą niniejszej ordynacyia-sądy potoczne -a b , to jest iudicia pedanea 30 , które szlachetny prezydent codziennieu siebie po południu od godziny drugiej z przybranym syndykiem miastadla zapisania powoda, pozwanego, sprawy i dekretu sądzić powinien, do któregosądu żadne pozwy wychodzić nie będą, lecz jak prędko ktokolwiek o zawód luboszukanie w obstalowanych 31 i kontraktowanych robotach na rzemieślnika doszlachetnego prezydenta c- skargę zaniesie, zaraz -c szlachetny prezydent po oskarżonegoposłać i onemu stawić się przed sobą nakaże, a in casu renitentiae, mamoc onego kazać sekwestrować 32 i wysłuchawszy (etiam bez patronów 33 ) stronobydwóch kontrowersyi 34 , przyzwawszy przysięgłych tego cechu, którego robotazaskarżona, lub w której zawód albo fałsz jaki się pokazał, satysfakcyją natychmiast,tak dla pokrzywdzonego wyznaczy, jako też i zawodnego rzemieślnikaprzez dekret instantanée 35 ferowany ukarze. Sprzeciwiającego się zaś dopótykaże sekwestrować, dopóki decyzyi d sądowej dosyć nie uczyni.Kto zaś pierwej na rzemieślnika skargę zaniesie, ten prędzej rozsądzeniezyskać powinien. Podróżnego jednak lub cudzoziemca przejeżdżającego wprzódsprawa ma być sądzona niż domowego.a-apodkreślenie innym atramentembna marginesie inną ręką dopisane i podwójnie podkreślone: Sądy potocznec-cpodkreślenie innym atramentemdna marginesie innym atramentem dopisany podwójnie podkreślony znak: +27Ordynaryjny – zwyczajny.28Unkoszta – koszta, wydatki, ekspensy.29Wiolencyja – siła, gwałt, przemoc.30Akta powołanych w niniejszej ordynacji sądów potocznych zob. APKr, Akta miasta Krakowa,rkps 1142–1174.31Obstalowany – tu: ustalony, umówiony.32Sekwestrować – nałożyć sekwestr albo przeprowadzić sekwestrację, czyli zajęcie majątkuw celu zabezpieczenia roszczenia.33Patron – tu: zastępca procesowy.34Kontrowersyja – tu: zeznanie.35Instantanée, od franc. instantané – tu: natychmiastowy.8


§ V. {O skróceniu procesu jurydycznegoi przeczytaniu patrocinantibus juramentu 36 }Skrócenie postępku prawnego konkluzyją szlachetnego// magistratu na dniu5 miesiąca sierpnia 1767 roku a ułożone 37 i dotąd praktykowane, a teraz do aprobatyprzez stany miasta podane przejrzawszy i roztrząsnowszy, widząc dobrupowszechnemu miasta tego użyteczne, a do dojścia prędszej sprawiedliwościwszelkie przeszkody ułatwiające, proces takowy komisyja w mocy swojejutwierdza, i aby ten tak w sądach radzieckich, jako wójtowskich i ławniczychbył zachowany, ustanawia, oraz aby patronowie obowiązkom przysięgi w promocyispraw pryncypałów swoich dosyć czynili, ułożonego, a przez komisyjąpotwierdzonego procesu prawnego we wszystkim trzymali się, departamenttenże sądowy baczność mieć i tego dostrzegać będzie. A na ten koniec na pierwszejpo elekcyi prezydentów sesyi sądowej, przed zaczęciem sądów juramentpatrocinantibus publicznie dla przypomnienia obowiązków czytany być w przytomnościonych powinien.[s. 9]§ VI. {O tabeli iurium cancellariaei grzywien do kasy miasta oddawaniu}b-Tabela z taksą iurium cancellariae ułożona, osobno niżej wypisana 38 , abytak w sądach radzieckich, jako wójtowskich i ławniczych, tudzież i kancelaryjachzachowana była, a sitientes iustitiam nie byli depaktowani 39 i więcej nadopis -b w tabeli pomienionej od nikogo nie wymagano, Komisyja Boni Ordinisserio ostrzega. Grzywny zaś wszelkie przez sąd radziecki i ławniczy pro partesui przed tym przysądzane ( c- oprócz wójta, który, że pensyi nie ma wyznaczonej,te mu cedere w sądzie jego powinny -c ), aby do generalnej kasy miejskiejimportowane były, nakazuje. Na co wszystko departament sądowy pilną miećpowinien baczność.ana marginesie innym atramentem potrójne podkreślenieb-bwyróżnione na marginesie innym atramentem, znakiem: i potrójnym podkreśleniemc-cpodkreślenie innym atramentem36Jurament – przysięga, ślubowanie, formuła przysięgi.37Por. BJ, rkps 87, t. 8, k. 2r–5v; rkps 129, s. 41–50.38Zob. niżej, s. 38–39.39Depaktować – pobierać niesłuszną lub zawyżoną opłatę, zdzierać.9


[Rozdział III]O departamencie ekonomii[s. 10]§ I. {O liczbie osób tego departamentu, etiam dwóchex communitate do lat trzech} 40Liczba departamentu ekonomicznego a- z pięciu osób skła -a dać b się powinna, tojest: c- trzech z rady -c , a dwóch ex communitate, pierwszego z stanu kupieckiego,drugiego z cecho d- wego, komplet -d zaś ad minimum e- z trzech osób -e ex quocunque//ordine składać się ma, a elekcyja w czasie i dniu wyżej pod departamentema-apodkreślenie innym atramentembna marginesie innym atramentem dopisany podwójnie podkreślony znak: Xc-cpodkreślenie innym atramentemd-djw.e-ejw.40Zatwierdzając ordynację 15 listopada 1780 r. król Stanisław August postanowił: „A co do departamentuekonomicznego paragrafu pierwszego, w którym liczbę osób do tegoż departamentu, trzechz szlachetnego magistratu, a dwóch z pospólstwa, co trzy lata wybierać postanowiono. Ten takżepunkt objaśniając, na przyszły czas postanawiamy, aby pospólstwo nie z innych mieszczan tylkoz Czterdziestu Mężów, jako zasłużonych i wybranych, dwie osoby do departamentu ekonomicznegoobierało. A że dochody miasta, do tej ekonomiki wpływające, w większej części pochodzą z składkimieszczan i z tej przyczyny ciż obrani o wydatkach miasta wiedzieć powinni, dlaczego utrzymującpomiędzy porządkami departamentu ekonomicznego w wotowaniu (które przerzeczoną ordynacyjąroku tysiącznego siedmsetnego siedmdziesiątego ósmego nie jest okryślone) równość, iżby jedenstan nad drugim nie miał przemożności, postanawiamy, aby w każdych ekonomicznych interesachzachodzących, starszy radca w departamencie ekonomicznym prezydujący też interesa zdarzającesię proponował na sesyi, na których rezolucyją dwóch radców tylko i dwóch z pospólstwa, to jestjeden z stanu kupieckiego, drugi z stanu cechowego, wotować powinni. Prezydujący zaś wotowaćnie ma, lecz podług większości wotów konkludować ma. A gdy się trafi równość zdań i ten prezydującyjednej lub drugiej strony do przychylenia się ku większości zdań nie będzie mógł nakłonić,na ten czas interes takowy do rezolucyi szlachetnego magistratu odeśle, a szlachetny magistrat interesmniejszej wagi sam na najpierwszym w zupełności osób rady zasiadaniu zkonkluduje. Większejzaś importancyi interes wezwawszy Czterdziestu Mężów podług przepisu wzmiankowanej ordynacyiz temi interes z ekonomiki wypływający, ułatwi i zarezolwuje. Podobnym wotowaniem jakowyżej w departamencie ekonomicznym mają być rezolwowane wszystkie memoryjały mniejszeji większej wagi do interesu ekonomicznego ściągające się, tudzież przyjmowanie i odprawianiesłużących do ekonomiki miasta potrzebnych, z wolnym jednak każdemu uciążliwym się być rozumiejącemudo szlachetnego magistratu udaniem się. Niemniej kontrakty na kamienice, sklepy,kramiki i inne wszelkie place miejskie, tudzież do dóbr arendowane kontrakty, przez tenże departamentekonomiczny, z zachowaniem podług ordynacyi więcej dającemu i utrzymaniem, przekładającmieszczan nad obcego, wydawane być mają. Do których to pisania kontraktów będzie miał moctenże departament przybrać sobie któregokolwiek oficyjalistę miejskiego. A dla łatwiejszego przyrachunkach dochodzenia intrat miejskich, iżby projekt na agitującej się w mieście Krakowie, rokuteraz bieżącego [1780] dnia czwartego miesiąca marca komisyi, względem weryfikacyi rachunkówmiejskich podany i ręką prezydującego na tejże komisyi podpisany, w swym opisie był utrzymywany,mieć chcemy” (APKr, Akta miasta Krakowa, rkps 1491, s. 58–61).10


sądowym wypisanym z osób radnych a , jako i pospólstwa wokowanego co b- trzylata per -b vota secreta odprawować się będzie. Wolno jednak tak magistratowi,jako i communitati obranych na drugie trzy lata potwierdzić, lub z jednego departamentuper electionem do drugiego przenieść.§ II. {O kasie generalnej wszelkich,a wszelkich dochodów}Do tegoż departamentu i pod dozór jego należeć będzie kasa generalnawszystkich miasta prowentów 41 i wszelkich dochodów, która na cle miejskimlokowana być powinna, do tej wszelkie dochody i intraty 42 miasta tak w ordynacyiz instruktarzem cła miejskiego podczas agitującej się c komisyi dnia 30 miesiącamarca, roku 1776 ułożonej wyrażone 43 , jako z dóbr miejskich, cegielni, ogrodów di domów extra maenia będących, z czynszów, kamienic i sklepów miejskich 44 ,z grzywien sądowych tak radzieckiego, jako i ławniczego subselliów 45 , tudzieżpieniądze na servisgult 46 , symple 47 , dymowe 48 wybierane, zgoła wszelkie nawetprzypadkowe dochody wpływać i składane być powinny. Od tej kasy klucz jedenprzy departamentowych z rady, a drugi przy departamentowych z pospólstwaznajdować się będzie.ana marginesie dopisany znak: +b-bpodkreślenie innym atramentemcna marginesie innym atramentem dopisany podwójnie podkreślony znak: Xdna marginesie inną ręką podwójnie podkreślony wyraz: browarów41Prowent – dochód, przychód, zysk.42Intrata – dochód, przychód, korzyść, także podatek.43Zob. „Ordynacyja z instruktarzem cła miejskiego, wagi małej i wielkiej, różnych towarów,likworów i innych prowentów niżej wyrażonych, przez Komisyją Boni Ordinis w Krakowie agitującąsię z 30 marca 1776 r.” Ordynacja podpisana jest przez Ignacego Przebendowskiego, FryderykaDunina, Joachima Morstina, Szymona Weryhę Darowskiego, Stanisława Olearskiego (APKr, Aktamiasta Krakowa, rkps 1484, s. 37–41).44Nieruchomości będące własnością miasta Krakowa zinwentaryzowano dopiero w 1792 r. Rękopis„Zbiór opisów dóbr miasta stołecznego Krakowa roku 1792” został wydany przez ArchiwumPaństwowe w Krakowie (Nieruchomości miasta Krakowa w czasach Sejmu Czteroletniego. Opisz 1792 roku, wyd. Kamila Follprecht, Kraków 2007).45Subsellium (łac.) – tu: rozprawa, proces.46Servisgult, od niem. Gült(e) – czynsz gruntowy, dług.47Sympla – rzecz pojedyncza, pojedyncza opłata, tu: podatek w wysokości 30 gr z łanu.48Dymowe – podymne, podatek od domu mieszkalnego.11


§ III. {O kasyjerze i jego powinnościach}Spomiędzy pięciu osób departamentu ekonomicznego ma być przez szlachetnymagistrat obrany a- jeden kasyjer -a , którego powinnością będzie wszystkieprowenta skądkolwiek b pochodzące od egzaktorów 49 odbierać, sub data zapisywać,ekspensa wszystkie porządnie notować, raptularze 50 jako i ekscerpta 51wiernie i należycie trzymać, dozór c- fabryk miejskich -c i wszelkiej ekonomiimieć, któremu pensyja roczna złotych d- polskich pięćset, a ta -d kwartałamiwypłacana być ma.[s. 11]§ IV. {O powiększeniu dochodów, skupowaniu materyjałów,reparacyi, i inwentarzu lonaryi 52 }Tenże departament starać się powinien o powiększenie// dochodów miastabez ekstorsyi 53 ludzi, doglądać, aby czynsze z kamienic, dóbr, kramów, ogrodówregularnie co kwartał wybierane były, aby w wszelkich miasta nieuchronnychreparacyjach, ile być może, ekspensy oszczędzać. Wszelkie materyjały, kiedynajtańsze być mogą, skupować i takowe mieć zawsze od potrzeby, unikającprzepłacania onych w czasie pilnej reparacyi. Ma także nieodwłocznie spisaćinwentarz wszystkich na lonaryi znajdujących się rzeczy, i co któremu służącemuoddane będzie, porządnie zanotować. e- Niemniej będzie mieć baczność, f- żebypisarze bramni i wszy -f scy na cle miejskim będący, wiernie swoje dopełniali obowiązki.Przeto każdemu służącemu, jak się ma sprawować, -e i czego pilnować,reguła ma być przepisana.Dopilnuje także, aby bramni 54 ludziom na targ do miasta przyjeżdżającymi przychodzącym ekstorsyi nie czynili, aby się w bramach znajdowali i przemycea-apodkreślenie innym atramentembna marginesie innym atramentem dopisany podwójnie podkreślony znak: Xc-cpodkreślenie innym atramentemd-djw.e-ewyróżnione na marginesie innym atramentem dopisanym znakiem:f-fpodkreślenie innym atramentem49Egzaktor – poborca podatków, urzędnik pobierający dochody miasta.50Raptularz – księga do odręcznych notatek, zapisywania rzeczy bieżących.51Ekscerpt – wyjątek, wyciąg z pisma. Por. „ekstrakt”, s. 28, przyp. 102.52Lonaria (lunaria, lonheria) lub ekonomia miejska to ówczesny urząd skarbowy. Lonarowie bylito urzędnicy miejscy, którzy zarządzali dochodami i wydatkami miasta. Do ich obowiązków należałom.in. sporządzanie inwentarza własności miejskiej. Niekiedy sprawowali pieczę także nadbudynkami, mostami, drogami, wodociągami.53Ekstrorsyja – wymuszenie, zdzierstwo.54Bramny – strażnik strzegący bramy miejskiej.12


nia pilnowali. Dlaczego ordynacyja ułożona, co się od furmana lub towaru należy,być powinna, wydrukowana i na bramach dla wiadomości każdego przybita.§ V. {O utrzymowaniu dóbr miejskich i arendzie 55 , poddanych, gruntach,kontraktach, inwentarzach dóbr i sypaniu grobel}Należeć będzie do tegoż departamentu i na to dać baczność powinien, abyarendujący a- dobra miejskie poddanych nie uciemiężali, budynki w całościutrzymywali i potrzebne -a reparacyje czynili, grunta jak najlepiej uprawiali,obowiązkom kontraktów we wszystkim dosyć czynili. Przeto komu per plusofferentiam et publicam licitationem dobra trzechletnim b kontraktem puszczonebędą, w takowym kontrakcie obowiązków ułożenie i opisanie, do dozoru tegożdepartamentu ma należeć, kontrakt zaś ten przez prezydenta i departamentowychekonomii podpisany, inwentarz budynków, powinności, poddanych, sprzężajów56 , bydła folwarcznego i naczynia gospodarskiego na gruncie weryfikowany,spisany i przez tychże departamentowych ekonomii podpisany być ma, a tychdwa egzemplarze spisawszy, jeden posesorowi// oddać, a drugi w archiwumekonomicznym zostać się powinien. A że Wisła przez wylewy swoje tak podDąbiem wsią miejską, jako i w innych miejscach brzegi znacznie podrywa i ruinągrozi, powinien tenże departament wczesne zawsze starania czynić około sypaniagrobel, obmyślenia obwarowania tam, zapobiegając szkodzie przez oderwaniegruntów wyniknąć mającej, jako też granic miejskich doglądać.[s. 12]§ VI. {O sesyjach tego departamentu, pomnożeniu prowentów,memoryjałach ekonomicznych, regestrach percept i ekspensi długów miasta}Tenże departament w wyznaczonym i publico obwieszczonym miejscu sesyjeswoje w każdą śrzodę, a jeżeli święto przypadnie, tedy w wigilią święta miewaćpowinien. Jeżeliby zaś interes jakowy pilny zachodził, może i w inne dni sesyjąswoje ekstraordynaryjną 57 złożyć. Na takowych sesyjach o pomnożeniu prowentówi intrat miejskich bez uciemiężenia, tychże regularnym wybieraniu, dóbri folwarków miejskich reparacyi i najlepszej prowadzenia ekonomiki radzić, sposobypodawać i obmyślać, zgoła co tylko do dobrej ekonomii zdawać się będziepotrzebnego, to projektować i układać ma. Memoryjały c- tyczące się ekonomiki -ca-apodkreślenie innym atramentembna marginesie: NB [nota bene]c-cpodkreślenie innym atramentem55Arenda – najem rzeczy.56Sprzężaje – tu: zwierzęta pociągowe.57Ekstraordynaryjny – nadzwyczajny.13


odbierać a- i one -a rezolwować 58 , b- w większej zaś importancyi ad c plenum magistratumreferre powinien -b i tamże rezolucyją zyskiwać. Regestra wszystkichgeneralnie percept miasta i ekspens, tudzież wszystkich długów miasta, jako teżwypłaconych prowizyi i wpłaconych kapitałów jak najporządniej uregulować,aby łatwo percepty i ekspensy dojść można, dozierać powinien.[s. 13]§ VII. {O asygnacyjach 59 , niewydawaniu nad złotych 100 bezwiadomości Czterdziestu Mężów i rachunkach tego departamentu} 60Departament tenże na publiczne całego miasta potrzeby żadnych asygnacyi adaerarium publicum wydawać nie ma, na jeden rodzaj ekspensy nad d- złotych sto, -da jeżeli e by nagła wyciągała potrzeba większej do wydawania sumy, o takowejpotrzebie magistratowi in pleno donieść i onę opowiedzieć powinien, którą uznawszypotrzebę// szlachetny prezydent Czterdziestu Mężów zwyczajem dawnyma-apodkreślenie innym atramentemb-bjw.cna marginesie innym atramentem dopisany podwójnie podkreślony znak: Xd-dpodkreślenie innym atramentemena marginesie innym atramentem dopisany podwójnie podkreślony znak: X58Rezolwować – tu: wyjaśniać, rozwiązywać.59Asygnacyja – kwit, zaświadczenie, zlecenie wypłaty sumy pieniężnej.60Zatwierdzając ordynację 15 listopada 1780 r. król Stanisław August postanowił: „Co się zaś tyczyasygnacyi na złotych sto za konkluzami szlachetnego magistratu przez prezydenta do ekonomikiwydawanych. Ponieważ ordynacyja roku tysiącznego siedmsetnego pięćdziesiątego nastąpionai późniejszą roku tysiącznego siedmsetnego siedmdziesiątego ósmego ponowiona, szlachetnemumagistratowi tylko na złotych sto asygnacyje do kasy miejskiej wydawać pozwoliła, wiele by zaśrazy to czynić mógł, nie opisała. Zaczym, gdy żądanie z strony pospólstwa zachodzi, iż przeztakowe asygnacyje na złotych sto, często przez szlachetny magistrat wydawać się mogące, kasaczasem nie będąca przy pieniądzach wystarczyćby wypłacenia onych nie mogła. Zapobiegającuszczuplaniu tym sposobem kasy i na inne wydatki potrzebnej, ordynacyją wzwyż wymienionąroku tysiącznego siedmsetnego pięćdziesiątego co do tego punktu asygnacyi zapadłą i ordynacyjątysiącznego siedmsetnego siedmdziesiątego ósmego roku ponowioną, objaśniamy i dokładamy, iższlachetny magistrat za konkluzami swemi więcej wydawania asygnacyi na złotych sto mocy miećnie będzie, jak cztery na miesiąc jeden i to z wyrażeniem w asygnacji, na jaki interes i potrzebę onęwydaje, które departament ekonomiczny przyjąć powinien będzie. I te, jako też i inne za uchwałąszlachetnego magistratu i Czterdziestu Mężów wydawane i podobnież opisane, do końca roku dlaoddania onych przy rachunkach deputowanym od porządków po dwóch z trzech stanów, to jestszlachetnego magistratu, stanu kupieckiego i cechowego wyznaczonym być mającym, do weryfikacyiz regestrami ekonomiki zachowa. Że także wymienionym powyżej projektem, obowiązekadministracyi ekonomiki, na każdą osobę departamentową jest włożony i utrzymanie generalnegoregestru, czyli Hauptbuchu nakazane, a osoby z pospólstwa w departament ten wchodzące żadnejwyznaczonej nie mają nagrody, więc złotych pięćset, które dotąd loner, czyli kasyjer sam rządyekonomiki dawniej trzymający, miał sobie wyznaczone, tę kwotę na trzy części wyznaczamyi determinujemy, to jest dla tego, który będzie Hauptbuch trzymał część jedna, na osobę stanukupieckiego druga, a na osobę stanu cechowego część trzecia należeć będzie” (APKr, Akta miastaKrakowa, rkps 1491, s. 61–63).14


a-dniem przed sesyją obesłać, -a i obwieścić ma, a jakową kwotę magistratz Czterdziestą Mężami ułoży, na takową ułożoną z wyrażeniem, na jaki interesi potrzebę jest wyznaczona, asygnacyją do kasy wyda, która przez szlachetnegoprezydenta podpisana być powinna, a za takową asygnacyją pieniądze z kasygeneralnej wydawane być mają. Asygnacyje zaś wszystkie w archiwum kancelaryizachowane być powinny.b-Tenże departament każdego kwartału -b w czasie nadchodzących SuchychDni 61 , rachunki kwartalne administarcyi kasy wraz z bilansem: wiele z któregobyło intraty? wiele ekspensy? i na co obrócona? ma przed magistratemz Czterdziestą Mężami zgromadzonym produkować i wszystkie asygnacyje dlakonfrontowania złożyć. Takowe rachunki z raptularzami ściśle weryfikowanei mankamenta, jeżeli by się jakie pokazały, dochodzone być powinny. A gdydostatecznie rachunki będą zlustrowane i zweryfikowane, mają być przez szlachetnegoprezydenta i dwóch starszych, jednego z stanu kupieckiego, drugiegoz cechowego podpisane, i osoby departamentu ekonomicznego przy kończącymsię roku zakwitowane.[Rozdział IV]O departamencie opiek§ I. {O liczbie osób tego departamentu i elekcyi jego}Liczba departamentu opiek, podobnie jak i ekonomii, z pięciu osób składaćsię będzie, z c- trzech radnych, a dwóch ex com -c munitate d , pierwszy z stanu kupieckiego,drugi z cechowego przez sam magistrat jako za opieki w odpowiedzizostający wybranych, komplet zaś ad minimum e- z trzech osób -e , ex quocunqueordine składać się ma. Elekcyja co trzy lata, w czasie innym departamentom przepisanym,z wolnym potwierdzeniem na drugie lat trzy odprawować się powinna.§ II. {O pisarzu tego departamentu i sesyjach}Pisarz f departamentu g- tego, regent miejski i -g osoby// departamentowe wrazz pisarzem na miejscu przez siebie obranym i publico wiadomym co tydzień w dniponiedziałkowe sesyje swoje miewać powinni, lub gdyby okoliczność i potrzeba[s. 14]a-apodkreślenie innym atramentemb-bjw.c-cjw.dna marginesie innym atramentem dopisane znaki: X oraz ||e-epodkreślenie innym atramentemfna marginesie innym atramentem dopisane znaki: X oraz ||g-gpodkreślenie innym atramentem61Tj. postu.15


wyciągała, wolno i innego dnia sesyją ekstraordynaryjną złożyć. Pisarz zaś w protokółna to sporządzony wszystkie sesyje, podane memoryjały i rezolucyje na niewypadłe porządnie zapisywać będzie.§ III. {O obowiązkach tego departamentu nad sierotami}Departament tenże mieć będzie pilną baczność, w jakim staraniu opiekunowiemają powierzone sobie sieroty i co kwartał, a najmniej co pół roku powinienopiekunów do siebie wokować, dla powzięcia wiadomości: gdzie się obracająoddane im dzieci? jaka dawana im bywa edukacyja? i do czego są aplikowani?Wzajemnie dzieci wokować ma, dla wypytania się ich: jeżeli od opiekunówkrzywdy nie mają? i do jakiego sposobu życia chęć mają? czy do dalszych traktowaniaszkół? czy do stanu duchownego? palestry? lub kupieckiego? alborzemieślniczego? Może też mieć do tego subordynowane 62 osoby, aby gdypostrzegą nieprzystojne opiekunów z dziećmi obchodzenie się, departamentowidonieśli. W takowych więc i innych okolicznościach ma odbierać memoryjałyi rezolwować one, w większej zaś wagi materiach i trudnościach, do rezolucyimagistratu in pleno referować się ma.§ IV. {O bezpieczeństwie i lokacyi kapitałów sierocych}Ma także departament opiek pilno dostrzegać, żeby kapitały dziecinnew pewnych lokowane były miejscach i prowizyje od tychże kapitałów punktualnieodbierane bywały, dla czego opiekunowie bez doniesienia departamentowiopiek, żadnych kapitałów by najmniejszych lokować nie mają. Departament zaśw pozwoleniu lokowania sum dziecinnych ma wszelkie upatrywać bezpieczeństwoi na to konsens od magistratu wyrobić.[s. 15]§ V. {O sekwestrowaniu dóbr intestatorum civium,spisaniu inwentarza, przydaniu opiekunówi lustracyi takowych dóbr i w jakim czasie}Gdy który mieszczanin bez wyznaczenia egzekutorów 63 testamentu umrze,departament opiek zaraz po śmierci jego wszystkie// rzeczy, za doniesieniemwprzód szlachetnemu prezydentowi popieczętować i inwentarz urzędowny beznajmniejszej zwłoki spisać każe, magistratowi zaś in pleno takich do obrania maproponować opiekunów, którzy by do tej opieki byli zdatni. Niemniej ma tegopilnować, aby wszystkie rzeczy mieszczanina zmarłego, które mają być sprze-62Subordynowany – tu: wyznaczony.63Egzekutor – wykonawca. Por. „egzekucyja”, s. 18, przyp. 68.16


dane, nie inaczej jak przez publiczną licytacyją (o której publicum tygodniemwprzód uwiadomione być powinno) sprzedawane bywały.§ VI. {O edukacyi sierot, ekspensie na nichi regule mającej być opiekunom przepisanej}Tenże departament i o to się starać będzie, aby sieroty, zwłaszcza dla którychjakie kapitały pozostały, z prowizyi onych przyzwoitą mieli edukacyją, opisującw pozwoleniu opiekunom na wyżywienie i edukacyją ekspensy jak najściślejszymenaż 64 . Zaczym każdemu nowo obranemu opiekunowi departament ma przepisaćregułę, jak się z oddanemi sobie w opiekę dziećmi obchodzić powinien,a takowa reguła ma być według stanu, kondycyi i wystarczenia z prowizyi naekspens opisana i do protokółu departamentu zainkludowana 65 . Najbardziej zaśna to departament uważać powinien, aby kapitały pozostałe, jeżeli z prowizyi niemogą być powiększone, to przynajmniej w całości do dorośnienia dzieci byłyzachowane.§ VII. {O sposobie sierot niemających do edukacyii rządzie opiekunów testamentowych}Departament tenże pamiętać będzie na to, żeby dzieci mieszczan (dla którychbardzo szczupłe, lub żadne nie zostaną a kapitały) w poniewierkę nie poszły,przeto ma się starać, ażeby takowe dzieci przy szczupłej, albo cale bez substancyizostawione, można pomieścić u takich mieszczan, którzy by się z miłosierdziaedukacyi albo uczenia ich jakowego rzemiesła podjęli. Przestrzegać także ma,aby opiekunowie etiam testamentowi, gdzie są dzieci, jedne in major[enn]itate,drugie in minorennitate substancyi między nich nie dzielili bez referencyi 66departamentu i aprobacyi 67 magistratu. Każdy zaś dział ma być w osobną książkęzapisany.//ana marginesie innym atramentem dopisane znaki: X oraz |64Menaż, od franc. ménage – tu: urządzenie.65Inkludować – tu: włączać.66Referencyja – opinia.67Aprobacyja – zob. s. 4, przyp. 13.17


[s. 16][Rozdział V]O departamencie policyi§ I. {O liczbie osób tego departamentu i elekcyi}Liczba departamentu policyi także z pięciu osób składać a się powinna, b- tojest: trzech z rady, a dwóch ex -b communitate, jednej z stanu kupieckiego, drugiejz cechowego przez magistrat wybranych i przybranych, komplet zaś ad minimumc-z trzech osób ex quocunque ordine składać -c się ma. Elekcyja co trzy lata w czasieinnym departamentom przepisanym, z wolnym potwierdzeniem na drugie lattrzy, odprawować się ma.§ II. {O pisarzu tego departamentu, czasie sesyi i ich porządku}Pisarz departamentu policyi, syndyk miejski być ma, i osoby departamentowewraz z pisarzem sesyje w wyznaczonym i publico wiadomym miejscu, copiątek miewać powinni, w potrzebie zaś pilnej wolno będzie i w inne dni sesyjąekstraordynaryjną złożyć. Wszystkie zaś sesyje pisarz w protokół na to sporządzony,memoryjały podane i rezolucyje na nie zapadłe porządnie zapisywaćpowinien będzie.§ III. {O egzekucyi 68 taksy victualium, trunków, wag,gwichtów 69 przyprowadzaniu}Lubo dawnemi ordynacyjami ściśle ostrzeżono, aby magistrat taksę victualiumdo egzekucyi przyprowadzić starał się i tych, którzy by przeciwko taksiepostępowali drożej, albo mniejszą wagą lub miarą przedawali, należycie karał.Szczególną jednak departamentu policyi będzie powinnością tęż victualium taksędo punktualnej przyprowadzić egzekucyi, ile razy zaś taksa nastąpi, takową tylerazy dla wiadomości publicznej na ratuszu, w jatkach i bramach miejskich przybićrozkaże. I aby tak chleb, mięso i inne wiktuały nie na sztuki, lecz na wagęprzedawano, ten porządek koniecznie wprowadzi. Niemniej starać się będzie,aby według ustanowionej taksy, tak trunki, jako i wiktuały przedawane byłyi aby w takowych przedażach, wagach i miarach żadnego nie było oszukania, dlaczego nie tylko częste i niespodziewane względem gwichtów, wag, miar i łokcipowinien czynić rewizyje, lecz i mieć takowe osoby, aby tego pilnie dostrzegały,ana marginesie innym atramentem dopisane znaki: X oraz ||b-bpodkreślenie innym atramentemc-cjw.68Egzekucyja – wykonanie, realizacja. Por. „egzekutor”, s. 16, przyp. 63.69Gwicht – waga, ciężar, przyrząd do ważenia, odważnik.18


a jak prędko nieposłuszeństwo i// oszukanie, bądź w wadze lub mierze dostrzegą,zaraz temuż departamentowi donosili, a departament takowych przestępnychmagistratowi in pleno doniesie, który onychże secundum proportionem delictiukarawszy, satisfakcyją ukrzywdzonemu nakaże. W czym ordynacyją 1750 rokutitulo „Taksa victualium” 70 Komisyja teraźniejsza Boni Ordinis reasumuje 71 .[s. 17]§ IV. {O depaktacyi 72 kupców i uznaniu takowych}Tenże departament policyi ma dostrzegać, aby kupcy w przedaży nieproporcyjonalnąceną swoich towarów obywatelów i obcych kupujących nie depaktowali.I gdy od kupującego zajdzie do tegoż departamentu o to zażalenie, tenże departamentpowinien oskarżonego kupca przed siebie wokować, użalenie na niegozważyć i według trybu kupieckiego za uznaniem w zachodzącej kwerymonii 73interes sumiennie ułożyć, aby tak żalący się, jako i kupiec szkody nie miał.W poznaniu towarów inni kupcy powinni być wokowani i swoje zdanie sumiennedać mają. W większych zaś zajściach, gdy rzecz głębszej potrzebować będzieprobacyi 74 , do magistratu kwerymonia po decyzyją odesłana być powinna, a tampraecisis quibus vis dilationibus ma być rozsądzona.§ V. {O dziadach, ubogich i luźnych 75 }Do tegoż departamentu należeć będzie ordynacyja względem dziadów, ubogichi luźnych po Krakowie tułających się przepisaną, w ścisłej utrzymywaćegzekucyi. I dlatego, gdy o jakim luźnym w mieście się tułającym dowie, rozkażego do siebie nieodwłocznie przywołać i o przyczynie, dla jakiej w mieście siębawi, o sposobie wyżywienia wypytać, a gdy postrzeże, iż ani potrzeby bawieniasię w mieście, ani pożywienia sposobu żadnego nie ma, natychmiast mu wyjść,a nieposłusznego za miasto wyprowadzić każe. Jeżeli by zaś był szlacheckiejkondycyi, o tym instygatorowi grodzkiemu 76 doniesie i o niepotrzebnym bawieniusię w Krakowie oznajmi.70Ordynacja „O taksie victualium”, zob. APKr, Akta miasta Krakowa, rkps 1482, s. 373–379.71Reasumować – tu: potwierdzać.72Depaktacyja – zob. s. 9, przyp. 39.73Kwerymonia – skarga, oskarżenie.74Probacyja – tu: ocena, badanie. Por. „aprobować”, s. 4, przyp. 13.75Na temat ludzi luźnych por. Janina Bieniarzówna, Jan M. Małecki, Dzieje Krakowa, t. 2, Krakóww wiekach XVI–XVIII, Kraków 1984, s. 477–480; Mirosław Frančić, Ludzie luźni w osiemnastowiecznymKrakowie, Wrocław–Warszawa–Kraków 1967; Stanisław Grodziski, Ludzie luźni.Studium z historii państwa i prawa polskiego, „Zeszyty Naukowe UJ. Rozprawy i Studia” t. 30,Kraków 1961.76Por. s. 5, przyp. 15.19


§ VI. {O sprowadzaniu drzewa na opał do miasta, przekupkachi nieprzedawaniu żadnych rzeczy w dni niedzielne i święta 77 }[s. 18]Mieć tenże departament będzie dozór, ażeby drzewa w// sztukach całkowychna opał do miasta sprowadzone, po ulicach długo nie leżały, lecz w czasie najprędszymdla niezawalania ulic uprzątnione i chowane były. Także aby przekupkipod kościołem Panny Maryi w Rynku i na tych wszystkich miejscach, gdziepowozy przejeżdżać muszą nie lokowały się, przestrzegać i takowych stamtądnieodwłocznie rugować każe, inne zaś dla nich miejsce spospobniejsze wyznaczy.Niemniej gdyby w dni niedzielne i święta w czasie zakazanym ważyły się coprzedawać, takowym wszystko zabierać rozkaże. Dla czego temuż departamentowia- żołnierze tak miejscy bramni, jako i na cle -a służący w takowej do dobregoporządku ściągającej się egzekucyi posłusznemi być mają.§ VII. {O ostrożności od ognia, chędożeniu 78 kominów, soplachu rynien, zrzucaniu śniegu i niekonserwowaniu 79 luźnych}Publikować każe tenże departament co kwartał z zaleceniem, aby w każdejkamienicy zaraz z wiosny aż do zimy na strychu pod dachem najmniejdwie beczki wody znajdowały się. Kominy żeby co miesiąc, a najdalej co dwa bmiesiące chędożone były. Sople lodu u rynien (aby kogo niespodzianym oderwaniemsię nie skaleczyły) zawczasu z ostrożnością odtrącano. Śniegi takżez dachów i rynien, aby z wszelką na przechodzących bacznością na ziemię zrzucano.Gospodarze zaś, aby obcych i luźnych ludzi przechowywać c nie ważylisię, departament dopilnować nie zaniedba. Dla czego ma moc każdego czasupo wszystkich kamienicach duchownych, szlacheckich i miejskich kazać czynićrewizyje, jeżeli się publikowanemu zaleceniu dzieje zadosyć, a gdyby się okazałoniedopełnienie wspomnionego zalecenia, tedy po uczynionym raz napomnieniu,gospodarz kamieniczny karze dziesięciu grzywien do kasy generalnej natychmiastzapłaceniu podlegać będzie.§ VIII. {O ochędostwie w mieście i chędożeniu kloak}Do tegoż departamentu należy mieć dozór, aby wszelkie d ochędostwo w mieściezachowane było, żeby pomyj z okien i innych niechlujstw tak w dzień, jakoa-apodkreślenie innym atramentembna marginesie dopisany znak: √cna marginesie dopisany znak: |dna marginesie dopisany znak: √77Por. § XIII na s. 22.78Chędożyć – utrzymywać w czystości, czyścić, myć.79Konserwować – tu: przechowywać.20


i w nocy na ulicę nie wylewano. Błota, śmieci, śniegi zrzucane i lody wcześnie//ile być może z ulic karami na to sporządzonemi wywożone były i miasto abybyło czysto utrzymywane, tudzież aby kloaki nie prędzej w lecie, jak o godziniejedenastej w nocy, a w zimie o dziesiątej wywożone bywały. Postanowi tenżedepartament nocnych stróżów, którzy przez całą noc przechodząc się po ulicachognia, złodziejstwa i innych inkonweniencyi 80 przestrzegać mają, tym zaśregułę obszerniejszą departament przepisze. W czym ordynacyją 1750 roku titulo„O ochędostwie miasta” 81 in toto komisyja teraźniejsza reasumuje i egzekucyjąonej temuż departamentowi zleca.[s. 19]§ IX. {O porządku dla gaszenia ogniai przygotowaniu potrzeb do tego}Postanowić ma tenże departament porządek dla gaszenia ognia, wyznaczyćdo tego ludzi, którzy się przy każdym (strzeż Boże) pożarze znajdować powinni.Ma także in scripto podać na cło miejskie, co przygotować potrzeba do bronieniapożaru. W czym także ordynacyją 1750 a roku titulo „O zachowaniu bezpieczeństwaod ognia” 82 komisyja reasumuje.§ X. {O przeprawach dróg, mostach, murach miejskich,wywożeniu rumów 83 }Departament tenże doglądać będzie, żeby w okolicach miasta przeprawy, drogipubliczne, mosty, ile możności poprawiane były, także murów miejskich, gdypotrzebną postrzeże koniecznie reparacyją, departament ekonomiczny o tym obwieści,ażeby takowa reparacyja nieodwłocznie nastąpiła. A że przy stawianiu lubreparowaniu kamienie wywożone z fundamentów, ziemie i gruzy najęci furmanii fornale pańscy zaraz za bramami miejskiemi wysypywać zwykli, a przez to górywielkie prawie b przy każdej bramie robią, zaczym do departamentu policyi należysposobne miejsca do wywożenia takowych rumowisk za każdą bramą, niezbytjednak dalekie wyznaczyć. A żaden furman najęty ani fornal pański od tego czasunie będzie mógł i nie powinien w circumferencyi 84 murów za miastem w innychmiejscach wywozów zrzucać, tylko w tych, które mu bramny z dyspozycyi// departamentupolicyi wyznaczone okaże. A gdy furman najęty lub fornal pański[s. 20]ana marginesie dopisany znak: √bjw.80Inkonweniencyja – tu: naruszenie porządku.81Ordynacja „O ochędostwie miasta”, zob. APKr, Akta miasta Krakowa, rkps 1482, s. 346–348.82Ordynacja „O zachowaniu bezpieczeństwa od ognia”, zob. APKr, Akta miasta Krakowa, rkps1482, s. 399–401.83Rum – tu: gruz.84Circumferencyja – obszar urzędowo wytyczony, granica.21


tego by nie słuchał, ma być pierwszy raz napomniany, drugi raz przez bramnegodo pana lub dyspozytora fabryki doniesiony i oskarżony, a za trzecim razem podareszt wzięty i przytrzymany, a po tym dopiero do pana odesłany.§ XI. {O rewizyjach szpitalów i reparacyi onych}Do tegoż departamentu należeć będzie rewizyje czynić szpitalów, w którychprowizorowie przez magistrat obierani bywają: jeżeli w nich ubodzy i chorzypodług dostarczenia funduszów mają swoje wygody? i czyli prowizorowie tychżeszpitalów, fundusze zupełnie odbierają? czyli takowe dochody według opisufundatorów dla wygody chorych i ubogich, tudzież na reparacyje potrzebne obracają?A gdy postrzeże którego z prowizorów w tym niedbałość i niewykonywanieswoich obowiązków, nieodwłocznie magistratowi in pleno doniesie i starać sięwraz z magistratem będzie jak najskuteczniejsze wykonania intencyi fundatorówobmyślić sposoby i one do egzekucyi przywieść. Żaden zaś prowizor reparacyiszpitala do kilkuset złotych wynoszącej czynić nie ma bez wiadomości i zezwoleniadepartamentu policyi.[s. 21]§ XII. {O garnizonie miejskim i oficyjerze miejskim,aresztantach, hutmanie 85 i raportach}Mieć będzie baczność tenże departament na garnizon miejski, aby według żołnierskiegotrybu był zachowany, dla czego przepisze oficyjerowi regułę, jak sięma z garnizonem obchodzić i czego przestrzegać w nim, takowe opisanie magistratowipoda, które gdy magistrat aprobować będzie, według tego przepisaniagarnizon we wszystkim sprawować się powinien. Ukaranie żołnierza w mniejszymprzewinieniu od oficyjera, w większym zaś od departamentu policyi decydowanei wskazane być ma. Dopilnować i tego departament nie// zaniedba, ażeby aresztanciza dekretami do czasu w więzieniu osadzeni, do robót, to jest chędożenia miasta,pilnie byli zazywani, żeby przez nieczynienie im przykrości, potym wyszedłszyz więzienia, nie stali się gorszemi, mniej uważając na przeszłe lekkie w więzieniuprzykrości i prace. Przeto tak oficyjer, jako i hutman, codziennie powinien raportowaćdepartamentowi, na jakiej robocie aresztanci dzień strawili.§ XIII. {O szanowaniu niedziele i świąti w jakim czasie victualia mają być przedawane 86 }Religii katolickiej cnota wyciąga, aby niedziele i święta od Kościoła Bożegoustanowione święcąc, w dni te sprzedawaniem i kupowaniem rzeczy nie zabawiać85Hutman – w Krakowie zarządca ratusza. Dbał o bezpieczeństwo miasta i odpowiadał za jegowewnętrzny spokój oraz czystość, sprawował pieczę nad bramami miejskimi.86Por. § VI na s. 20.22


się, że jednak dotychczas niechwalebnie praktykowało się, gdy w dni niedzielnei święta z małą różnicą od dni powszednich, kramy publicznie otwierano i w nichprzedawano. Przeto Komisyja Boni Ordinis ustanawia, aby w dni przerzeczone, ileteraz przez bullę papieską w mniejszej liczbie ustanowione, od godziny ósmy nawielkim dniu, a na małym od godziny dziewiątej z rana aż do godziny czwartej popołudniu, nikt nie ważył się nic przedawać, dla czego aby mięsne jatki przez ten czas,a sklepy i kramy cały dzień zamknięte były, pod karą trzydziestu grzywien do kasygeneralnej natychmiast zapłacić mianych, gdyby który sklep lub kram znalezionootwarty, a zaś pod konfiskatą sprzedawanych wiktuałów na szpitale obrocić mianą.Zakazuje także komisyja, aby w dni wzwyż wspomnione nigdzie, a tymbardziej przy kościołach żadnych wiktuałów ani rzeczy jakichkolwiek do sprzedawaniai tas 87 lub stolików nie rozstawiano i nie rozkładano, w czym departamentpolicyi dozór jak najpilniejszy mieć i to ustanowienie do ścisłej egzekucyi przyprowadzićbędzie obowiązany.§ XIV. {O czeladzi czyli rzemieślnikach, którzy po niedzielii świętach próżnują} 88Znosząc bardzo zły zwyczaj i nałóg zadawniony czeladzi a // rzemieślniczej,która po każdej niedzieli i święcie nazajutrz b c- próżnując i nie tylko, że robiću magistrów 89 nie chce, ale co -c gorsza cały dzień na pijaństwie trawi, przezco magistrom w wystawieniu roboty na czas umówiony niemały zawód czyni,zaczym d- do departamentu policyi należy po każdej -d niedzieli i święcie wszystkiedomy szynkowne kazać zrewidować i gdzie tylko e- zastaną czeladź rzemieślniczą,lub samych rzemieślników czas na -e pijaństwie trawiących f , tych na ratusz brać,tam aż do wytrzeźwienia trzymać, a potym do magistrów, ukarawszy wprzódnależycie za przestąpienie niniejszej ordynacyi, odsyłać każe.[s. 22]ana marginesie innym atramentem dopisane znaki: X oraz ||bjw.c-cpodkreślenie innym atramentemd-djw.e-ejw.fna marginesie podkreślony znak: ||87Tas – kram pod namiotem, buda kramarska okryta płachtą.88Zatwierdzając ordynację 15 listopada 1780 r. król Stanisław August postanowił: „Dalej co dodepartamentu policyi paragrafu czternastego nakazującego czeladź i majstrów w poniedziałki napijaństwie bawiących się na ratusz zabierać. Co do osób majstrów objaśniając, tak deklarujemy, iżjeżeliby który majster zacząwszy z niedzieli przez noc aż do rana poniedziałkowego pił i na szynkownisię bawił, takiego departamentowi policyi brać będzie wolno i potąd na ratuszu trzymać,pokądby nie wytrzeźwiał. Zaś iż gdyby się trafiło, gdyby który majster z cechowych w dni poniedziałkoweznajdował się gdzie na szynkownym domu i tam pił, tedy taki brany być nie ma, ale zadoniesieniem przez każdego do zwierzchności ma być sądzonym i karanym w sądzie potocznym[przez] szlachetnego prezydenta za to” (APKr, Akta miasta Krakowa, rkps 1491, s. 63–64).89Magister – tu: mistrz, majster.23


[Rozdział VI]Reguły generalnedo wszystkich departamentów stosujące się[s. 23]§ I. {O baczności magistratu in pleno wszystkich departamentów,animadwersyi super negligentes 90 i sposobie kary bez patronów}Będzie powinnością całego magistratu mieć w pilnej baczności, aby departamentaustanowione, według przepisanych sobie reguł sprawowały się i obowiązkina siebie włożone ściśle i pilnie dopełniały. A gdyby postrzeżone było w którymkolwiekdepartamencie niepilne sprawowanie powinności onego, tedy wolnobędzie każdemu radnemu domówić się o to in pleno rady magistratowej. Radazaś gdy zupełnie przeświadczoną będzie o niedbałym dopełnieniu obowiązkówdepartamentu którego, czyli osoby w nim umieszczonej przewinieniu jakowym,pierwszy raz ustnie departament, czyli umieszczoną w którymkolwiek osobę napomni,drugi raz na piśmie strofować będzie, a to per conclusum in actis zapisze,a za trzecim razem potrąceniem proporcyjonalnym z pensyi kwartalnej radzieckiejukarze. To wszystko ma się dziać in conclavi magistratus. Strony zaś takoskarżająca, jako i oskarżona, żadnych// do tego nie mają przybierać patronów.§ II. {O Czterdziestu Mężach, którzy się etiam na niedbałośćdepartamentów żalić mogą bez patronów}Tęż samę moc mieć będą Czterdziestu Mężów domówienia się i użalenia,o niedopełnianie obowiązków któregokolwiek departamentu przez podanie inscripto magistratowi punktów, w czym departament lub osoba (którą oskarżają),nie dopełniła powinności swoich, i z takowym zażaleniem sam oskarżający doizby magistratu in pleno wniść, albo przez starszego z ławników, lub z pospólstwapodać (bez przybrania żadnego patrona) powinien.§ III. {O obowiązkach każdego departamentu, porządkuich i rezolucyjach po polsku mających być wydawanych}Każdy departament na sesyjach swoich to ma czynić i decydować, co muniniejszą ordynacyją jest przepisano, nie wdając się w obowiązki i decyzyjeinnym departamentom należne a . b- Memoryjały osobliwie w materyjach większejimportancyi, jako i osób inne departamenta -b składających każdy departamentana marginesie innym atramentem dopisany podwójnie podkreślony znak: Xb-bpodkreślenie innym atramentem90Animadwersyja super negligentes – kara z powodu zaniedbania.24


ad plenum a- magistratum co wtorek i sobota oddawać -a będzie. Na każdy zaśpodany memoryjał rezolucyja obywatelom w polskim języku, a nie innym,dawana być powinna, jako też konkluzyje magistratu, propozycyje communitatisintymowane 91 , responsa 92 i uwagi po polsku pisane i w protokół sesyi, czyli kolokwiarz,indukowane 93 być mają.§ IV. {O czterech prezydentach w przyszłym czasie, elekcyidepartamentów co trzy lata i kiedy, o sposobie w czasie funkcyiprezydencyi którego z departamentu lub choroby pisarzówdepartamentowych}Ponieważ w przyszłym czasie, gdy magistrat do liczby dwunastu osób przyjdzie,wszystkie osoby radne w departamentach zasiadać będą i żaden supernumerarius94 nie zostanie, elekcyja zaś b- prezydentów czterech -b na c- rok, corocznie,a -c elekcyja osób departamentowych co trzy lata odprawiać się będzie. Przeto gdyosoba z innych departamentów prócz sądowego na prezydencyją obrana będzie,ex prezydent miejsce jej w tymże// departamencie, z którego radny na prezydencyjąpostąpi, przez ten czas zastępować powinien, równie w przypadku chorobyktórej osoby z departamentu sprawiedliwości, osoba radna z innego departamentu(aby bieg sprawiedliwości nie był opoźniony) dla kompletu sądowego,miejsce chorego zastępować będzie. Podobnie gdyby syndyk lub regent miejskizachorował, albo w interesie publicznym miasta wyjechał, w tych departamentach,w których pióro trzymają, jedna z osób departamentowych do pióra użytabyć ma, a w sądzie potocznym szlachetny prezydent w pomienionym przypadku,na któregokolwiek oficyjalistę d- lub sekretarza miasta -d95 do pióra przybrać sobiemoże, komisyja ostrzega i stanowi.A ponieważ departamentom pomienionym elekcyja nazajutrz po elekcyiprezydentów wyznaczona, która w styczniu corocznie dawnym zwyczajem przypada,a na rok teraźniejszy już są prezydenci obrani, przeto tak elekcya osóbdepartamentowych, jako też wykonanie powinności każdemu departamentowiw szczególności i wszystkim w powszechności nieniejszą ordynacyą ustanowionych,dopiero w roku przyszłym 1779 od miesiąca stycznia zaczynać się będzie.[s. 24]a-apodkreślenie innym atramentemb-bjw.c-cjw.d-djw.91Intymować – oznajmiać, obwieszczać.92Respons – odpowiedź, opinia.93Indukować – wciągać, wprowadzać, wpisywać. Por. s. 28, przyp. 107.94Supernumerarius – urzędnik nadetatowy, nadliczbowy.95Sekretarz miejski opiekował się archiwum miejskim i sądowym.25


I do tego czasu departamenta wszystkie regułami opisanemi rządzić się i takowewypełniać powinny będą, komisyja determinuje.[s. 25]§ V. {O dozorze magistratu nad departamentamisub responsione}A jako dozór nad departamentami całemu magistratowi jest zlecony i ukaranieza niedopełnienie obowiązków temuż zostawiono, tak gdyby tenże magistratin pleno nie starał się o to, aby każdy departament ściśle swoje zachował powinności,tedy za doniesieniem czyimkolwiek tam gdzie z prawa należy paenis//arbitrariis subesse powinien.[Rozdział VII]O urzędzie wójtowskim i ławniczym§ I. {O liczbie in post ławników i mocy komplanacyi 96in anno 1776 zawartej}Ordynacyją roku 1750 titulo „O urzędzie wójtowskim i ławniczym krakowskim”97 Komisyja Boni a Ordinis reasumuje. A jako liczba osób jedenastu urządławniczy sprawujących, tak komplanacyją między szlachetnym magistratemz jednej, a pospólstwem miasta Krakowa z drugiej strony w Warszawie dnia17 miesiąca sierpnia 1775 roku zawartą, dekretem Jego Królewskiej Mościasesorskim stwierdzoną 98 , jako też powtórną między tymże szlachetnym magistratemz jednej, a szlachetnemi ławnikami z drugiej strony, tu w Krakowiepodczas agitującej się komisyi dnia 22 miesiąca marca, roku 1776 spisaną 99 ,komisyi do aprobaty podaną i utwierdzoną, między innemi punktami zmniejszenieosób ławniczych salvis modernis possessoribus in post b- do osób sześciuna zawsze być mających -b jest ustanowiona. Tak i teraźniejszą ordynacyą tażana marginesie innym atramentem dopisany podwójnie podkreślony znak: Xb-bpodkreślenie innym atramentem96Komplanacyja – tu: ugoda.97Ordynacja „O urzędzie wójtowskim i ławniczym krakowskim”, zob. APKr, Akta miastaKrakowa, rkps 1482, s. 354–358; BJ, rkps 87, t. 8, k. 18v–19r.98Zob. Wstęp, s. VI.99W zasobie APKr znajduje się „Projekt do dobrego rządu od magistratu krakowskiego doPrześwietnej Komisyi Jego Królewskiej Mości P.M. die 26 Martii [26 III] anno Domini 1776 punctationispodany”. W jednym z punktów projektu – zapewne wskutek wspominanego w ordynacjiporozumienia z 22 marca 1776 r. – zapisano, iż: „Co się tyczy jurysdykcyi szlachetnego magistratuwedług przywilejów, tej szlachetny magistrat nie ma rozciągnionej, ale w obrębach okryśnioną,jako przywilej 1659 die 15 Iulii [15 VII] w sobie opiewa i tak dla szlachetnego magistratu, któresprawy sądzić ma i porządki miasta, wyłuszcza, a zaś inne wszystkie szlachetnym ławnikomz wójtem sądzić pozwala” (APKr, Akta miasta Krakowa, rkps 1485, s. 1).26


liczba osób sześciu, salvis modernis possessoribus, potwierdza się. Iże ciż wszyscyw liczbie jedenastu ławnicy teraz będący, tytułem ławników, prerogatywamii wolnościami ławniczemu urzędowi należącemi się, być powinni zaszczyconemi,podług opisu wspomnionej komplanacyi stanowi się. Którą komplanacyją tak codo prerogatyw osób, jako też względem a- rezygnacyi i elekcyi opisaną, jako byta we wszystkim tu -a przeniesiona i wpisana była, Komisyja Boni Ordinis miećchce. Niemniej, aby tak szlachetny magistrat z szlachetnemi ławnikami, jako teższlachetni ławnicy, z szlachetnym magistratem we wszystkim podług brzmieniai opisu// pomienionej komplanacyi zachowali się, komisyja postanawia.[s. 26]§ II. {O czasie sądzenia spraw wójtowskich i ławniczychi schodzeniu się na nie}Taż Komisyja Boni Ordinis sądom wójtowskim i ławniczym do sądzeniawtorek, czwartek i sobotę wyznacza, na które aby szlachetny wójt i ławnicyw pomienione dni do sądzenia sub paenis contra negligentes officiales sancitis,o godzinie ósmej z rana schodzili się i punktualnie wpół do dziewiątej godzinyw komplecie, wyżej wzmiankowaną komplanacyją opisanym sądzić zaczynali,nie schodząc z izby sądowej prędzej, aż po godzinie dwunastej, lub dłużej, gdysprawa zaczęta dłuższego czasu wyciągać będzie. Wszelką pilność i sprawiedliwośćw sądzeniu każdemu ukrzywdzonemu podług prawa zachowywali, orazprzepisu departamentowi sądowemu radzieckiemu co do skrócenia procesu, jakoniezawodnej i nieodwłocznej czynienia sprawiedliwości danego trzymali się,komisyja ustanawia.§ III. {O aktach wójtowskich i ławniczych, aby te do archiwummiasta były komportowane 100 , przyjmowaniu tranzakcyi na ratuszu,a nie w domu, inne okoliczności do tego urzędu należące,ordynacyja anni 1750 ponowiona} 101Akta wójtowskie i ławnicze, aby nie w domu u podwójciego, lecz in archivocivitatis złożone za kluczem podwójciego zostawały, także tranzakcyje na ratuszuw kancelaryi, ad normam kancelaryi radzieckiej przyjmowane były, do którychpodwójci każdemu rekwirującemu zapisy i tranzakcyje przyjmować i z akt poda-apodkreślenie innym atramentem100Komportować – tu: złożyć.101Zatwierdzając ordynację 15 listopada 1780 r. król Stanisław August postanowił: „Co bowiemnależy do obierania pisarza wójtowskiego. Ponieważ ten od szlachetnego magistratu bywa obierany,więc szlachetny magistrat przy tym obieraniu zachowujemy. A co do wyznaczenia onemu pensyi,punkt ten do porządków miasta odsyłamy” (APKr, Akta miasta Krakowa, rkps 1491, s. 69–70).27


pieczęcią urzędową ekstrakty 102 wydawać będzie, komisyja stanowi. W innychzaś okolicznościach do urzędu wójtowskiego i ławniczego dawniejsze ordynacyje,i roku 1750 ponawia 103 .[Rozdział VIII]O oficyjalistach miejskich[s. 27][§ I.] O pisarzu [radzieckim]Pisarz radziecki 104 obowiązany jest z rana podczas sądów// radzieckich piórotrzymać, przy naradzeniach się rannych bywać i conclusa ordinum notować,po południu od godziny najdalej drugiej do zachodu słońca być przy aktach dlasuscepty 105 , na każdej konferencyi 106 w publicznych interesach bywać i przyinformacyjach in publicum swoje z innemi łączyć votum. Akt przy indukcie 107pilnować, aby dekreta i tranzakcyje skoncypowane de iure były i takowe perextractum żądającym wydawane w sprawach, w których regent od pacyjentów 108stawa, wypadłych inkwizycyi 109 i likwidacyi 110 słuchać.102Ekstrakt – wyciąg z pisma, odpis urzędowy. Por. „ekscerpt”, s. 12, przyp. 51.103Zob. s. 26, przyp. 97. W ordynacji „O urzędzie wójtowskim i ławniczym krakowskim” znajdująsię między innymi normy odnośnie do archiwum miejskiego: „Urząd wójtowski i ławniczy krakowskiprzy przywilejach (...) antecessorów Naszych annorum 1572 i 1596, tudzież przy ordynacyianni 1651 i przy jurysdykcyi w niej opisanej w całości zachowujemy. Księgi i akta wójtowskie iławnicze [in] archivo civitatis publico złożone być i za kluczem podwójciego zostawać powinny,do których podwójci każdemu potrzebującemu zapisy i tranzakcyje przyjmować i z nich pod pieczęciąurzędową ekstrakty wydawać ma (...)”. BJ, rkps. 87, t. 8, k. 18 v.104Pisarz radziecki protokołował wszelkie czynności urzędowe rady miejskiej. Był również zobligowanydo obecności na każdej sesji rady miejskiej, podczas której przysługiwał mu głos doradczyoraz wyjaśniający.105Suscepta – przyjmowanie.106Konferencyja – tu: narada, obrada, zebranie.107Indukta – tu: wprowadzenie, wszczęcie sprawy przed sądem. Por. s. 25, przyp. 93.108Pacyjent – tu: petent.109Inkwizycyja – śledztwo, badanie.110Likwidacyja – obliczenie i spłacenie lub ściągnięcie należności, rachunek z czegoś, wykazkosztów i strat.28


[§ II.] O syndyku 111 miejskim 112Syndyk miejski do wszelkich informacyi in negotiis publicis jest obowiązany,in iudicio pedaneo 113 u prezydenta i w departamencie policyi pióro trzymać,mieszczanom in quolibet officio et iudicio asystować i w wszelkich sprawachcywilnych z Jegomościami patronami na konferencyjach bywać. a- Prawa miastaet ordinum in omni subsellio utrzymować, -a de iuribus patronów informować,nomine publico pisać się w komparacyje 114 i wszelkich spraw miejskich attentować115 . Korespondencyje wszelkie od magistratu i stanów miasta trzymać. Listyprzychodzące i odpisy na nie w książkę osobną wpisywać. Podróże wszelkie publicznei prywatne, na które ex concluso magistratus vel ordinum posłany bywa,odprawiać i miejskie interesa promowować. W interesach mieszczan lub magistratu,gdzie będzie posłany, chodzić, one promowować i wszelkie obligacyjemagistratus vel ordinum wypełniać. W interesach cechowych do któregokolwiekcechu będzie ordynowany 116 , zasiadać, także inwentarze, likwidacyje, do którychbędzie ordynowany, ekspedyjować.//[§ III.] O regencie 117 kancelaryi 118b-Regent kancelaryi jest obligowany, -b tak książki, acta c , dekreta, przywilejemiejskie w porządku, jako też w departamencie opiek na sesyjach bywając pióro[s. 28]a-apodkreślenie innym atramentemb-bjw.cna marginesie innym atramentem dopisane znaki: X oraz ||111Syndyk – urzędnik miejski odpowiedzialny za reprezentowanie miasta i obronę jego interesów.112Zatwierdzając ordynację 15 listopada 1780 r. król Stanisław August postanowił: „Co się bowiemtyczy w generalności osoby syndyka. Na zażalenie się pospólstwa o to, iż w czasie sprawyz szlachetnym magistratem zachodzącej, żadnego z oficyjalistów miejskich do poradzenia się i pomocymieć dla siebie nie może i dlatego żądało, aby w takim razie syndyk miejski do asystowaniaonemuż był przydany. Widząc być potrzebę w tej mierze tegoż pospólstwa usługi, deklarujemy, iżgdy syndyk miejski, że na posłuszeństwo i sekret szlachetnemu magistratowi przysięga, w czasiezakłócenia się jakowego z magistratem pospólstwa, temuż w zaradzenie przeciwko szlachetnemumagistratowi wchodzić nie może, przeto, aby na żądanie pospólstwa, papiery wszystkie z protokółów,których będzie potrzebowało, wydawał i one bez wszelkiej za to opłaty, powinien będzierzetelnie tłumaczyć” (APKr, Akta miasta Krakowa, rkps 1491, s. 64–65).113Sądy potoczne, zob. s. 8114Komparacyja – tu: stawiennictwo w sądzie na rozprawie.115Attentować – uważać, baczyć.116Ordynowany – tu: oddelegowany.117Regent – urzędnik miejski zajmujący się kancelarią miejską.118Zatwierdzając ordynację 15 listopada 1780 r. król Stanisław August postanowił: „Co się przy tymtyczy regenta miejskiego. Ten ponieważ żadnego ani z dekretu ani z uchwały porządków miasta ustanowienianie ma i kasa miejska jako uszczuplona w dochodach pensyi dostarczać [i] opłacać nie może,obowiązki też z zwyczaju niedawnego przez niegoż pełnione, jako to spisywanie inwentarzów i inneczynności, przez syndyka miasta odbywane być mogą, a słuchanie inkwizycyi do urzędu i obowiązkupisarza [radzieckiego] należy. Zaczym ochraniając w tym kasę miejską, pensyją i ten urząd regenta29


trzymać, protokoły departamentowe w dobrym porządku utrzymywać, więźniówegzaminować 119 , świadków in civilibus słuchać, do wizyi i kontraktów dóbr miejskichdeputatom asystować i opisywać. Przy deputatach od magistratu i stanówbywać i na co się zgodzą, opisać. Inwentarze, likwidacyje, inkwizycyje, do którychbędzie ordynowany, ekspedyjować. Targów zbóż i innych wiktuałów doglądać i teannotować 120 . Sekwestracyje post demortua capita intestatorum ex mandato officiiconsularis czynić, iura, decreta, privilegia miasta w księgę wpisywać.[§ IV.] O instygatorze miejskim 121Instygator miasta jest obligowany sprawy z delinkwentami, także sprawyfisci, boni regiminis pupillorum, victualium, tumultuum, inobedientiae, executionislegum i innych publicum et iurisdictionem tyczących się promowować. Inomni subsellio civili extraneo w sprawach tyczących się miasta stawać, gdybytego potrzeba wyciągała, consiliis publicis miasta asystować.[Rozdział IX]O sesyjach pospólstwa 122 i responsach,tudzież o Czterdziestu Mężach[s. 29]§ I. {O zaciąganiu sum, alienacyi 123 dóbr miejskich, ułożeniu desideriorumcommunitatis Czterdziestu Mężów, obieraniu starszegohonoratae communitatis i do departamentu ekonomii, o podawaniupropozycyi szczególnie w dwóch punktach, oddawaniu responsóww trzech godzinach, składce pieniężnej cum Quadraginta Viris, czasieschodzenia się i de legalitate}Ordynacyją roku 1750 „O sesyjach pospólstwa i responsach” 124 komisyjain toto reasumuje i aby// w większej wagi interesach, tudzież zaciągów sum namiasto, alienacyi dóbr miejskich w potrzebie uniwersalnych podatków i składki,ułożenia desideriorum a communitate do instrukcyi wybranym z magistratu nasejmy i zjazdy posłom, na obieranie starszego cechowego z stanu cechów, na(deklarując w tym punkcie ordynacyją roku tysiącznego siedmsetnego siedmdziesiątego ósmego zaszłą)znosimy, i iżby czynność jego (prócz inkwizycyi słuchania, które do pisarza miasta należy) syndyk miastategoż zastępował i odbywał, stanowiemy” (APKr, Akta miasta Krakowa, rkps 1491, s. 69).119Egzaminować – tu: badać, wypytywać.120Annotować – zapisać, znaczyć, wymienić, wyszczególnić; annotacyja – pisemna uwaga, notatka,komentarz, wyjaśnienie.121Instygator – oskarżyciel publiczny.122Por. Stanisław Krzyżanowski, O sejmikowaniu mieszczaństwa krakowskiego, Kraków 1899.123Alienacyja – zbycie.124Ordynacja „O sesyjach pospólstwa i responsach”, zob. APKr, Akta miasta Krakowa, rkps 1482,s. 329–337; BJ, rkps 87, t. 8, k. 16v–17v.30


obieranie Czterdziestu Mężów, na wakans, na elekcyją osób z pospólstwa dodepartamentu ekonomii, sesyje cum tota communitate według opisu tejże ordynacyiodprawiały się, komisyja ponawia, z tym dołożeniem, iż gdy szlachetnymagistrat poda propozycyją honoratae communitati, a- nie więcej jednak jak dwapunkta czyli interesa wyrażając. Honorata communitas b takową propozycyją odebrawszy,najdalej w trzech godzinach swoję obradę powinna -a skończyć i responsszlachetnemu magistratowi przez starszego ławnika oddać 125 . W innych zaś rządupomniejszej wagi materyjach, lub gdyby – strzeż Boże – ex casibus hostilitatis,vel calamitatis, aut urgentis necessitatis, składkę pieniężną przyszło czynić, dlałatwiejszego i prędszego interesu skonkludowania szlachetny magistrat sesyjeswoje cum Quadraginta Viris, to jest: z osobami dwudziestą ex ordine scabinaliet mercatorali, a dwudziestą ex mechanicis składać i konkludować będzie tymsposobem. c- Dniem przed złożeniem sesyi szlachetny prezydent przez -c cedułęobwieści radnych i Czterdziestu Mężów zwyczajem dawnym obeszle, godzinęósmą z rana wyznaczy, na którą tak magistrat, jako Czterdziestu Mężów na ratuszzejść się powinni, salva infirmitate// vel legalitate indispensabili, tak, iż jeżeliby który nie mógł być na sesyi, tedy przez inszego sąsiada swego albo mieszczaninalegalitatem absentiae szlachetnemu prezydentowi przed zaczęciem sesyiprzełoży, lub in scripto podać ma, a szlachetny prezydent na sesyi legalitates nieprzytomnegoopowie. Inaczej każdy nieprzytomny z Czterdziestu Mężów d- karzedziesięciu grzywien ad -d aerarium publicum złożyć mianej indispensabiliter podlegaćpowinien 126 . A tak szlachetny magistrat przez szlachetnego prezydenta ogłosi[s. 30]a-apodkreślenie innym atramentembna marginesie innym atramentem dopisany podwójnie podkreślony znak: Xc-cpodkreślenie innym atramentemd-djw.125Zatwierdzając ordynację 15 listopada 1780 r. król Stanisław August postanowił: „Dalej co dopunktu o sesyjach pospólstwa w ordynacyi opisanego, w którym obostrzono jest, aby honoratacommunitas, na propozycyje szlachetnego magistratu w trzech godzinach rezolucyje swe dawała.Co że jest rzeczą ledwie niepodobną, osobliwie w materyjach rozważenia potrzebujących w takimczasie dać rezolucyją, dlaczego ten punkt objaśniamy. Iż gdyby pospólstwo nie mogło dać odpowiedzidnia jednego, tedy aby dnia nazajutrz drugiego do dania rezolucyi na propozycyją szlachetnegomagistratu wokowane, takową odpowiedź i rezolucyją na piśmie szlachetnemu magistratowipodało, przykazujemy” (APKr, Akta miasta Krakowa, rkps 1491, s. 65–66).126Zatwierdzając ordynację 15 listopada 1780 r. król Stanisław August postanowił: „Niemniejutrzymując punkt w ordynacyi roku tysiącznego siedmsetnego siedmdziesiątego ósmego o CzterdziestuMężach postanowiony, którym za niestawienie się na sesyją którego z tych CzterdziestuMężów wina dziesięć grzywien na takiego jest przepisana, a zapobiegając sporom w przypadku, gdybypachołek prezydencki, u którego nie był, i niewiadomy o sesyi na niej przytomnym być nie mógł,z tej okoliczności wyniknąć mogącym, stanowiemy, aby dniem przed sesyją być mającą, szlachetnyprezydent dwóch starszych, to jest izby kupieckiej i izby cechowej do siebie wezwał, i tym interes,który ma być Czterdzieści Mężom proponowany, opowiedział. Ci zaś starsi, kupiecki kupców, a cechowycechowych, przez cedułkę na piśmie obesłali, przez służącego ratusznego, którego a tak w domujego zostawioną obwieszczony, że się na sesyi znajdować powinien i gdyby tak obwieszczony31


propozycyją, nie więcej jak dwa interesa w sobie zawierającą i interlocutorieprzyczyny tejże propozycyi i potrzeby interesu opowie, a potym pauzę uczyniwszy,czas niejaki do porozumienia się między sobą Quadraginta Viris pozwoli.A gdyby się na podaną propozycyją nie zgodzili, do wotowania per turnum wszyscyprzystąpią i propozycyją pluralitate votorum konkludować będą.§ II. {O miejscu w zasiadaniu starszego kupieckiegoin magistratu i obieraniu jego}Starszy izby kupieckiej, który dawnym zwyczajem zawsze z ławników obrany byćpowinien, in conclavi magistratus po radnych pierwsze miejsce zasiadać powinien.[s. 31]§ III. {O elekcyi na wakans z Czterdziestu Mężówi ich przysiędze}Na wakujące miejsce, którego z Czterdziestu Mężów elekcyja podług dawnychordynacyi i ostatniej 1750 roku 127 odprawiać się powinna, aby kupcyz cechowych, a cechowi z kupców obierali, z tym dokładem, iż ponieważ adconsultationes publicas Quadraginta Viri wchodzić nie będą, aby takiego choćposesyjonata (salvis modernis) nie obierano, który czytać i pisać// nie umie. Leczchoćby i posesyi nie miał, byleby najmniej lat trzy był mieszczaninem, a bezwszelkiej noty sprawował się, przy dobrym naturalnym rozumie czytać i pisaćumiał, obrany być może. Który po obraniu ma być na pierwszej sesyi magistratowiprezentowany i zaraz w magistracie przysięgę wykonać powinien, jako wewszystkich miasta obradach bez żadnej parcyjalności 128 i prywaty, ku użytkowipowszechnego dobra miasta, zdania swoje dawać i wotować będzie.W komput 129 Czterdziestu Mężów na zawsze osoby wszystkie ławników protempore będących i kupieckie w liczbie dwudziestu, a w drugiej liczbie dwudziestuosoby z stanu cechowego mieszczone być powinny.nie przyszedł na sesyją (wyjąwszy przypadki prawdziwej choroby) ma być karany podług przepisuordynacyi jako wyżej wymienionego” (APKr, Akta miasta Krakowa, rkps 1491, s. 66–67).127Zob. APKr, Akta miasta Krakowa, rkps 1482, s. 328–402.128Parcyjalność – jednostronność, stronniczość; parcyalista – stronnik, zwolennik.129Komput – tu: poczet.32


[Rozdział X]O posłach 130Ordynacyją 1750 roku titulo a- „O posłach na sejm -a i zjazdy publiczne” 131komisyja in toto reasumuje b i aby podług opisu tejże ordynacyi, instrukcyja nasejm posłom przez magistrat wcześnie ułożona, pospólstwu komunikowana byłai toż pospólstwo swoje desideria 132 magistratowi podawało. A posłowie powróciwszy,bez omięszkania relacyją funkcyi swojej szlachetnemu magistratowi cumQuadraginta Viris wraz zgromadzonemu czynili i takowa relacyja zwyczajemdawnym w protokół zawsze zapisywana była, komisyja ponawia 133 .[Rozdział XI]O przyjmowaniu na miejskiePonieważ Stołeczne Miasto Kraków szczególniejszemi c nad inne miastazaszczyca się przywilejami, przeto uważać powinno w przyjmowaniu do miejskiegoprawa zdatność osób, statek i talenta,// o których aby pewniejsza mogłabyć wiadomość, Komisyja Boni Ordinis stanowi: iż żaden do miejskiego prawaprzypuszczany być nie powinien, który by wprzód nie zostawał w mieście jakoobywatel bez wszelkiej noty lat dwa. Co się jednak nie ma rozumieć o osobachnaukami i estymacyją 134 powszechną zaszczyconych, lub zaświadczenia uczciwegogdzie indziej sprawowania się mających, nie wyciągając od przyjęcia namiejskie większej ceny nad ustanowioną w czasie teraźniejszej komisyi w instruktarzuwyrażonej.[s. 32]a-apodkreślenie innym atramentembna marginesie innym atramentem dopisane znaki: X oraz ||cjw.130Zatwierdzając ordynację 15 listopada 1780 r. król Stanisław August postanowił: „A co siętyczy punktu ordynacyi o posłach. Ponieważ podług ordynacyi dawniejszej roku tysiącznegosiedmsetnego pięćdziesiątego, wyznaczenie posłów miejskich na sejmy i inne zjazdy publicznez osób szlachetnego magistratu jest udeterminowane i ordynacyją roku tysiącznego siedmsetnegosiedmdziesiątego ósmego ponowione, więc magistrat krakowski przy pomienionych ordynacyjachzachowujemy, z tym jednak dokładem, gdy pospólstwa miasta zachodzą skargi o ekspensa znaczne,iżby wysłani z wziętych dla interesów miasta pieniędzy, za przybyciem swym nazad do miasta,najdalej w dwóch niedzielach, rachunek dostateczny przed wszystkiemi porządkami tegoż miastaoddali” (APKr, Akta miasta Krakowa, rkps 1491, s. 67).131Ordynacja „O posłach”, zob. APKr, Akta miasta Krakowa, rkps 1482, s. 340–342.132Desiderium (łac.) – żądanie.133Por. Leon Rymar, Udział Krakowa w sejmach i sejmikach Rzeczypospolitej, Kraków 1905.134Estymacyja – estyma, szacunek, poważanie.33


[Rozdział XII]O przyjmowaniu do inkolatu 135Żaden czeladnik z kondycyi kupieckiej nie ma być za obywatela przyjęty, któryby lat sześciu tu w Krakowie, lub gdzie indziej na kondycyi nie służył. Przetogdy się który o inkolat starać będzie, powinien od pana, u którego w kondycyizostawał testimonium 136 wiernego okazać sprawowania się. Także wyzwolenieccechowy nie ma być taki do inkolatu przypuszczony, który by po skończonejwędrówce, tu w Krakowie najmniej rok nie robił rzemiesła swego.[Rozdział XIII]O przyjmowaniu do cechów 137[s. 33]Ponieważ się praktykowało, że wstępujący do cechu a znaczne ekspensa pieniężnewkupując się i na niepotrzebne uczty podejmować musieli, a przetozaraz na wstępie potrzebujący zapomożenia rujnowali się. Zaczym KomisyjaBoni Ordinis stanowi, aby wstępujący do cechów b- najpryncypalniejszych, -binkludując c wstęp i poczęstowanie magistrów, na większe koszta// jak na d- złotychdwieście nie wyciągano, -d w podlejszych zaś cechach mniejszą do połowyproporcyją zachowano. Na co magistrat cały mieć dozór powinien.ana marginesie innym atramentem dopisane znaki: X oraz ||bpodkreślenie innym atramentemcna marginesie innym atramentem dopisany znak: ||d-dpodkreślenie innym atramentem135Inkolat – kategoria obywatelstwa miejskiego. W okresie Rzeczypospolitej szlacheckiej nastąpiłpodział jednolitego do tej pory miejskiego obywatelstwa. Istniały cztery kategorie obywateli (ordynki):kupcy, rzemieślnicy, biedniejsi rzemieślnicy i przekupnie oraz inkolat – dla pachołków,służby, wyrobników, ubogich przekupniów. Inkolat, dający ograniczone prawa miejskie, zostałwprowadzony w Krakowie w 1693 r.136Testimonium (łac.) – świadectwo.137Zatwierdzając ordynację 15 listopada 1780 r. król Stanisław August postanowił: „Co się należyprzyjmowania do cechów. Lubo szlachetny magistrat krakowski przez swoje rezultata możniejszymw tymże mieście cechom pozwolił od przyjmujących cech za całą magisteryją brać dozłotych trzechset. Gdy przecież to pozwolenie sprzeciwia się ordynacyi roku tysiącznego siedmsetsiedmdziesiątego ósmego i ludzie w początkach swego majstrostwa przyjmując cech i na dorobkudopiero co będąc, wyniszczaliby się, zaczym takowe zezwolenia szlachetnego magistratu znosimy,a zachowanie się podług ordynacyi często wspomnionej, nakazujemy” (APKr, Akta miastaKrakowa, rkps 1491, s. 67–68).34


[Rozdział XIV]O sesyjach cechowych 138§ I. {O skromnym zachowaniu się na sesyjach, ekspensiei rachunkach cechowych}Każdy magister, gdy od starszych na sesyją obwieszczony a będzie, powinienw czasie wyznaczonym stawić się trzeźwo, z wszelką skromnością, nie czyniącżadnych kłótni, hałasów, ani jeden drugiemu wotów nie przerywając, lecz każdyna podaną od starszych propozycyją, gdy na niego z porządku przyjdzie, zdanieswoje dać powinien, pod karą tygodniowego więzienia i złożeniem pod egzekucyjągrzywien dziesięciu do skrzynki cechowej. b- Aże zwyczajnie pra -b ktykowałosię, iż po skończonej sesyi starsi młodszym magistrom kazawszy pójść do domu,sami zostawali i za pieniądze w skrzynce na interes cechu składane po trunki posyłalii takową ekspensę niby na konsolacyją 139 dla braci swoich zapisywali, a przezto kasę cechową (która podług przywilejów szczególnie na potrzeby cechowei zaratowanie laty obciążonego 140 lub podupadłego magistra jest pozwolona)wyniszczali. Przeto ten zły zwyczaj znosząc, takowej c- ekspensy czynić komisyjaserio zakazuje, d- czego deputowani z magistratu do każdego cechu dla weryfikacyiregestrów ekspens, doglądać i -d przestrzegać -c mają, a gdyby co podobnegow rachunkach postrzegli, lub dociekli, póty rachunków aprobować nie powinni,póki takowej ekspensy starsi e- z swojej kie -e szeni f do skrzynki nie powrócą.//ana marginesie innym atramentem dopisane znaki: X oraz ||b-bpodkreślenie innym atramentemc-cwyróżnione na marginesie innym atramentem, podwójnym podkreśleniem oraz znakiem:d-dpodkreślenie innym atramenteme-ejw.fna marginesie innym atramentem dopisane znaki: X oraz ||138Zatwierdzając ordynację 15 listopada 1780 r. król Stanisław August postanowił: „A co do sesyicechowych. Punkt w ordynacyi względem rocznych rachunków reasumując, co do niektórych okolicznościprzez pospólstwo do sądów Naszych wprowadzone, tak deklarujemy. Iż starsi cechowiroczni przy dokończeniu roku, z cechowych percept i ekspens na sesyi przed deputowanemi odszlachetnego magistratu ściśle rachować się powinni. Na innych zaś sesyjach cechowych w tenczas tylko, gdy lub szlachetny prezydent w czasie potrzeby jakowej deputować osoby magistratowebędzie, lub też strony o deputacyją prosić będą, pomienieni od szlachetnego magistratu deputowaniznajdować się i bywać mają. Inne bowiem sesyje cechowe, że się mogą w każdym czasie potrzebycechowej bez bytności na nich deputowanych odprawiać wynajdujemy i wolność cechom w tympunkcie odbywania swych sesyi zostawujemy” (APKr, Akta miasta Krakowa, rkps 1491, s. 68).139Konsolacyja – tu: pomoc, zasiłek.140Tj. obciążonego wiekiem (latami).35


[s. 34]§ II. {Jak się cechowi na procesyjach zachować mają}A jako według dawnych ustaw cechowi na uroczystość Bożego Ciała i innepubliczne w kościele farnym nabożeństwa z pochodniami asystować powinni,a do takowej asystencyi magistrowie cale się uchylają, wysyłając najmłodszychi najuboższych mieszczan, którzy częstokroć na najpubliczniejsze nabożeństwanieporządnie i obtargano w nieprzystojnym stroju przychodzą. Tak ażeby odtądna publiczne asystencyje takowych z pochodniami wysyłali magistrów, którzyby porządnie w ubiorze przystojnym, nieobszarpanym na procesyje i wotywy 141schodzili się, Komisyja Boni Ordinis nakazuje, pod karą dziesięciu grzywienprzez starszych cechowych z własnej kieszeni do kasy publicznej złożyć mianą.[Rozdział XV]O aptekachPięć aptek w mieście tutejszym otwartych, to jest: szlachetnych Piotra radzcyojca 142 , i Jana ławnika syna Szasterów 143 , Józefa Turyaniego 144 , Karola Like 145radnych i sławetnego Ksawerego Wilanta 146 mieszczanina krakowskich, z ich sukcesorami(jeżeli tej profesyi pilnować zechcą) Komisyja Boni Ordinis niniejsząutwierdza ordynacyją. Apteki zaś klasztorne tak w mieście, jako i na przedmieściuz krzywdą obywatelów tejże profesy[i] będące, znosi.Gdyby zaś teraźniejsi aptekarze lub ich sukcesorowie tej profesyi poprzestali,aby nie więcej jak trzy apteki otwarte były, stanowi, których tak teraz, jako i na141Wotywa – msza św. w czyjejś intencji.142Piotr Szaster (1723–1791), właściciel apteki „pod Złotą Głową” przy Rynku Głównym 13B.Szerzej zob. Anna Stabrawa, Z dziejów dwóch aptek w kamienicy nr 13 przy Rynku Głównymw Krakowie (część 2), „Krakowski Rocznik Archiwalny”, t. 7: 2001, s. 26–60; Jan Lachs, Dawneaptekarstwo krakowskie, Warszawa 1933, s. 140.143Jan Andrzej Szaster (1746–1793), w latach 1770–1793 właściciel apteki „pod Słońcem” przyRynku Głównym 43. Szerzej zob. Anna Stabrawa, Jan Andrzej Szaster (1746–1793), [w:] ZłotaKsięga Wydziału Farmaceutycznego Uniwersytetu Jagiellońskiego, red. Maciej Pawłowski,Kraków 2000, s. 23–34.144Józef Turyani (Toryani) (zm. 1778), właściciel apteki „pod Złotym Karpiem” przy RynkuGłównym 11. Szerzej zob. Anna Stabrawa, Apteka w kamienicy „pod Złotym Karpiem” w Krakowie,przy Rynku Głównym 11, „Krakowski Rocznik Archiwalny”, t. 5: 1999, s. 42–68.145Karol Like (1739–1791), właściciel apteki „pod Koroną” przy Rynku Głównym 28. Szerzejzob. Anna Stabrawa, Z dziejów apteki „pod Koroną” w Krakowie czynnej przy Rynku Głównymw latach 1765–1955, „Krakowski Rocznik Archiwalny”, t. 8: 2002, s. 26–46.146Ksawery Wilant, właściciel apteki „pod Kanarkiem” przy Rynku Głównym 24. Szerzej zob.Anna Stabrawa, Z dziejów apteki w kamienicy „pod Kanarkiem” („in lapidea Gruberoviana”)w Krakowie przy Rynku Głównym 24, „Krakowski Rocznik Archiwalny”, t. 14: 2008, w druku.36


potym// będących podłóg praw koronnych to jest: statutu Zygmunta I roku 1523 147i konstytucyi roku 1570 148 , aby przez doktorów Facultatis Medicae AkademiiKrakowskiej przy deputowanych od magistratu corocznie rewizyje czynionebyły, komisyja ostrzega. A takowych rewizyi aptek i wszelkich medykamentówpodług opisu wyżej wyrażonych praw przez doktorów czynić mianych Panowieaptekarze teraz i na potym będący wzbraniać się nie powinni, pod karą w pomienionymstatucie Zygmunta I opisaną.Także i to się ostrzega, ażeby recepty od doktorów aprobowanych lubnadwornych medyków i felczerów pańskich były przyjmowane, a na recepty odnieznajomych i nieaprobowanych doktorów lekarstwa nie były wydawane. Niezabrania się jednak klasztorom mieć swoje apteki prywatne dla potrzeby samychtylko szczególnie osób tegoż zgromadzenia, aby tylko medykamenta nie były z takowychaptek obcym sprzedawane.Na koniec ordynacyją 1750 roku sub titulis „O opiekach” 149 , „[O] piwnicach” 150 ,„O spadkach iure fisci” 151 , „O pustkach” 152 , „De lege sumptuaria” 153 komisyja intoto reasumuje, i aby w opisach swoich zachowana była, ponawia i ostrzega.[s. 35]Ignacy Franciszek Przebendowski wojewoda pomorski, praeses Komisyi BoniOrdinis mp.Leonard Kiełczewski kasy Katedry i archiprezbiter krakowski, Komisyi BoniOrdinis komisarz mp.147W 1523 r. na sejmie piotrkowskim uchwalono konstytucję Ut doctores medicinae apothecas etaromatarias diligenter quotannis revideant. W związku z nadużyciami zdarzającymi się w aptekachwprowadziła ona obowiązkowe doroczne kontrole dokonywane przez doktorów (Volumina Legum,t. 1, Petersburg 1859, s. 202; Volumina Constitutionum, t. 1, vol. 1, do druku przyg. StanisławGrodziski, Irena Dwornicka, Wacław Uruszczak, Warszawa 1996, s. 391. Polski przekład: JanHerburt, Statuta i przywileje koronne, Kraków 1570, s. 338–339; Jan Januszowski, Statuta, prawa,konstytucje i przywileje koronne łacińskie i polskie, Kraków 1600, s. 1057; Stanisław Sarnicki,Statuta i metryka przywilejów koronnych, Kraków 1594, s. 273). Konsekwencją powyższej konstytucjibyła ustawa Zygmunta I Starego z 1524 r. wprowadzająca maksymalne ceny na korzenieoraz wina (J. Herburt, Statuta i przywileje koronne, s. 339–340; J. Januszowki, Statuta, prawa,konstytucje i przywileje koronne łacińskie i polskie, s. 1049–1051; S. Sarnicki, Statuta i metrykaprzywilejów koronnych..., s. 273–275. Zob. J. Lachs, Dawne aptekarstwo..., s. 31).148Konstytucja sejmu walnego warszawskiego De apothecis (Volumina Legum, t. 2, Petersburg1859, s. 122; Volumina Constitutionum, t. 2, vol. 1, Warszawa 2005, s. 289).149Ordynacja „O opiekach”, zob. APKr, Akta miasta Krakowa, rkps 1482, s. 343–346; BJ, rkps87, t. 8, k. 18r–18v.150Ordynacja „O piwnicach”, zob. APKr, Akta miasta Krakowa, rkps 1482, s. 350–353.151Ordynacja „O spadkach iure fisci”, zob. APKr, Akta miasta Krakowa, rkps 1482, s. 365–366;BJ, rkps 87, t. 8, k. 19r–19v.152Ordynacja „O pustkach”, zob. APKr, Akta miasta Krakowa, rkps 1482, s. 367–368; BJ, rkps87, t. 8, k. 19v.153Ordynacja „De lege sumptuaria”, zob. APKr, Akta miasta Krakowa, rkps 1482, s. 386.37


Fryderyk Piotr hrabia na Skrzynnie Dunin starosta zatorski, generał major w[ojsk]koronnych, Komisyi Boni Ordinis komisarz mp.Joachim na Raciborsku Morstin starosta skotnicki, Komisyi Boni Ordinis komisarzmp.Szymon Weryha Darowski pisarz grodzki krakowski, Komisyi Boni Ordiniskomisarz mp.Stanisław Olearski subdelegat grodzki krakowski, komisarz mp.//[s. 36]Taksa iurium cancellariae 154Officii consularis, advocatialis, et iudicii scabinalis, urbis a Cracoviae,metropolis Regni Poloniae sub tempus agitationis inclitae Commissionis SacraeRegiae Meiestatis Boni Ordinis, per nobilem ac spectabilem magistratum constitutaanno Domini 1778 die 26 mensis Martii [26 III].Złote Grosze1. Od protestacyi 155 ad proportionem złoty jeden lub 22. Od oblaty 156 obdukcyi 13. Od wyniesienia pozwu woźnemu 64. Temuż za miasto 125. Od wpisu każdego 36. Woźnemu od przywołania sprawy 17. Od zeznania relacyi pozwu oprócz ekstraktu 68. Od pieczęci na pozew 69. Od zapisania kontumacyi 157 1010. Od aresztu wzdawania 311.Od propozycyi i kontrowersyi in accessoriiszanotowanych od każdej1212. Od dekretu in accessoriis 1213. Od statuicyi świadka od każdego 6154Zatwierdzając ordynację 15 listopada 1780 r. król Stanisław August postanowił: „Taksę na konieciurium cancellariae przez komisyją przepisaną. Ponieważ ta w niektórych punktach uciążliwąbyć się pokazuje, więc onej uregulowanie wszystkim porządkom miasta zlecamy i do rozpoznaniaoddajemy” (APKr, Akta miasta Krakowa, rkps 1491, s. 70).155Protestacyja – tu: urzędowe oświadczenie strony. Por. s. 39, przyp. 159.156Oblata – wpis urzędowy.157Kontumacyja – nieposłuszeństwo wobec nakazu stawienia się w sądzie, niestawienie się pozwanegona sprawę, skazanie zaoczne. Dekret kontumacyjalny – zaoczny. Por. „kondemnata”, s. 39,przyp. 160.38


14.Od słuchania świadka z jednej strony do punktówpiętnastudo punktów 3015. Od samego egzaminu, gdy delator 158 będzie 216. Od protestacyi 159 przeciwko świadkowi 117. Od dekretu finalnego in causa facti 118. Od dekretu in causa iuris 219.Od dekretu in causa potioritatis vel successionismaioris importantiae iuxta constitutionem peramagistratum faciendam20. Od apelacyi dopuszczonej 1521.Od zapisania apelacyi po dekrecie i protestacyide non admissa1522. Od kondemnaty 160 alias dekretu kontumacyjalnego 1823. Od dekretu admonitionis 1824.Od dekretu ostatniego kontumacyjalnego iniurataeexecutionis cum quaesito ultimario 2425. Od dylacyi 161 pozwolonej 1026. Od rejekty każdej obydwie strony po groszy 1027. Od addycyi officii executivi 10//28. Od słuchania juramentu i zapisania jego 1529.Od kalkulacyi praetensionum ab utraque partepo złotych 3630.Od manifestu zapisania de contraventione decreto,loco processus executivi z ekstraktem223[s. 37]Te wszystkie wzwyż wyrażone iura cancellariae Ichmościowie Panowie patronowiestawający od stron, mają sami przez siebie płacić, produktów z kancelaryinie biorąc, ekstrakty mieć do sprawy, salva repetitione od pryncypałówswoich, a to pod rygorem nieprzyjmowania dalszych terminów w tych sprawach,póki nie będzie zaspokojona kancelaryja.abrak zapiski158Delator – oskarżyciel, donosiciel, osoba składająca doniesienie o przestępstwie, czyli delację.159Protestacyja – tu: formalny sprzeciw, protest. Por. s. 38, przyp. 155.160Kondemnata – niestawiennictwo. Por. „dekret kontumacyjalny”, s. 38, przyp. 157.161Zob. s. 7, przyp. 24.39


Suscepta kancelaryi[s. 38]ZłoteGrosze1.Od przyjęcia relacyi wydanych ad altius subsellium,pozwów i mandatów oprócz ekstraktu22. Woźnemu od wyniesienia tych 13. Od prezenty pieniędzy 24. Od repozycyi onych ad sequestrum 15.Od suscepty glejtu literarum moratorialiumz publikatą26. Od roboracyi 162 kontraktu lub skryptu 27.Od oblaty quarumvis transactionumad proportionem opisu tycha8. Od roboracyi 49. Od oblaty 210. Od cesyi 1011. Od kwitu de pretio 412.Od zapisu obligacyi lub zastawu, dóbr, kamienic,gruntu, także sumy wyderkafowej 163 413.Od zapisu intromisyi 164 do dóbr zastawnychwyderkafowych214. Od zapisania kwitu prostego z ekstraktem 315. Od lewacyi 165 testamentu 1016. Od listu urodzajnego 166 417. Od takowego na pargaminie 818. Od podlejszych cechów na papierze 219. Od paszportu intra et extra regnum 2 //20. Od atestacyi intra regnum 221. Od przyjęcia kupca na miejskie 822. Od cechowego 423. Od starszych cechowych zapisania 224. Od kwerendy szukającemu przez rok jeden 15abrak zapiski162Roboracyja – potwierdzenie urzędowe wpisu do akt.163Wyderkaf, od niem. Wiederkauf – odkup, renta wykupna. Właściciel nieruchomości, czyli dłużnik,mógł zwolnić się z renty przez jej wykup, to jest zwrot kapitału wierzycielowi.164Intromisyja – wwiązanie, wprowadzenie w posiadanie.165Lewacyja – tu: pobranie, ściągnięcie.166List urodzajny – list dobrego urodzaju, czyli dokument poświadczający pochodzenie z prawegołoża, niezbędny do nabycia obywatelstwa miejskiego.40


25. a Od ekstraktu arkusza in uno folio 126. Od intromisyi iure haereditario 1027. J.P. b podwójciemu z ekstraktem 828. Woźnemu 229. Od intromisyi ex re iudicata 530. J.P. podwójciemu z ekstraktem 431. Woźnemu 1532. Od obsygillacyi 167 rzeczy ruchomych 233. J.P. podwójciemu 234. Woźnemu 1535.Od spisania inwentarza od ludzi ubogich od 100złotych1536.Od dóbr stojących, klejnotów, sreber i towarówkupieckich od 100 złotych3Od rewizyi i taksy dóbr stojących z opisem sytuacyi37. dóbr tych, i dalszej reparacyi, tudzież kosztu natakowąż, od pałacu9038.39.Od kamienicy– – – wielkiej..............................................................– – – śrzedniej ...........................................................– – – małej ................................................................Od rewizyi części kamienicy i od najmniejszejkamienicyOd wymiaru, taksy gruntu w mieście lub naprzedmieściu od 100 złotych40. Od rumacyi 168 ex processu J.P. wójtowi 341. J.P. podwójciemu z ekstraktem 242.Od impugnaty 169 intromisyi lub jakiej egzekucyiofficio executivo243. Od resygillacyi officio executivo 144. Woźnemu 156040301515abłędnie powtórzona liczba 24bmożliwe rozwiązanie skrótu: Jaśnie Panu lub Jegomość Panu167Obsygillacyja – urzędowe zapieczętowanie.168Rumacyja – prowadzenie nakazane przez prawo.169Impugnata – tu: odmowa, sprzeciw.41


Te zaś taksy i rewizyje powinny być sumienne sub rigore responsionis partiet officio. Urzędnicy w interesach miasta tyczących się nic płacić nie mają, w interesachswych prywatnych, jako i wdowy ich, aby przez połowę tej ułożonejtaksy płacili.Ignacy Franciszek Przebendowski wojewoda pomorski, praeses Komisyi BoniOrdinis mp.//[s. 39][s. 40]In ordine autem ulterioris conficiendi operis, reliquarum cathegoriarumresolutionis, ac ulterioris regulae decreti Sacrae Regiae Maiestatis cui innitimurexecutionis, nos commissarii actum praesentem commissorialem ad diemvigesimam secundam mensis Iunii, anni currentis millesimi, septingentesimi, septuagesimioctavi [22 VI 1778], limitamus et differimus.//[strona niezapisana][s. 41]Indeks ordynacyi anni 1778.O magistracie, prezydencie, czterech departamentach, to jest: sądowym,ekonomii, opieki 170 i policyi, tudzież powinnościach każdego departamentu.[Rozdział I] § I. O liczbie magistratu .......................................................Fol. 3§ II. O schodzeniu się magistratu na ratusz .................................................... 3§ III. O rachunkach wszelkich miasta i prowizorach, tudzież tych elekcyi .... 3§ IV. O czytaniu dwa razy w rok ordynacyi, in Ianuario et Iulio ................... 4§ V. O elekcyi Jegomość Panów radnych, ławników, oficyjalistówi Czterdziestu Mężów ..................................................................................... 4§ VI. O podziale magistratu na cztery departamenta ...................................... 5[Rozdział II] O departamencie sądowym........................................................ 6§ I. O wielości osób do tego departamentu, czasie elekcyietiam ex communitate ..................................................................................... 6§ II. O schodzeniu się Jegomość Panów radnych do tego departamentu ....... 6§ III. O trzech jurydykach w tydzień, o spraw sądzeniu i jakich .................... 7§ IV. O sądach potocznych i zawodnych rzemieślnikach ............................... 8§ V. O skróceniu procesu jurydycznego i przeczytaniupatrocinantibus jur amentu .............................................................................. 8§ VI. O tabeli iurium cancellariae i grzywien do kasy miasta oddawaniu ..... 9170Por. s. 1, przyp. 1.42


[Rozdział III] O departamencie ekonomii ...................................................... 9§ I. O liczbie osób tego departamentu, etiam dwóch ex communitatedo lat trzech ...................................................................................................9//§ II. O kasie generalnej wszelkich, a wszelkich dochodów .......................... 10§ III. O kasyjerze i jego powinnościach ........................................................ 10§ IV. O powiększeniu dochodów, skupowaniu materyjałów, reparacyi,i inwentarzu lonaryi ...................................................................................... 10§ V. O utrzymowaniu dóbr miejskich i arendzie, poddanych, gruntach,kontraktach, inwentarzach dóbr i sypaniu grobel ......................................... 11§ VI. O sesyjach tego departamentu, pomnożeniu prowentów,memoryjałach ekonomicznych, regestrach percept i ekspensi długów miasta ............................................................................................. 12§ VII. O asygnacyjach niewydawaniu nad złotych 100 bez wiadomościCzterdziestu Mężów i rachunkach tego departamentu ................................. 12[s. 42][Rozdział IV] O departamencie opiek .......................................................... 13§ I. O liczbie osób tego departamentu i elekcyi jego .................................... 13§ II. O pisarzu tego departamentu i sesyjach ................................................ 13§ III. O obowiązkach tego departamentu nad sierotami ............................... 14§ IV. O bezpieczeństwie i lokacyi kapitałów sierocych ............................... 14§ V. O sekwestrowaniu dóbr intestatorum civium, spisaniu inwentarza,przydaniu opiekunów i lustracyi takowych dóbr i w jakim czasie ............... 14§ VI. O edukacyi sierot, ekspensie na nich i regule mającejbyć opiekunom przepisanej ........................................................................... 15§ VII. O sposobie sierot niemających do edukacyi i rządzieopiekunów testamentowych .......................................................................... 15[Rozdział V] O departamencie policyi.......................................................... 16§ I. O liczbie osób tego departamentu i elekcyi ............................................ 16§ II. O pisarzu tego departamentu, czasie sesyi i ich porządku ..................16//§ III. O egzekucyi taksy victualium, trunków, wag, gwichtówprzyprowadzaniu ....................................................................................Fol. 16§ IV. O depaktacyi kupców i uznaniu takowych .......................................... 17§ V. O dziadach, ubogich i luźnych .............................................................. 17§ VI. O sprowadzaniu drzewa na opał do miasta, przekupkachi nieprzedawaniu żadnych rzeczy w dni niedzielne i święta ......................... 17§ VII. O ostrożności od ognia, chędożeniu kominów, soplach u rynien,zrzucaniu śniegu i niekonserwowaniu luźnych ............................................. 18[s. 43]43


§ VIII. O ochędostwie w mieście i chędożeniu kloak................................... 18§ IX. O porządku dla gaszenia ognia i przygotowaniu potrzeb do tego ....... 19§ X. O przeprawach dróg, mostach, murach miejskich,wywożeniu rumów ........................................................................................ 19§ XI. O rewizyjach szpitalów i reparacyi onych ........................................... 20§ XII. O garnizonie miejskim i oficyjerze miejskim, aresztantach,hutmanie i raportach ..................................................................................... 20§ XIII. O szanowaniu niedziele i świąt i w jakim czasie victualiamają być przedawane .................................................................................... 21§ XIV. O czeladzi czyli rzemieślnikach, którzy po niedzielii świętach próżnują ....................................................................................... 21[s. 44][Rozdział VI] O regułach generalnych wszystkich departamentów ............. 22§ I. O baczności magistratu in pleno wszystkich departamentów,animadwersyi super negligentes i sposobie kary bez patronów ................... 22§ II. O Czterdziestu Mężach, którzy się etiam na niedbałośćdepartamentów żalić mogą bez patronów ..................................................... 23§ III. O obowiązkach każdego departamentu, porządku ichi rezolucyjach po polsku mających być wy// dawanych ........................Fol. 23§ IV. O czterech prezydentach w przyszłym czasie,elekcyi departamentów co trzy lata i kiedy, o sposobie w czasiefunkcyi prezydencyi którego z departamentu lub chorobypisarzów departamentowych ......................................................................... 23§ V. O dozorze magistratu nad departamentami sub responsione ................ 24[Rozdział VII] O urzędzie wójtowskim i ławniczym ................................... 25§ I. O liczbie in post ławników i mocy komplanacyiin anno 1776 zawartej ................................................................................... 25§ II. O czasie sądzenia spraw wójtowskich i ławniczychi schodzeniu się na nie .................................................................................. 26§ III. O aktach wójtowskich i ławniczych, aby te do archiwum miastabyły komportowane, przyjmowaniu tranzakcyi na ratuszu, a nie w domu,inne okoliczności do tego urzędu należące, ordynacyjaanni 1750 ponowiona .................................................................................... 26[Rozdział VIII] O oficyjalistach miejskich, i [§ I.] o pisarzu [radzieckim] .. 26[§ II.] O syndyku ........................................................................................... 27[§ III.] O regencie i obligacyjach jego .......................................................... 28[§ IV.] O instygatorze podobnież .................................................................. 2844


[Rozdział IX] O sesyjach pospólstwa, responsach, tudzież o CzterdziestuMężach .......................................................................................................... 28§ I. O zaciąganiu sum, alienacyi dóbr miejskich, ułożeniu desideriorumcommunitatis Czterdziestu Mężów, obieraniu starszegohonoratae communitatis i do departamentu ekonomii, o podawaniupropozycyi szczególnie w dwóch punktach, oddawaniu responsóww trzech go//dzinach, składce pieniężnej cum Quadraginta Viris,czasie schodzenia się i de legalitate .............................................................. 28§ II. O miejscu w zasiadaniu starszego kupieckiego in magistratui obieraniu jego ............................................................................................. 30§ III. O elekcyi na wakans z Czterdziestu Mężów i ich przysiędze .............. 30[s. 45][Rozdział X] O posłach ................................................................................. 31[Rozdział XI] O przyjmowaniu na miejskie ................................................. 31[Rozdział XII O przyjmowaniu] do inkolatu ................................................ 32[Rozdział XIII O przyjmowaniu] do cechów ................................................ 32[Rozdział XIV] O sesyjach cechowych ........................................................ 33§ I. O skromnym zachowaniu się na sesyjach, ekspensiei rachunkach cechowych ............................................................................... 33§ II. Jak się cechowi na procesyjach zachować mają ................................... 34[Rozdział XV] O aptekach ............................................................................ 34Taksa iurium cancellariae ............................................................................ 3645


Wykaz skrótówAGADAPKrBUWBJJ.P.rkpssygn.UJArchiwum Główne Akt Dawnych w WarszawieArchiwum Państwowe w KrakowieBiblioteka Uniwersytetu WarszawskiegoBiblioteka JagiellońskaJaśnie Pan, Jegomość PanrękopissygnaturaUniwersytet Jagielloński


SKOROWIDZ OSOBOWY I MIEJSCOWY *opracował Grzegorz M. KowalskiAkademia Krakowska 37Baranowski Ignacy V, VIBardach Juliusz VI, VIIIBiblioteka Jagiellońska IX, XI, XIIIBiblioteka Uniwersytetu Warszawskiego XIBieniarzówna Janina V, 19Bogucka Maria V, VIIIBoniecki Adam IXBukowski Waldemar VIIICynarski Stanisław IXDarowski Szymon Weryha, komisarz krakowskiej Komisji Boni OrdinisIX, 11, 38Dąbie 13Deresiewicz Janusz VIDunin Fryderyk Piotr, komisarz krakowskiej Komisji Boni Ordinis IX,11, 38Dwornicka Irena XI, 37Dygdała Jerzy IXFalniowska-Gradowska Alicja IIIFollprecht Kamila XIII, 10Frančić Mirosław V–VII, 19Gąsiorowski Antoni IXGdańsk 4Grodno 4Grodziski Stanisław 19, 37Groicki Bartłomiej VII*Skorowidz osobowy obejmuje osoby występujące we wstępie, tekście źródła i w przypisach.Nazwiska autorów wyróżniono kursywą. Skorowidze nie obejmują tytułów i miejsc wydań publikowanychdrukiem opracowań cytowanych w przypisach.


Herburt Jan 37Jan II Kazimierz, król Polski 7Jan III Sobieski, król Polski 4Januszowski Jan 37Kiełczewski Leonard, komisarz krakowskiej Komisji Boni Ordinis IX, 37Korolewicz Aleksander XIIIKorzon Tadeusz Vkościół pw. Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny w Krakowie IX, 2, 20Kozerska Helena XIKraków passimKrzyżanowski Stanisław 30Kujawy IXKutrzeba Stanisław VIILachs Jan 36, 37Lepszy Kazimierz XILeśnodorski Bogusław VI, VIIILichończak-Nurek Grażyna VI, 4Like Karol, aptekarz krakowski, rajca 36Linde Samuel B. XIILwów VIŁętowski Ludwik IXMagdeburg VIIMałachowski Piotr VII, XIMałecki Jan M. V, VIII, XIII, 19Małopolska IXMarosz Magdalena XIIIMatuszewski Jacek VMecherzyński Karol VIIIMorstin Joachim, komisarz krakowskiej Komisji Boni Ordinis IX, 11, 38Noga Zdzisław VIII48


Ohryzko Jozafat VI, 4Olearski Stanisław, komisarz krakowskiej Komisji Boni Ordinis IX, 11, 38Pawłowski Maciej 36Piekosiński Franciszek 4Pietrzak Michał VI, VIIIPietrzyk Zdzisław XIIIPiotrków 37Płaza Stanisław VIIIPomorze IX, 37, 42Przebendowski Franciszek Ignacy, prezes krakowskiej Komisji BoniOrdinis IX, XI, 11, 37, 42Ptaśnik Jan V–VIII, XPypłacz Joanna XIIIRaciborsko 38Reczek Stefan XIIRymar Leon 33Rynek Główny w Krakowie 20, 36Samsonowicz Henryk V, VIIISarnicki Stanisław 37Siewierz IXSiniarska-Czaplicka Jadwiga XSkotniki IX, 38Skrzynno 38Smoleński Władysław VISondel Janusz XIIISrogosz Tadeusz V, VIStabrawa Anna 36Stanisław August Poniatowski, król Polski V–VII, XIII, 5–7, 10, 14, 23,27, 29, 31, 33–35, 38Stummer Wanda XISzaster Jan, aptekarz krakowski, dr medycyny, profesor farmacji, ławnik 36Szaster Piotr, aptekarz krakowski, ławnik, rajca, prezydent 36szpital św. Ducha 2Turyani (Toryani) Józef, aptekarz krakowski, rajca 3649


Uruski Seweryn IXUruszczak Wacław XI, XIII, 36Warszawa VI, 4, 26, 37Warzecha Aldona 4Wilant Ksawery, aptekarz krakowski 36Wisła 13Wisłocki Władysław X, XIZator IX, 38Zygmunt I Stary, król Polski 37Zygmunt III Waza, król Polski 450


SKOROWIDZ RZECZOWY *opracował Grzegorz M. KowalskiAccessoria 38advocatus – zob. wójtakta, acta 24, 28, 29– ławnicze 27, 28– wójtowskie 27, 28alienacyja dóbr miejskich 30animadwersyja – zob. karaapelacyja 7, 39apteka, aptekarz VIII, X, 36–37 – zob. rewizyja aptekarchiprezbiter IX, 2, 3, 37archiwum ekonomiczne 13– kancelaryi 15– miasta (archivum civitatis) 25, 27, 28– sądowe 25arenda (dóbr miejskich) 10, 13areszt, aresztant 22, 38Boże Ciało – zob. nabożeństwobrama (miejska) 12, 13, 18, 21, 22bramny 12, 20, 21 – zob. garnizon miejski, oficyjer miejski, pisarzbramny, żołnierzbulla papieska 23bydło folwarczne 13 – zob. folwark miejskicausa – zob. sprawacech, cechowi, stan cechowy VIII–X, 6, 10, 14, 15, 18, 23, 29, 30, 32,34–36, 40 – zob. dekret cechowy, izba cechowa, kasa cechowa,przysięgły cechu, rachunek cechowy, sesyja cechowa, skrzynkacechowa, starszy cechowy, wyzwoleniec cechowyceduła, cedułka 3, 4, 31cegielnia 11chędożenie, ochędostwo 20–22 – zob. komin∗Skorowidz rzeczowy nie obejmuje „Indeksu ordynacyi anni 1778” (s. 42–45 niniejszegowydawnictwa).


chleb – zob. victualiachoroba 2, 25 – zob. luźnycircumferencyja – zob. granicacło miejskie 11, 12, 21communitas – zob. pospólstwoconsul – zob. radcacontributio – zob. podatekcudzoziemiec, extraneus, obcy, podróżny 8, 10, 19, 20, 30, 37 – zob.luźnyczeladnik, czeladź kupiecka 34– rzemieślnicza X, 23Czterdziestu Mężów (Quadraginta Viri) VIII, 2–5, 10, 14, 15, 24, 30–33– zob. elekcyja, przysięga Czterdziestu Mężówczynsz 11, 12dekret, decretio 7, 22, 28, 29, 30, 39– admonitionis 39– asesorski VI, 1, 26– cechowy 7– finalny 32– in accessoriis 38– in causa facti 39– in causa iuris 39– in causa potioritatis 39– instantanée 8– kontumacyjalny – zob. kondemnata– królewski 1, 4, 26, 42– sądu potocznego 7, 8 – zob. sąd potocznydelator 39delinkwent 30depaktacyja 9, 19departament (ekonomii, opiek, policyi, sądowy), departamentoweosoby passimdobra miejskie 11, 13, 30 – zob. alienacyja dóbr miejskich, arenda dóbrmiejskichdoctor (iuris, medicinae), doktor, felczer, medyk 4, 37droga (publiczna) 12, 21drzewo na opał 20duchowieństwo, stan duchowny VI, 16 – zob. kamienica duchowna52


dylacyja, dilatio 7, 19, 39dymowe – zob. podatekdyspozytor fabryki – zob. fabrykadziad – zob. luźnydziecko 16, 17 – zob. sierotaegzaktor 12egzekucyja, egzekutor, executio 7, 16, 18–23, 30, 35, 39, 41 – zob.testamentekscerpt 12, 28ekspens, ekspensa 2, 8, 12–15, 17, 33–35 – zob. perceptekstorsyja 12ekstrakt 28, 38–41elekcyja, electio (Czterdziestu Mężów, ławników, oficyjalistów, osóbdepartamentowych, prezydentów, prowizorów, radnych), elektorIX, XII, 2–6, 9, 10, 11, 15, 18, 25, 27, 31, 32extraneus – zob. cudzoziemiecfabryka (miejska), dyspozytor fabryki 12, 22felczer – zob. doctorfi scus 30, 37 – zob. kasafolwark miejski 13 – zob. bydło folwarcznefornal 21furman 13, 21garnizon miejski 22 – zob. bramny, oficyjer miejski, żołnierzgospodarz kamieniczny 20 – zob. kamienicagranica miejska, circumferencyja, limes 7, 13, 21grobla, tama 13grzywna (sądowa) 9, 11, 20, 23, 31, 35, 36gwicht – zob. wagaHauptbuch 14 – zob. regestrhospitalicium – zob. szpitalhutman 22impugnata 41indukta, indukować 25, 28inkolat VIII, 34 – zob. obywatelstwo53


inkonweniencyja 21 – zob. złodziejstwoinkwizycyja 28–30instrukcyja na sejm 30, 33 – zob. sejm, posełinstygator (grodzki, miejski) VIII, 5, 19, 30 – zob. skargaintrata 10, 11, 13, 15 – zob. prowentintromisyja 40, 41iudicium pedaneum – zob. sąd potocznyizba cechowa, kupiecka – zob. starszy izby cechowej, kupieckiejizba magistratu 24– sądowa 27jatki 18, 23 – zob. wiktuałyjęzyk polski XI, 25jurament – zob. przysięgajurydyka 6kamienica (miejska) IV, 10–12, 20, 40, 41 – zob. gospodarz kamieniczny,rewizyja kamienic– duchowna 20– szlachecka 20kancelaryja 9, 27, 29, 39, 40 – zob. archiwum kancelaryi, regentkancelaryi, taksa iurium cancellariaekanonik IXkapitał 14, 16, 17, 40 – zob. dziecko, sierotakara, karać 18, 19, 21–23, 26, 32– animadwersyja super negligentes 24kasa cechowa 35– generalna (miasta, publiczna) 4, 9, 11, 14, 15, 20, 23, 29, 36– zob. fi scus– katedry 37kasyjer 12, 14katedra – zob. kasa katedrykloaka 20, 21komin 20 – zob. chędożeniekomisyja, Komisyja Boni Ordinis passim – zob. sąd komisarskikondemnata, dekret kontumacyjalny, kontumacyja 38, 39konfiskata 23 – zob. sekwestracyjakonstytucja V, VI, 4, 37kontrakt, kontraktowane roboty 7, 8, 10, 13, 30, 4054


kontrowersyja 8, 38kontumacyja – zob. kondemnatakorespondencyja, listy 29 – zob. list urodzajny, reskrypt (list) królewskikościół 23, 34 – zob. kościół pw. Wniebowzięcia Najświętszej MaryiPanny w Krakowie, prowizor– Boży 22– farny 36kram, kramik, tas 10, 12, 23 – zob. sklepksiążka, księga 12, 17, 29, 30,kupiec, kondycyja kupiecka, osoby kupieckie, stan kupiecki, mercator4, 6, 10, 14, 15, 16, 18, 19, 31, 32, 34, 40 – zob. starszy kupiecki,towarkwerymonia – zob. skargalikwidacyja 28–30likwor – zob. truneklimes – zob. granicalist urodzajny 40lonaria, loner 12, 14lód – zob. śniegluźny, dziad, chory, ubogi 19, 20, 22, 41 – zob. cudzoziemiecławnik, osoba ławnicza, urząd ławniczy, scabinus VIII, IX, 3, 4, 11, 26–28, 32, 36 – zob. akta ławnicze, elekcyja ławników, sąd ławniczy,starszy ławnikłokieć – zob. miaramagister, magisteryja 23, 34–36magistrat passimmagnateria VImanifest 39mechanicus – zob. rzemieślnikmedyk – zob. doctormedykament 37memoryjał 2, 10, 13, 16, 18, 24, 25 – zob. rezolucyjamensura – zob. miaramercator – zob. kupiecmiara, mensura, łokieć 7, 18 – zob. rewizyja wag i miar, wagamięso – zob. victualia, jatki55


most 12, 21mury miejskie 21nabożeństwo, uroczystość Bożego Ciała 36 – zob. procesyja, wotywaniedziela – zob. świętoobcy – zob. cudzoziemiec, luźnyobsygillacja – zob. pieczęćobywatel, obywatelstwo IX, 8, 19, 25, 33, 34, 36, 40 – zob. inkolatochędostwo – zob. chędożenieoficyjalista (miejski) VIII 3, 4, 10, 25, 28, 29oficyjer miejski 22 – zob. bramny, garnizon miejski, żołnierzogień, gaszenie ognia, pożar 20, 21 – zob. pochodniaogród 11, 12opał – zob. drzewo na opałopiekun (testamentowy) 16, 17 – zob. pupillus, testament, sierotaopłaty od czynności kancelaryjnych – zob. taksa iurium cancellariaeordynacja passimoskarżający – zob. delator, instygator, skargaoskarżony – zob. skargapachołek prezydencki 31pacyjent 28palestra 16pałac 41patron, patrocinium 8, 9, 24, 29, 39 – zob. przysięga patronów, pryncypałpensyja 1, 5, 9, 12, 24, 27, 29percept, percepta 2, 13, 14, 35 – zob. ekspenspieczęć, pieczętować, obsygillacja XI, 16, 28, 38, 41pijaństwo 23pisarz 4– bramny 12– departamentowy 25– departamentu opiek 15, 16– departamentu policyi 18– grodzki IX, 38– miasta – zob. pisarz radziecki– radziecki, miasta VIII, 5, 28–30– wójtowski 27– ziemski IX56


pochodnia 36 – zob. ogieńpodatek, contributio 4, 7, 11, 30 – dymowe 11, symple 11 – zob. składkapodróżny – zob. cudzoziemiecpodwójci 27, 41 – zob. wójtpomyje 20pondus – zob. wagaposeł VIII, IX, 30, 33 – zob. instrukcyja na sejm, sejmposesyja, posesyjonat, posesor 13, 32pospólstwo, communitas passim – zob. sesyja pospólstwa, starszypospólstwapostępek – zob. procespowód 8pozew, pozwany 8, 38, 40pożar – zob. ogieńprezydent passim – zob. pachołek prezydenckiprivilegium – zob. przywilejproboszcz 3proces, processus, postępek jurydyczny, prawny, subsellium 8, 9, 11, 27,29, 30, 39, 40, 41 – zob. sprawiedliwośćprocesyja 36protestacyja 38, 39prowent 11–13prowizor (kościoła Panny Maryi, szpitalny), prowizoryja 2, 3, 22 – zob.rachunek prowizoraprowizyja 14, 16, 17pryncypał 9, 39 – zob. patronprzekupka, przekupień X, 20, 34przemyt 12przysięga patronów, jurament 9– Czterdziestu Mężów 32– syndyka 29przysięgły cechu 8 – zob. cechprzywilej, privilegium 1, 4, 26, 29, 30, 33, 35pupillus 7, 30 – zob. opiekunQuadraginta Viri – zob. Czterdziestu Mężówrachunek 14, 28– cechowy 35 – zob. cech57


– departamentu ekonomii 14, 15– miasta 2, 10– posłów 33– prowizora 2 – zob. prowizorradca, radny, radna osoba, urząd radziecki, consul, rada VI, VII, 1–6, 10,11, 15, 18, 24, 25, 28, 31, 32, 36 – zob. electio, kancelaryja, pisarzradziecki, proces, sąd radziecki, sesyja radyraptularz 12, 15ratusz 2, 3, 7, 18, 22, 23, 27, 31 – służący ratuszny 31recepta 37regent (kancelarii, miejski) VII, VIII, XII, 5, 15, 25, 28, 29 – zob.kancelaryjaregestr (ekspens, percept) 13, 14, 35 – zob. ekspens, percept, Hauptbuchrejekta 39reskrypt, (list) królewski VI, VII, 7respons, responsio VIII, 1, 25, 26, 30, 31, 42rewizyja aptek 37 – zob. apteka– dóbr stojących 41 – zob. taksa dóbr stojących– kamienic 20, 41 – zob. kamienica– szpitali 22 – zob. szpital– wag i miar 18 – zob. miara, wagarezolucyja, resolutio 2, 14, 16, 18, 24, 25, 31 – zob. memoryjałrum, rumowisko 21rynna 20rzemieślnik, rzemiosło, stan rzemieślniczy, mechanicus X, 7, 8, 16, 17,23, 31, 34 – zob. czeladźsąd, sądownictwo passim– asesorski – zob. dekret sądu asesorskiego– komisarski VII– ławniczy 7, 9, 27– potoczny (iudicium pedaneum) 7, 8, 23, 25, 29 – zob. dekretsądu potocznego– radziecki 6, 9, 27– wójtowski 6, 7, 9, 27scabinus – zob. ławnikseditio – zob. tumultussejm VIII, 30, 33 – zob. instrukcyja na sejm, konstytucja, poseł– grodzieński (1678) 458


– piotrkowski (1523) 37– warszawski ekstraordynaryjny (1768) V – walny (1570) 37sekretarz miasta 25sekwestracyja, sekwestrować 8, 16, 30 – zob. konfiskatasesyja cechowa VIII, 35– departamentu 10, 13, 15, 16, 18, 24, 25, 29– magistratu 4, 5, 32– pospólstwa VIII, 30, 31– post fata 4– rady 28– sądowa 9sierota, kapitał sierocy, dziecinny 16, 17 – zob. opiekunskarga, oskarżający, strona oskarżająca, oskarżony, strona oskarżona,kwerymonia, skarżyć VI, 7, 8, 19, 22, 24, 33 – zob. delator,instygatorsklep miejski 10, 11, 23 – zob. kramskładka (pieniężna) 10, 30, 31skrypt 40skrzynka cechowa 35sople – zob. śniegsprawa, causa 2, 6–9, 26–30, 38, 39 – zob. dekretsprawiedliwość 6–9, 25, 27 – zob. processprzężaje 13stan 17– cechowy – zob. cech– duchowny – zob. duchowieństwo– kupiecki – zob. kupiec– rzemieślniczy – zob. rzemieślnik– szlachecki – zob. szlachtastany (miasta) 9, 10, 29, 30starszy cechowy, izby cechowej 4, 7, 15, 30, 31, 35, 36, 40 – zob. cech– ławnik 24, 31 – zob. ławnik– kupiecki, izby kupieckiej 4, 15, 31, 32 – zob. kupiec– pospólstwa, communitatis 24, 30– radca 10stróż nocny 21subsellium – zob. procesSuche Dni 15symple – zob. podatek59


syndyk VIII, 4, 5, 7, 8, 18, 25, 29, 30szlachta, kondycyja szlachecka VI, 19 – zob. kamienica szlacheckaszpital, hospitalicium, xenodochium 2, 7, 22, 23 – zob. prowizor szpitala– rewizyja szpitaliszynkownia, dom szynkowny 23śmieci 21śnieg, lód, sopel 20, 21świadek 30, 38, 39święto, niedziela X, 13, 20, 22, 23taksa gruntu 41– dóbr stojących 41 – zob. rewizyja dóbr stojących– iurium cancellariae VIII, 9, 38 – zob. kancelaryja– victualium 18, 19 – zob. wiktuałytama – zob. groblatarg 12– zbóż 30 – zob. wiktuałytas – zob. kramtestament 16, 40 – zob. opiekun testamentowytestimonium 34towar 11, 13, 19, 41transakcja (tranzakcja), transactio 27, 28, 40trunek, likwor 11, 18, 35 – zob. wiktuałytumultus, seditio 7, 30ubogi – zob. luźnyumowa – zob. kontrakturoczystość – zob. nabożeństwourząd ławniczy – zob. ławnik– radziecki – zob. radca– wójtowski – zob. wójtvictualia – zob. wiktuałyvota secreta – zob. wotawaga, gwicht, pondus 7, 11, 18 – zob. miara, rewizyja wag i miarwieś miejska 13więzienie, więzień 22, 30, 3560


wiktuały, victualia 18, 22, 23, 30 – chleb 4, 18 – mięso 18 – zob. jatki,taksa victualium, targ zbóż, trunekwoda 20wota, wotować, votum 3, 4, 10, 28, 32 – vota secreta 5, 11wotywa 36 – zob. nabożeństwowoźny 38, 40, 41wójt, urząd wójtowski, advocatus VII, VIII, 9, 26–28, 38, 41 – zob. aktawójtowskie, pisarz wójtowski, podwójci, sąd wójtowskiwyderkaf 40wyzwoleniec cechowy 34xenodochium – zob. szpitalzboże – zob. targ zbóżzjazd (publiczny) 30, 33 – zob. sejmzłodziejstwo 21 – zob. inkonweniencyjazłoty (polski) 7, 12, 14, 22, 34, 38–41– czerwony 4zwyczaj 4, 35– dawny 2, 14, 25, 31–33– niedawny 29– zły 23, 35żołnierz 20, 22 – zob. bramny, garnizon miejski, oficyjer miejski61


Spis treści:1 Przedmowa ...........................................................................................I2 Wstęp ................................................................................................. III3 „Ordynacja dla miasta Krakowa z 1778 roku” .................................... 14 Wykaz skrótów .................................................................................. 465 Skorowidz osobowy i miejscowy ...................................................... 476 Skorowidz rzeczowy .......................................................................... 517 Ilustracje ............................................................................................ 63


ILUSTRACJERękopis „Ordynacya miasta Krakowa roku 1778”(APKr, Akta miasta Krakowa, rkps 1488)


errata: brakująca ilustracja, strona 19 rękopisu

More magazines by this user
Similar magazines