Rozprawy Naukowe 38 - Akademia Wychowania Fizycznego we ...

awf.wroc.pl

Rozprawy Naukowe 38 - Akademia Wychowania Fizycznego we ...

6ROZPRAWY NAUKOWEAWF WE WROCŁAWIU 2012, 38R. Kubiak, P. KowalskiEfektywność internetowej kampanii marketingowej„Reklamą jest każda forma odpłatnej lubnieodpłatnej prezentacji dóbr i usług, oferowanychprzez określoną firmę” [1, s. 163].„Reklama jest działaniem promocyjnym,które podejmowane jest w celu oddziaływaniana potencjalnych odbiorców produktówi usług” [2, s. 287]. W założeniu reklamyjest zatem wpływanie na proces decyzyjnyklienta w taki sposób, aby jak najbardziejprzekonująco trafiać do odbiorcy.Sport jest swego rodzaju ambasadoremkontaktów międzyludzkich. Posługuje się językiemzrozumiałym dla wszystkich narodów.Zarówno sportowcy, jak i kibice doskonalerozumieją się podczas zawodów, łącząich te same emocje, mają te same cele.Obecnie wiele klubów sportowych i zawodnikówma własne strony internetowe.Pozwala to na większy kontakt z odbiorcami,a sponsorom umożliwia wykupienie powierzchnimarketingowej. „Firma dowolnegorodzaju i wielkości, funkcjonującaw dowolnej branży, generująca tradycyjnełańcuchy wartości w układach pozasieciowychma możliwość ich wzbogacenia poprzezutworzenie strony www w Internecie.Tego typu podejście zwiększa wartość konkurencyjnąprzedsiębiorstwa. Jednocześniejego wadą jest bierne funkcjonowanie w sieciInternetu. Wynika to z tego, że nawet najlepiejskonstruowane pod względem estetyczno-merytorycznymwitryny internetoweginą wśród milionów innych” [3, s. 129].Ceny przygotowania i hostingu stroninternetowych w 2010 r. wahały się w przedzialeod 390 zł do kilku, a czasami kilkudziesięciutysięcy złotych. Jest to zależneod stopnia skomplikowania układu stronyoraz od istnienia lub braku możliwości jejciągłej obsługi, czyli uzupełniania treści zamieszczanychna stronie.Tuż po wprowadzeniu strony internetowejdo sieci jej oglądalność jest znikoma.Można jednak monitorować witryny, naktórych wyświetlana jest interesująca nasstrona internetowa. Najczęściej, aby dotrzećdo określonych informacji, należy wpisaćw wyszukiwarce słowa kluczowe. Po wykonaniutej operacji wyświetla się spis stronwedług określonej kolejności – najczęściejod bardziej do mniej popularnych. Do monitoringustrony internetowej służy programWebMonitoring (www.mediasoft.biz.pl).Dzięki niemu można sprawdzić, na którymmiejscu w wyszukiwarkach znajduje się interesującanas strona. Im wyższa jest jej pozycjana stronie wyszukiwarki, tym większeprawdopodobieństwo, że internauci szybciejdo niej dotrą. Aby zwiększyć oglądalnośćstrony, wykonywanych jest wiele działań,m.in.: pozycjonowanie, link sponsorowany,rejestracja w katalogach. Ważne jest również,aby czytelność i wygląd strony był „przyjazny”dla odwiedzającego. Kolejnym czynnikiemwpływającym na powodzenie stronyw Internecie jest znalezienie odpowiedniejnazwy, „domeny”, czyli adresu, pod jakimstrona internetowa będzie dostępna. W Polscespotyka się domeny .pl, com.pl, .eu,.com itd. Suma wszystkich zastosowanychdziałań powoduje, że strona internetowazawodnika bądź klubu jest dobrze widocznaw sieci. Zwiększają się szanse na dotarcieprzez Internet informacji do odbiorców,a co za tym idzie – rośnie prawdopodobieństwopowodzenia reklamowej kampaniimarketingowej. Duże znaczenie ma też popularnośćsportowca, bo to ona główniepowoduje zwiększenie oglądalności stroninternetowych klubów i zawodników.CEL BADAŃCelem badań jest oszacowanie efektywnościprzekazu marketingowego sportowców i wybranychklubów z zastosowaniem autorskiegoprogramu WebMonitoring oraz określeniena podstawie uzyskanych wyników, czy publikacjemarketingowe sportowców i klubówspełniają wymogi internetowego przekazu.Pytania badawcze:1. Czy popularność sportowców wpływana oglądalność strony internetowej?2. Czy strona internetowa sportowcabądź klubu jest dobrze widoczna w wyszukiwarkachinternetowych?3. Jakie czynności należy wykonać, abystrona internetowa była dobrze widocznaw wyszukiwarkach internetowych?4. Czy dobra pozycja strony sportowcaw wyszukiwarkach internetowychmoże wpłynąć na zwiększenie jej oglądalnościprzez odbiorcę (widza)?


R. Kubiak, P. KowalskiROZPRAWY NAUKOWEEfektywność internetowej kampanii marketingowej 2012, 38 AWF WE WROCŁAWIU 7materiał i METODy BADAŃJako metodę badań przyjęto analizę materiałówźródłowych za pomocą programuWebMonitoring.Program WebMonitoring został tak skonstruowany,aby przy jego użyciu można byłoprzeanalizować około 10 podstron w wyszukiwarkachinternetowych. Przykładowo: wyszukiwarkaGoogle na każdej wyświetlonejpodstronie sortuje i wyświetla 10 pozycjiadresów stron internetowych związanychz danym słowem lub zadaną frazą słów kluczowych.Wykonując działanie iloczynu10 pozycji i 10 podstron, uzyskuje się wartość100 stron internetowych, posortowanychwedług kolejności wyznaczonej przezsystem – w tym przypadku przez Google.Im wyższa pozycja strony internetowejw wyszukiwarce, tym większe możliwościdotarcia zainteresowanego internauty dokon kretnej strony, np. znanego sportowcaczy klubu. Podczas przeprowadzania badańprogram sprawdzał słowa kluczowe w 12wyszukiwarkach i katalogach (Google.pl,Yahoo.com, WP.pl, Katalog.onet.pl, Onet.pl,Katalog.hoga.pl, Katalog.interia.pl, Net-Sprint.pl, MSN.com, Szukacz.pl, Gooru.pl,Altavista.com) do maksymalnie 10 podstrony(czyli 100 pozycji).Skuteczność strony internetowej oceniano za pomocą dwóch wskaźników:– odsetek wyszukiwarek i katalogów,w których dana strona jest widoczna(jako 100% przyjęto 12 wymienionychwyżej),– odsetek znalezionych słów kluczowychz liczby słów wytypowanych.Jako efektywność strony przyjęto średniąarytmetyczną powyższych wskaźników.WYNIKIStrony wytypowane do badańwww.monikapyrek.plSłowa kluczowe: monikapyrek.pl, MonikaPyrek, pyrek, skok o tyczce, pole vault, lekkaatletyka, athletics, tyczka kobiet, skok o tyczcekobiet.Skuteczność strony internetowej w sieci:– widoczna w 4 wyszukiwarkach na 12= 33,3%– znalezione 4 słowa kluczowe na 9 wytypowanych= 44,4%.Efektywność strony – 38,85%.www.anna-rogowska.comSłowa kluczowe: anna-rogowska.com, AnnaRogowska, rogowska, skok o tyczce, polevault, lekka atletyka, athletics, tyczka kobiet,skok o tyczce kobiet.Skuteczność strony internetowej w sieci:– widoczna w 8 wyszukiwarkach na 12= 66,6%– znalezionych 6 słów kluczowych na9 wy typowanych = 66,6%.Efektywność strony – 66,6%.www.anitawlodarczyk.comSłowa kluczowe: anitawlodarczyk.com, Anitawlodarczyk, wlodarczyk, rzut młotem,hammer throw, lekka atletyka, athletics.Skuteczność strony internetowej w sieci:– widoczna w 3 wyszukiwarkach na 12= 25,0%– znalezione 2 słowa kluczowe na 7 wytypowanych= 28,5%.Efektywność strony – 26,75%.www.tomasz-majewski.plSłowa kluczowe: tomasz-majewski.pl, TomaszMajewski, majewski, pchnięcie kulą,shot put, lekka atletyka, athletics.Skuteczność strony internetowej w sieci:– widoczna w 4 wyszukiwarkach na 12= 33,3%– znalezione 2 słowa kluczowe na 7 wytypowanych= 28,5%.Efektywność strony – 30,9%.www.malyszomania.comSłowa kluczowe: malyszomania.com, AdamMalysz, malysz, skoki narciarskie, ski jumping,elan.


10ROZPRAWY NAUKOWEAWF WE WROCŁAWIU 2012, 38A. Sikora, A. CelmerWiedza kobiet ćwiczących w klubie fitnessdzania działalnością obiektu i do obsługiklientów [2, 3]. Działania te mają jednak nacelu wywołanie głównie efektu marketingowego.Kluby dużo mniej uwagi poświęcająsamemu klientowi pod kątem jego indywidualnychpotrzeb ruchowych. W nowoczesnymklubie fitness informacja o wszelkichaspektach zdrowotnych oraz przeciwwskazaniachdo danego typu zajęć powinna byćudzielana każdemu nowemu klientowi. Zewzględu na zróżnicowany poziom obciążeniapodczas zajęć – od niskich do form o bardzowysokiej intensywności – problem tenwydaje się tym bardziej istotny.Poniżej przedstawiono listę przypadkówwymagających obowiązkowej konsultacjimedycznej:– występowanie symptomów wskazującychna istnienie schorzeń krążeniowo-oddechowych,np.: bóle w klatcepiersiowej czy szmery serca,– jakiekolwiek stwierdzone urazy i chorobyukładu ruchu,– wiek kobiet powyżej 50 lat i mężczyznpowyżej 40 lat (niezależnie od poziomusprawności fizycznej i aktualnegostanu zdrowia),– klinicznie stwierdzone schorzeniaukła du krążenia oraz schorzenia metaboliczne,– nadczynność tarczycy,– wystąpienie dwu lub więcej czynnikówz tzw. grupy ryzyka.Czynniki z grupy ryzyka:– zdiagnozowane klinicznie nadciśnienietętnicze krwi,– wysokie stężenie cholesterolu we krwi,– nałogowe palenie papierosów,– cukrzyca,– występowanie w rodzinie chorób sercalub arteriosklerozy,– siedzący tryb życia,– otyłość lub znaczna nadwaga,– wysokie stężenie trójglicerydów i/lubfrakcji HDL,– wysokie wartości tętna spoczynkowego(powyżej 80 uderzeń na minutę),– złe nawyki żywieniowe,– zażywanie leków psychotropowych.W literaturze przedmiotu znaleźć możnaliczne informacje na temat grupowych formfitness, jednak jej głębsza analiza pozwoliłazauważyć, że brakuje w niej opracowań dotyczącychprzeciwwskazań zdrowotnych douprawiania poszczególnych form ruchu. Dlategopostanowiono sprawdzić, czy tę lukę uzupełniająprofesjonalni pracownicy dużychi małych klubów fitness, wpływając na zwiększeniepoziomu wiedzy kobiet – uczestniczekprowadzonych przez nich zajęć. Biorąc poduwagę rozpowszechnienie, a poniekąd modęna zdrowy styl życia, autorki chciałyby zwrócićuwagę na ważność i aktualność poruszanychprzez nie kwestii.CEL BADAŃCelem badań jest wyjaśnienie zależnościmiędzy wiedzą praktyczną o aktywnościfitness kobiet a sposobem ich udziału w zajęciachw kameralnych klubach w PiotrkowieTrybunalskim oraz dużych i prestiżowychklubach w Łodzi.Pytania badawcze:1. Jaką wiedzą z zakresu aerobiku i nowoczesnychform fitness wykazują sięuczestniczki zajęć klubowych i jakiejest źródło tej wiedzy?2. Jakimi motywami kierują się kobietywybierające udział w grupowych formachfitness?3. W jakich formach fitness biorą udziałkobiety?4. Jaka jest wiedza uczestniczek na tematprzeciwwskazań zdrowotnych douczestnictwa w różnego rodzaju aerobowychformach aktywności ruchoweji czy ta wiedza zależy od wielkościi prestiżu klubu fitness?5. Czy pracownicy klubów fitness przekazująwiedzę o przeciwwskazaniachzdrowotnych do różnego rodzaju formaktywności ruchowej oraz czy zalecająwykonanie profilaktycznych badańlekarskich?MATERIAŁ I METODY BADAŃW przeprowadzonych badaniach wy ko rzystanometodę sondażu diagnostycznego, przeprowadzonegona reprezentatywnej grupie200 osób – klientek klubów fitness. Spośród


A. Sikora, A. CelmerROZPRAWY NAUKOWEWiedza kobiet ćwiczących w klubie fitness 2012, 38 AWF WE WROCŁAWIU 11wielu znanych metod badawczych jest tometoda najbardziej obiektywna, trafna i rzetelnaw stosunku do zaplanowanych badań.Umożliwia wgląd we wszelkiego rodzaju zjawiskaspołeczne, stany społecznej świadomości,opinie oraz powszechnie przyjmowanepoglądy [4].W celu zgromadzenia danych autorkiposłużyły się techniką ankietowania, zastosowanymnarzędziem był samodzielnieprzygotowany kwestionariusz ankiety. Ankietęcechuje konkretność, wysoki stopieństandaryzacji oraz jednoznaczność w sposobiegromadzenia danych. Jest zatem technikąbadawczą najodpowiedniejszą do realizacjitych metod badawczych, których celem jestotrzymanie porównywalnych danych od dużejliczby respondentów [5]. Przygotowanaprzez autorki ankieta składała się z 15 pytańzamkniętych, odnoszących się do tematykiaktywności fizycznej oraz do zagadnieńzwiązanych z czynnikami warunkującymiudział w grupowych formach fitness. W ankiecieumieszczono również metryczkę złożonąz 7 podpunktów dotyczących danychosobowych respondentek. Badania zorganizowanooraz przeprowadzono w PiotrkowieTrybunalskim w Fitness Klubie „Monika”i w Fitness Klubie „Feniks”, oraz w mieścieŁodzi w Fitness Klubie „Gymplaza” i w FitnessKlubie „Gymnasion”. W wyborze klubówkierowano się ich popularnością, liczbąosób korzystających z usług w zakresie grupowychzajęć fitness, lokalizacją, prestiżemoraz wyposażeniem w sprzęt do fitnessu i odnowybiologicznej.Badania przebiegały w czterech etapach:I – rozdanie respondentkom kwestionariuszaankiety w klubach po zakończonychzajęciach grupowych,II – wypełnienie kwestionariuszy ankietprzez respondentki,III – zebranie materiału badawczego,IV – opis statystyczny zebranego materiałubadawczego w celu uzyskania odpowiedzina sformułowane pytania badawcze.WYNIKINajliczniejszą grupą wśród respondentekbyły osoby w wieku 25–35 i 36–45 lat. Stanowiłyone odpowiednio 34,5% i 23,3%ogólnej liczby respondentek. Na kolejnymmiejscu znalazły się osoby z przedziału wiekowego19–24 lata (18,5%) oraz 45–59 lat(12,6%). Najmniej ankietowanych reprezentowałoskrajne przedziały wiekowe: poniżej19 lat (4,8%) oraz powyżej 60 lat (6,3%). Wynikidotyczące respondentek w przedzialewiekowym 60 lat i więcej potwierdzają obserwacjeDybińskiej, według której wraz z wiekiemmaleje zainteresowanie rekreacyjnymiformami aktywności ruchowej [6].Wśród respondentek ponad połowa, bo60,2%, miała wykształcenie wyższe, natomiast32% wykształcenie średnie. Badanez wykształceniem podstawowym i zawodowymtworzyły znikomy odsetek, stanowiącodpowiednio 4,9% oraz 2,9% respondentek.Najwięcej ankietowanych miało status osobyaktywnej zawodowo (52,9%), wykonującejpracę umysłową. Na drugim miejscu znalazłysię osoby uczące się – 17,9% badanych.17,5% stanowiły osoby niepracujące. Najmniejliczną grupą były respondentki wykonującepracę fizyczną (11,7%). Taki układwyników może wskazywać, iż kobiety z wykształceniemwyższym są świadome znaczeniai wpływu aktywności fizycznej na ichzdrowie. Poza tym są to często osoby pracująceumysłowo, dla których zajęcia fitness sąsposobem na wartościowe wykorzystaniezgromadzonej energii, pozbycie się stresui zrelaksowanie. Respondentki wykonującepracę fizyczną, niekiedy o charakterze zmianowym,nie mają często ani siły, ani ochotyna uczestnictwo w zajęciach ruchowych.Sytuacja ekonomiczna, w jakiej znajdowałysię badane kobiety, była bardzo zróżnicowana.Średnia krajowa według danychGUS na maj 2009 r. wynosiła 3185,61 złbrutto [7]. Większość respondentek posiadaładochód poniżej średniej krajowej. Największągrupę stanowiły kobiety z przybliżonymdochodem na jednego członka rodzinyw przedziale 1501–2000 zł (24,3%) orazw przedziale 1001–1500 zł (21,4%). Następnąpod względem liczebności grupą byłyosoby z przedziału 501–1000 zł (16,0%),a dalej kolejno: 2001–2500 zł (11,1%), 2501–3000 zł (12,1%) oraz 3001–3500 zł (7,8%).Średni dochód na jednego członka rodzinypowyżej 3500 zł zadeklarowało 5,8% res-


12ROZPRAWY NAUKOWEAWF WE WROCŁAWIU 2012, 38A. Sikora, A. CelmerWiedza kobiet ćwiczących w klubie fitnesspondentek. Najmniejszą grupę ankietowanychstanowiły osoby z przedziału dochodowegodo 500 zł – 1,5%.Metryczka kwestionariusza zawierałarów nież pytanie o ocenę własnego stanuzdrowia przez badane kobiety. Większośćankietowanych oceniała swój stan zdrowiajako dobry (81,1%), 16,5% jako bardzodobry, natomiast tylko 2,4% – dostatecznie.Przytoczone dane sugerują, że na zajęciado klubów fitness uczęszczają w zdecydowanejwiększości kobiety dojrzałe z wykształceniemwyższym, a co za tym idzie,z większą świadomością roli, jaką odgrywawysiłek fizyczny i zdrowy styl życia.Respondentki zapytano o to, jak oceniająswoją wiedzę na temat aerobiku i nowoczesnychform fitness. Poproszono, aby określiłypoziom swojej wiedzy według skali 4-stopniowej(1 oznacza brak wiedzy z tego zakresu,a 4 – posiadanie gruntownej wiedzy naten temat). Z analizy danych wynika, iż stopieńposiadanej przez osoby ankietowanewiedzy na temat nowoczesnych form fitnessznajduje się na średnim poziomie. Wśródodpowiedzi przedział w skali od 2 do 3 zaznaczyłoaż 71,2% ankietowanych (dostatecznawiedza – 31,9%, dobra – 39,3%). Niepokojącejest to, że 22,5% kobiet oceniłoswoją wiedzę jako minimalną. Obszerną wiedzęna temat aerobiku i nowoczes nych formfitness posiada jedynie 6,3% badanych.Głównym źródłem, z którego respondentkiczerpią wiedzę na temat aerobiku i nowoczesnychform fitness, są media (53,9%),przy czym dominuje Internet (21,5%), prasa(18,3%) oraz telewizja (14,1%). Pozostałeźródła wiedzy to instruktorzy fitness (17,1%),szkolne zajęcia wf. (8,8%), koleżanki (7,6%),książki (7,4%), kursy i szkolenia (2,5%). Niepokojącewydaje się to, że najmniejsze znaczeniew edukowaniu respondentek na tematomawianej wiedzy ma lekarz (2,5%)i rodzina (0,2%) (ryc. 1).Analizując czynniki skłaniające badanekobiety do udziału w zajęciach fitness (ryc. 2),można zauważyć, że dla 39,7% respondentekgłównym powodem wyboru zajęć jestodpowiadająca ich potrzebom intensywność,22,4% pań odrzekło, że odpowiadaim instruktor, prawie tyle samo, bo 21,2%,wskazało na odpowiednią godzinę zajęć,a 10,9% respondentek uczestniczyło w grupowychformach fitness z koleżanką. Nainne przyczyny udziału w zajęciach wskazało5,8% respodentek.Najchętniej wybieranymi przez respondentkizajęciami są dynamiczne, wytrzymałościoweformy fitness: step (15,1%), danceaerobik (14,5%) oraz siłowo-relaksacyjnezajęcia typu pilates (14,3%). Ankietowaneaktywnie uczestniczą również w specjalistycznychzajęciach, takich jak: wytrzymałościowo-siłowaforma TBC (10,7%) oraztypowo siłowe formy ABT i BBS (10,5%).Pozostałe respondentki preferują spokojniejszeformy zajęć, jakimi są stre tching, joga,tai-chi, ćwiczenia na piłkach, shape, hi-lowi inne (ryc. 3).Ryc. 1. Źródła wiedzy na temat aerobiku i nowoczesnych form fitness w opinii respondentek


A. Sikora, A. CelmerROZPRAWY NAUKOWEWiedza kobiet ćwiczących w klubie fitness 2012, 38 AWF WE WROCŁAWIU 13Ryc. 2. Podział respondentek ze względu na czynniki skłaniające do udziału w zajęciach fitnessRyc. 3. Podział respondentek ze względu na najczęściej wybierane formy fitnessJednym z najważniejszych aspektówprzeprowadzonych badań było sprawdzeniepoziomu wiedzy na temat przeciwwskazańzdrowotnych do uczestnictwa w poszczególnychgrupowych formach ruchu. Badaniawykazały, iż większość respondentek niema żadnej wiedzy w tym zakresie, czegodowodem jest aż 68,4% odpowiedzi negatywnychi jedynie 31,6% pozytywnych. Napodstawie uzyskanych wyników możnateż stwierdzić, że zarówno respondentkiuczęszczające do sieciowych, prestiżowychklubów fitness, jak i klientki mniejszych,kameralnych ośrodków nie mają podstawowejwiedzy, pozwalającej im na optymalnyi bezpieczny wybór zajęć. 67% badanychłodzianek uczęszczających do najdroższychklubów fitness i 69% ankietowanych kobietz Piotrkowa Trybunalskiego nie potrafiłowymienić podstawowych zaleceń zdrowotnych.Tylko 33% kobiet z Łodzi i 31% z Piotrkowastwierdziło, że zna te zalecenia. Jednakżewśród odpowiedzi twierdzących większośćz podanych przez respondentki przeciwwskazańdo zajęć aerobowych i siłowych odbiegałaod rzeczywistych zaleceń.Braki w funkcjonowaniu klubów fitnessw Polsce obrazują kolejne procentowe wynikibadań. Ankietowane zgodnie, bo w 80,2%,odpowiadały, że nikt przed podjęciem przeznie decyzji o uczestnictwie w zajęciach niezapoznał ich z przeciwwskazaniami zdro-


14ROZPRAWY NAUKOWEAWF WE WROCŁAWIU 2012, 38A. Sikora, A. CelmerWiedza kobiet ćwiczących w klubie fitnesswotnymi do określonych zajęć i nie zaleciłwykonania profilaktycznych badań lekarskich.Jedynie 19,8% respondentek odpowiedziałotwierdząco na zadane pytanie.Z analizy tych wyników można wnios kować,iż wybór różnego rodzaju form fitnessjest często wyborem przypadkowym. Świadczyo tym brak zainteresowania ze stronypracowników klubów oczekiwaniami, stanemzdrowia oraz poziomem wytrenowaniadanego klienta. Dla wykwalifikowanego personeluw profesjonalnym klubie fitness najważniejszypowinien być optymalny dobórform ćwiczeń do indywidualnych predyspozycjizdrowotnych i sprawnościowych klienta.DYSKUSJAWiedza z zakresu aktywności fizyczneji prozdrowotnego stylu życia ma wpływna to, w jaki sposób spędzamy wolny czas.Im więcej informacji posiadamy na tematgrupowych form fitness, tym bardziej zdajemysobie sprawę z korzyści, jaką przynositego typu aktywność fizyczna. Zdecydowanawiększość badanych kobiet (ponad 70%)oceniło swoją wiedzę jako średnią. Taki poziomwiedzy może często wiązać się z wyboremprzypadkowych form aktywnościfizycznej (np. namowa koleżanki), czego konsekwencjąjest źle dobrana (często za wysoka)intensywność zajęć, prowadząca doprzeciążeń aparatu ruchu oraz do braku realizacjiwytyczonych celów zdrowotnych.Dodatkowym niepokojącym czynnikiemjest przypadkowe źródło, z którego klientkiczerpią ewentualną wiedzę na nurtujące jepytania związane z formą fitness. Do najpopularniejszychźródeł należy Internet.W większości przypadków zaczerpnięte z Internetuinformacje odbiegają od rzeczywistychzasad uprawiania poszczególnych formfitness oraz zaleceń zdrowotnych. Bardzoistotne jest również, aby każdy nowy klientzostał poinformowany przez personel klubuo przeciwwskazaniach zdrowotnych do danegorodzaju form aktywności ruchowejoraz o bezpiecznym korzystaniu z usług klubufitness. Z badań wynika, że niecałe 20%res pondentek zostało zapoznanych z zasadamiwyboru bezpiecznych form fitness orazz potrzebą wykonania profilaktycznych badańprzed przystąpieniem do ćwiczeń. Jestto bardzo niepokojące ze względu na to, żedo klubu fitness uczęszczają różne osoby:młode, starsze, na różnym poziomie zaawansowania(wytrenowane i o bardzo niskiejsprawności), szczupłe, z nadwagą i otyłe.Zdarzają się też kobiety w ciąży. Wszystkiete kobiety mogą uczestniczyć w grupowychformach fitness, jednakże po kompleksowejkonsultacji z pracownikiem klubu fitness,a jeżeli zajdzie taka potrzeba (obowiązkowo:ciężarne, osoby starsze, otyłe i z nadwagą)– po konsultacji z lekarzem. Wówczas takiezajęcia przyniosą wymierne korzyści dla ćwiczących,bez ryzyka kontuzji lub powikłańwynikających z aktualnego stanu zdrowia.Uwzględnienie ewentualnych przeciwwskazań,zdiagnozowanie stanu zdrowia, określeniepoziomu wytrenowania zwiększy napewno świadomość i bezpieczeństwo ćwiczących,pomoże w profesjonalnym doborzeformy zajęć i zagwarantuje sukces w postacipożądanego efektu treningowego. Źle dobranywysiłek może przynieść odwrotny skutek.Poziom wiedzy klientek jest wystarczający,aby miały one świadomość potrzebyuczestnictwa w nowoczesnych formach fitness,ale to do klubów i zatrudnionego w nimpersonelu należy uświadomienie klientkom,jak mają z tych usług bezpiecznie korzystać.Tak pojmowana strategia klubu z pewnościązmieni obraz rynku fitness w Polsce orazzwiększy poziom wiedzy praktycznej kobietpodejmujących aktywność w grupowychformach ruchu.PODSUMOWANIE1. Większość badanych kobiet uczestniczącychw zajęciach klubu fitness ocenia swójpoziom wiedzy o nowoczesnych formach fitnessjako średni. Niewielka część badanychuznaje swoją wiedzę na ten temat za obszerną.Wiedzą minimalną wykazują się nieliczneuczestniczki. Najczęściej wskazywanymźródłem informacji jest dla nich Internet.2. Wybór form fitness badane kobietynajczęś ciej uzasadniają tym, że odpowiadaim intensywność zajęć. Istotny wpływ w wyborzema również instruktor. Nie bez znacze-


D. Lipka-Nowak, D. Dudek, K. Kapik-Gruca, A. Perzyńska-BiskupROZPRAWY NAUKOWEMotywacje sportowców-tancerzy a sposoby radzenia sobie ze stresem 2012, 38 AWF WE WROCŁAWIU 17– poszukiwanie wsparcia społecznego– unikanie wsparcia społecznego,– aktywność – powstrzymywanie sięod działania,– dążenie do spowodowania zmianw sobie – dążenie do spowodowaniazmian w otoczeniu,– percepcja rzeczywistości realistyczna– percepcja rzeczywistości nierealistyczna,– koncentracja na celach doraźnych –koncentracja na celach odległych.Prowadząc badania nad problematykąradzenia sobie ze stresem, sformułowała dalszychdziewięć strategii: planowe rozwiązywanieproblemu, walka, dystansowanie się,myślenie życzeniowe, fantazjowanie, szukaniewsparcia społecznego, dystrakcja, przyjmowanieodpowiedzialności, obwinianie się,pozytywne przewartościowanie, przemianawewnętrzna, samokontrola, nieujawnianieuczuć [5].W literaturze znaleźć można wiele publikacji,w których opisywane są strategieradzenia sobie ze stresem przez sportowców,niewiele doniesień mówi natomiast o związkachstrategii copingu, struktury motywacjiz efektywnością sportową. Bardzo ważne wydajesię zatem promowanie wśród zawodnikówsposobów efektywnego radzenia sobieze stresem. Coraz więcej trenerów zwracauwagę na wykształcenie u zawodnika odpowiednichumiejętności i metod copingu. Jakpodają Doliński i Szmajke [6], „obycie” zestresem podwyższa ogólną odporność jednostki.Im bardziej bezpośredni jest związekobecnej sytuacji z wcześniejszymi (pozytywnymi)doświadczeniami sportowca,w tym większym stopniu doświadczenia tewpływają na jego zachowanie.CEL BADAŃCelem badań jest wyjaśnienie zależnościmiędzy motywacją tancerzy a ich sposobemradzenia sobie ze stresem.Pytania badawcze:1. Jakimi motywami kierują się zawodnicytańca sportowego?2. Jakie sposoby radzenia sobie ze stresemstosowane są przez zawodnikówtańca sportowego?3. Czy zachodzi zależność między motywacjąa sposobami radzenia sobieze stresem?MATERIAŁ I METODY BADAŃBadania przeprowadzono wśród zawodnikówrock’n’rolla akrobatycznego w kategoriiseniorów. Objęto nimi tancerzy z kategorii„Klasy B” oraz „Klasy głównej” – dwóchnajbardziej złożonych i zaawansowanychklas zawodników.Ogółem przebadano 56 osób (28 kobieti 28 mężczyzn) w wieku 17–35 lat, uprawiającychrock’n’roll akrobatyczny, o stażuminimum 5 lat, z czterech ośrodkówsportowych w Polsce: w Zielonej Górze,w Warszawie, we Wrocławiu i w Krakowie.Wśród badanych osób znaleźli się wielokrotnimistrzowie Polski, finaliści mistrzostwEuropy, medaliści pucharów świata orazdwukrotni mis trzowie świata formacji quatroz Zielonej Góry.W badaniach wykorzystano Skalę motywacjiTerry’ego i Fowlesa w polskiej adaptacjiSterkowicza [7]. Kwestionariusz ten służydo badania motywacji osób uprawiającychsport, pozwala on też ustalić, które z motywówsą najważniejsze w działalności sportowejzawodnika. Zbudowany jest z 27pytań. Badany dokonuje oceny poszczególnychpozycji, zakreślając odpowiedź na skaliod 0 do 10, gdzie 0 oznacza motywy nic nieznaczące,natomiast 10 – motywy najważniejsze.Do pomiaru procesu copingu wykorzystanoskale do badań sposobów radzeniasobie ze stresem WCQ (Ways of Coping Questionaire)Folkmana i Lazarusa w polskiejadaptacji autorstwa Heszen-Niejodek [8].Polska wersja Skali WCQ składa się z 43 pytańi podzielona jest na dwie części. W częścipierwszej badany opisuje przeżytą niedawnosytuację stresową według zamieszczonejinstrukcji. W drugiej – odpowiada na pytaniadotyczące konkretnych działań poznawczychi behawioralnych, stosowanychw sytuacji stresowej. Są to działania skoncentrowanena problemie (zmierzające doopanowania źródła stresu) oraz skoncentrowanena emocjach (mają na celu regulacjęnegatywnych emocji wywołanych przez wy-


D. Lipka-Nowak, D. Dudek, K. Kapik-Gruca, A. Perzyńska-BiskupROZPRAWY NAUKOWEMotywacje sportowców-tancerzy a sposoby radzenia sobie ze stresem 2012, 38 AWF WE WROCŁAWIU 19riusza WCQ Folkmana i Lazarusa, wyodrębniającw tym celu dziewięć skal: I – planowerozwiązywanie problemu, II – walka,III – dystansowanie się, IV – myślenie życzeniowe,fantazjowanie, V – szukanie wsparciaspołecznego, VI – dystrakcja, VII – przyjmowanieodpowiedzialności, obwinianiesię, VIII – pozytywne przewartościowanie,przemiana wewnętrzna, IX – samokontrola,nieujawnianie uczuć.Z tab. 2 wynika, że wyraźnie dominujeczynnik drugi (walka), w którym zawartesą takie stwierdzenia, jak: „wiedziałem, conależy robić, więc zwielokrotniłem mojewysiłki, aby wszystko dobrze poszło”, „niepoddawałem się, walczyłem o to, czegochciałem”, „nie straciłem godności, zacisnąłemzęby i nie poddałem się”. Na drugimmiejscu wśród dziewięciu skal sposobówradzenia sobie ze stresem znalazł się czynniksiódmy (przyjmowanie odpowiedzialności,obwinianie się). Dystrakcja (czynnikszósty) zajęła trzecią pozycję rangową zarazprzed czynnikiem piątym (szukanie wsparciaspołecznego). W badanej grupie zawodnikówtańca sportowego dwa czynniki miałyidentyczną rangę 5,5 w hierarchii ich znaczenia:czynnik pierwszy (planowe rozwiązywanieproblemu) i czynnik ósmy(pozytywne przewartościowanie). Siódmąlokatę zajął czynnik trzeci (dystansowaniesię), który określają odpowiedzi: „czułem, żeczas sam przyniesie zmianę – jedyną rzeczą,jaką mogłem zrobić, to czekać”, „pogodziłemsię z losem, czasami po prostu mam pecha”,„potraktowałem lekko sytuację, usiłowałemnie brać jej poważnie”. Na miejscu ósmymznalazł się czynnik dziewiąty (samokontrola,nieujawnianie uczuć). Ostatnią, dziewiątąpozycję rangową zajął czynnik czwarty (myślenieżyczeniowe, fantazjowanie).Wyniki badań własnych wykazały, żezawodnicy rock’n’rolla akrobatycznego dokonująwyborów strategii zadaniowych, charakteryzującychsię poszukiwaniem różnorodnychrozwiązań. Dokładniejsza analizaskali WCQ ujawniła, że walka jest konstruktywnymsposobem radzenia sobie z sytuacjązadaniową, zakłada bowiem konfrontacjęi podjęcie wyzwania. Powyższy wniosek jesttożsamy z obecnością strategii zadaniowej,zorientowanej na techniczną i wykonawcząrealizację czynności. Natomiast obwinianiesię, oznaczające strategię ucieczkową, jestzwiązane z emocjonalnym nastawieniem dopopełnionych błędów. Może być traktowanejako dystraktor uniemożliwiający właściwąkoncentrację na zadaniu. Jest to efekt strategiiemocjonalnej, zachodzącej w przypadkupopełnienia błędów wykonania. Dystraktorprzyczynia się bezpośrednio do powstaniaefektu błędnego koła, który może być powodemnieudanego startu. Konsekwencjąporażki jest szukanie wsparcia społecznego.Planowe rozwiązywanie problemów jakosposób radzenia sobie ze stresem jest związanez pozytywnym przewartościowaniem,prowadzącym do strategii zadaniowych. Tendencjado dystansowania się oznacza strategięemocjonalną. Interesujące jest zjawiskowystąpienia zewnątrzsterowności, która charakteryzujesię skłonnością do przerzucaniaodpowiedzialności na czynniki zewnętrzne(sytuacyjne). Czynnik samokontroli (oznaczającynieujawnianie uczuć) jest ściśle związanyze strategią zadaniową, podobnie jakmyślenie życzeniowe, które można utożsamiaćz myśleniem pozytywnym. Myślenieżyczeniowe można jednak interpretowaćrównież jako strategię ucieczkową, co zachodziwówczas, gdy dotyczy niechęci do uczestnictwaw dalszej rywalizacji sportowej.Tab. 2. Analiza wyników skali WCQSkalaI II III IV V VI VII VIII IX5,0 6,7 4,7 4,3 5,3 5,4 5,7 5,0 4,3sd 2,35 2,45 1,91 2,19 2,08 2,13 2,70 2,33 2,59Min. 1 1 1 1 2 2 3 2 1Maks. 10 10 8 10 9 9 10 10 10Ranga 5,5 1 7 9 4 3 2 5,5 8


20ROZPRAWY NAUKOWEAWF WE WROCŁAWIU 2012, 38D. Lipka-Nowak, D. Dudek, K. Kapik-Gruca, A. Perzyńska-BiskupMotywacje sportowców-tancerzy a sposoby radzenia sobie ze stresemMotywacja a sposobyradzenia sobie ze stresemZ analizy tab. 3 wynika, że czynnik motywacjiExc (dążenie do doskonałości i perfekcjiw działaniu) koreluje statystycznie istotnie,dodatnio, z planowym rozwiązywaniemproblemów (0,33) i pozytywnym przewartościowaniem(0,41), co wskazuje na orientacjęzadaniową prowadzącą do mistrzostwa.Czynnik Hif (uzys kanie sprawnościi poczucie dobrego zdrowia) również istotniekoreluje z pozytywnym przewartościowaniem(0,32). Może to oznaczać, że wpływna osiąg nięcie sukcesu sportowego majątakie wartości, jak stan zdrowia i sprawnośćfizyczna. Ujemna, statystycznie istotna korelacjawystąpiła między poczuciem przynależnościa walką (–0,29) jako sposobemradzenia sobie ze stresem. Walka jest tożsamaz podjęciem wyzwania i jednostkowymzaangażowaniem się w sytuację zadaniową,natomiast u osób odznaczającychsię tendencją do poczucia przynależnościraczej nie występuje nastawienie zadaniowe,lecz emocjonalne. Poczucie niezależności(Ind) statystycznie istotnie koreluje z pozytywnymprzewartościowaniem (0,31), comoże oznaczać, że wyższy poziom samodzielnegoradzenia sobie w sytuacji zadaniowejtowarzyszy wyższemu poziomowisamorealizacji oraz samoakceptacji. Dążeniedo władzy i dominacji (Pow) jako jedenz motywów uprawiania sportu jest statystycznieistotnie skorelowany z dystrakcją(0,23), czego skutkiem jest potrzeba doznańemocjonalnych, dostarczających stymulacjiniezbędnej do uczucia panowania nad sytuacją.Potrzeba stresu (Str) jest również istotniezwiązana z dystrakcją (0,24), co oznacza,że chęć koncentracji i izolacji towarzyszychęci przejęcia władzy nad zadaniem. CzynnikExs (sukces zewnętrzny) statystycznieistotnie, dodatnio, koreluje z myśleniem życzeniowym(0,29), czyli pozytywnym, bezktórego odniesienie sukcesu byłoby małoprawdopodobne. Sukces wewnętrzny (Ins),tożsamy z satysfakcją, jest istotnie związanyz nastawieniem zadaniowym, czyli planowymrozwiązywaniem problemów (0,28)oraz pozytywnym przewartościowaniem(0,37). Szczególnie ten ostatni związek wydajesię bardzo interesujący. Można się bowiemspodziewać, że wzrostowi poziomupotrzeby sukcesu towarzyszyć będzie wzrostpoziomu własnej samorealizacji i samoakceptacji.Ostatni czynnik Agg (potrzeba agresji)może być interpretowany jako tendencja dowalki, czyli jest on zgodny z nastawieniemzadaniowym. Im większą wartość on przyjmuje,tym mniejsza występuje skłonność doszukania wsparcia społecznego i wewnątrz-Tab. 3. Korelacja między motywacją a sposobem radzenia sobie ze stresem (w kategoriach stenowych)Exc Hif Aff Ind Str Pow Exs Ins AggPlanowe rozwiązywanieproblemów0,33 0,19 0,07 0,08 0,09 0,17 0,18 0,28 0,05Walka 0,07 0,00 –0,29 –0,21 –0,02 0,02 0,08 0,17 0,09Dystansowanie się 0,07 0,01 0,01 0,00 0,01 0,15 –0,03 0,09 0,09Myślenie życzeniowe –0,02 0,11 0,20 –0,07 0,02 0,13 0,29 0,12 0,02Szukanie wsparciaspołecznego0,08 –0,05 0,07 0,17 –0,04 0,08 –0,06 –0,04 –0,33Dystrakcja 0,13 0,10 0,13 0,12 0,24 0,23 0,04 0,17 0,08Przyjmowanieodpowiedzialności, 0,14 –0,06 0,02 0,01 –0,22 0,00 –0,09 –0,14 –0,29obwinianie sięPozytywneprzewartościowanie0,41 0,32 0,13 0,31 0,17 0,15 0,29 0,37 –0,05Samokontrola,nieujawnianie uczuć–0,15 0,02 –0,08 –0,15 –0,15 0,12 0,03 0,06 0,17Wyróżniono korelacje statystycznie istotne na poziomie 0,05. Legenda skrótów jak pod tab. 1.


ROZPRAWY NAUKOWEAkademii Wychowania Fizycznego we Wrocławiu2012, 38, 22– 25Anna Romanowska-Tołłoczko, Jarosław Marciniukakademia wychowania fizycznego we wrocławiuMOTYWACJA UCZESTNIKÓW BIEGÓW MASOWYCHABSTRACTMotivation of participants in the mass start competitionsBeing the basic and most natural form of physical activity, running has fulfilled human needssince time immemorial. Although nowadays its role is similar, the aims of running havechanged. Running has a widely recognised regulatory function which is performed as a resultof a variety of motives. The aim of the conducted research was to identify the motives thatdrive the long distance runner to undertake this type of sport. Moreover, an attempt was madeto determine the importance hierarchy of these motives. The results were obtained on thebasis of a diagnostic survey which encompassed 98 persons practising long distance running.The collected data allowed the researchers to state that the prevailing motives includegood fitness, relaxation and sports achievements, whereas social factors appeared to beof lesser importance.Key words: long distance running, motivation, needs, health, lifestyleWPROWADZENIEObecny poziom wiedzy opartej na wnikliwychbadaniach pozwala zrozumieć otaczającynas świat i zachodzące w nim zjawiska,stosunki międzyludzkie i samego człowieka.O człowieku, jego psychice, osobowości,a także o relacjach interpersonalnych mówisię dziś bardzo często w kontekście zaspokojenia– bądź nie – ludzkich potrzeb.Uogólniając, człowiek szczęśliwy to ten, któregopotrzeby są zaspokojone, a podejmowanieróżnorodnych działań przez człowiekajest podyktowane dążeniem do zaspokojeniatych potrzeb.Związek motywacji z potrzebami jestbezpośredni i nierozerwalny. Motywacja jestbowiem procesem regulacji, który sterujeczynnościami człowieka, tak aby doprowadziłyone do określonego efektu. Efekt, doktórego człowiek zmierza, to motyw. Podstawowymzaś źródłem motywu są niezaspokojonepotrzeby, które wywołują napięciemotywacyjne, będące efektywną gotowościądo działania [1].Potrzeb ludzkich jest bardzo wiele, taksamo jak wiele jest sposobów ich zaspokajania.Bieg jest jedną z możliwości regulacjiczęści z nich. Jako podstawowa, naturalnaforma ruchu zaspokajał potrzeby ludzkie naprzestrzeni wieków – pozwalał zdobywaćpokarm, chronić się przed niebezpieczeństwami,przemierzać kontynenty itd. Podobnąfunkcję pełni również dzisiaj, choćzmienił się oczywiście rodzaj zaspokajanychpotrzeb. W świetle dostępnej wiedzy należyzatem spojrzeć na bieganie jako czynnośćpełniącą istotną funkcję regulacyjną, doktórej podejmowania skłaniają ludzi różnorodnemotywy [2]. W swej pracy badawczejautorzy dążyli do odkrycia tychże przyczyn,była ona próbą stworzenia konkretnej listymotywów oraz określenia ich ważności dlaosób podejmujących tę formę aktywnościruchowej.Przy wyróżnianiu motywów zasadnicząrolę – oprócz literatury przedmiotu – odegrałaobserwacja badanego środowiska. Natej podstawie ustalono następujące czynnikimotywujące ludzi do biegania: zdrowotne,ambicjonalne, społeczne i relaksacyjne [3–6].Wśród tych czterech grup motywów wyróżnionokategorie bardziej szczegółowe. Dokategorii zdrowotnych zaliczono: subiektywnepoczucie zdrowia i dbanie o nie, chęćposiadania pięknego ciała oraz kondycjęi sprawność fizyczną. W grupie motywówambicjonalnych znalazły się: osiągnięcia


A. Romanowska-Tołłoczko, J. MarciniukMotywacja uczestników biegów masowychROZPRAWY NAUKOWE2012, 38 AWF WE WROCŁAWIU 23(dążenie do coraz lepszych wyników, poprawianiarekordów), wyższość (chęć bycia lepszymod innych, współzawodnictwo, któredaje możliwość „wybicia się”), uznanie (ważnesą pochwały, laury, poklask, a także możliwośćopowiadania o swoich sukcesach,demonstrowanie pucharów, medali, zdjęć).Przez motywy społeczne rozumiana jestidentyfikacja z grupą i chęć należenia doniej. Grupa jako motywator biegania działana zasadzie dobrowolnego naśladowania lubpodporządkowania się osobom, na którychjednostce zależy (znajomi, przyjaciele, rodzina).Motywy relaksacyjne to uzyskaniestanu odreagowania i odprężenia po stresachdnia codziennego, a w sytuacji nieodczuwaniazmęczenia psychicznego bieganietraktowane jest jako sposób spędzaniawolnego czasu oraz forma zabawy [7].W niniejszych badaniach skupiono siętylko na pewnej wyodrębnionej grupie motywów,należy jednak pamiętać o tym, żestruktura motywacyjna jest znacznie bardziejskomplikowana i stanowi konstrukcjęopartą na potrzebach, aspiracjach, wartościachi nawykach człowieka, co w połączeniuz jego cechami osobowości oraz warunkamizewnętrznymi powoduje wystąpienieokreślonych zachowań [2].CEL BADAŃBieganie jest najprostszą, a jednocześnie najbardziejmasowo podejmowaną formąuczestnictwa w kulturze fizycznej. Ten swoistyfenomen zainspirował autorów do poszukiwaniaprzyczyn tego zjawiska. Dlawielu osób w początkowym okresie bieganiema zwykle charakter czysto rekreacyjnyi dla znacznej grupy biegaczy takie pozostaje.Natomiast część osób w miarę upływuczasu i wytrenowania zaczyna poszukiwaćokazji do rywalizacji oraz odczuwać innepotrzeby, które mogą być zaspokajane poprzezudział w biegach masowych.Celem podjętych badań było określenienajistotniejszych czynników motywującychosoby startujące w masowych biegach długodystansowychdo uczestnictwa w tychimprezach sportowych oraz ukazanie potrzebzaspokajanych poprzez bieganie.Pytania badawcze:1. Jaka jest hierarchia motywów skłaniającychbadane osoby do uprawianiabiegów?2. Czy istnieją różnice w nasileniu czynnikówmotywujących do biegania zewzględu na płeć i wiek badanych osób?MATERIAŁ I METODY BADAŃW badaniach uczestniczyło 98 biegaczy(16 kobiet i 82 mężczyzn), wywodzącychsię z Wałbrzyskiego Klubu Biegacza, KarkonoskiegoStowarzyszenia Biegaczy Górskichoraz Wrocławskiego Klubu Biegacza„Piast”. Osoby biorące udział w badaniachbyły zróżnicowane pod względem wieku(od 19 do 70 lat) oraz stażu w uprawianiubiegów.W badaniach zastosowano metodę sondażudiagnostycznego i technikę ankiety.Autorzy opracowania skonstruowali kwestionariuszzawierający 48 stwierdzeń, którewchodziły w skład ośmiu omówionychwcześniej kategorii czynników motywujących.Stwierdzenia w obrębie każdej kategoriiodpowiadały rodzajom ujawniania sięmotywów: inicjatywa, preferencje, opory,selekcjonowanie informacji przy przedstawianiuzdarzeń [1]. Kwestionariusz kategoriimotywów skonstruowano, wykorzystującskalę zgodności Likerta [8], która pozwalaokreślić znak oraz siłę postawy badanychwobec zawartych w nim stwierdzeń. Hierarchięmotywów ustalono na zasadzie punktowej,a ponadto określono ich nasilenie.Dla każdej potrzeby i wiążących się z niąmotywów opracowano po sześć ułożonychlosowo stwierdzeń. Przyjęto, że liczba wyborówstwierdzeń przemawiających za istnieniemdanego motywu jest jednocześniemiarą jego nasilenia.WYNIKIUzyskane wyniki badań pozwoliły na ustaleniehierarchii ważności motywów, którymikierują się osoby uczestniczące w masowychbiegach długodystansowych (ryc. 1).Poprzez bieganie w znacznym stopniu za-


24ROZPRAWY NAUKOWEAWF WE WROCŁAWIU 2012, 38A. Romanowska-Tołłoczko, J. MarciniukMotywacja uczestników biegów masowychliczba wyborów (%)80706050403020100kondycjarelaksosiągnięciazdrowieRyc. 1. Hierarchia oraz nasilenie czynnikówmotywujących do biegania, n = 98uznaniegrupawyższośćsylwetkaspokajają one różne potrzeby, o czym świadczywysokie nasilenie wielu motywów.Na pierwszym miejscu znalazły się motywykondycyjne (74,4%). Kondycja topewien stan organizmu, można nawet powiedzieć,że stan zdrowia, rozumianego subiektywniejako poczucie siły, swobody,niezależności. Jest to „bycie w formie”, niezobiektywizowanejednak przez badanialekarskie czy przestrzeganie zasad treninguzdrowotnego. Tak duże nasilenie motywówkondycyjnych wskazuje na to, że badaneosoby poprzez uprawianie biegów długodystansowychdążą do podniesienia i utrzymaniajakości życia. Chcą oni mimo upływającychlat zachować siłę, witalność, pragnąbyć krzepcy i „wiecznie młodzi”.Drugie miejsce zajęły motywy relaksacyjne(69,3%). Wysoka ranga tych motywówwskazuje, jak powszechnym zjawiskiemw życiu współczesnego człowieka jest stres.Ludzie czują się zmęczeni tempem życia,codziennymi problemami oraz napięciememocjonalnym, które towarzyszy wielu sytuacjom.Potrzebują ucieczki od tej przytłaczającejcodzienności. Bieganie jest dlabadanej grupy osób swoistym azylem, pozwalającymodzyskać równowagę, zapomniećo codziennych trudnościach, żyć pełniążycia, być swobodnym i naturalnym.Osiągnięcia (66,9%) to trzeci wśród najważniejszychczynnik motywujący do biegania.Motyw ten, będący wynikiem potrzebyosiągnięć, wskazuje wyraźnie, że poprzezbieganie można zaspokajać dążenie do przełamywaniabarier i trudności, odnoszeniasukcesów i poprawiania wyników, co od pokoleńzakorzenione jest w ludzkiej psychice.Dążenie to nie pozwala się zatrzymać, a wręcznakazuje iść naprzód. Wydaje się ono podstawowymczynnikiem rozwoju zarównoczłowieka jako jednostki, jak i całej ludzkości.Pragnienie osiągnięć nie lokalizujesensu działań w świecie zewnętrznym, istniejewe „wnętrzu” człowieka, choć wysokaranga tego motywu może też być wynikiemżycia w „społeczeństwie sukcesu”. Jak twierdziTomaszewski: „W społeczeństwach,w których kategoria «sukces», «osiąg nięcie»odgrywa istotną rolę, może się ona stać ważkimwyznacznikiem wymiarów indywidualnegosystemu znaczeń, ważną kategoriątożsamości. W takim wypadku osiągnięciesukcesu staje się niezbędnym warunkiemutrzymania własnej tożsamości i umacnianiapozytywnego mnie mania o sobie” [1, s. 504].Zdrowie (63,1%) jako motyw bieganiaznalazło się na czwartym miejscu. Zdrowieto stan organizmu dający się zmierzyći zobiektywizować przez badania lekarskie,zasób wiedzy medycznej czy konkretnedziałania dotyczące treningu prozdrowotnego.Z badań wynika, że choć biegaczemają na uwadze również ten obiektywnyaspekt zdrowia, to daleko bardziej interesujeich subiektywne samopoczucie. Przezzdrowie rozumieją oni głównie dobrą kondycjęi sprawność.Uznanie (59,7%) to kolejny motyw w hierarchii,należący do grupy potrzeb ambicjonalnych,które z powodzeniem mogą byćzaspokajane przez udział w biegach masowych.Ich nasilenie w osobowości jest wzmocnieniemzachęcającym do biegania. Zaspokojeniepotrzeby uznania jest niewątpliwieprzyjemne dla biegacza, jednakże w zestawieniuz motywem osiągnięć wewnętrznyimperatyw nieustannego parcia naprzód jestznacznie silniejszym bodźcem motywującymdo biegania.Przynależność do grupy (49,4%) to motywwynikający z potrzeb społecznych. Każdyczłowiek poszukuje dla siebie środowiskai grona osób, z którymi czuje się swobodniei naturalnie. Podobnie jest z biegaczami– łączą ich zamiłowania i styl życia. W związkuz tym motywy społeczne są bardzo cennymwzmocnieniem motywacji do biegania.Ich waga jest dlatego duża, że dają możliwośćwyrażenia i manifestacji swojego stylużycia w kontaktach międzyludzkich. Dlaosób starszych, których nie brakuje wśród


A. Romanowska-Tołłoczko, J. MarciniukMotywacja uczestników biegów masowychROZPRAWY NAUKOWE2012, 38 AWF WE WROCŁAWIU 25biegaczy, kontakty społeczne w tym kręgu sąnierzadko podstawą życia towarzyskiego.Wyższość (45,4%) to kolejna z grupy potrzebambicjonalnych, która przejawia sięprzede wszystkim we współzawodnictwie,w tym również sportowym. Pewnym zaskoczeniemjest więc stosunkowo niskie nasilenietego motywu. Wydawałoby się bowiem,że to, co jest sednem każdego niemalsportu, powinno stanowić silniejszy bodziecdo biegania. Tymczasem, obserwując hierarchięwyłącznie motywów ambicjonalnych,można stwierdzić, że ważniejszy jest samudział, przezwyciężenie słabości czy ukończeniebiegu niż laury i walka sportowa.Sylwetka ciała (42,4%) – motyw, któryznalazł się najniżej w hierarchii. Niskie nasilenietego motywu może mieć dwie przyczyny.Pierwszą jest to, że wśród badanychprzeważały osoby, dla których szczupła sylwetkaciała była czymś naturalnym, dlategonie potrafiły się one ustosunkować do stwierdzeńdotyczących masy ciała. Niska rangamotywów cielesnych może także dowodzić,że biegacze długodystansowi to grupa nieogarniętaprzesadnym „kultem ciała”, cobardzo często można zaobserwować w siłowniachczy różnego rodzaju studiach urody.Przedstawiona powyżej hierarchia motywówdotyczyła wszystkich badanych osób– bez względu na płeć i wiek. W badanej grupiekobiety stanowiły zaledwie 16%, dlategodokonanie analizy porównawczej jest w zasadzieniemożliwe, choć zauważono tu pewnąodmienną tendencję. U niemal wszystkichkobiet wysoką rangę w hierarchii ważnościmotywów zajęły czynniki społeczne orazzwiązane z wyglądem zewnętrznym.Biorąc pod uwagę wiek uczestników badań,stwierdzono, że można zaobserwowaćnieznaczne różnice w nasileniu czynnikówmotywujących, lecz są one niewielkie. Dlaosób młodszych (do 40. roku życia) najważniejszebyły motywy ambicjonalne i kondycyjne,w grupie biegaczy starszych najwyższewartości osiągnęły motywy kondycyjnei relaksacyjne.PODSUMOWANIEUzyskane wyniki upoważniają do postawienianastępujących wniosków:1. Badane osoby uczestniczące w biegachpodejmują tę aktywność głównie z powodówkondycyjnych, relaksacyjnychi społecznych. Wielu biegaczy uznajeza ważny społeczny walor biegania.Bieganie ma dla nich znaczenie towarzyskie.Motywem społeczno-towarzyskimbiegania kierują się zarównokobiety, jak i mężczyźni.2. Hierarchia motywów nie wykazujedużego zróżnicowania ze względu nawiek i płeć badanych osób.3. Przyjmując, że kondycja jest ważnymwskaźnikiem zdrowia fizycznego,można uznać – odwołując się do typologiimotywów biegania – że uczestnicybiegów reprezentują typ zdrowotny,relaksacyjny i ambicjonalny.BIBLIOGRAFIA[1] Tomaszewski T., Psychologia ogólna, PWN,Warszawa 1992. [2] Kiełbasiewicz-Drozdowska I.,Osobowościowe i społeczne uwarunkowania rekreacji,[w:] Kiełbasiewicz-Drozdowska I., Si wińskiW. (red.), Teoria i metodyka rekreacji, AWF,Poznań 2001, 41–55. [3] Siwiński W., Pedagogikaczasu wolnego, rekreacji i turystyki, PWDŁawica, Poznań 1999. [4] Uramowska-Żyto B.,Zdrowie i choroba w świetle wybranych teoriisocjologicznych, IFiS PAN, Warszawa 1992. [5]Winiarski R., Motywacja aktywności rekrea cyj nejczłowieka. Założenia teoretyczno-metodologiczneoraz wyniki badań, AWF, Kraków 1991. [6] Wołoszynowa L., Psychologia ogólna, PWN, War sza wa1971. [7] Umiastowska D., Aktywność ru chowajako wartość w życiu człowieka, [w:] Siwiński W.(red.), Czas wolny, rekreacja, turystyka, hotelarstwo,żywienie, Wyższa Szkoła Hotelarstwa i Gas -tronomii, Poznań 2003, 289–295. [8] Brze zińskiJ., Metodologia badań psychologicznych,PWN, Warszawa 1996.


A. Sikora, J. Kaszuba, A. TomaszewskaMotywy podejmowania treningu aqua fitnessROZPRAWY NAUKOWE2012, 38 AWF WE WROCŁAWIU 29Wśród respondentek 52% miało wyższewykształcenie, a 48% to panie z wykształceniemśrednim. Ankietowane wykonywałypracę umysłową (59%), fizyczną (15%),a 23% w trakcie badań nie pracowało. Studentkistanowiły znikomy odsetek badanych(tylko 3%). Głównym źródłem, z któregorespondentki czerpały wiedzę na temataktywności fizycznej oraz nowoczesnychform fitness, były książki – 22%, z prasypochodziło 19% informacji, od znajomychi rodziny 18%. Niepokojące wydaje się to,że jednym z mniej znaczących źródeł w edukowaniuankietowanych była szkoła (10%).Na podstawie wysokości i masy ciała respondentekobliczono wskaźnik BMI (Body MassIndex). Spośród badanych 61% pań powyżej50. roku życia miało nadwagę lub otyłość.W przedziale wiekowym od 35 do 50 latznalazło się 60% kobiet z nadwagą. W pozostałejgrupie wiekowej (do 35 lat) respondentekz nadwagą było najmniej, bo tylko 9%.Przytoczone dane sugerują, że na zajęciaaqua fitness uczęszczają w zdecydowanejwiększości kobiety starsze z wykształceniemwyższym i średnim, a co za tym idzie, większąświadomością roli, jaką odgrywa wysiłekfizyczny i zdrowy styl życia.Respondentki zapytane o czynniki skłaniającedo udziału w zajęciach aqua fitnessmiały możliwość podania czterech odpowiedzi.W pierwszej kolejności wskazywałyna chęć poprawy kondycji i sylwetki – 25%,następnie na problemy zdrowotne – 18%oraz wiedzę dotyczącą aktywności fizycznej– 18% ankietowanych (ryc. 1). Podobnewyniki w swojej pracy uzyskali Jagusz i Jagusz[9], wymieniając w pierwszej kolejnościczynniki związane z utrzymaniem lubpoprawą swojego stanu zdrowia. Wśród badanychkobiet znalazły się również osoby,które decyzję o uczestnictwie w zajęciachaqua fitness podjęły za namową lekarza (8%)i koleżanki (7%). Dla części respondentek(7%) uczęszczanie do klubu fitness to wspaniałaforma spotkań towarzyskich, to sposóbna aktywne spędzanie wolnego czasu.Podobna liczba respondentek (6%) chęćudziału w omawianym treningu tłumaczyłapołożeniem fitness klubu oraz możliwościąrozładowania negatywnych emocji. Chęćbycia atrakcyjną wskazało tylko 5% badanychkobiet.Respondentki zapytane o udział w grupowychformach aktywności ruchowej302520liczba osób (%)151050Ryc. 1. Podział respondentek ze względu na czynniki skłaniające do wyboru zajęć aqua fitness


30ROZPRAWY NAUKOWEAWF WE WROCŁAWIU 2012, 38A. Sikora, J. Kaszuba, A. TomaszewskaMotywy podejmowania treningu aqua fitnessABT; 2%nie; 93%pilates; 2% magic bar; 1%latino; 2%Ryc. 2. Podział respondentek ze względu naodpowiedź na pytanie: „Czy oprócz aqua fitnessuprawia Pani inne nowoczesne formy ruchu?”w 93% wskazywały na zajęcia aqua fitness(ryc. 2). Tylko 7% badanych kobiet wymieniałoinne formy ruchu, wskazując na: ABT,pilates, magic bar i latino. Z wyników tychmożna wnioskować, iż badane niechętnieuczestniczą w innych grupowych formachfitness.Spośród możliwych do wyboru wariantów21% respondentek zadeklarowało, żećwiczy aqua fitness, ponieważ poprawia sięich kondycja fizyczna, a 14% – bo poprawiasię ich samopoczucie (ryc. 3). Niewielemniej, bo 13% ankietowanych jako powódudziału wymieniło dostępność tej formyaktywności ruchowej, odpowiadając, że sąto zajęcia dla wszystkich, niezależnie od poziomuzaawansowania. 10% wskazało nabezpieczeństwo zajęć, podkreślając, że nieobawia się kontuzji, natomiast 9% uczestniczektreningu aqua fitness twierdziło, iżpo tego typu lekcji nie są tak zmęczone, jakpo innych zajęciach fitness prowadzonychw sali gimnastycznej. 7% odpowiadało, żelubi kontakt z wodą i dokładnie tyle samopodało, że uprawia aqua fitness w celachrehabilitacyjno-leczniczych. Możliwość poprawysamopoczucia (odreagowania stresui odprężenia) to powód, który wymieniło5% badanych kobiet. Analizując wyniki,można również zauważyć, że respondentkinie mają poczucia dyskomfortu związanegoz ubiorem obowiązującym podczas zajęć.Tylko 5% zaznaczyło, że zanurzenie daje impoczucie dyskrecji. 4% ankietowanych jakoprzyczynę podało chęć pozbycia się nadmiarukilogramów. Tyle samo res pondentek (4%)uczestniczy w treningu aqua fitness dla przyjemności.2520liczba osób (%)151050Ryc. 3. Podział respondentek ze względu na sposób uzupełnienia zdania:„Ćwiczę aqua fitness, ponieważ...”


A. Sikora, J. Kaszuba, A. TomaszewskaMotywy podejmowania treningu aqua fitnessROZPRAWY NAUKOWE2012, 38 AWF WE WROCŁAWIU 31Na ryc. 4 przedstawiono wyniki uwzględniającewiek badanych kobiet i powodyuczestnictwa w zajęciach aqua fitness. Respondentkimiały możliwość podania czterechwariantów. Kobiety powyżej 50. rokużycia deklarowały, że ćwiczą aqua fitness,ponieważ poprawia się ich kondycja fizyczna(21%), są to zajęcia dla wszystkich (16%)oraz że udział w tych zajęciach wpływa napoprawę ich samopoczucia (12%). Ankietowanebiorące udział w zajęciach aqua fitness,będące w przedziale wiekowym 36–50 lat,również wskazywały na walory zdrowotnetej formy ruchu (poprawa kondycji fizycznej– 22%). 14% pań jako powód podałopoprawę ich samopoczucia, a 10% res pondentekuważa, że są to zajęcia dla wszystkich.Podobne motywy udziału w tym treningupodała grupa badanych w przedzialewiekowym 26–35 lat. 26% z nich uczestniczyw zajęciach dla poprawy kondycji fizycznej,17% lubi kontakt z wodą, 16% dla poprawysamopoczucia, a 14% pań uważa, żesą to zajęcia dla wszystkich. Res pondentkiw przedziale wiekowym 18–26 lat mają zdecydowanieinne priorytety. Uczęszczają nazajęcia aqua fitness przede wszystkim dlatego,że lubią kontakt z wodą (25%). Czerpanieprzyjemności z tego typu treningu topowód, który podało 17% ankietowanychz tej grupy. Dokładnie tyle samo badanychwskazało na mniejsze zmęczenie po treninguaqua niż po zajęciach w sali fitness (17%)oraz poprawę kondycji fizycznej (17%).Najwięcej ankietowanych (38%) uczęszczana treningi aqua fitness ponad 2 lata.30% respondentek uczęszcza na te zajęciaod roku do dwóch lat. Zdecydowana większośćbadanych (80%) ćwiczy systematycznie,uczestnicząc w zajęciach dwa razyw tygodniu. Spośród wszystkich form aquafitness respondentki najchętniej uczestnicząw zajęciach o umiarkowanej intensywności(60%).DYSKUSJANa podstawie przeprowadzonej ankietymożna stwierdzić, że badane kobiety wyboruzajęć aqua fitness dokonują głównieze względu na dbałość o własne zdrowie.Analizując wyniki, można zauważyć, żewiększość ankietowanych jest w pełni świa-Liczba osób [%]liczba osób (%)30%25%20%15%10%18–25 lat26–35 lat36–50 latpowyżej 50 lat5% 50% 0lubię kontakt z wodąnie muszę obawiać się kontuzjizanurzenie daje mi poczucie dyskrecjiczuję się mniej zmęczona niż pozajęciach w sali fitnesssą to zajęcia dla wszystkichpoprawia się moja kondycja fizycznapoprawia się moje samopoczuciemogę odreagowć stres, po zajęciachczuję się odprężonaRyc. 4. Podział respondentek ze względu na wiek i sposób uzupełnienia zdania:„Ćwiczę aqua fitness, ponieważ…”dla przyjemności


32ROZPRAWY NAUKOWEAWF WE WROCŁAWIU 2012, 38A. Sikora, J. Kaszuba, A. TomaszewskaMotywy podejmowania treningu aqua fitnessdoma prozdrowotnego znaczenia i wpływuaqua fitness na ich sprawność, kondycjęfizyczną oraz samopoczucie. Mało ważnenatomiast okazały się same warunki uczestnictwaw zajęciach, czyli możliwość zanurzeniaciała w wodzie i związane z tympoczucie dyskrecji (ukrycie „niedoskonałości”figury lub braków koordynacyjnychpodczas wykonywania ćwiczeń). Nielicznagrupa badanych kobiet upatruje w zajęciachaqua możliwość redukcji tkanki tłuszczowej.Klientkami są przede wszystkim kobietydojrzałe i osoby starsze, posiadającedostateczną wiedzę z zakresu nowoczesnychform ruchu, osoby, dla których działaniaprzyjazne zdrowiu znajdują się na jednymz najwyższych miejsc na liście motywów dosystematycznego podejmowania rekreacyjnegotreningu aqua fitness. Zdecydowanieodmienne, typowo hedonistyczne motywyudziału w zajęciach aqua fitness wymieniałanajmniej liczna grupa badanych – najmłodszeuczestniczki badań (18–25 lat). Ta gruparespondentek jako jeden z głównych powodówpodała czerpanie przyjemności z tegorodzaju aktywności ruchowej oraz odczuwaniemniejszego zmęczenia niż po zajęciachw sali fitness.PODSUMOWANIE1. Zasadniczym motywem podejmowaniaprzez badane kobiety treningu aqua fitnessjest chęć poprawy kondycji i sylwetki.Ważny jest również motyw zdrowotny.Uczestniczki treningu przyznawały, że w podejmowaniudecyzji o treningu pomagałaim wiedza na temat prozdrowotnych formruchu.2. Nieliczne spośród badanych osób trenującychaqua fitness podejmują inne formyaktywności ruchowej.3. Panie ćwiczące aqua fitness są zdania,że ta forma aktywności poprawia ich kondycjęfizyczną oraz samopoczucie.4. W opinii uczestniczek walorem treninguaqua fitness jest jego ogólna dostępność,niezależna od stopnia wytrenowania,oraz bezpieczeństwo – brak zagrożeniakontuzjami.5. Motywy uczestnictwa w zajęciachaqua fitness różnią się w zależności od wiekukobiet. W większości kobiety po 26. rokużycia biorą udział w zajęciach aqua fitness,kierując się motywem zdrowotnym (kondycyjnym),rekreacyjnym (samopoczucie)i estetycznym (wygląd, sylwetka). Najmłodszeuczestniczki zajęć, w wieku od 18do 25 lat, wybierają motyw hedonis tyczny(lubią kontakt z wodą, trenują dla przyjemności).BIBLIOGRAFIA[1] Chrzanowski J., Aktywność sportowa Polaków,AWF, Warszawa 1997. [2] Osiński W., Zarysteorii wychowania fizycznego, AWF, Poznań 2002.[3] Drabik J., Aktywność fizyczna w edukacji zdrowotnejspołeczeństwa. Część 1, AWF, Gdańsk1995. [4] Walońska T., Aktywność fizyczna a zdrowie,AWF, Warszawa 1995. [5] Pietrusik K., Pływanie– nauczanie i doskonalenie oraz wybraneelementy aqua fitness, TKKF, Warszawa 2005.[6] Juszkiewicz M., Swałtek-Juszkiewicz B., Aktywnośćruchowa w środowisku wodnym jakosposób realizacji wartości prozdrowotnych, AnnalesUniversitatis Mariae Curie-Skłodowska, 2005,60 (supl. 16), 175, 290–293. [7] Łobocki M.,Wprowadzenie do metodologii badań pedagogicznych,Oficyna Wydawnicza Impuls, Kraków2004. [8] Siwiński W., Tauber R.D., Rekreacjaruchowa. Zagadnienia teoretyczno-metodologiczne,WSHiG, Poznań 2004. [9] Jagusz A., JaguszM., Zainteresowania formami aktywnościruchowej z oferty klubów fitness, Annales UniversitatisMariae Curie-Skłodowska, 2005, 60(supl. 16), 154, 197–201.


ROZPRAWY NAUKOWEAkademii Wychowania Fizycznego we Wrocławiu2012, 38, 33 – 40Katarzyna Bukowska, Mirosława Marksakademia wychowania fizycznego we wrocławiuLęk i motywacja osiągnięć a wynik sportowylekkoatletów wybranych konkurencjiABSTRACTAnxiety and achievement motivation vs. sports performance in athletes specializedin different track and field eventsSuch personality traits as anxiety and achievement motivation have been of interest to sportspsychologists for years. Their research, however, is still in many ways inconclusive. Therefore,the aim of the experiment described in this paper was to estimate and compare thelevel of anxiety and achievement motivation in selected groups of athletes. An additionalobjective of the experiment was to find out if there exists any relationship between thelevel of anxiety and the level of achievement motivation on one hand and sports performanceand athletes’ decision to quit their sports career prematurely. 131 athletes participatedin the experimentall of them second year students of the University of School of PhysicalEducation in Wrocław. They were divided into four groups according to the events inwhich they competed: middle distance races, sprints, hurdle races, jumps, and multi-disciplineevents. The traits of each subject’s personality were measured by the Janet Taylorquestionnaire and Maria Widerszal-Bazil’s scale. The results showed that athletes practicinglong and middle distance runs differ significantly from those who practice sprints and hurdleraces. The former runners demonstarated a notably higher level of achievement motiva tionand anxiety, understood as a permanent trait of personality. Also, the experiment revealedanother significant difference: the students who were still pursuing their sports careerswere characterized by a higher level of achievement motivation than those who had alreadygiven up this type of career.Key words: athletes, anxiety, achievement motivation, resultWprowadzenieCechy osobowości sportowców to dośćczęsty temat prac badawczych z zakresu psychologiisportu. Próbowano w nich określićm.in., czy istnieje tzw. osobowość sportowca,czyli zbiór właściwości psychicznychwyróżniających go na tle populacji. W innychpracach szukano wymiarów czy czynnikówosobowościowych, ważnych dla poszczególnychdyscyplin sportowych, a takżecech wiążących się z sukcesem lub porażką.Próbowano też określić, czy uprawianiesportu może wpływać na osobowość sportowca.Najczęściej badanymi właściwoś ciamipsychicznymi były cechy wyodrębnionew teorii Eysencka, czyli ekstrawersja–introwersjai zrównoważenie–neurotyzm; co najmniejrównie często badano m.in. poziomagresywności, lęku czy motywacji osiągnięć.Wyniki badań prowadzonych w tymzakresie nie dają jednoznacznych odpowiedzina wymienione wyżej kwestie. Jeśli chodzio psychiczną sylwetkę sportowca, to – jakpodaje Kosińska [1] – najlepiej udokumentowaneprace z tego zakresu przedstawiłMorgan. Zgodnie z jego badaniami, sportowcówz dużymi osiągnięciami w takichdyscyplinach, jak biegi długodystansowe,wioślarstwo, zapasy, charakteryzuje tzw. wysokipoziom zdrowia psychicznego, wyższyniż w ogólnej populacji. Sportowcy ci uzyskiwaliniskie wyniki w zakresie takich właściwości,jak napięcie, depresja, złość, znużenie,rozkojarzenie, wysokie natomiastw wigorze. Jeszcze trudniejsze okazuje sięokreślenie cech korzystnych przy uprawianiujakiejś wybranej dyscypliny. Zgodniez przeprowadzonym przez Kosińską [1] przeglądembadań z tego zakresu, nawet jeślipodczas badań kadry narodowej w jakiejśdyscyplinie ujawniały się specyficzne zespoły


34ROZPRAWY NAUKOWEAWF WE WROCŁAWIU 2012, 38K. Bukowska, M. MarksLęk i motywacja osiągnięć a wynik sportowycech, to po zmianie składu kadry okazywałosię, że dany profil osobowości się nie powtarzał.Autorka stwierdziła więc, że brakujepotwierdzenia, iż istnieje określona osobowość,dająca większe szanse przy uprawianiukonkretnej dyscypliny sportowej. Odmiennepoglądy, wynikające z przeglądu innych pracbadawczych, zaprezentował Jarvis [2]. Powołującsię na rezultaty uzyskane przezSchurra, stwierdził, że występuje znacznarozbieżność w zakresie poziomu ekstrawersjii niepokoju między zawodnikami trenującymisporty zespołowe i indywidualne.Wyższym poziomem obu cech charakteryzowalisię ci pierwsi. Przytoczył też badaniaCligmana i Hilliarda, którzy wykazali, iżw takiej dyscyplinie jak triatlon lepsze rezultatyosiągali zawodnicy charakteryzującysię wysokim poziomem motywacji, autonomiii dominacji nad innymi. Powołując sięnatomiast na McGilla i jego współpracowników,skonstatował, że osoby trenujące wspinaczkęcharakteryzują się szczególnie wysokągotowością do poszukiwania wrażeńi niskim poziomem niepokoju.Wracając jednak do głównych cech sportowców,które wyróżniają ich na tle ogólnejpopulacji, czyli zdrowia psychicznego,niskiego poziomu napięcia i depresji [1] –wiążą się one raczej z niskim poziomemlęku, rozumianego jako stała dyspozycja osobowości.Według Camerona [za: 3], wysokipoziom lęku może prowadzić do chronicznychstanów lękowych, charakteryzującychsię odczuwaniem wzmożonego napięciamięśni szkieletowych oraz przykrymi reakcjami„w trzewiach”. Towarzyszyć immoże ciągłe odczuwanie głodu lub przeciwnie– brak apetytu, charakterystyczne sądla nich też problemy trawienne, dolegliwościżołądkowe i wiele innych nieprzyjemnychreakcji fizjologicznych. Prowadzonewśród sportowców badania, dotyczące lękurozumianego jako stała właściwość, koncentrowałysię przede wszystkim na związkuowego lęku z osiągnięciami sportowymi.Jak podaje Gil [za: 1], młodzi zawodnicycharakteryzują się wysokim poziomem agresywnościzewnętrznej, dużą pewnością siebie,dobrą kontrolą emocjonalną i niskimpoziomem lęku. Ta ostatnia cecha nie jestjednak powiązana u nich z wynikami sportowymi.Natomiast zgodnie z pracami innychautorów [za: 1], jeśli lęk rozumiany jakocecha i jako stan jest wysoki, ograniczaw znacznym stopniu zawodnikowi zaprezentowaniejego możliwości w trakcie rywalizacjisportowej. Inne badania pokazująjednak, że – przynajmniej w przypadku piłkarzyręcznych – korzystny jest średni poziomlęk liwości. Zawodnicy o takim poziomietej cechy popełniają w trakcie gry mniejbłędów niż ich koledzy charakteryzujący sięniskim jej poziomem. Wśród gimnastyczekzaś sukcesy osiągają zawodniczki zarównoo niskim, jak i wysokim poziomie lęku [za: 1].Widać więc, że z jednej strony określony poziomlęku może odgrywać spore znaczeniew działalności sportowej, z drugiej jednakjego związki z działalnością sportową ciąglenie są w pełni wyjaśnione.Mniej wątpliwości powinno być w przypadkuinnej właściwości psychicznej – poziomumotywacji osiągnięć. W końcu tood niej zależy, czy zawodnik będzie kontynuowałpracę mimo zmęczenia bądź bólu.W badaniach z zakresu psychologii sportupowstał jednak dylemat, czy badać zgeneralizowanypoziom motywacji osiągnięć,czy też poszukiwać bardziej specyficznejmotywacji, dotyczącej tylko sportu [4]. Zgodniez poglądami najbardziej znaczącychbadaczy w tej dziedzinie: McClel landa,Heck hausena oraz Atkinsona i Fea thera,„[…] motywacja osiągnięć to tendencja doosiągania i przekraczania standardów doskonałości,związana z odczuwaniem pozytywnychemocji w sytuacjach zadaniowych,spostrzeganych jako wyzwanie” [za: 5,s. 461]. Jej siła zależy od dwóch przeciwstawnychmotywów: motywu osiągania sukcesui motywu unikania porażki [6]. Jej wyznacznikamisą: wytrwałość w działaniu,dobre zapamiętywanie zadań nieukończonych,zdolność do spostrzegania własnejaktywności w dalekiej perspektywie czasowej,zdolność do odraczania gratyfikacji,brak wyraźniejszych tendencji konformistycznych, dążenie do uznania społecznego[4]. Zgodnie z jedną z koncepcji motywacjiosiągnięć w sporcie (Martens [za: 4]) jestona definiowana jako dążenie do osiąganiasukcesu w sytuacji sportowego współzawodnictwa.Jak pokazują badania, zawod-


K. Bukowska, M. MarksROZPRAWY NAUKOWELęk i motywacja osiągnięć a wynik sportowy 2012, 38 AWF WE WROCŁAWIU 35nicy charakteryzujący się jej wysokim poziomemosiągają w sytuacji rywalizacjisportowej, gdy występuje społeczna presjai ocena wykonania, wyższe wyniki w porównaniuz zawodnikami charakteryzującymisię jej niskim poziomem. Odwrotniejest w przypadku sytuacji nierywalizacyjnej.Jednak, jak podaje Dąbrowska [4], potrzebnesą dalsze badania w tej dziedzinie,które powinny dotyczyć szerokiego zakresuzagadnień.Cel BADAŃCelem badań było wyjaśnienie zależnościmiędzy lękiem i motywacją osiągnięć a wynikamisportowymi oraz wczesną rezygnacjąz wyczynowego uprawiania lekkiej atletyki.Pytania badawcze:1. Czy lekkoatleci odmiennych konkurencjiróżnią się pod względem lękui motywacji osiągnięć?2. Czy zawodnicy o zróżnicowanychosiągnięciach sportowych różnią sięmiędzy sobą pod względem lęku i motywacjiosiągnięć?3. Czy zawodnicy kończący wcześnie karieręsportową różnią się pod względemlęku i motywacji osiągnięć odzawodników będących w tym samymwieku i nadal trenujących?MATERIAŁ I METODY BADAŃW badaniach uwzględniono dane 131 lekkoatletów.Wszystkie osoby badane to studenciAkademii Wychowania Fizycznego we Wrocławiu.Ich średnia wieku to 20 lat i 6 miesięcy,a stażu zawodniczego 6 lat. Dane zebranezostały na zajęciach z psychologiiw latach 2005–2009. W czasie ich trwaniaprzebadani zostali wszyscy ich uczestnicy,a w niniejszej pracy uwzględniono wynikiprzedstawicieli wybranych konkurencjilekkoatletycznych. Badani lekkoatleci stanowiązróżnicowaną grupę pod względemosiągnięć sportowych: 35 spośród nich byłozawodnikami kadry narodowej (KN), 69 touczestnicy mistrzostw Polski (MP), 27 osiągałosukcesy na poziomie mistrzostw województwa(MW). W chwili wypełnianiakwestionariuszy psychologicznych 48 osóbspośród badanych zakończyło już swoją karieręsportową. Lekkoatleci podzieleni zostalina 4 grupy zawodników trenujących:biegi średnie i długie; sprint i biegi przezpłotki; skoki oraz wielobój (dokładne zestawieniezamieszczono w tab. 1).Do pomiaru poziomu lęku wykorzystanoSkalę Jawnego Niepokoju Taylor, opracowanązgodnie z koncepcją lęku Camerona,przetłumaczoną na język polski przezChoynowskiego i opracowaną przez Kottas.Składa się ona ze 100 pytań, z czego 50 topytania diagnostyczne. Można na nie udzielićjednej z trzech odpowiedzi „tak”, „nie”,„?”. Za odpowiedź diagnos tyczną, zgodnąz kluczem, badany otrzymuje 2 punkty, zaniezgodną 0 punktów, za niezdecydowaną1 punkt. Dwie trzecie pytań kwestionariuszadotyczą reakcji fizjologicznych organizmuzwiązanych z lękiem, pozostałe – reakcjiniepokoju i zaburzeń snu [3].Do określenia poziomu motywacji osiągnięćzastosowano kwestionariusz do mierzeniamotywu osiągnięć Widerszal-Bazyl [7].Tab. 1. Zestawienie liczebności badanych grupKwestionariuszBadaniBiegi średniei długieSkokiSprint i biegiprzez płotkiWielobójLękMotywacjaosiągnięćwszyscy 53 21 46 11mężczyźni 26 12 23 4kobiety 27 9 23 7wszyscy 51 19 44 11mężczyźni 24 12 22 4kobiety 27 7 22 7


36ROZPRAWY NAUKOWEAWF WE WROCŁAWIU 2012, 38K. Bukowska, M. MarksLęk i motywacja osiągnięć a wynik sportowySkłada się on z 20 pytań, przy których podanesą możliwe odpowiedzi (od 2 do 5),należy wybrać jedną z nich. Za każdą odpowiedźbadany otrzymuje zgodnie z kluczem1, 3 lub 5 punktów. Pytania dotyczątakich wskaźników motywacji osiąg nięć,jak: poziom aspiracji, odroczenie gratyfikacji,wytrwałość, konformizm, siła dążeniado zakończenia przerwanych zadań,dążenie do uznania, samozaufanie i perspektywa czasowa. Obydwa wykorzystanekwes tionariusze to standardowe, powszechniestosowane narzędzia.Do obliczeń statystycznych wykorzystanoprogram Statistica 7.1. Przy jego użyciupoliczono jednoczynnikową analizę wariancjiANOVA, test post-hoc NIR Fisheraoraz test t dla grup niezależnych. Za statystycznieistotne uznano różnice, przy którychprawdopodobieństwo testowe jest mniejszelub równe 0,05 (p 0,05).WynikiNa ryc. 1 przedstawiono średni poziom lękuczterech wyodrębnionych w badaniach gruplekkoatletów. Jak widać, najwyższym poziomemtej cechy charakteryzują się sprinterzyi zawodnicy trenujący biegi przezpłotki, najniższym – zawodnicy trenującybiegi średnie i długie. Różnica między tymiskrajnymi grupami okazała się statystycznieistotna.Ryc. 2 prezentuje średni poziom motywacjiosiągnięć czterech wyodrębnionychgrup lekkoatletów. Najniższe wyniki w tymzakresie uzyskali sprinterzy i zawodnicy trenującybiegi przez płotki, najwyższe zawodnicytrenujący biegi średnie i długie. Różnicamiędzy tymi skrajnymi grupami jeststatystycznie istotna.Na ryc. 3 przedstawiono średnie poziomylęku zawodników o zróżnicowanychosiągnięciach sportowych. Najwyższe wynikiw tym zakresie uzyskali uczestnicymis trzostw Polski, minimalnie niższe reprezentancikraju, najniższe zawodnicy uzyskującysukcesy na szczeblu wojewódzkim.Różnice między porównywanymi grupaminie okazały się statystycznie istotne, taki rozkładwyników może być więc przypadkowy.poziom lęku (pkt)poziom motywacji (pkt)poziom lęku (pkt)403020100706050403020100= 29,40sd = 17,24abiegi średniei długie32,19 = 32,19sd = 17,76abskoki= 36,91sd = 20,69bsprint i biegiprzez płotki32,64 = 32,64sd = 19,39abwielobójRyc. 1. Średni poziom lęku lekkoatletów,przedstawicieli różnych konkurencji.Brak jednakowych oznaczeń literowychwskazuje na występowanie różnicstatystycznie istotnych (p 0,05)= 66,10 66,10sd = 7,61abiegi średniei długie= 65,26 65,26sd = 7,43abskoki= 62,98sd = 7,49bsprint i biegiprzez płotki= 64,27sd = 8,52abwielobójRyc. 2. Średni poziom motywacji osiągnięćlekkoatletów, przedstawicieli różnychkonkurencji. Brak jednakowych oznaczeńliterowych wskazuje na występowanie różnicstatystycznie istotnych (p 0,05)403020100= 31,30 31,30 = 33,20 33,20 = 33,00 33,00sd = 16,99asd = 20,55asd = 17,01aMW MP KNRyc. 3. Średni poziom lęku lekkoatletówmających różne osiągnięcia sportowe.Jednakowe oznaczenia literowe wskazująna brak różnic statystycznie istotnych (p > 0,05)Ryc. 4 ilustruje średni poziom motywacjiosiągnięć lekkoatletów różniących sięosiągnięciami sportowymi. Najwyższy poziomtej cechy uzyskali uczestnicy mistrzostwPolski, trochę niższy reprezentancikraju, najniższy zawodnicy uzyskujący suk-


K. Bukowska, M. MarksROZPRAWY NAUKOWELęk i motywacja osiągnięć a wynik sportowy 2012, 38 AWF WE WROCŁAWIU 37poziom motywacji (pkt) poziom lęku (pkt) poziom motywacji (pkt)70605040302010403020100070605040302010065,44= 62,75 = 65,44 = 64,69sd = 8,64a= 34,96 34,96sd = 21,32apo karierze sportowej=62,3762,37sd = 8,44apo karierze sportowejsd = 7,18a= 31,48 31,48sd = 17,25atrenujący66,08= 66,08sd = 6,85btrenującysd = 7,80aMW MP KNRyc. 4. Średni poziom motywacji osiągnięćlekkoatletów mających różne osiągnięciasportowe. Jednakowe oznaczenia literowewskazują na brak różnic statystycznie istotnych(p > 0,05)Ryc. 5. Średni poziom lęku lekkoatletówtrenujących i tych, którzy zakończyli jużkarierę sportową. Jednakowe oznaczenialiterowe wskazują na brak różnicstatystycznie istotnych (p > 0,05)Ryc. 6. Średni poziom motywacji osiągnięćlekkoatletów trenujących i tych, którzyzakończyli już karierę sportową.Brak jednakowych oznaczeń literowychwskazuje na występowanie różnicstatystycznie istotnych (p 0,05)cesy w zawodach rangi mistrzostwa województwa.Żadna z tych różnic nie okazałasię statystycznie istotna.Na ryc. 5 zaprezentowano średni poziomlęku lekkoatletów trenujących i tych,którzy zakończyli już swoją karierę sportową.Jak widać, nieco wyższe wyniki w zakresietej zmiennej charakterystyczne sądla zawodników, którzy zakończyli już wyczynoweuprawianie sportu. Jednak różnicamiędzy nimi a zawodnikami trenującyminie okazała się statystycznie istotna.Na ryc. 6 przedstawiono średni poziommotywacji osiągnięć zawodników trenującychi tych, którzy zakończyli już swoją karieręsportową. Wyższe wyniki w tym zakresiecharakterystyczne są dla lekkoatletów,którzy nadal uprawiają sport wyczynowy.Różnica między nimi a tymi, którzy zakończylijuż karierę sportową, okazała się statystycznieistotna.DyskusjaDo wykorzystanego w badaniach kwestionariuszaTaylor, służącego do okreś lenia poziomulęku, opracowane zostały przez Stawowską[8] normy stenowe dla ogólnejpopulacji. Zgodnie z uzyskanymi przez niąrezultatami, średnia dla grupy mężczyznwyniosła 41, dla kobiet 50. Wszystkie wyodrębnionew opisanych tu badaniach grupylekkoatletów uzyskały niższe wyniki. Najwyższaśrednia odnotowana wśród sprinterówi zawodników uprawiających biegiprzez płotki wyniosła 36,91, a trzeba zaznaczyć,że połowę tej grupy stanowiły kobiety.Na tej podstawie można wnioskować, żelekkoatleci charakteryzują się niższym poziomemlęku niż ogół populacji. Wlazło [9]określił poziom lęku w grupie studentówwychowania fizycznego, trenujących wyczynowosport i nietrenujących traktowanychłącznie. Średnia w grupie kobiet wyniosła44,8, w grupie mężczyzn 32,1. Poziom lękuzawodników i zawodniczek trenujących biegiśrednie i długie, skoki oraz wielobój lekkoatletycznyzbliżony jest więc do średniej mężczyzn,czyli w rzeczywistości jest niższy niżśrednia ogółu studentów wychowania fizycznego,jedynie średnia sprinterów i przedstawicielibiegów przez płotki jest do niej zbliżona.Uprawianie lekkoatletyki wiąże sięwięc ze stosunkowo niskimi wynikami w zakresiepoziomu lęku rozumianego jako trwaławłaściwość. Oznacza to, że osoby charakteryzującesię wyższym poziomem tej cechyalbo nie trafiają do tego sportu, albo rezygnująz jego uprawiania bardzo wcześ nie. Wopisywanych badaniach istotna różnica wystąpiłamiędzy przedstawicielami biegów


38ROZPRAWY NAUKOWEAWF WE WROCŁAWIU 2012, 38K. Bukowska, M. MarksLęk i motywacja osiągnięć a wynik sportowyśrednich i długich a sprinterami i zawodnikamitrenującymi biegi przez płotki. Możebyć więc tak, że uprawianie sportu wyczynowegowiąże się ze stosunkowo niskim poziomemlęku rozumianego jako cecha, jednakzawodnicy uprawiający różne dyscyplinyalbo nawet konkurencje mogą się różnić podtym względem. W przypadku opisywanychbadań można wysunąć hipotezę, że zawodnicyuprawiający dyscypliny wytrzymałościowepowinni charaktery zować się niższympoziomem tej zmiennej niż reprezentancidyscyplin wymagających krótkotrwałego,szybkościowego wysiłku. Oczywiście, hipotezętę należałoby sprawdzić w kolejnych badaniach.Fakt, że sport wyczynowy uprawiająosoby charakteryzujące się stosunkowoniskim poziomem lęku, potwierdzić mogąwyniki badań Marks [10]. Zgodnie z nimi,trenujący studenci wychowania fizycznego(kobiety i mężczyźni traktowani łącznie)uzyskali w zakresie poziomu lęku średnią35,98. Natomiast mężczyźni, przedstawicielekierunku trenerskiego badani przez Wlazło[11], czyli aktualni i byli reprezentanciróżnych dyscyplin, uzyskali średnią 26,3.Zgodnie z niniejszymi badaniami, zawodnicyosiągający różne rezultaty sportowenie różnią się istotnie poziomem lękurozumianego jako cecha. Dodatkowo, najniższąśrednią w tym zakresie uzyskali zawodnicymający najmniejsze osiągnięcia.Również w przypadku badań Wlazło [11] niewykazano istotnej różnicy między reprezentantamikraju i zawodnikami, którzy nigdynie mieli takich osiągnięć, choć w tym przypadkuniższym poziomem lęku charakteryzowalisię kadrowicze. Nieco inne wynikiuzyskał Żmudzki [12]. Badał on zawodnikówpodnoszących ciężary. Dokonał jednakinnego podziału zawodników w kontekścieich osiągnięć sportowych. Wśród seniorówi juniorów wyodrębnił dwie grupy sportowców:osiągających na zawodach wynikizgodne z możliwościami i tych, którzy wypadająna zawodach poniżej swoich możliwości.W grupie seniorów poziom lęku rozumianyjako cecha był istotnie wyższywśród osób, które podczas zawodów wypadajączęsto poniżej swoich umiejętności.Takiej zależności nie wykazano w grupie juniorów.W badaniach Wielochowskiego [13]natomiast wyższy poziom lęku rozumianegojako cecha wiązał się z większą efektywnościąwykonywania zadań ruchowych podczasmeczu piłki ręcznej. Zaznaczyć należy,że w tych dwóch ostatnich badaniach wykorzystanoinne narzędzie pomiarowe (SkalaSTAI Spielbergera). Może więc być tak, żezależność między lękiem a osiągnięciamisportowymi należy rozpatrywać oddzielniedla różnych dyscyplin sportowych, grup wiekowychczy nawet sposobu określania lepszychi gorszych rezultatów sportowych.Wyniki przeprowadzonych przez autorówniniejszego opracowania badań pokazują,że osoby trenujące lekkoatletykę nadrugim roku studiów i te, które przerwałyswoją karierę sportową wcześniej, nie różniąsię istotnie poziomem lęku. Jest to zgodnez rezultatami wcześniej prowadzonych badańwśród studentów-sportowców. W latach1999–2002 przebadanych zostało 320 przedstawicieliAkademii Wychowania Fizycznegowe Wrocławiu, którzy trenowali różnedyscypliny sportowe. Podzieleni zostali onina dwie grupy – zawodników kontynuującychswoją karierę sportową na drugim rokustudiów i tych, którzy ją przerwali pod koniecszkoły średniej i na początku studiów.Grupy te nie różniły się istotnie poziomemlęku rozumianego jako cecha [14].W zakresie motywacji osiągnięć najwyższąśrednią uzyskali sportowcy uprawiającybiegi średnie i długie, najniższą – sprinterzyi zawodnicy trenujący biegi przez płotki.Tylko te dwie skrajne grupy różnią się istotniepoziomem tej cechy. W badaniach Korzewyi Misiołek [15] określano specyficznąmotywację osiągnięć sportowych u osóbo nis kim i wysokim poziomie wytrzymałościbiegowej. Wyznaczano w nich, wy korzystu jąc kwestionariusz orientacji sportowej,poziom motywacji do współzawodnictwa(obejmujący m.in. chęć ciężkiej pracy, doskonalenieumiejętności i gotowość do podejmowaniawspółzawodnictwa), poziommotywacji zwyciężania (obejmujący pragnieniezwyciężania w interpersonalnej rywalizacjiw sporcie) oraz motywację celu (obejmującąpotrzebę osiągania celów osobistychw sporcie). Zgodnie z tymi badaniami, osoby


K. Bukowska, M. MarksROZPRAWY NAUKOWELęk i motywacja osiągnięć a wynik sportowy 2012, 38 AWF WE WROCŁAWIU 39uzyskujące lepsze wyniki w zakresie wytrzymałościcharakteryzowały się wyższym poziomemmotywacji współzawodnictwa i celu.Są one zatem bardziej nastawione zadaniowoniż personalnie, ważniejsze jest dla nichsamodoskonalenie niż zwyciężanie, co bardziejodpowiada ogólnej motywacji osiągnięć.Wyniki te nie odbiegają więc od rezultatówuzyskanych w niniejszej pracy. Podobniebyło w przypadku cytowanych we wprowadzeniubadań Cligmana i Hilliarda [za: 2],zgodnie z którymi osoby osiągające lepszerezultaty w triatlonie charakteryzowały sięm.in. wysokim poziomem motywacji.Jak wskazują wyniki przedstawionychpowyżej badań, grupy wyróżnione ze względuna poziom sportowy nie różnią się międzysobą poziomem motywacji osiągnięć. Możewskazywać to na trafność wniosków wysuniętychna podstawie badań przeprowadzonychw grupie zapaśników przez Halvariego[za: 4]. Zgodnie z nimi, ogólny poziommotywacji osiągnięć może różnicować zawodnikówuzyskujących odmienne rezultatytylko wtedy, gdy sytuacja jest wyjątkowostresująca, czyli podczas zawodów rangi mistrzostwświata czy igrzysk olimpijskich.Tylko w takich sytuacjach osoby charakteryzującesię wyższym poziomem motywacjiosiągnięć będą osiągały lepsze rezultaty odtych, które charakteryzują się niższymi wartościamitej cechy.Lekkoatleci kontynuujący karierę sportowącharakteryzowali się istotnie wyższymiwynikami w zakresie ogólnej motywacjiosiągnięć niż ci, którzy już ją zakończyli,mimo podobnego wieku. Nie potwierdziłysię więc rezultaty badań przeprowadzonychw latach 1999–2002 wśród studentów-sportowcówAWF we Wrocławiu, w których tobadaniach nie wykazano istotnej różnicymiędzy osobami trenującymi wyczynowoi tymi, które zakończyły już karierę sportową,w zakresie poziomu motywacji osiągnięć[14]. Być może uzyskany rezultat specyficznyjest dla lekkiej atletyki, możliwe też,że przyczyna tej rozbieżności tkwi w jakimśinnym czynniku. Może być tak, że w grupielekkoatletów, którzy już zakończyli karieręsportową, występowało tzw. zjawisko niedomotywowania.Jak podaje Blecharz [6],ze zjawis kiem tym mamy do czynienia najczęściejw przypadku młodych zawodników,robiących szybkie postępy oparte na talencie.Przyzwyczajają się, że sukcesy przychodząłatwo, bez konieczności większego zaangażowania.W warunkach rywalizacji na poziomiemistrzowskim, gdy okazuje się, że samtalent nie wystarcza, dochodzi do frus tracji,utraty pewności siebie, a w efekcie nawet dozakończenia kariery sportowej.PodsumowanieOsoby uprawiające lekką atletykę charakteryzująsię stosunkowo niskim lękiem,rozumianym jako trwała właściwość osobowości.Możliwe, iż dotyczy to w ogóleuczestnictwa w sporcie wyczynowym. Nieoznacza to jednak, że sportowcy trenującyróżne dyscypliny i konkurencje nie różniąsię istotnie pod tym względem. Uzyskanewyniki umożliwiają sformułowanie następującychwniosków:1. Zawodnicy uprawiający różne konkurencje(biegi średnie i długie; skoki;biegi krótkie i przez płotki oraz wielobójlekkoatletyczny) różnią się podwzględem lęku oraz motywacji osiągnięć.Istotne różnice występują tylkomiędzy dwiema grupami: lekkoatleciuprawniający biegi średnie i długiewykazują się wyższą motywacją osiągnięćoraz niższym poziomem lęku niżuprawiający biegi krótkie i biegi przezpłotki.2. Lekkoatleci o różnych osiągnięciachsportowych nie różnią się istotniemiędzy sobą pod względem lęku i motywacjiosiągnięć.3. Zawodnicy uprawiający sport prezentująwyższą motywację osiągnięć niżbyli zawodnicy.Bibliografia[1] Kosińska H., Osobowość sportowca, [w:] TyszkaT. (red.), Psychologia i sport, AWF, Warszawa1991, 56–74. [2] Jarvis M., Psychologia sportu,GWP, Gdańsk 2003. [3] Siek S., Wybrane metodybadania oso bowości, Akademia Teologii Kato lickiej,War szawa 1993. [4] Dąbrowska H., Motywacjaa osiągnięcia w sporcie, [w:] Tyszka T. (red.),


40ROZPRAWY NAUKOWEAWF WE WROCŁAWIU 2012, 38K. Bukowska, M. MarksLęk i motywacja osiągnięć a wynik sportowyPsychologia i sport, AWF, Warszawa 1991, 28–54.[5] Łukaszewski W., Doliński D., Mecha nizmyleżące u podstaw motywacji, [w:] Strelau J. (red.),Psychologia. Podręcznik akademicki. T. 2, GWP,Gdańsk 2000, 441–468. [6] Blecharz J., Motywacjajako podstawa sukcesu w sporcie, [w:] KrawczyńskiM., Nowicki D. (red.), Psychologia sportuw treningu dzieci i młodzieży, COS, Warszawa2004, 59–72. [7] Widerszal-Bazyl M., Kwestionariusz do mie rzenia motywu osiągnięć, PrzeglądPsychologiczny, 1978, 21 (3), 255–268. [8]Stawo wska L., Rola zróżnicowania typologicznegow funkcjonowaniu jednostki, Seria B: Studiai Monografie WSP w Opolu, 1977, 52. [9] WlazłoE., Oso bowościowe i sytuacyjne determinantycelowego zachowania się człowieka w świetle badańpsychologicznych, Studia i Monografie AWFwe Wrocławiu, 1991, 25. [10] Marks M., Lęk w sytuacjachzadaniowych u studentów trenującychwy czynowo i rekreacyjnie, [w:] Rychta T. (red.),Za chowanie celowe w sporcie a osobowość, SekcjaPsychologii Sportu PTNKF, Warszawa 1998,227–235.[11] Wlazło E., Osobowość studentów wychowaniafizycznego o specjalności trenerskiej, [w:]Wlazło E. (red.), Studenci wychowania fizycznegow ocenie psychopedagogicznej, AWF, Wrocław2001, 111–126. [12] Żmudzki A., Poziom lękua wynik sportowy zawodników w podnoszeniuciężarów, Wychowanie Fizyczne i Sport, 1982, 2,49–56. [13] Wielochowski M., Osobowość a efektywnośćwykonania zadania ruchowego, WychowanieFizyczne i Sport, 1984, 3–4, 73–86. [14]Bukowska K., Marks M., Rezygnacja z uprawianiasportu wyczynowego a właściwości psychicznena przykładzie młodzieży wybierającej studiaw akademii wychowania fizycznego, [w:] WlazłoE. (red.), Sport młodzieżowy w badaniachpsychologicznych, Studia i Monografie AWF weWrocławiu, 2005, 80, 65–82. [15] Korzewa L.,Miziołek E., Poziom motywacji a realizacja zadańo charakterze wytrzymałościowym w aspekcierzetelności wykonania prób, [w:] Wlazło E. (red.),Sport młodzieżowy w badaniach psychologicznych,Studia i Monografie AWF we Wrocławiu,2005, 80, 57–64.


ROZPRAWY NAUKOWEAkademii Wychowania Fizycznego we Wrocławiu2012, 38, 41 – 48Mirosława Marks, Katarzyna Bukowskaakademia wychowania fizycznego we wrocławiuSPECYFIKA UPRAWIANEJ DYSCYPLINY SPORTUA OSOBOWOŚĆ GIMNASTYKÓWABSTRACTSpecificity of the practiced sport vs. personality of competitive gymnastsGymnastics, in addition to high technical abilities and agility, requires a very specific psychologicalpredisposition. Which personality traits enhance the success of a competitivegymnast? Among other traits, one might consider the ability to make a good impression,mental fortitude, being psychologically well-balanced, and self-control. Are these traitsdifferent in competitive gymnasts compared to individuals who practice sports disciplinesin non-competitive ways? The paper compares the personalities of the competitive gymnasts.The control group consisted of people who were non-competitive. Gender wasconsidered as a variable in the analysis. The research was conducted on students of theUni versity School of Physical Education in Wrocław. Personality profiles were deter minedusing H.J. Eysenck’s Maudsley Personality Inventory, in a Polish adaptation made by Choynowski,developed methodologically by Stawowska. The Inventory includes the followingscales: extraversion, neuroticism, and a lie scale. By combining the scales of extraversionand neuroticism, particular types of personality are determined. The ana lysis showed thatcompetitive gymnasts scored statistically significantly higher values on the lie scale thanthe students who only practiced recreational sports. The average for both groups is, however,within the norm. As regards the scales of extraversion and neuroticism, no statisticallysignificant differences were found. In the gymnasts groups the most fre quently observedpersonality types were ambivert 2 and extravert. The study involved 92 students of theUniversity School of Physical Education in Wrocław: 58 women and 34 men; of which 42were competitive gymnasts and 50 practiced recreational sports.Key words: gymnasts, extraversion, neuroticism, lie, personality typeWprowadzenieOsobowość zawodnika to pojęcie w równejmierze bogate, co kontrowersyjne. Jakwskazuje Wlazło, „Twierdzi się nawet, żewięcej jest definicji tego terminu, niż autorówpiszących o osobowości” [1, s. 40].W pracy skoncentrowano się na charakterystyceprofilu osobowości gimnastykówwedług wybranej koncepcji Eysencka [2].W wersji tej osobowość opisana jest w dwóchpodstawowych wymiarach, charakteryzowanychdwubiegunowo jako: ekstrawersja–introwersjaoraz neurotyczność–zrównoważenieemocjonalne. Dodatkowo uwzględnionorównież tzw. skalę kłamstwa, interpretowanąjako tendencję do prezentowania aprobowanegospołecznie wizerunku własnejosoby. Jak sugeruje Strelau [3, 4], koncepcjata prezentowana jest w literaturze jakoprzykład biologicznie zorientowanej osobowościcech.Pomimo istnienia uniwersalnych standardówsytuacji sportowca, współczesnepsychologiczne badania osobowości koncentrująsię na uwzględnieniu specyfikiuprawianej dyscypliny sportowej. Pozornietożsame elementy sytuacji sportowej mogąbyć odmiennie spostrzegane przez zawodnikówrozmaitych dyscyplin sportowych.Jakie cechy osobowości charakteryzują więczawodników uprawiających wyczynowogimnastykę? Warto zwrócić na początkuuwagę na tezę Eysencka i wsp. [5], zakładającą,że zawodnicy introwertywni (którzymają chronicznie wyższy poziom pobudzeniakorowego i cechują się niską towarzyskością)preferują i dobrze funkcjonująw sportach indywidualnych oraz wymagającychskupienia na własnym programie czyn-


42ROZPRAWY NAUKOWEAWF WE WROCŁAWIU 2012, 38M. Marks, K. BukowskaSpecyfika dyscypliny a osobowość gimnastykówności. Zawodnicy ekstrawertywni (cechującysię nastawieniem do świata zewnętrznegoi stosunkowo niską wrażliwością) dobrzenatomiast funkcjonują w sportach zespołowych.Czy zatem gimnastycy introwertywnibędą lepiej funkcjonować niż ekstrawertywni?Pomimo pewnej spójności teoretycznejpowyższej tezy, nie znalazła ona jednoznacznegopotwierdzenia w rozmaitychbadaniach empirycznych, a także w niniejszejpracy. W obszernych badaniach psychologówczeskich, obejmujących 27 dyscyplinsportowych [6], analiza cech osobowościwedług Eysencka wykazała, że najbardziejekstrawertywni byli przedstawiciele dyscyplino charakterze estetyczno-koordynacyjnym(m.in. łyżwiarstwo figurowe, gimnastyka).Te dyscypliny według autorów sąwysoko stymulujące, ponadto zostały określonejako dyscypliny „ekshibicjonis tyczne”,szczególnie odpowiadające naturze ekstrawertyka.W odniesieniu do neu rotycznościrozumianej jako wrażliwość i chwiejnośćemocjonalna, można by natomiast przypuszczać,że cecha ta może towarzyszyć zawodnikomgimnastyki. Dyscyplina ta wymagadużej wrażliwości na bodźce zewnętrznei wewnętrzne, jak też bogatej wyobraźnii intuicji. W badaniach Vanka i wsp. [6] wykazano,że najwyższy poziom wrażliwości,„kobiecości” prezentują lekkoatleci i przedstawicieledyscyplin estetyczno-koordynacyjnych.Jak sugerują autorzy, dyscypliny te,w większości wymagające precyzji czynnościruchowych, związane są ze szczególnątroską o stan zdrowia, przybierającą częstospecyficzną formę hipochondrii. Jednocześniejednak, w dyscyplinach tych wymaga sięod zawodnika dużej odporności emocjonalnej,zdolności prezentowania perfekcyjnegotechnicznie i estetycznie programu w obecnościpubliczności i jurorów. Zgodnie z efektemfacylitacji społecznej, interpretowanejjako wpływ fizycznej obecności innych ludzina poziom działania jednostek [7], w odniesieniudo różnych kategorii dyscyplin sportowychmożna przypuszczać, że ich specyfikabędzie sprzyjać podniesieniu efektywnościw sytuacji ekspozycji społecznej albo wywoływaćbędzie efekt dokładnie odwrotny.Wśród dyscyplin sportowych Szmajke i Doliński[8] proponują wyróżnienie dyscyplin„facylitatywnych” i „niefacylitatywnych”.W dyscyplinach „facylitatywnych” reakcjemotoryczne są stosunkowo proste i powtarzalne,a obecność publiczności czy jurorówułatwia zawodnikowi osiągnięcie celu.Gimnastyka czy jazda figurowa na łyżwachnależą do sportów „niefacylitatywnych”.Sytuacja startowa wymaga od zawodnikawykonywania złożonych sekwencji ruchowych,w rezultacie publiczność nie sprzyjaefektywności działań zawodnika, który zwykle– ze względu na poziom pobudzenia –nie może w pełni zaprezentować tego, coosiągał na treningach. Czy zawodnicy trenującygimnastykę są więc introwertywnii wrażliwi czy raczej ekstrawertywni i „śmiali”?Czy są „kapryśni” i neurotyczni czyraczej konsek wentni w reakcjach i zrównoważeni?Próbę skonstruowania ich charakterystykipodjęto w przedstawionej pracy.Cel BADAŃCelem badań było rozpoznanie cech i typówosobowości zawodników trenującychgimnastykę według teorii psychologicznejEysencka [2] z uwzględnieniem specyfikiuprawianego sportu.Pytania badawcze:1. Czy studenci uprawiający gimnastykęróżnią się pod względem neurotyczności,ekstrawersji i kłamstwa od studentównieuprawiających sportu?2. Jaki jest poziom neurotyczności, ekstrawersjii kłamstwa gimnastykóworaz studentów nieuprawiającychsportu w odniesieniu do norm populacyjnych?3. Czy zawodnicy trenujący gimnastykęróżnią się typem osobowości od studentównieuprawiających sportu?W analizie uwzględniono zmienną płci.W odniesieniu do norm populacyjnychwyniki stenowe interpretowane były następująco:jako wyniki niskie przyjęto rezultatyw granicach 1–4 stenów, jako wynikiwysokie – rezultaty w granicach 7–10 stenów.Wyniki w przedziale 5–6 stenów towyniki przeciętne.


M. Marks, K. BukowskaROZPRAWY NAUKOWESpecyfika dyscypliny a osobowość gimnastyków 2012, 38 AWF WE WROCŁAWIU 43Materiał i metody badaŃBadaniami objęto 92 osoby, kobiety i mężczyzn,studentów AWF, w tym 42 osoby trenującewyczynowo gimnastykę oraz 50 osóbnietrenujących sportu wyczynowo. Szczegółowezestawienie zawarto w tab. 1.GrupaTab. 1. Liczebność badanej grupyPłećkobiety mężczyźni razemGimnastycy 24 18 42Nietrenujący 34 16 50Razem 58 34 92Osoby badane mieściły się w przedzialewiekowym od 19 do 24 lat. Wśród osób trenującychgimnastykę znajdowali się przedstawicielegimnastyki sportowej, gimnastykiartystycznej i akrobatyki sportowej. Stażzawodniczy badanych zawodników mieściłsię w przedziale od 3 do 13 lat.W pracy zastosowano procedurę ex postfacto, wyniki opracowano pod względemstatystycznym stosując test t dla prób niezależnych,analizę jednoczynnikową ANOVA,test NIR Fishera oraz test różnic międzywskaźnikami struktury – przy użyciu programustatystycznego Statistica 6.0. Testowanieuznano za statystycznie istotne, gdyp 0,05.W celu diagnozy osobowości wykorzystano Inwentarz Osobowości Eysencka(Maud s ley Personality Inventory) [2], w polskiejadaptacji Choynowskiego [9], w opracowaniumetodologicznym Stawowskiej [10].Inwentarz zawiera skale: ekstrawersji, neurotycznościoraz skalę kłamstwa. Ponadtokonfiguracja skal ekstrawersji i neurotycznościpozwala wyróżnić określone typy osobowości.Poniżej przedstawiono krótką charakterystykęwymienionych wymiarówosobowości.Ekstrawersja w przeciwieństwie do introwersjito wymiar osobowości wyrażającynastawienie do świata zewnętrznego, zmiennereakcje interpersonalne, niską wrażliwośćspołeczną, tendencję do poznawaniatego, co nowe, lepsze radzenie sobie ze stresem.Złożona jest z takich czynników, jaktowarzyskość, żywość, aktywność, asertywnośći poszukiwanie doznań. U biologicznychpodstaw ekstrawersji i introwersjiwyróżnić można dwa hipotetyczne konstrukty– proces hamowania i pobudzenia.Jak sugeruje Strelau [4], zgodnie z teorią hamowaniajednostki różnią się pod względemszybkości i siły, z jaką pojawiają się u nichpobudzenie i hamowanie, oraz pod względemszybkości, z jaką hamowanie zanika.Osoby, u których potencjał pobudzeniowytworzy się szybko i z dużą siłą, a hamowaniereaktywne pojawia się wolno i szybkozanika, mają predyspozycję do introwertywnychzachowań, dla ekstrawertykówzaś wzorzec jest przeciwny.Neurotyczność (versus zrównoważenieemocjonalne) rozumiana jest jako dyspozycjawyrażająca się w chwiejności i wrażliwościemocjonalnej, związanej z niską odpornościąna działanie stresu [2]. Jak sugerujeWlazło, „[…] u jednostek o wysokim poziomieneurotyzmu zmienia się nastrój zarównopod wpływem oddziaływania różnorodnychbodźców, jak i bez wyraźnej, widocznejprzyczyny” [1, s. 87].Kłamstwo stanowi wymiar kontrolny,wyraża poziom tendencji do prezentowaniaaprobowanego społecznie wizerunkuwłasnej osoby, w ogólnej interpretacji zbliżasię do potrzeby aprobaty społecznej.Podstawą diagnozy typów osobowościzgodnie z koncepcją Eysencka, według propozycjiStawowskiej [10], jest relacja międzydwoma wymiarami osobowości: neurotycznościąversus zrównoważeniem emocjonalnymi ekstrawersją versus introwersją. Zaproponowanatypologia opiera się na konstrukcjiInwentarza MPI w adaptacji Choynowskiego[9]. Na podstawie wspomnianej koncepcjiwyróżniono w pracy następujące typyosobowości:– osobnik w tzw. normie psychicznej(ambiwertyk 1) – jest typem dobrzeprzystosowanym do otoczenia, charakteryzujesię przeciętną neurotycznościąoraz przeciętnym lub niecowyższym od przeciętnej poziomemekstrawersji;– osobnik „najlepiej przystosowany”(ambiwertyk 2) – charakteryzuje sięniską neurotycznością oraz przecięt-


44ROZPRAWY NAUKOWEAWF WE WROCŁAWIU 2012, 38M. Marks, K. BukowskaSpecyfika dyscypliny a osobowość gimnastykównym lub nieco wyższym od przeciętnejpoziomem ekstrawersji;– ekstrawertyk – jest typem o niskiejlub przeciętnej neurotyczności i wysokiejekstrawersji;– introwertyk – charakteryzuje się niskąlub przeciętną neurotycznościąoraz niską ekstrawersją;– neurotyk – zgodnie z definicją, charakteryzujesię wysokimi wynikamiw skali neurotyczności oraz przeciętnymlub nieco wyższym od przeciętnejpoziomem ekstrawersji;– psychopata – jest typem osobowościcharakteryzującym się wysoką neurotycznościąi ekstrawersją;– psychastenik – charakteryzuje się wysokąneurotycznością i niską ekstrawersją.WynikiW wyniku analizy neurotyczności stwierdzono,że zawodnicy trenujący gimnastykęprezentują wyższy poziom badanej cechyniż studenci nietrenujący. Należy jednakzaznaczyć, że różnica ta nie jest statystycznieistotna (p = 0,911). W odniesieniu donorm stenowych wykazano, że średnia dlaobu grup kształtuje się na poziomie poniżejprzeciętnej (4 steny). Szczegółowe daneprzedstawiono w tab. 2.Przy uwzględnieniu zmiennej płci zaobserwowano,że najwyższy poziom neurotycznościprezentują kobiety gimnastyczki,następnie kobiety nietrenujące, w dalszejkolejności mężczyźni nietrenujący, najniższynatomiast mężczyźni gimnastycy. Należyponadto nadmienić, że w wymiarzebadanej cechy obie grupy kobiet różnią sięstatystycznie istotnie od obu grup męskich.W odniesieniu do norm stenowych wykazano,że średnia dla kobiet gimnastyczeki kobiet nietrenujących kształtuje się w granicachnormy (5 stenów), zaś dla obu grupmęskich – poniżej przeciętnej (4 steny). Wynikizawarto w tab. 3.W wyniku analizy ekstrawersji stwierdzono,że zawodnicy trenujący gimnastykęprezentują wyższy poziom badanej cechyw porównaniu ze studentami nietrenującymi.Należy jednak zaznaczyć, że różnica tanie jest statystycznie istotna (p = 0,313). Wodniesieniu do norm stenowych wykazano,że średnia dla obu grup kształtuje się na poziomiepowyżej przeciętnej (7 stenów). Szczegółowedane przedstawiono w tab. 4.Przy uwzględnieniu zmiennej płci wykazano,że najwyższy poziom ekstrawersjiprezentują mężczyźni nietrenujący, następniekobiety nietrenujące, w dalszej kolejnościTab. 2. Neurotyczność (p = 0,911, t = 0,123)Tab. 4. Ekstrawersja (p = 0,313, t = 1,012)GrupaLiczbaprzypadków/wynikstenowysdGrupaLiczbaprzypadków/wynikstenowysdGimnastycy 42 20,71 / 4 10,98Nietrenujący 50 20,46 / 4 10,28Gimnastycy 42 32,40 / 7 9,55Nietrenujący 50 34,18 / 7 7,29Tab. 3. Neurotyczność – zestawienie średnich/wyników stenowych z uwzględnieniem płci(brak wspólnych znaków w sygnaturze oznacza istotną różnicę między średnimi, np. a i b)Płeć Grupa Lp.(1)25,58/5b(2)22,53/5b(3)14,22/4a(4)16,06/4aKobietyMężczyźnigimnastyczki (1) × 0,241 0,000* 0,001*nietrenujące (2) 0,241 × 0,000* 0,031*gimnastycy (3) 0,000* 0,000* × 0,582nietrenujący (4) 0,001* 0,031* 0,582 ×* obserwacja statystycznie istotna (p 0,05)


M. Marks, K. BukowskaROZPRAWY NAUKOWESpecyfika dyscypliny a osobowość gimnastyków 2012, 38 AWF WE WROCŁAWIU 45Tab. 5. Ekstrawersja – zestawienie średnich wyników stenowych z uwzględnieniem płci(tożsame sygnatury, np. a i a, oznaczają brak istotnych różnic między średnimi)Płeć Grupa Lp.(1)33,66/7a(2)34,12/7a(3)30,72/6a(4)34,31/7aKobietyMężczyźnigimnastyczki (1) × 0,842 0,262 0,813nietrenujące (2) 0,842 × 0,171 0,943gimnastycy (3) 0,262 0,171 × 0,222nietrenujący (4) 0,813 0,943 0,222 ×Tab. 6. Kłamstwo (p = 0,031*, t = 2,214)GrupaLiczbaprzypadków/wynikstenowyGimnastycy 42 10,67 / 6 4,55Nietrenujący 50 8,60 / 6 4,39* różnica statystycznie istotnasdkobiety gimnastyczki, najniższy natomiastmężczyźni gimnastycy. Należy ponadto nadmienić,że w wymiarze badanej cechy różnicemiędzy wszystkimi grupami nie są statystycznieistotne. W odniesieniu do normstenowych stwierdzono, że średnia dla mężczyzngimnastyków kształtuje się w granicachnormy (6 stenów), zaś dla pozostałychgrup na poziomie powyżej przeciętnej(7 stenów). Wyniki zestawiono w tab. 5.W wyniku analizy skali kłamstwa zaobserwowano,że zawodnicy trenujący gimnastykęprezentują wyższy poziom badanejcechy w porównaniu ze studentami nietrenującymi.Należy zaznaczyć, że różnica tajest statystycznie istotna (p = 0,031). W odniesieniudo norm stenowych wykazano,że średnia dla obu grup kształtuje się w granicachnormy (6 stenów). Szczegółowe daneprzedstawiono w tab. 6.Przy uwzględnieniu zmiennej płci zauważono,że najwyższy poziom kłamstwa prezentująmężczyźni gimnastycy, następniekobiety gimnastyczki, w dalszej kolejnościkobiety nietrenujące, najniższy natomiastmężczyźni nietrenujący. Należy ponadtonadmienić, że w wymiarze badanej cechymężczyźni gimnastycy różnią się statys tycznieistotnie od grupy kobiet i mężczyzn nietrenujących(p = 0,033*, p = 0,011*). W odniesieniudo norm stenowych odnotowano,że średnia dla wszystkich grup kształtuje sięw granicach normy (5–6 stenów). Wynikizamieszczono w tab. 7.W zakresie liczebności poszczególnychtypów osobowości między badaną grupązawodników gimnastyki i studentów nietrenującychnie wykazano różnic statystycznieistotnych. Rozkłady typów osobowości(norma psychiczna, najlepiej przystosowany,ekstrawer tyk, introwertyk, neurotyk, psychopata,psychastenik) wśród gimnastykówi nietrenujących studentów AWF wykazująogólnie podobne tendencje w przypadku ty-Tab. 7. Kłamstwo – zestawienie średnich wyników stenowych z uwzględnieniem płci(brak wspólnych znaków w sygnaturze oznacza istotną różnicę między średnimi, np. a i b)Płeć Grupa Lp.(1)9,87/6ab(2)8,91/5a(3)11,72/6b(4)7,94/5aKobietyMężczyźnigimnastyczki (1) × 0,421 0,192 0,182nietrenujące (2) 0,421 × 0,033* 0,472gimnastycy (3) 0,192 0,033* × 0,011*nietrenujący (4) 0,182 0,472 0,011* ×* obserwacja statystycznie istotna (p 0,05)


46ROZPRAWY NAUKOWEAWF WE WROCŁAWIU 2012, 38M. Marks, K. BukowskaSpecyfika dyscypliny a osobowość gimnastykówTab. 8. Liczebność (%) i prawdopodobieństwo testowe (p) dla określonych typów osobowości(kobiety i mężczyźni łącznie)Typ osobowościGrupanormapsychicznanajlepiejprzystosowaniekstrawertycyintrowertycyneurotycypsychopacipsychastenicyGimnastycy (%) 10 36 26 14 5 7 2Nietrenujący (%) 18 36 32 8 4 2 0p 0,222 1,000 0,531 0,363 0,822 0,241 0,482Tab. 9. Liczebność (%) i prawdopodobieństwo testowe (p) dla określonych typów osobowości(kobiety)Typ osobowościGrupanormapsychicznanajlepiejprzystosowaniekstrawertycyintrowertycyneurotycypsychopacipsychastenicyGimnastyczki (%) 8 21 33 13 9 12 4Nietrenujące (%) 18 35 29 9 6 3 0p 0,281 0,250 0,752 0,711 0,770 0,182 0,563Tab. 10. Liczebność (%) i prawdopodobieństwo testowe (p) dla określonych typów osobowości(mężczyźni)Typ osobowościGrupanormapsychicznanajlepiejprzystosowaniekstrawertycyintrowertycyneurotycypsychopacipsychastenicyGimnastycy (%) 11 55 17 17 0 0 0Nietrenujący (%) 19 38 37 6 0 0 0p 0,522 0,301 0,201 0,330 1,000 1,000 1,000pów najbardziej licznych. W obu badanychgrupach najliczniejszy jest typ najlepiej przystosowany(36%) oraz typ ekstrawertyka(26%, 32%). W przypadku typów najmniejlicznych rozkład w obu grupach jest zróżnicowany.Szczegółowe zestawienie wynikówprzedstawiono w tab. 8.Przy uwzględnieniu zmiennej płci uzyskanopodobne wyniki. W grupie kobietw zakresie liczebności poszczególnych typówosobowości między badaną grupą zawodniczekgimnastyki i studentek nietrenującychnie wykazano różnic statystycznieistotnych. Szczegółowe zestawienie wynikówprzedstawiono w tab. 9.Również w grupie mężczyzn w zakresieliczebności poszczególnych typów osobowościmiędzy badaną grupą zawodnikówgimnastyki i studentów nietrenujących niewykazano różnic statystycznie istotnych.Szczegółowe zestawienie wyników podanow tab. 10.


M. Marks, K. BukowskaROZPRAWY NAUKOWESpecyfika dyscypliny a osobowość gimnastyków 2012, 38 AWF WE WROCŁAWIU 47DyskusjaW wynikach przeprowadzonych badań zawodnicytrenujący gimnastykę prezentują sięjako osoby o tendencjach ekstrawertywnych(ekstrawersja powyżej przeciętnej) oraz jakoosoby zrównoważone emocjonalnie (neurotycznośćponiżej przeciętnej). Ponadto wykazano,że w badanej grupie sportowcówdominującym typem osobowości jest typnajlepiej przystosowany (ambiwertyk 2) orazekstrawertyk. Rezultaty uzyskane dla badanejgrupy zawodników nie różniły się jednakstatystycznie istotnie od wyników studentównietrenujących wyczynowo. StudenciAWF są grupą specyficzną – nawet jeśli niezajmują się sportem wyczynowo, to zwyklespecyfika studiów związana z intensywnąaktywnością fizyczną wymaga od nich odpornościemocjonalnej, radzenia sobie zestresem w sytuacji ekspozycji społecznej(cechy charakterystyczne dla ekstrawersji)oraz zrównoważenia emocjonalnego i konsekwencjiw działaniu. Tak więc portret psychologicznyzawodników trenujących gimnastykęprawdopodobnie byłby bardziejwyrazisty, gdyby grupę porównawczą stanowilistudenci innych uczelni lub losowodobrana grupa populacyjna w podobnymprzedziale wiekowym.Ponadto na uwagę zasługują wyniki uzyskanew skali kłamstwa. Wykazano mianowicie,że zawodnicy trenujący gimnastykęprezentują istotnie wyższy poziom badanejcechy niż studenci nietrenujący. Przy uwzględnieniuzmiennej płci okazało się, że efekt tenjest widoczny głównie w grupie mężczyzn.To właśnie mężczyźni gimnastycy prezentująistotnie statystycznie wyższy poziombadanej cechy w porównaniu z grupą kobieti mężczyzn nietrenujących. W koncepcjiEysencka kłamstwo wyraża poziom tendencjido prezentowania aprobowanego społeczniewizerunku własnej osoby, w ogólnejinterpretacji jest bliskie potrzebie aprobatyspołecznej. Crowne i Marlowe [11, 12] definiująaprobatę społeczną jako pragnienieakceptacji ze strony innych ludzi i wynikającąstąd gotowość do zachowania się w sposóbaprobowany społecznie. Według Drwala [13],skale aprobaty społecznej służą głównie diagnozowaniu indywidualnych różnic w nasileniuaprobaty społecznej i związanej z tympodatności na wpływ otoczenia społecznegooraz skłonności do obronnego zaprzeczaniaposiadania niepożądanych cech. Możnaprzypuszczać, że w gimnastyce i akrobatycepoziom sportowych rekordów jest tak wysoki,że stawianym wymaganiom mogą sprostaćtylko nieliczni – a i oni w swoim czasiepłacą cenę za adaptację do wyczynu na wysokimpoziomie. W rozważaniach na tematpsychospołecznych skutków uprawianiasportu wyczynowego Szmajke i Doliński[14] poddają dyskusji klasyczny, Coubertinowskimit sportu jako „szlachetnej rywalizacji”,wskazując m.in., że rywalizacja sportowaprowadzi do wzrostu koncentracji nasobie i do egocentryzmu. W konsekwencjitego zjawiska człowiek staje się mało wrażliwyna potrzeby innych ludzi, traktując ichw znacznym stopniu instrumentalnie. Efektemrywalizacji jest tendencja do przypisywanianegatywnych cech przeciwnikom,a także oczekiwanie akceptacji i podziwu zestrony swoich zwolenników. Jednocześnie,jak sugerują autorzy, „[…] większość sportowcówpokazuje w wywiadach i innych wypowiedziachtwarz gentlemana z kurtuazjąwyrażającego się o przeciwniku […].Prawdopodobnie są to przejawy autoprezentacji,czyli kreowania obrazu siebie zgodnegoz mitem sportu” [14, s. 205]. Zachowaniatakie, jak podkreślają autorzy, niecoparadoksalnie wskazują na pozytywnywpływ rywalizacji sportowej na sferę charakterologicznązawodnika – dowodzą, żesport kształtuje umiejętność samokontroliwłasnych zachowań. Szmajke i Doliński [14]podkreślają, że współcześni gwiazdorzysportu wyczynowego stają się coraz bardziejzależni od czynników zewnętrznych.Poddawani rygorystycznej kontroli trenerów,„prowadzeni za rękę” przez lekarzy,terapeutów i psychologów, a także menedżerówi sponsorów, stają się coraz bardziej podatnina sterowanie zewnętrzne.PODSUMOWANIE1. Gimnastycy nie różnią się od studentównieuprawiających sportu pod względemtakich cech osobowości, jak neurotyczność


ROZPRAWY NAUKOWEAkademii Wychowania Fizycznego we Wrocławiu2012, 38, 49 – 56Mirosława Marks, Katarzyna Bukowska, Agata Pytkaakademia wychowania fizycznego we wrocławiuAGRESYWNOŚĆ I LĘK A KOMPETENCJE TANCERZAABSTRACTAggressiveness and anxiety and dancer’s competenceDancing is one of the most effective forms of therapy. It encompasses both the humanbody and mind. Dancing to music brings many benefits: it relaxes the mind; it facilitatesthe expression of feelings, emotions, and thoughts; it counters stress and enhances selfconfidence.But does it also reduce the level of anxiety and aggressiveness? The paperpresents a comparative analysis of competitive and non-competitive dancers (i.e. personsengaged in recreational dancing) with respect to anxiety and aggressiveness. Genderwas included as a variable in the analysis. The Taylor Manifest Anxiety Scale, developedmethodologically by Stawowska, was used to measure the degree of anxiety. Aggres sivenesswas measured using the Buss-Durkee Hostility Inventory (in a Polish adaptation madeby Choynowski). The questionnaire assesses the level of general aggressiveness and itscomponents: assault, verbal aggression, indirect aggression, negativism, suspicion, resentment,and irritability. The sense of guilt, as a phenomenon related to aggressiveness, wasalso considered in the study. The results of the experiment showed that competitive dancershad a lower level of anxiety and aggressiveness in comparison to individuals dancing forpleasure, though this difference was not statistically significant. However, it was foundthat in competitive dancers the level of indirect aggression was notably lower than in theother group. When gender was considered, the difference between competitive dancersand recreational dancers regarded in fact a difference between the male mem bers of thetwo analyzed groups: male competitive dancers had a notably lower level of anxiety thanmale recreational dancers. Also, the findings show notably lower levels of indirect aggressionand resentment in male competitive dancers than in male recreational ones. Thestudy involved 100 participants aged 18–28: 57 women and 43 men; half of the subjectswere competitive dancers and half were recreational dancers.Key words: dancers, anxiety, aggressiveness, indirect aggression, resentmentWprowadzenieJedną z pierwszych definicji tańca przedstawiłLukian z Samosate wskazując, że taniecpolega na wiernym wyrażaniu przeżyć duchowychoraz że „[…] taniec zjawił sięrównocześnie z tą chwilą, w której powstałwszechświat, źródłem tańca jest odwiecznamiłość” [1, s. 25]. Historia tańca jest nierozerwalniezwiązana z historią ludzkości.Przedstawiające sceny tańca rysunki naskalnesprzed 20–30 tysięcy lat pokazują, że byłon praktykowany już w czasach paleolitycznych.Taniec był pierwszym środkiem komunikacjimiędzyludzkiej, służył jako formaprzekazywania opowieści. Wierzono takżew jego magię, jego wpływ zarówno na zdrowie,jak i na dobre samopoczucie oraz nalosy ludzkości. Taniec był ściśle związanyz życiem i pracą człowieka, przypisywano mukonkretne zadania i cele. Najprawdopodobniejbył jedną z pierwszych form religijno-magicznychrytuałów i grupowego ludzkiegodziałania. Taniec rytualny jest znany człowiekowiod dawna, jednak nie można sprecyzować,kiedy dokładnie się narodził [2].Człowiek od niepamiętnych czasów miałi nadal ma potrzebę poruszania się przymuzyce. Potrzeba ta powodowała, że w każdejepoce, niezależnie od miejsca, płci czywieku, poruszanie się rytmiczno-tanecznebyło nieodłącznym czynnikiem egzystencjiczłowieka. Konieczność poruszania się przymuzyce była zawsze istotną potrzebą, a takżeformą terapeutyczną: „Moją ścieżką jesttaniec. Moją biblią jest ciało, ponieważ ciałonie kłamie. Moim mistrzem jest rytm. Niema dogmatów w tańcu. Kiedy pozwolisz


50ROZPRAWY NAUKOWEAWF WE WROCŁAWIU 2012, 38M. Marks, K. Bukowska, A. PytkaAgresywność i lęk a kompetencje tancerzaswemu ciału tańczyć, natychmiast odpadnąod ciebie kłamstwa i dogmaty, aż zostanieszz samym duchem życia. Taniec jest lekarstwem,wierzę, że jeżeli wyrazisz duszę w ruchu,uzdrowi się” [3, s. 107]. Piękno tańcatkwi w tym, że stanowi on niezaprzeczalnąwartość dla ciała (soma) i dla duszy (psyche)człowieka. Już w starożytnej Grecji cechączłowieka prawdziwie wykształconego byłaharmonia między ciałem i duszą. Łączyło sięto z wszechstronnym wykształceniem człowiekazarówno pod względem wychowaniaumysłowego, fizycznego, muzycznego, jaki estetycznego. Estetykę ruchu już od dawnakojarzono z uprawianiem sportu oraz tańca,które sprzyjało nie tylko doskonaleniu ruchów,ale również wzbogacaniu przeżyćpsychicznych [1]. Jak podkreśla Wiszniewski[3], taniec jest niczym lustro, pozwalanam zobaczyć nasze braki oraz mocne strony.To doskonała metoda terapeutyczna dlaludzi chorych na nerwicę, dla tych, którzyboją się kontaktu z drugim człowiekiem,którzy nie mogą zaakceptować własnegociała (lub siebie) oraz dla osób z depresją.W terapii tańcem wykorzystuje się przedewszystkim muzykę instrumentalną, wyrażającąwiele emocji, tak aby każdy mógłodnaleźć w niej coś innego. Ta forma terapiinie opiera się jednak na nauce technicznychsekwencji kroków czy skomplikowanychkombinacji, nie chodzi w niej o świetneumiejętności taneczne, mistrzowskie opanowanietechniki i formy czy piękny ruch,ale o indywidualne odczuwanie i wyrażaniesiebie oraz spotkanie z drugim człowiekiemi grupą [3]. Podstawowym założeniem terapiitańcem jest wzajemne powiązanie ciałai umysłu. Jest to założenie będące podstawąwszystkich technik i koncepcji leczenia.W tańcu niwelowane są zgromadzone napięcia,przez co uwalnia się stłumione emocje.Dzięki temu człowiek doświadcza większejsamokontroli i samoświadomości. Ponadtodzięki obserwacji ruchu osoby tańcząceji jego analizie można osobę tę dokładniescharakteryzować i postawić jej trafną diagnozę.Jak wskazuje Wiszniewski [3], spośródznaczących i najbardziej interesujących doświadczeńprzeżytych podczas zajęć terapeutycznychuczestniczki warsztatów wymieniły:pewność siebie, wyciszenie, poczuciebezpieczeństwa, poprawę nastroju, większąświadomość ciała, rozluźnienie, uniesienie,poprawę kontaktu z uczestnikami, intensywnepoczucie siebie, poczucie własnej siły,lepsze wyczucie ciała. Biorąc pod uwagę powyższerefleksje, można przypuszczać, żetaniec powinien sprzyjać redukcji lęku i obniżeniupoziomu agresywności człowieka.Czy tak jest istotnie? W niniejszej pracypodjęto próbę weryfikacji tej tezy.Cel BADAŃCelem badań jest wyjaśnienie zależnościmiędzy lękiem i agresywnością osób o odmiennychkompetencjach tanecznych, wynikającychz profesjonalnych i rekreacyjnychdoświadczeń.Pytania badawcze:1. Czy osoby zajmujące się tańcem profesjonalniei rekreacyjnie różnią sięw wymiarze ogólnym pod względemlęku?2. Czy osoby zajmujące się tańcem profesjonalniei rekreacyjnie różnią siępod względem agresywności w wymiarzeogólnym, jej poszczególnychkomponentów oraz poczucia winy?3. Jakim poziomem lęku w wymiarzeogólnym – w odniesieniu do normpopulacyjnych – charakteryzują sięosoby zajmujące się tańcem profesjonalniei rekreacyjnie?4. Jakim poziomem agresywności w wymiarzeogólnym i jej poszczególnychkomponentów oraz poziomem poczuciawiny – w odniesieniu do normpopulacyjnych – charakteryzują sięosoby zajmujące się tańcem profesjonalniei rekreacyjnie?W analizie uwzględniono zmienną płci.W odniesieniu do norm populacyjnychwyniki stenowe interpretowane były następująco:jako wyniki niskie przyjęto rezultatyw granicach od 1 do 3 stenów, 4 stenyto wyniki poniżej przeciętnej (obniżone),przedział od 5 do 6 stenów to wyniki przeciętne,7 stenów – wyniki powyżej przeciętnej(podwyższone), rezultaty w granicachod 8 do 10 stenów – wyniki wysokie. W przypadkunorm centylowych przyjęto klasyfikacjęuwzględnioną w standaryzowanychnarzędziach badawczych.


M. Marks, K. Bukowska, A. PytkaROZPRAWY NAUKOWEAgresywność i lęk a kompetencje tancerza 2012, 38 AWF WE WROCŁAWIU 51Materiał i metody badańBadaniami objęto 100 osób, kobiet i mężczyzn,zajmujących się tańcem profesjonalnielub rekreacyjnie. Do grupy tancerzyprofesjonalnych zaliczone zostały osobybiorące udział w zawodach lub/i kwalifikowaniinstruktorzy tańca. Tancerze rekreacyjnito osoby, które uczęszczały na kursyi warsztaty, aby nauczyć się tańczyć, albotraktowały taniec jako hobby i preferowanąformę aktywności fizycznej. Badania przeprowadzonow losowo wybranych wrocławskichszkołach tańca. Do tańców preferowanychprzez kobiety tańczące rekreacyjnienależały: cza-cza, jive, rumba, salsa, MTVdance, taniec brzucha. Mężczyźni tańczącyrekreacyjnie wymieniali takie tańce, jak: salsa,rumba, cza-cza, samba. Tancerze profesjonalnispecjalizowali się w tańcu towarzyskimlub/i tańcu nowoczesnym. Osobybadane mieściły się w przedziale wiekowym17–28 lat. Szczegółowe zestawienie liczebnościbadanej grupy zawarto w tab. 1.GrupaTab. 1. Liczebność badanej grupyPłećkobiety mężczyźni razemTancerzeprofesjonalni24 26 50Tancerzerekreacyjni33 17 50Razem 57 43 100W pracy zastosowano procedurę ex post,wyniki opracowano pod względem statystycznym,stosując: test t dla prób niezależnych,analizę jednoczynnikową ANOVA,test NIR Fishera oraz test różnic międzywskaźnikami struktury – przy użyciu programustatystycznego Statistica 6.0. Za statystycznieistotne uznano obserwacje, gdyp 0,05.W celu diagnozy lęku ogólnego wykorzystanoSkalę Jawnego Niepokoju (ManifestAnxiety Scale), skonstruowaną przez Taylor,w opracowaniu metodologicznym Stawowskiej[4, 5]. Lęk ogólny rozumiany jest jakowzględnie stała gotowość do przeżywanianieuzasadnionych stanów emocjonalnych[4]. Według Sieka [6], lęk zoperacjonalizowanyskalą Taylor dotyczy przede wszystkimlęku somatycznego, ale uwzględnia równieżjego aspekty poznawcze.W przypadku diagnozy agresywności i jejposzczególnych komponentów wykorzystanokwestionariusz agresywności Nastrojei Humory, autorstwa Bussa i Durkee, w polskiejadaptacji Choynowskiego [7]. Buss [8,s. 1] określa agresję jako reakcję polegającąna działaniu szkodliwymi bodźcami na innyorganizm. Wyróżnione komponenty zachowańagresywnych to [za: 6]:– napastliwość fizyczna – wyraża sięw skłonności do działania fizycznąprzemocą przeciwko innym (autormiał na myśli głównie fizyczny atakna osoby, nie zaś niszczenie przedmiotów);– napastliwość słowna – interpretowanajako tendencja do kierowaniaaktów agresywnych przeciwko innympoprzez treść i formę wypowiedzi;– napastliwość pośrednia – tendencja doszkodzenia innym w sposób pośredni.Negatywne emocje manifestowane sąw sposób „bezkierunkowy”, tolerowanyspołecznie. Agresja przenoszonajest na obiekty zastępcze (np. przedmioty),a w przypadku ataku na osobybędące celem agresji przyjmuje on formypośrednie (plotki, manipulacja,specyficzne komunikaty niewerbalne);– negatywizm – interpretowany jakotendencja do przeciwstawiania się innymosobom w sposób bierny lubczynny (od biernego niedostosowaniapo otwarty sprzeciw); najczęściej dotyczywładzy bądź autorytetu (formalnegolub nieformalnego);– podejrzliwość – wyraża się skłonnościądo projekcji własnej wrogości nainne osoby. Środowisko społecznespostrzegane jest w kategoriach potencjalnegozagrożenia („zawsze znajdąsię ludzie, którzy planują wyrządzićlub wyrządzą mi krzywdę”);– uraza – przejawia się jako permanentneuczucie rozgoryczenia lub gniewuw stosunku do innych ludzi, związanez poczuciem rzeczywistej lub wyimaginowanejkrzywdy;– drażliwość – definiowana jako gotowośćdo reagowania silnymi ne gatywny mi emocjami, często nieade-


52ROZPRAWY NAUKOWEAWF WE WROCŁAWIU 2012, 38M. Marks, K. Bukowska, A. PytkaAgresywność i lęk a kompetencje tancerzakwatnymi do działających bodźcówspołecznych;– poczucie winy – objawia się tendencjądo negatywnej samooceny, obwinianiai poniżania się. Spostrzeganie swoichmyśli i czynów przebiega w kategoriach„winy” i „kary”.WynikiW efekcie analizy lęku ogólnego wykazano,że tancerze zawodowi prezentują niższy poziombadanej cechy w porównaniu z osobamiuprawiającymi taniec rekreacyjnie. Różnicata jednak nie jest statystycznie istotna(p = 0,431). Należy jednocześnie nadmienić,że średnia dla obu grup kształtuje się w granicachnormy. Szczegółowe dane przedstawionow tab. 2.Przy uwzględnieniu zmiennej płci wykazanostatystycznie istotny efekt interakcji(profesjonalne i rekreacyjne uprawianietańca i płeć; p 0,05). Stwierdzono mianowicie,że najniższy poziom lęku ogólnegoprezentują mężczyźni tancerze profesjonalni,GrupaTancerzeprofesjonalniTancerzerekreacyjniTab. 2. Lęk ogólny (p = 0,431)Liczbaprzypadków/wynikstenowysd50 34,88 / 5 17,8650 37,88 / 5 20,08następnie kobiety tańczące rekreacyjnie,w dalszej kolejności kobiety tańczące profesjonalnie,najwyższy natomiast mężczyźniuprawiający taniec rekreacyjnie. Należyjednocześnie nadmienić, że różnice w zakresiebadanej cechy w grupie mężczyzn sąstatystycznie istotne (p = 0,000), natomiastw grupie kobiet – statystycznie nieistotne(p = 0,802). W odniesieniu do norm stenowychwykazano, że kobiety tańczące rekreacyjnieprezentują poziom lęku ogólnegoponiżej przeciętnej (4 steny), zaś pozostałegrupy – w granicach przeciętnej (5–6 stenów).Wyniki zaprezentowano w tab. 3.Dzięki analizie wskaźnika agresywnościogólnej zaobserwowano – podobnie jakw przypadku lęku ogólnego – że tancerzezawodowi prezentują niższy poziom badanejcechy niż osoby uprawiające taniec rekreacyjnie.Różnica ta jednak nie jest statystycznieistotna (p = 0,352). Należy jednocześniezaznaczyć, że średnia dla obu grup kształtujesię w granicach normy. Szczegółowedane zawarto w tab. 4.Przy uwzględnieniu zmiennej płci w zakresieagresywności ogólnej nie wykazanostatystycznie istotnych różnic między analizowanymigrupami (kobiety i mężczyźnitrenujący taniec zawodowo i rekreacyjnie).W odniesieniu do norm stenowych wynikibadań wskazują, że zarówno obie grupy kobiet,jak i mężczyzn prezentują niższy niżprzeciętny poziom badanej cechy. Kobietytrenujące zawodowo i rekreacyjnie oraz mężczyźnitrenujący zawodowo charakteryzująTab. 3. Lęk ogólny – zestawienie średnich/wyników stenowych z uwzględnieniem płci(brak wspólnych znaków w sygnaturze oznacza istotną różnicę między średnimi np. a i b)Płeć Grupa Lp.(1)34,33 / 4ac(2)42,87 / 5bc(3)44,76 / 6bc(4)27,50 / 5aKobietyMężczyźnitancerkirekreacyjnetancerkiprofesjonalnetancerzerekreacyjnitancerzeprofesjonalni(1) × 0,802 0,063 0,153(2) 0,802 × 0,742 0,000 *(3) 0,063 0,742 × 0,002 *(4) 0,153 0,000 * 0,002 * ×* obserwacja statystycznie istotna (p 0,05)


M. Marks, K. Bukowska, A. PytkaROZPRAWY NAUKOWEAgresywność i lęk a kompetencje tancerza 2012, 38 AWF WE WROCŁAWIU 53się niskim poziomem agresywności ogólnej,natomiast mężczyźni trenujący rekreacyjnie– poziomem poniżej przeciętnej. Szczegółowewyniki zamieszczono w tab. 5.W wyniku analizy poszczególnych komponentówagresywności wykazano różnicestatystycznie istotne w wymiarze napastliwościpośredniej: tancerze zawodowi prezentująistotnie niższy poziom badanejcechy w porównaniu z osobami uprawiającymitaniec rekreacyjnie. Rezultaty przedstawionow tab. 6.GrupaTab. 4. Agresywność ogólna (p = 0,352)TancerzeprofesjonalniTancerzerekreacyjniLiczbaprzypadków/wynikstenowysd50 63,48 / 5 23,2250 68,24 / 5 27,21Przy uwzględnieniu zmiennej płci wykazano,że statystycznie istotne różnice w zakresieposzczególnych komponentów agresywnościwystępują tylko w grupie mężczyzn.Jak wskazują wyniki badań, mężczyźni tancerzezawodowi prezentują istotnie niższypoziom napastliwości pośredniej i urazyniż mężczyźni uprawiający taniec rekreacyjnie.W grupie kobiet zaś, jak już wspomniano,zróżnicowanie w zakresie wszystkichkomponentów agresywności nie jest statystycznieistotne. Ponadto należy nadmienić,że w odniesieniu do norm stenowych średnieposzczególnych komponentów agresywnościdla obu grup kobiet kształtują się w granicachprzeciętnej, z wyjątkiem urazy i drażliwości(która w grupie kobiet tańczącychrekreacyjnie jest na poziomie niskim). W obugrupach męskich natomiast wszystkie rezultatykształtują się w granicach normy.Szczegółowe zestawienie zaprezentowanow tab. 7 i 8.Tab. 5. Agresywność ogólna – zestawienie średnich/wyników stenowych z uwzględnieniem płci(te same sygnatury, np. a, oznaczają brak istotnych różnic między średnimi)Płeć Grupa Lp.KobietyMężczyźnitancerkirekreacyjnetancerkiprofesjonalnetancerzerekreacyjnitancerzeprofesjonalni(1)34,33 / 2a(2)42,87 / 3a(3)44,76 / 4a(4)27,50 / 2a(1) × 0,942 0,111 0,903(2) 0,942 × 0,122 0,972(3) 0,111 0,122 × 0,114(4) 0,903 0,972 0,114 ×Tab. 6. Komponenty agresywności ogólnejKomponentyagresywnościTancerzerekreacyjni/sdTancerzeprofesjonalni/sdPrawdopodobieństwotestowe (p)Ranga wynikutancerze profesjonalni/tancerze rekreacyjniNapastliwość fizyczna 7,48 / 5,53 6,46 / 5,96 0,382 P / PNapastliwość słowna 12,76 / 6,23 13,04 / 5,48 0,813 P / PNapastliwość pośrednia 8,32 / 4,83 6,10 / 4,66 0,021* P / PNegatywizm 11,52 / 5,45 10,52 / 5,43 0,363 P / PPodejrzliwość 7,38 / 4,46 7,74 / 4,64 0,692 P / PUraza 6,54 / 4,22 6,42 / 4,19 0,894 P / PDrażliwość 14,60 / 6,34 13,26 / 5,64 0,274 P / PPoczucie winy 12,98 / 5,51 14,02 / 4,65 0,313 P / PRanga wyniku: P – wynik przeciętny (norma), * obserwacja statystycznie istotna (p 0,05)


54ROZPRAWY NAUKOWEAWF WE WROCŁAWIU 2012, 38M. Marks, K. Bukowska, A. PytkaAgresywność i lęk a kompetencje tancerzaTab. 7. Komponenty agresywności ogólnej – kobietyKomponentyagresywnościTancerkirekreacyjne/sdTancerkiprofesjonalne/sdPrawdopodobieństwotestowe (p)Ranga wynikutancerki profesjonalne/tancerki rekreacyjneNapastliwość fizyczna 6,45 / 5,3 4,96 / 4,97 0,292 P / PNapastliwość słowna 12,64 / 6,85 13,29 / 5,54 0,701 P / PNapastliwość pośrednia 7,45 / 5,07 6,08 / 4,67 0,304 P / PNegatywizm 11,36 / 5,96 9,46 / 4,93 0,210 P / PPodejrzliwość 6,18 / 2,94 7,96 / 5,12 0,104 P / PUraza 5,51 / 3,80 6,87 / 4,63 0,231 P / NDrażliwość 14,54 / 6,09 14,92 / 5,36 0,812 P / NPoczucie winy 13,00 / 4,79 14,50 / 4,88 0,253 P / PRanga wyniku: P – wynik przeciętny (norma), N – wynik niskiTab. 8. Komponenty agresywności ogólnej – mężczyźniKomponentyagresywnościTancerzerekreacyjni/sdTancerzeprofesjonalni/sdPrawdopodobieństwotestowe (p)Ranga wynikutancerze profesjonalni/tancerze rekreacyjniNapastliwość fizyczna 9,47 / 5,57 7,84 / 6,53 0,402 P / PNapastliwość słowna 13,00 / 5,00 12,81 / 5,51 0,903 P / PNapastliwość pośrednia 10,00 3,94 6,11 / 4,75 0,003* P / WNegatywizm 11,82 / 4,47 11,50 / 5,78 0,853 P / PPodejrzliwość 9,70 / 5,91 7,54 / 4,24 0,171 P / PUraza 8,53 / 4,39 6,00 / 3,80 0,051* P / PDrażliwość 14,70 / 7,00 11,73 / 5,56 0,132 P / PPoczucie winy 12,94 / 6,86 13,58 / 4,47 0,712 P / PRanga wyniku: P – wynik przeciętny (norma), W – wynik wysoki* obserwacja statystycznie istotna (p 0,05)DyskusjaPrzeprowadzone badania wykazały, że tancerzeprofesjonalni prezentują niższy poziomlęku ogólnego i agresywności w porównaniuz osobami, które taniec traktują jako rekreacyjnąformę aktywności fizycznej. Coprawda, różnica ta nie jest statystycznieistotna, jednak świadczy o pewnej określonejtendencji. Można przypuszczać, że wynikato prawdopodobnie z tego, iż muzykai taniec działają terapeutycznie, obniżająpoziom lęku i agresji, a tancerze zawodowimają styczność z tańcem praktycznie każdegodnia (trenując lub prowadząc zajęcia).Ponadto w wyniku analizy poszczególnychkomponentów agresywności wykazano, żetancerze profesjonalni prezentują statys tycznieistotnie niższy poziom napastliwości pośredniejniż osoby tańczące rekreacyjnie. Wodniesieniu do tych wyników należy zwrócićuwagę, że podstawowym i jedynym instrumentemtancerza jest jego ciało, najbardziejintymny i „ludzki” ze wszystkich instrumentów,jakimi posługuje się artysta. Ciałofizyczne i osobowość człowieka oraz zachodzącemiędzy nimi inter akcje tworzą nieskończonemożliwości wyrazowe, jeśli tylkozostaną odkryte i wyzwolone tkwiące w nimsiły twórcze. Tak więc taniec daje możliwośćdużej ekspresji emocji, w tym również tychprzykrych. Być może więc tancerze – zajmującysię tańcem profesjonalnie i z pasją – potrafiąporadzić sobie z lękiem i agresją? Pozatym, mając do dyspozycji tak szeroki wachlarzform ekspresji emocji, nie muszą przejawiaćagresji w sposób pośredni, przyjętyw formie tolerowanych społecznie, stereoty-


M. Marks, K. Bukowska, A. PytkaROZPRAWY NAUKOWEAgresywność i lęk a kompetencje tancerza 2012, 38 AWF WE WROCŁAWIU 55powych form ekspresji emocji negatywnych.Należy też zastanowić się nad jeszcze jednąkwestią: być może w tańcu profesjonalnym –będącym istotną formą działalności życiowejokreślonej grupy ludzi – nie ma miejsca dlaosobników agresywnych lub nadmiernie lękliwych?Prawdopodobnie osoby takie niepodejmują tego typu działalności lub szybkoz niej rezygnują.Przy uwzględnieniu zmiennej płci okazałosię, że zróżnicowanie między badanymigrupami dotyczy przede wszystkim mężczyzn.I tak mężczyźni tancerze profesjonalnimają statystycznie istotnie niższy poziomlęku niż mężczyźni tańczący rekreacyjnie.Ponadto mężczyźni tańczący profesjonalnieprezentują statystycznie istotnie niższy poziomnapastliwości pośredniej i urazy niżmężczyźni traktujący taniec rekreacyjnie.Zastanawiające, skąd takie zróżnicowaniew obrębie tej samej płci. Spostrzeżenia dydaktycznei prezentowane w pismach tematycznychwnioski potwierdzają to, że kobietymają lepsze predyspozycje do uczenia sięform tanecznych niż mężczyźni [9]. Na przykład,w badaniach przeprowadzonych przezTopisz-Starzewską i Pelc [9] okazało się, żestudenci i studentki o słabszych predyspozycjachdo uczenia się form ruchowycho podłożu rytmiczno-tanecznym ujawnilidość wyraźną tendencję do większej agresywności.Badania wykazały również lepszemożliwości taneczne kobiet niż mężczyzn.Jak zaobserwowano, w większości przypadkówkobiety nie mają poważniejszych problemówz opanowaniem kroków tanecznych.Można również przypuszczać, że prawdopodobnietaniec (uprawiany profesjonalnielub rekreacyjnie) sprawia im większą przyjemność,gdyż jest zgodny ze stereotypem„kobiecości” w naszym kręgu kulturowym.W odniesieniu do wyników niniejszej pracy– w najtrudniejszej zatem sytuacji znajdująsię mężczyźni tańczący rekreacyjnie. Popierwsze, nauka tańca nie jest powszechniespołecznie postrzegana jako „męska” – takwięc być może odczuwają oni lęk przed„ośmieszeniem” i własną niezdarnością, podrugie, skomplikowany program czynnościrytmiczno-ruchowych może sprawiać imwiększą trudność niż kobietom, może więcbyć przyczyną frustracji, a co za tym idzie– agresji. Jak wskazują rezultaty prezentowanychtu badań, mężczyźni tańczący rekreacyjniewykazują istotnie wyższy poziomnapastliwości pośredniej i urazy w porównaniuz męż czyznami tańczącymi profesjonalnie.Być może w wyniku problemówz opanowaniem form tanecznych odczuwająoni gniew i złość, a ich reakcją obronną stająsię plotki, ośmieszanie i dowcipy na tematinnych osób? Jednocześnie jednak nie możnajednoznacznie określić, czy poziom lękui agresywności badanych mężczyzn był efektemuczestnictwa w zajęciach tanecznych(obawa przed niepowodzeniami na zajęciach),czy też przychodzili oni właśnie poto, aby obniżyć poziom wymienionych cech.Porównując profil psychologiczny tancerzyrekreacyjnych i profesjonalnych, nie sposóbpominąć również znaczenia czynnikówmotywacyjnych. Tancerze rekreacyjni, jakwskazują doświadczenia praktyków (w tymrównież współautorki niniejszej pracy –Agaty Pytki), aktywność taneczną podejmujączęsto z powodu zobowiązań towarzyskich,zawodowych lub pers wazji ze stronypartnerki. Mężczyznami zajmującymi siętańcem profesjonalnie kierują natomiastprzede wszystkim pasja, specyficzne zdolnościpsychomotoryczne i talent.W nawiązaniu do wyników badań własnychwarto zastanowić się również nadrezultatami grup żeńskich w kontekście lękuogólnego oraz drażliwości i urazy. W porównaniuz normami populacji okazuje się,że kobiety trenujące rekreacyjnie prezentująobniżony poziom lęku ogólnego oraz niskipoziom drażliwości i urazy, natomiast kobietytańczące profesjonalnie – w granicachprzeciętnej. Być może, wyższą rangę wspomnianychcech u kobiet tańczących zawodowomożna tłumaczyć faktem, iż narażonesą one na permanentne napięcie związanez ekspozycją społeczną oraz obawiają siękrytyki dotyczącej sposobu prowadzenialekcji tańca bądź występów przed publicznością.Kobiety tańczące rekreacyjnie natomiasttaniec traktują prawdopodobnie jakohobby, przyjemność czy też formę odreagowaniastresu i swoisty „wentyl agresji”.Podsumowując, należy podkreślić, że –pomimo rozmaitych kontrowersji, wynikającychprzede wszystkim z percepcji roli


56ROZPRAWY NAUKOWEAWF WE WROCŁAWIU 2012, 38M. Marks, K. Bukowska, A. PytkaAgresywność i lęk a kompetencje tancerzaaktywności tanecznej w odniesieniu do płci– istnieje wiele przesłanek wskazujących nadobroczynną rolę tańca w redukcji lękui agresywności człowieka. Taniec dostarczawielu wzruszeń, które są związane z jegowykonywaniem, a także z towarzyszącą mumuzyką, formą, treścią i estetyką. Możenajważniejszy w nim jest nie smak sukcesulub porażki, ale radość z innego spojrzeniana otaczającą nas rzeczywistość…podsumowanie1. Badane osoby tańczące profesjonalniewykazują niższy poziom lęku i agresywnościw wymiarze ogólnym niż badane osobyzajmujące się tańcem rekreacyjnie (różnicanie jest statystycznie istotna).2. W odniesieniu do poszczególnych komponentówagresywności w wymiarze ogólnymokazało się, że tancerzy profesjonalnychcechuje istotnie niższy poziom napastliwościpośredniej niż osoby tańczące rekreacyjnie.3. Mężczyźni tancerze profesjonalni charakteryzująsię istotnie niższym poziomemlęku niż mężczyźni tańczący rekreacyjnie.W odniesieniu do poszczególnych komponentówagresywności w wymiarze ogólnymmężczyźni tańczący profesjonalnie wykazująistotnie niższy poziom napastliwościpośredniej i urazy niż tańczący rekreacyjnie.Podsumowując, można przyjąć wyjaśnienie,że długotrwałe doskonalenie kompetencjitanecznych sprzyja obniżaniu poziomulęku i agresywności albo też w tańcuprofesjonalnym po prostu nie ma miejscadla osób nadmiernie agresywnych lub lękliwych.Tego „łagodzenia obyczajów” przeztaniec szczególnie wyraźnie dowodzą tańczącymężczyźni.Bibliografia[1] Kuźmińska O., Taniec w teorii i praktyce, AWF,Poznań 2002. [2] http://www.sprawynauki.waw.pl/?section=article&art_id=281 [data dostępu:14.05.2007]. [3] Wiszniewski M., Uzdrawiający taniec,Wydawnictwo Białystok, Białystok 2003.[4] Sta wowska L., Diagnoza typów osobowości,Uniwersytet Śląski, Katowice 1973. [5] StawowskaL., Rola zróżnicowania typologicznego w funkcjonowaniujednostki, Studia i Monografie WSPw Opolu, 1977, 52b. [6] Siek S., Wybrane metodybadania osobowości, Akademia Teologii Katolickiej,Warszawa 1983. [7] Choynowski M., Skróconypodręcznik do testu „Nastroje i Humory”,Ministerstwo Oświaty i Wychowania, Warszawa1972. [8] Buss A.H., The Psychology of Aggression,Wiley, New York 1961. [9] Topisz-StarzewskaJ., Pelc Z., Agresywność a umiejętności ta necznestudentów AWF w Krakowie, [w:] Su piński J.(red.), Agresja a kultura fizyczna, Studia i MonografieAWF we Wrocławiu, 2005, 79, 105–110.


ROZPRAWY NAUKOWEAkademii Wychowania Fizycznego we Wrocławiu2012, 38, 57 – 65Katarzyna Bukowska, Mirosława Marksakademia wychowania fizycznego we wrocławiuTemperament zawodników trenującychodmienne konkurencje biegoweABSTRACTTemperament of athletes competing in races over various distancesTemperament is one of the most unchangeable psychological features of individuals andit is reflected in every activity they undertake. In a number of sources one can read thatpar ticular types of temperament are related to the effectiveness of human action; therelationship reveals itself most prominently in stressful situations. Consequently, it waslogical that sports psychologists got interested in temperament quite early. As has beenshown by many researchers, particularly predisposed to be successful in competitivesports are the individuals who have so called strong types of temperament. In people withsuch types of temperament – as Strelau puts it the strength of excitation of nervous processesis high. However, other researchers claim that individuals whose strength of excitation of nervous processes is low should also be quite successful in certain disciplines(particularly the ones where speed is an important factor). The aim of the experimentdescribed in this paper was to compare the intensity of particular features of temperamentand the number of particular types of temperament in runners over various distances. 107sportspersons participated in the experiment; all of them were students of the UniversitySchool of Physical Education in Wrocław. They were divided into four groups with re ferenceto the discipline they practiced: long distance races, middle distance races, hurdleraces, and sprints. Their temperaments were estimated on the basis of the Strelau TemperamentInventory (1985), developed methodologically by Stawowska. The results of theexperiment show that long distance runners have a notably higher strength of excitationof nervous processes than the other examined groups of sportspersons. As to the re mainingfeatures of temperament, only one statistically significant difference was observed: in longdistance runners the level of mobility of nervous processes was notably higher. The examinedgroups of sportspersons did not differ significantly in the proportion of particulartypes of temperament.Key words: temperament, sportsperson, athletics, racesWprowadzeniePojęcie ‘temperament’ wywodzi się ze starożytności.Pierwszy raz pojawiło się onow pracach lekarzy i filozofów, takich jak Hipokratesi Galen. Ciekawe, że te starożytnerozważania, wiążące zachowanie człowiekaz przewagą któregoś z soków w organizmie(żółci, czarnej żółci, flegmy, krwi), znalazłyczęściowe potwierdzenie we współczesnychbadaniach nad fizjologicznymi podstawamitemperamentu. Badania te wykazują bowiem,że przynajmniej niektóre cechy temperamentupowiązane są z funkcjonowaniemukładu endokrynnego [1]. Obecnieznanych jest wiele teorii temperamentu.Jedną z nich jest koncepcja Strelaua, którazyskała uznanie nie tylko w Polsce, ale praktyczniena całym świecie. Zgodnie z nią,temperament to „[…] względnie stałe cechyorganizmu, pierwotnie biologicznie zdeterminowane.Przejawiają się one w formalnychcechach zachowania, sprowadzających siędo poziomu energetycznego i charakterystykiczasowej zachowania” [2, s. 266].Temperament jest jedną z najbardziejstałych właściwości psychicznych człowieka.Oprócz zmian rozwojowych i wynikającychz przebycia poważnych chorób możliwe sątylko pewne jego modyfikacje. Zachodzą onew sytuacji, gdy u danej osoby zapotrzebowaniena stymulację znacznie odbiega odtego, czego dostarcza jej środowisko. Jednocześnietemperament przejawia się w każdej


58ROZPRAWY NAUKOWEAWF WE WROCŁAWIU 2012, 38K. Bukowska, M. MarksTemperament zawodników różnych konkurencjiczynności człowieka, wiąże się też ze sprawnościądziałania w sytuacjach stresowych[3, 4]. Nic więc dziwnego, że stosunkowoszybko właśnie ta właściwość zaczęła byćpoddawana badaniom prowadzonym w ramachpsychologii sportu. Szczególnie dużoprac dotyczyło reaktywności temperamentalnej,czyli – inaczej – siły pobudzenia procesównerwowych. Sprawdzano w nich m.in.efektywność nauczania nawyków ruchowychw zależności od poziomu tej reaktywności.Okazało się, że dla osób wysokoreaktywnychkorzystne jest stosowanie obciążeńrozłożonych w czasie, eliminowanie elementówrywalizacji oraz planowanie dłuższychprzerw wypoczynkowych. W przypadkuosób niskoreaktywnych odwrotnie – skuteczniejszejest stosowanie metody skomasowanej,wprowadzanie rywalizacji orazniestosowanie dłuższych przerw wypoczynkowych[5, 6]. W innych badaniach sprawdzanozależności między poziomem reaktywnościa rozwojem cech motorycznych.Okazało się, że przy kształtowaniu szybkościw przypadku osób niskoreaktywnychwiększe przyrosty tej cechy występowałyprzy dużych obciążeniach treningowych,a u osób wysokoreaktywnych obciążenia tepowinny być zdecydowanie mniejsze. Jeślichodzi o siłę, głównie dynamiczną, to reaktywnośćwiąże się z jej kształtowaniemtylko u dziewcząt. W ich przypadku dlaniskoreaktywnych korzystne są stosunkowowysokie obciążenia treningowe, dla wysokoreaktywnychzdecydowanie niższe. Przykształtowaniu wydolności reaktywność manatomiast znaczenie tylko w dyscyplinach,które w dużej mierze się na niej opierają, np.w pływaniu. W tym przypadku większe przyrostytej cechy obserwuje się u osób niskoreaktywnych[7]. Wjatkin [za: 8] wykazał,że w zawodach o przeciętnej randze zawodnicyo różnym poziomie reaktywności osiągalipodobne wyniki. Inaczej było w przypadkuzawodów o wysokiej randze – poziomwykonania zadań nieznacznie obniżał sięw grupie osób niskoreaktywnych, wyraźnienatomiast w grupie osób wysokoreaktywnych.W związku z tym i na podstawieinnych badań stwierdzono, że większe predyspozycjedo uprawiania sportu wyczynowegoposiadają osoby niskoreaktywne.Mają one przewagę nad osobami wysokoreaktywnymiprzede wszystkim w takichdyscyplinach, które charakteryzują się cyklicznymwysiłkiem wytrzymałościowym,oraz takich, w których występuje stosunkowoduże zagrożenie życia bądź zdrowia. Osobywysokoreaktywne mają zdecydowaniewiększe szanse na podjęcie równej rywalizacjiz osobami niskoreaktywnymi w dyscyplinach,w których duże znaczenie ma czuciezmysłowe (gimnastyka, jazda figurowa nalodzie, tańce), oraz w konkurencjach sprinterskich.Uznaje się, że w grupie osób niskoreaktywnychnajbardziej przydatny w rywalizacjisportowej jest typ sangwiniczny.Zgodnie z badaniami, dotyczy to międzyinnymi takich dyscyplin, jak wioślarstwo,lekkoatletyka, strzelectwo sportowe, piłkanożna. Niemniej jednak procentowa liczbasang winików zajmujących się sportem wyczynowymw porównaniu z populacją jestmniejsza, niż można by się było spodziewać.Najprawdopodobniej jest to związane z dużązmiennością ich zainteresowań [4].Cel BADAŃCelem badań było rozpoznanie cech i rodzajówtemperamentu osób trenujących różnekonkurencje biegowe.Pytania badawcze:1. Czy osoby trenujące różne konkurencjebiegowe różnią się pod względemcech temperamentu w zakresie pobudzenia,hamowania, ruchliwościi równowagi procesów nerwowych?2. Czy osoby trenujące różne konkurencjebiegowe różnią się typami temperamentu?3. Czy wśród biegaczy dominują te sametypy temperamentu co w ogólnej populacji?Materiał i metody BadańBadaniami objęto studentów Akademii WychowaniaFizycznego we Wrocławiu. Pomiarudokonano w latach 2005–2009 naćwiczeniach z psychologii. Przebadani zostaliwszyscy studenci, którzy w tych latach


K. Bukowska, M. MarksROZPRAWY NAUKOWETemperament zawodników różnych konkurencji 2012, 38 AWF WE WROCŁAWIU 59uczestniczyli w zajęciach. Spośród nich wybranote osoby, które trenowały lekkoatletykę,a dokładnie – różne konkurencje biegowe.W grupie badanej znalazło się łącznie107 osób (55 mężczyzn i 52 kobiety), w tym29 osób uprawiających biegi średnie (17 mężczyzni 12 kobiet), 37 osób uprawiającychbiegi krótkie (20 mężczyzn i 17 kobiet), 26osób uprawiających biegi długie (12 mężczyzni 14 kobiet) i 15 osób uprawiającychbiegi przez płotki (6 mężczyzn i 9 kobiet).Ich średnia wieku wynosiła 20 lat i 8 miesięcy,a średnia stażu zawodniczego w danejkonkurencji 5 lat i 7 miesięcy. Pod względemosiągnięć grupa ta jest dość zróżnicowana:26 osób to aktualni lub byli członkowiekadry narodowej (w tym również kadry narodowejjuniorów), 49 osób to uczestnicymistrzostw Polski (kadrowicze nie są wliczanido tej liczby), pozostali odnosili sukcesy naszczeblu wojewódzkim.Do pomiaru cech temperamentu wykorzystanoKwestionariusz Temperamentu (KT)Strelaua [2]. Został on opracowany zgodniez założeniami teorii Pawłowa, czyli przyjego użyciu można określić siłę procesównerwowych w zakresie pobudzenia (reaktywnośćjest jej odwrotnością) i hamowania,ich zrównoważenie oraz ruchliwość. Kwestionariuszskłada się ze 134 pytań, na któremożna udzielić jednej z trzech możliwychodpowiedzi: „tak”, „nie”, „?” (czyli „niewiem”). Za odpowiedź zgodną z kluczembadany otrzymuje 2 punkty, za niezgodną0 punktów, za niezdecydowaną 1 punkt.Wszystkie pytania kwestionariusza, zapomocą których można określić siłę procesupobudzania, sformułowano w taki sposób,aby można było przewidzieć zdolność komórkinerwowej do pracy, co przejawia sięw jej wydolności funkcjonalnej. Im większazatem siła procesu pobudzenia (niższy poziomreaktywności), tym większa zdolnośćdo wytrzymywania długotrwałego bądźkrótkiego, ale silnego pobudzenia bez koniecznościprzechodzenia w stan hamowaniaochronnego. Jeśli chodzi o siłę procesuhamowania, to dzięki kwestionariuszowibada się tzw. funkcjonalną wydolność układunerwowego w zakresie hamowania warunkowego.Im szybciej dana osoba uczy sięróżnych reakcji powstrzymywania, opóźniania,przerywania impulsywnych zachowań,tym wyższy jest jej poziom siłyprocesu hamowania. Równowaga układunerwowego jest cechą wtórną, określa sięją na podstawie stosunku siły pobudzeniado siły hamowania. Im wyższy zaś jest poziomruch liwości danej osoby, tym szybcieji adekwatniej reaguje ona na zmieniającesię bodźce, sytuacje [2].Typy temperamentu określane byłyzgodnie z typologią Stawowskiej [9], któraopracowała też normy stenowe do KwestionariuszaTemperamentu. Za podstawowewymiary układu nerwowego, które wyznaczajądany typ, Stawowska przyjęła równowagęprocesów nerwowych oraz ich ruchliwość.Wyodrębniła ona następujące rodzajetemperamentu:– sangwinika – osobę charakteryzującąsię zrównoważeniem siły pobudzeniai hamowania oraz co najmniej przeciętnympoziomem ruchliwości;– flegmatyka – osobę mało ruchliwą,zrównoważoną w zakresie pobudzeniai hamowania;– choleryka 1 – osobę cechującą się wysokimpoziomem siły procesu pobudzeniai niższym procesu hamowania,jej poziom ruchliwości jest conajmniej przeciętny;– choleryka 2 – osobę o wysokim poziomiesiły procesu pobudzenia i bardzoniskim poziomie siły procesu hamowania,jej poziom ruchliwości jestco najmniej przeciętny;– mieszanego choleryka 1 – osobę charakteryzującąsię niskim poziomemruchliwości i niewielką przewagą siłyprocesu pobudzenia nad hamowaniem;– mieszanego choleryka 2 – osobęo niskim poziomie ruchliwości i wyraźnejprzewadze siły procesu pobudzenianad hamowaniem;– melancholika – osobę cechującą siębardzo niskim poziomem siły procesupobudzenia i znacznie wyższym poziomemsiły procesu hamowania orazmałą ruchliwością;– mieszanego melancholika – osobęcharakteryzującą się niskim poziomemsiły procesu pobudzenia i wy-


60ROZPRAWY NAUKOWEAWF WE WROCŁAWIU 2012, 38K. Bukowska, M. MarksTemperament zawodników różnych konkurencjisokim poziomem siły procesu hamowaniaoraz co najmniej przeciętnympoziomem ruchliwości.Warto podkreślić, że istnieje już nowszawersja Regulacyjnej Teorii TemperamentuStrelaua [10] oraz narzędzia służące do pomiarucech w niej wyodrębnionych. Za ichpomocą nie można jednak określić poszczególnychrodzajów temperamentu. Ponadtowiększość badań, które prowadzono w sporcie,odnosiła się do starszej wersji RegulacyjnejTeorii Temperamentu i wykorzystywanow nich narzędzia badawcze umożliwiającepomiar cech temperamentu zgodnie z teoriąPawłowa. Dodatkowo, jak zauważa Eliasz[11], nowsze wersje Kwestionariusza Temperamentu(KT) budzą pewne zastrzeżenia,np. Kwestionariusz Regulacyjnej Teorii Temperamentu(KRTT) nie bada wrażliwościsensorycznej, choć jest to podstawowa cechawyodrębniona przez Strelaua. Poza tym zazastosowanym narzędziem przemawia równieżto, że jest to metoda sprawdzona empiryczniei nadal chętnie stosowana przezwielu badaczy i praktyków.Obliczenia statystyczne wykonano przyużyciu programu Statistica 7.1. Zastosowanojednoczynnikową analizę wariancjiANOVA oraz test post-hoc NIR Fishera. Doporównania różnic procentowych międzygrupami zastosowano test dla dwóch wskaźnikówstruktury. Za statystycznie istotneuznano różnice, przy których prawdopodobieństwotestowe było mniejsze lub równe0,05 (p 0,05).WynikiZ danych przedstawionych na ryc. 1 widać,że zdecydowanie najwyższym poziomempobudzenia procesów nerwowych (czylinajniższym poziomem reaktywności) charakteryzująsię zawodnicy uprawiający biegidługie. Różnią się oni istotnie poziomemtej cechy od reprezentantów wszystkich pozostałychkonkurencji biegowych. W grupieprzedstawicieli trzech pozostałych rodzajówbiegów najniższe wyniki w zakresiepobudzenia procesów nerwowych uzyskalizawodnicy trenujący biegi przez płotki, prawieidentyczne – sprinterzy, nieco wyższepoziom pobudzeniaprocesów nerwowych (pkt)poziom hamowaniaprocesów nerwowych (pkt)706050403020100706050403020100= 58,59 58,59 56,49 = 56,49sd = 12,19asd = 11,47a= 67,81 67,81sd = 10,33b= 56,47 56,47sd = 12,25abiegi średnie sprint biegi długie biegi przez płotkiRyc. 1. Średni poziom pobudzeniaprocesów nerwowych biegaczy(brak jednakowych oznaczeń literowychwskazuje na różnice statystycznie istotne,p 0,05)= 62,66 62,66sd = 12,78a= 59,11 59,11sd = 14,51a= 62,65 62,65sd = 13,26a= 54,73sd = 17,47abiegi średnie sprint biegi długie biegi przez płotkiRyc. 2. Średni poziom hamowaniaprocesów nerwowych biegaczy (jednakoweoznaczenia literowe wskazują na brak różnicstatystycznie istotnych), p > 0,05– reprezentanci biegów średnich. Różnicemiędzy tymi grupami nie są jednak statystycznieistotne.Na ryc. 2 zaprezentowano dane dotyczącepoziomu hamowania procesów nerwowych.Przedstawiciele biegów średnichuzyskali najwyższą średnią tej cechy, choćod średniej osób uprawiających biegi długieróżni się ona tylko o jedną setną. Zdecydowanienajniższą średnią poziomu hamowaniaprocesów nerwowych cechowali sięzawodnicy trenujący biegi przez płotki.Różnice między porównywanymi grupamiw żadnym przypadku nie okazały się jednakstatystycznie istotne, uzyskany rozkład wynikówmoże być zatem przypadkowy.Na ryc. 3 przedstawiono średnie poziomuruchliwości procesów nerwowych. Najwyższewyniki w tym zakresie uzyskali przedstawicielebiegów długich, najniższe zawodnicyuprawiający biegi średnie. Różnica jedyniemiędzy tymi skrajnymi średnimi okazała sięstatystycznie istotna.Wyniki zaprezentowane na ryc. 4 pokazują,że w przypadku zawodników trenującychbiegi przez płotki i biegi długie poziom


K. Bukowska, M. MarksROZPRAWY NAUKOWETemperament zawodników różnych konkurencji 2012, 38 AWF WE WROCŁAWIU 61poziom ruchliwościprocesów nerwowych (pkt)706050403020100= 58,90 58,90sd = 9,89a= 60,92sd = 11,59ab= 65,73 = 63,67sd = 8,30bsd = 8,12abbiegi średnie sprint biegi długie biegi przez płotkiRyc. 3. Średni poziom ruchliwościprocesów nerwowych biegaczy (brakjednakowych oznaczeń literowych wskazujena różnice statystycznie istotne, p 0,05)poziom równowagiprocesów nerwowych (pkt)1,510,50= 0,98 = 1,00sd = 0,30asd = 0,29a= 1,14 1,14 = 1,20sd = 0,37asd = 0,72abiegi średnie sprint biegi długie biegi przez płotkiRyc. 4. Średni poziom równowagiprocesów nerwowych biegaczy (jednakoweoznaczenia literowe wskazują na brak różnicstatystycznie istotnych, p > 0,05)liczebność typów temperamentu (%)40353025201510510,310,9 10,80F S CH1 CH2 CH1M CH2M M MMF – flegmatyk, S – sangwinik, CH1 – choleryk 1, CH2 – choleryk 2, CHM1 – mieszany choleryk 1,CHM2 – mieszany choleryk 2, M – melancholik, MM – mieszany melancholikRyc. 5. Procentowe zestawienie liczebności poszczególnych typów temperamentu wśród osóbtrenujących różne konkurencje biegowe (brak różnic statystycznie istotnych, p > 0,05)liczebność typów temperamentu (%)403530252015103,90,07,534,510,237,530,833,334,610,310,929,923,013,420,724,314,0 12,527,1*34,633,310,8*trenujący biegipopulacja5,6*52,30,9 0,9 2,20F S CH1 CH2 CH1M CH2M M MMF – flegmatyk, S – sangwinik, CH1 – choleryk 1, CH2 – choleryk 2, CHM1 – mieszany choleryk 1,CHM2 – mieszany choleryk 2, M – melancholik, MM – mieszany melancholik* różnice statystycznie istotne, p 0,05Ryc. 6. Procentowe zestawienie liczebności poszczególnych typów temperamentu wśród trenującychróżne konkurencje biegowe i w ogólnej populacji3,50,00,00,03,50,00,00,06,95,516,8*biegi średniesprintbiegi długiebiegi przez płotki0,09,413,310,310,915,37,76,7


62ROZPRAWY NAUKOWEAWF WE WROCŁAWIU 2012, 38K. Bukowska, M. MarksTemperament zawodników różnych konkurencjipobudzenia przeważa nad poziomem hamowaniaprocesów nerwowych. U sprinterówwystępuje równowaga między tymi dwomaprocesami, w przypadku przedstawicieli biegówśrednich poziom hamowania procesównerwowych jest minimalnie wyższy niż poziompobudzenia. Różnice te nie okazały sięjednak statystycznie istotne.Rycina 5 przedstawia procentowe zestawienieliczebności poszczególnych rodzajówtemperamentu wśród osób uprawiającychbiegi: średnie, krótkie, długie i przez płotki.Mimo że zaznaczyły się pod tym względempewne odmienności, to jednak w przypadkużadnego z typów temperamentu różnice nieokazały się statystycznie istotne. Ze względuna to przy porównaniu z ogólną populacjąwszystkie grupy biegaczy zostały połączone.Na ryc. 6 przedstawiono porównanieprocentowego zestawienia liczebności poszczególnychtypów temperamentu w badanejgrupie lekkoatletów i w ogólnej populacji.Jak widać, wśród biegaczy więcej jestsangwiników oraz choleryków 1 i 2. W populacjinatomiast więcej jest flegmatyków,choleryków mieszanych 1 i 2, melancholikówi melancholików mieszanych. Różnicestatystycznie istotne dotyczą jednak tylkodwóch typów: wśród badanych więcej jestcholeryków 2 (p = 0,000), w populacji – melancholików(p = 0,002).DyskusjaNajwyższym poziomem pobudzenia procesównerwowych (najniższym poziomemreaktywności) charakteryzują się zawodnicyuprawiający biegi długie. Zgodne jestto z konkluzją Gracza i Sankowskiego [4],że w sportach wytrzymałościowych lepiejpowinny sobie radzić silne typy temperamentu,gdyż dla typów słabych już samtrening w tych dyscyplinach jest zbyt obciążający.Taki poziom pobudzenia procesównerwowych długodystansowców jest najprawdopodobniejwynikiem selekcji naturalnej,osoby wysokoreaktywne albo rzadkotrafiają do tej konkurencji, albo szybko rezygnująz jej uprawiania. Dzieje się takpewnie ze względu na zbyt dużą rozbieżnośćmiędzy zapotrzebowaniem osób o wysokiejreaktywności na stymulację a poziomemstymulacji dostarczanej podczas biegania nadługich dystansach. Zgodnie z teorią Hebba[za: 3], każda osoba dąży do uzyskania optimumaktywacji, jednak w zależności od poziomureaktywności to optimum osiąganejest łatwiej bądź trudniej. Osobom wysokoreaktywnympotrzeba niewiele stymulacjido uzyskania najbardziej korzystnego stanupobudzenia i najlepszego samopoczucia,przy którym działają najsprawniej, ponoszącminimum kosztów psychofizycznych. Dokładnie odwrotnie jest w przypadku osóbniskoreaktywnych. Niższe wyniki pobudzeniaprocesów nerwowych sprinterów i zawodnikówuprawiających biegi przez płotkiczęściowo pokrywają się ze spostrzeżeniamiGracza i Sankowskiego [4], że w dyscyplinachszybkościowych osoby o wyższym poziomiereaktywności mogą uzyskiwać podobnerezultaty jak osoby niskoreaktywne.Jednak średnia sprinterów i przedstawicielibiegów przez płotki kształtuje się na poziomieśredniej w populacji mężczyzn (średniaw populacji kobiet jest znacznie niższa – wynosi51) [9]. Nie są to zatem wyniki niskie.Porównując poziom pobudzenia procesównerwowych charakterystyczny dla biegaczyz poziomem przedstawicieli innychdyscyplin sportowych, można zauważyć, żedługodystansowcy uzyskali stosunkowowy soką średnią, natomiast przedstawicielepozostałych biegów wręcz przeciwnie – stosunkowoniską. Po uporządkowaniu od najwyższychwyniki te prezentują się nas tępująco:zawodnicy trenujący biegi długie– 67,81; koszykarze – 65,20 [12]; lekkoatleciseniorzy – 64,36 [13]; piłkarze nożni –62,78 [14]; lekkoatletki seniorki – 60,87 [13];siatkarze – 61,80; pływacy i piłkarze ręczni– 60,40; piłkarze nożni – 60,20 [12]; szachiści– 60,05 [14]; przedstawiciele biegówśrednich – 58,59; sprinterzy – 56,49; przedstawicielebiegów przez płotki – 56,47. Średniete są co prawda zróżnicowane, ale niema wśród nich wyników niskich w zakresietej cechy. Można więc założyć, że większośćosób uprawiających sport wyczynowy charakteryzujesię co najmniej przeciętnymiwynikami w zakresie pobudzenia procesównerwowych. Potwierdza to rezultaty innychbadań, zgodnie z którymi sukces sportowy


K. Bukowska, M. MarksROZPRAWY NAUKOWETemperament zawodników różnych konkurencji 2012, 38 AWF WE WROCŁAWIU 63wiąże się z niskim poziomem reaktywności[12, 13, 15, 16].Uzyskane rezultaty w zakresie poziomuhamowania procesów nerwowych w większościzbliżone są do średniej w populacji(kobiety – 60, mężczyźni – 62) [9]. Jedynieprzedstawiciele biegów przez płotki charakteryzująsię nieco niższymi wynikami, choćróżnica w porównaniu z pozostałymi grupaminie okazała się statystycznie istotna. Cechata zdecydowanie rzadziej pojawia się w badaniachprowadzonych nad sportowcami.W przeciwieństwie do badań dotyczącychreaktywności, nie ma żadnych przesłanek,że zmienna ta może mieć bezpośredniwpływ na wyniki sportowe. Powinna byćona rozpatrywana raczej w powiązaniu z poziomempobudzenia procesów nerwowych,bo dopiero stosunek tych dwóch cech dajemożliwości przewidywania, jak w konkretnejsytuacji dana osoba się zachowa. W znanychbadaniach przeprowadzonych na sportowcachpoziom tej cechy kształtuje sięnastępująco: szachiści – 66,84 [14]; koszykarze– 66,20; piłkarze nożni – 65,60 [12];piłkarze nożni – 62,78 [14]; zawodnicy trenującybiegi średnie – 62,66; zawodnicy trenującybiegi długie – 62,65; siatkarze – 62,30;piłkarze ręczni – 61,90; pływacy 60,30 [12];sprinterzy – 59,11; zawodnicy trenujący biegiprzez płotki – 54,73. Wydaje się, że wyższypoziom hamowania procesów nerwowych,a zwłaszcza większe zrównoważenie go z poziomempobudzenia powinno być charakterystycznedla przedstawicieli sportów zespołowych.To właśnie w tych dyscyplinachprawdopodobieństwo wystąpienia prowokacjiczy błędnej decyzji sędziego jest zdecydowaniewiększe i może wpływać na zachowaniezawodnika. Jeśli poziom pobudzeniabędzie przeważał nad poziomem hamowania,to zawodnik łatwiej podejmie impulsywnedziałania i wystąpi większe zagrożeniewykluczenia go z dalszej rywalizacjisportowej. Oczywiście, niektóre dyscyplinyindywidualne też wymagają stosunkowo wysokiegopoziomu zrównoważenia procesównerwowych, przez wiele godzin bowiemtrzeba w nich panować nad własnym zachowaniem,jak na przykład wśród szachistów.Na podstawie znanych badań w tym zakresiei rezultatów uzyskanych w tej pracy, zestawiającwyniki od największej przewagipoziomu pobudzenia nad hamowaniem docoraz większej przewagi hamowania nad pobudzeniem,otrzyma się następującą klasyfikację:zawodnicy trenujący biegi przez płotki– 1,20; długodystansowcy – 1,14; piłkarzenożni – 1,08 [14]; pływacy [12] i sprinterzy– 1,00; siatkarze – 0,99; koszykarze i piłkarzeręczni [12], zawodnicy uprawiający biegiśrednie – 0,98; piłkarze nożni [12] i szachiści[14] – 0,92.Im wyższym poziomem ruchliwościcharakteryzuje się dana osoba, tym łatwieji szybciej reaguje ona na szybko zmieniającąsię sytuację. Jest to też cecha, z którą wiązanyjest sukces sportowy. Osoby charakteryzującesię wysokim jej poziomem szybciejuczą się nowych złożonych czynnościruchowych [4, 15]. Duże znaczenie powinnamieć ona np. w grach zespołowych. Spośródbadanych konkurencji biegowych najważniejszazdaje się być w przypadku zawodnikówuprawiających biegi przez płotki,gdyż to w tej dyscyplinie struktura ruchu jestnajbardziej złożona. Jednocześnie należypamiętać, że szczególnie dużą pozytywnąrolę jej wysoki poziom odgrywa w początkowymetapie szkolenia, w fazie doskonalenialepiej radzą sobie osoby z niższym jejpoziomem, mimo że na początku szkoleniamogły mieć one spore problemy z opanowaniemdanej czynności [4]. Zgodnie z uzyskanymiwynikami, najwyższym poziomemtej cechy charakteryzują się długodystansowcy,różnią się oni istotnie od przedstawicielibiegów średnich. Jest to rezultat trudnydo interpretacji. Średnia w populacji zarównokobiet, jak i mężczyzn wynosi 58, jest tozatem wynik zbliżony do tego, który uzyskalizawodnicy biegów średnich. Pod tymwzględem w znanych badaniach grup sportowychwyniki kształtują się następująco:koszykarze – 66,2 [12]; długodystansowcy– 65,73; piłkarze nożni – 65,6 [12]; zawodnicytrenujący biegi przez płotki – 63,67;siatkarze – 62,3; piłkarze ręczni – 61,9 [12];piłkarze nożni – 61,40 [14]; sprinterzy –60,92; pływacy – 60,3 [12]; średniodystansowcy– 58,90; szachiści – 57,08 [14]. Wynikite w większości są zgodne z intuicyjnymioczekiwaniami w odniesieniu do poszczególnychdyscyplin. Dziwi tylko tak wysoka


64ROZPRAWY NAUKOWEAWF WE WROCŁAWIU 2012, 38K. Bukowska, M. MarksTemperament zawodników różnych konkurencjipozycja przedstawicieli biegów długodystansowychw tej hierarchii.Ze względu na to, że zawodnicy trenującybiegi na różnych dystansach nie różniąsię istotnie liczebnością poszczególnych typówtemperamentu, podczas porównaniaz populacją potraktowani zostali oni jakjednorodna grupa. Jedynie w dwóch przypadkachzaznaczyły się istotne różnice: wśródbiegaczy więcej jest choleryków 2 (klasycznych,czyli takich, u których zdecydowaniedominuje pobudzenie nad hamowaniem),w populacji ogólnej natomiast istotnie więcejjest melancholików, a więc osób o mniejszejwydolności i odporności, szczególniew sytuacjach trudnych, związanych z dużymobciążeniem. Ten drugi wynik jest jaknajbardziej zgodny z oczekiwaniami. Jakwykazano w różnych badaniach, melancholicygorzej radzą sobie w sytuacji startuw zawodach [4]. Z tego powodu mogą oniwcześniej rezygnować z uprawiania sportuwyczynowego. Mogą też rzadziej do niegotrafiać ze względu na mniejsze zapotrzebowaniena stymulację i swoje nastawienie raczejna jej unikanie niż poszukiwanie [3].Melancholicy wymagają też wyjątkowo starannegodoboru zadań treningowych, właściwegoich dawkowania i stopniowania trudności,gdyż większe postępy robią oni przymniejszych obciążeniach, stosowaniu dłuższychprzerw wypoczynkowych i ograniczeniunapięć psychicznych [4]. Trener niezdającysobie z tego sprawy lub nieznającytemperamentu zawodnika może go zniechęcić,stosując zbyt duże obciążenia, którez jednej strony będą źle przez niego tolerowane,z drugiej – nie przyniosą efektówadekwatnych do włożonej pracy. A stąd jużblisko do decyzji zawodnika o rezygnacjiz uprawiania sportu. Duża liczba klasycznychtypów cholerycznych wśród badanychmoże się natomiast wiązać z ich stosunkowowysokim zapotrzebowaniem na stymulację(co może ich przyciągać do sportu), dużymzaangażowaniem w pracę treningową (częstonawet zbyt dużym, mogącym prowadzić doprzeciążeń) oraz chęcią błyszczenia na tleinnych [4].Zgodnie z tezą Gracza i Sankowskiego[4], wśród badanych nie ma tak dużej liczbysangwiników, jakiej można się było spodziewaćze względu na ich predyspozycje douprawiania sportu. Są to osoby szczególniełatwo przystosowujące się do różnych zmiennychwarunków, a ponadto trudno jest wywołaću nich zaburzenie zachowania. Wśródbadanych lekkoatletów jest ich więcej niżw populacji o niecałe 5% (29,9% w populacji[9], 34,6% wśród badanych biegaczy).Podobne wyniki uzyskano w badaniachnad piłkarzami nożnymi – było wśród nich34% sangwiników. Nieco więcej było ichwśród szachistów – 39,47% [14]. W żadnymprzypadku różnica w stosunku do populacjinie okazała się jednak statystycznie istotna.W grupie piłkarzy nożnych było natomiastistotnie więcej niż w populacji choleryków 2(24% do 10,82%) [14], podobnie jak w grupielekkoatletów (27,1%). Wyjątkowo mało choleryków2 było natomiast wśród szachistów(2,63%) [14]. Można jednak zauważyć, żewe wszystkich badanych grupach sportowcówdominowały typy silne, odporne. Wśródlekkoatletów i piłkarzy nożnych byli to sangwinicyi cholerycy 2, wśród szachistów dominowałytypy zrównoważone, czyli sangwinicyi flegmatycy (tych ostatnich wśródszachistów było istotnie więcej niż w populacji)[14]. Potwierdzałoby to przydatnośćw sporcie wyczynowym osób charakteryzującychsię niskim poziomem reaktywności.W odniesieniu do konkretnej dyscyplinyznaczenia nabierają też inne cechy temperamentu,np. poziom ruchliwości procesównerwowych czy stosunek ich pobudzenia dohamowania.Podsumowanie1. Zawodnicy trenujący biegi długie różniąsię istotnie od reprezentantów pozostałychkonkurencji biegowych pod względempobudzenia procesów nerwowych. Uzyskalioni w zakresie tej cechy najwyższe wyniki.2. Biegacze różnych konkurencji nie różniąsię istotnie pod względem hamowaniai równowagi procesów nerwowych. W zakresieruchliwości procesów nerwowychwystąpiła jedna istotna różnica: biegaczedługodystansowi charakteryzują się większąruchliwością procesów nerwowych niżśredniodystansowcy.


K. Bukowska, M. MarksROZPRAWY NAUKOWETemperament zawodników różnych konkurencji 2012, 38 AWF WE WROCŁAWIU 653. Pod względem typów temperamentubiegacze różnych konkurencji nie różniąsię istotnie między sobą. W odniesieniu donorm populacyjnych zaznaczyły się dwieistotne różnice: wśród badanych zawodnikówwięcej jest choleryków 2, a mniej melancholików.Przeprowadzone badania potwierdzają,że wśród biegaczy uprawiających sport wyczynowodominują osoby charakteryzującesię niską reaktywnością, czyli tzw. silnetypy temperamentu. Nawet w przypadkudyscyplin szybkościowych, w których wedługGracza i Sankowskiego [4] stosunkowodobrze powinny sobie radzić również osobyo wyższej reaktywności, pobudzenie procesównerwowych jest średnio takie, jak w całejpopulacji mężczyzn.Bibliografia[1] Strelau J., Psychologia temperamentu, PWN,Warszawa 2002. [2] Strelau J., Temperament –osobowość – działanie, PWN, Warszawa 1985.[3] Strelau J., Temperament, [w:] Tomaszewski T.(red.), Psychologia ogólna. Temperament i inteligencja,PWN, Warszawa 1995, 7–82. [4] Gracz J.,Sankowski T., Psychologia sportu, AWF, Poznań2000, 233–258. [5] Wjatkin B.A., Jegorow I.W.,Tipologiczeskije razliczja w dinamikie formirowanijadwigatielnych nawykow pri rozlicznychmotiwach diejatielnosti, Tieorija i Praktika FiziczeskojKultury, 1968, 7, 28–31. [6] Wjatkin B.A.,Rol tiempieramienta w sportiwnoj diejatielnosti,Fizkultura i Sport, Moskwa 1978. [7] SankowskiT., Reaktywność temperamentalna a aktywnośćsportowa, Roczniki Naukowe AWF w Poznaniu,1996, 45, 3–11. [8] Zawadzki B., Temperament:selekcja czy kompensacja?, [w:] Tyszka T. (red.),Psychologia i sport, AWF, Warszawa 1991, 85–112. [9] Stawowska L., Rola zróżnicowania typologicznegow funkcjonowaniu jednostki, Seria B:Studia i Monografie WSP w Opolu, 1977, 52. [10]Strelau J., Temperament, [w:] Strelau J. (red.),Psychologia. Podręcznik akademicki. T. 2, GWP,Gdańsk 2000, 683–719.[11] Eliasz A., Podmiotowe i środowiskowe czynnikiutrudniające efektywną regulację stymulacji,Czasopismo Psychologiczne, 1995, 1 (3), 129–141.[12] Sankowski T., Temperament jednym z czynnikówwyboru określonych dyscyplin sportowych,Roczniki Naukowe AWF w Poznaniu, 1980, 29,193–199. [13] Rychta T., Wysocka T., Wybranezmienne osobowościowe u zawodniczek i zawodnikówlekkiej atletyki, Wychowanie Fizyczne i Sport,1988, 1, 107–127. [14] Bukowska K., Zgadzaj R.,Comparative analysis of the temperament of chessand football players against a background of thegeneral population, Human Movement, 2007, 8(2), 89–97. [15] Blecharz J., Fiedor M., Temperamentalneuwarunkowania sukcesów w sporcie,Wychowanie Fizyczne i Sport, 1983, 3–4, 59–61.[16] Bielec G., Lipowski M., Temperamentalneuwarunkowania skuteczności przewidywania wynikówu pływaków, Rocznik Naukowy AWFiSw Gdańsku, 2002, 12, 183–188.


ROZPRAWY NAUKOWEAkademii Wychowania Fizycznego we Wrocławiu2012, 38, 67 – 72Jacek Stodółka, Kamil Kobiałkaakademia wychowania fizycznego we wrocławiuSprawność fizyczna uczniów 14–16-letnichuczestniczących w programie „trener osiedlowy”AbstractPhysical fitness of boys aged 14–16 participating in the “Community coach” programOne of the tasks of local governments in Poland is to deal with social issues. Among otherprograms they are to create and launch those concerning physical culture and sports ingeneral. Since 2003 Wrocław local government has been sponsoring a program called“Community coach”. The general idea of the program is to counteract social pathology bypromoting physical recreation. The aim of this study was to determine the levels of physicalfitness of the participants before they entered the program and after its completion.In addition, the research included basic measurements of the participants’ somatic structure(height and body mass) and a community interview. Results in brief: the motor trialsat the end of the project revealed that all the participants improved physically in the courseof the “Community coach” program.Key words: “Community coach”, physical fitness, motor trailsWprowadzeniePojęcie sprawności fizycznej człowieka jestniezwykle złożone. Eksperci Światowej OrganizacjiZdrowia ustalili w 1968 r., że sprawnośćfizyczna to zdolność do efektywnegowykonania pracy mięśniowej [1]. W Polscefunkcjonują dwa określenia tej właściwości:„sprawność fizyczna” i „sprawność motoryczna”.Wydaje się, że pojęcie „sprawnośćmotoryczna” jest terminem bardziej precyzyjnym,ponieważ motoryka ujawnia siępodczas działalności ruchowej człowieka,a jej składowe zmieniają się podczas wysiłkufizycznego.W celu oceny sprawności motorycznejstworzono liczne testy, które umożliwiająpostawienie diagnozy, rozbudzają świadomość,rozwijają pozytywną postawę wobecciała oraz ułatwiają projektowanie dalszejpracy w celu podniesienia poziomu sprawności.Test sprawności fizycznej w żadnejmierze nie może być wykorzys tany do różnicowaniabadanych w kategoriach „zwycięzca”i „pokonany” [2]. Istnieje wiele uznanychi powszechnie stosowanych testówsprawności fizycznej: Miernik Spraw nościFizycznej Jana Mydlarskiego, Miernik SprawnościFizycznej Romana Trześniowskiego,Test Sprawności Motorycznej Lud wika Denisiuka,Międzynarodowy Test SprawnościFizycznej (ICSPFT), Test SprawnościFizycznej Zdzisława Chromińskiego, PowszechnaKarta Sprawności Fizycznej. Zanajpopularniejsze testy uważa się IndeksSprawności Fizycznej Krzysztofa Zuchoryi Europejski Test Sprawności Fizycznej„Eurofit” [3].Prowadzenie badań w obszarze okreś leniapoziomu sprawności fizycznej człowiekajest niezwykle ważne pod względem społecznymi jest procesem ciągłym. WspomnianaŚwiatowa Organizacja Zdrowia postrzegaholistycznie, czyli całościowo, kwestiezdrowia i funkcjonowania organizmu człowieka.Uznała ona, że zdrowie to nie tylkobrak choroby czy kalectwa, ale także stanpełnego fizycznego, umysłowego i społecznegodobrostanu (dobrego samopoczucia).W świetle powyższego zwraca szczególnąuwagę na osobistą troskę człowieka o kondycjęfizyczną i mocno akcentuje rolę ruchuw jego życiu [4].Zgodnie z tymi trendami oraz zapisami


68ROZPRAWY NAUKOWEAWF WE WROCŁAWIU 2012, 38J. Stodółka, K. KobiałkaSprawność fizyczna uczestników programu „Trener Osiedlowy”ustawowymi o realizowaniu zadań społecznych,samorządy lokalne w Polsce stworzyłyi wdrożyły w życie wiele programów z zakresuszeroko pojętej kultury, w tym – fizycznej.Jednym z takich programów jest „TrenerOsiedlowy”. W sensie ogólnie rozumianejkultury fizycznej trenera osiedlowego i jegodziałalności nie można jednoznacznie zakwalifikowaćdo któregoś z jej działów –sportu, wychowania fizycznego, rekreacji,treningu zdrowotnego czy rehabilitacji [5].W celu precyzyjnego okreś lenia jego rolii zadań należy wcześniej zastanowić się nadukrytym znaczeniem terminu „trener osiedlowy”.Obszerna literatura z zakresu kulturyfizycznej nie definiuje tego rodzaju pojęcia.Można zasugerować, że jego etymologiazwiązana jest z dużym progresem technicznym,obserwowanym w końcówce XX wieku(gry komputerowe, Internet itp.), który powodowałzanik spontanicznej aktywnościruchowej u dzieci i młodzieży. Bardzo ograniczonegodzinowo oddziaływanie szkolnegowychowania fizycznego na dzieci i młodzież,przy jednoczesnym braku u nich chęcido podjęcia dodatkowych działań na polukultury fizycznej, powodowało nie tylko niedostatecznyrozwój zdolności motorycznych,ale też wzrost patologii społecznej. Dlategozaczęto poszukiwać nowoczesnych i nowatorskichsposobów zachęcenia młodych ludzido udziału w pozalekcyjnych zajęciachsportowych [6].W 2003 r. Biuro Sportu Urzędu Miejskiegowe Wrocławiu w ramach programu„Trener Osiedlowy” rozpoczęło działaniaprowadzące do zatrudnienia we wrocławskichobiektach rekreacyjnych i sportowychosób, które miałyby organizować zajęciasportowo-rekreacyjne dla dzieci mieszkającychna pobliskich osiedlach. Wyznaczonogłówne cele programu [7]:1. Zwiększenie liczby dzieci i młodzieżybiorących udział w bezpiecznymi zorganizowanym systemie spędzaniawolnego czasu w sposób aktywnyfizycznie.2. Poprawa bezpieczeństwa na boiskachi terenach zielonych miasta Wrocławia.3. Podniesienie poziomu samorządnościmłodzieży.4. Wzbudzenie zainteresowania problematykąwłaściwej organizacji czasuwolnego dzieci i młodzieży wśród niejsamej, a także wśród rodziców, instytucjipracujących na rzecz dziecii młodzieży, sponsorów itp.W 2005 r. w programie zatrudniono42 trenerów, których wybrano z 75-osobowejgrupy, a od 2006 r. do dziś zatrudnionychjest 47 trenerów, którzy są wybieraniz około 100 zainteresowanych osób. Obiektywyznaczono na podstawie zgłoszeń przesłanychprzez wrocławskie szkoły i radyosiedli. Trenerzy pracują w wymiarze 18 godzinw tygodniu. Mają oni do dyspozycjipodstawowy sprzęt sportowy: piłki nożne,koszowe, siatkowe, rakietki do badmintona,tenisa stołowego, ringo itp.Cel BADAŃInspiracją do przeprowadzenia badań nadbiorącą udział w programie młodzieżą byłozainteresowanie autorów specyfiką pracytrenera osiedlowego i ogólnie – motorycznościączłowieka.Celem badań było wyjaśnienie wpływuaktywności uczniów w ramach programu„Trener Osiedlowy” na ich sprawność fizyczną.Materiał i metody badańMateriał badawczy stanowiło 32 chłopcóww wieku 15,1 ± 0,76 roku, regularnie uczęszczającychna zajęcia z trenerem osiedlowym.Wszyscy byli mieszkańcami Wrocławia.W celu przeprowadzenia analizy porównawczejbadania wykonano dwukrotnie: w majui listopadzie 2008 roku. Odbyły się onew otwartym kompleksie sportowo- rekreacyjnymz bieżnią żużlową (obwód 300 m), należącymdo Gimnazjum nr 5 we Wrocławiu.Pomiarów dokonano w zbliżonych warunkachpogodowych.W charakterystyce grupy posłużono sięwywiadem środowiskowym (pierwszy termin).Przeprowadzono pomiary cech somatycznych– wysokości i masy ciała – przyużyciu wagi lekarskiej ze wzrostomierzem.


J. Stodółka, K. KobiałkaROZPRAWY NAUKOWESprawność fizyczna uczestników programu „Trener Osiedlowy” 2012, 38 AWF WE WROCŁAWIU 69Wysokość ciała zmierzono z dokładnościądo 1 cm, masę – do 0,1 kg.Do oceny sprawności fizycznej młodzieżyzastosowano cztery próby.1. Bieg na 60 m (próba szybkości lokomocyjnej).Czas mierzono stoperemręcznym z dokładnością do 0,01 s.Pomiarów w obu terminach dokonywałata sama osoba. Chłopcy startowalipojedynczo, z pozycji wysokiej,wykrocznej. Stoper włączano w chwilizetknięcia się stopy nogi, która byłazakroczną, z podłożem. Próbę wykonywanojednokrotnie.2. Skok w dal z miejsca obunóż (ocenamocy mięśni kończyn dolnych). Badaniwykonywali po trzy skoki. Najdłuższyz nich odnotowywany byłjako wynik końcowy próby. Odległośćmierzono taśmą mierniczą z dokładnościądo 1 cm.3. Rzut piłką lekarską 2 kg zza głowyz miejsca, w pozycji rozkrocznej. Próbamiała na celu ocenę siły mięśni kończyngórnych. Rzuty wykonywanotrzykrotnie. W obliczeniach uwzględnianonajlepszy wynik. Do pomiaruodległości użyto taśmy mierniczej.Dokładność pomiaru to 10 cm.4. Bieg na 1000 m ze startu wspólnego(ocena poziomu wytrzymałości badanych).Próbę przeprowadzono nabieżni żużlowej o obwodzie 300 m.Przed biegiem badanych podzielonona trzy grupy o zbliżonej liczebności.Czas biegu mierzono stoperem ręcznymz dokładnością do 1 s.W celu zmotywowania chłopców doosiągania jak najlepszych rezultatów badaniamiały charakter imprezy sportowo-rekreacyjnej,której nadano nazwę I MistrzostwaPrzedmieścia Świdnickiego w MiniwielobojuLekkoatletycznym i II MistrzostwaPrzedmieścia Świdnickiego w MiniwielobojuLekkoatletycznym. Najlepsi uczestnicyw poszczególnych próbach i w klasyfikacjiogólnej byli nagradzani.W celu określenia istotności różnic wynikóww poszczególnych próbach międzypomiarami (majowym i listopadowym) zostałaprzeprowadzona analiza porównawczaśrednich testem t-Studenta dla prób zależnych.Wyniki badań przedstawiono w postaciśredniej arytmetycznej, minimum, maksimumi odchylenia standardowego. Jakostatystycznie istotne przyjęto obserwacje,gdy p 0,05.WynikiSzczegółowe wyniki pomiarów budowy ciałazestawiono w tab. 1 i 2. Różnica wysokościciała w pomiarach majowych i lis to pado wychjest statystycznie istotna (p 0,05). Równieżstatystycznie istotna okazała się różnicamasy ciała w tych pomiarach (p 0,05).Na podstawie wywiadu środowiskowegostwierdzono, że 66% badanych nie mieszkaz obojgiem rodziców, rodzice 44% dziecinie pracują, 31% badanych twierdzi, że maproblemy z nauką, a 34% popadło w konfliktz prawem. 25% badanej młodzieży przyznałosię do zażywania narkotyków, 81% do spożywaniaalkoholu, 53% do palenia papierosów.Badani średnio spędzają 5,3 ± 2,44godziny dziennie na świeżym powietrzu.Jako ulubioną dyscyplinę sportu 59% wy-Tab. 1. Wartości masy i wysokości ciaław pierwszym pomiarzeCechasomatycznaWysokośćciała (m)Masaciała (kg)MinimumMaksimumsd1,761 1,52 1,97 0,09162,97 40,0 88,0 12,17Tab. 2. Wartości masy i wysokości ciaław drugim pomiarzeCechasomatycznaWysokośćciała (m)Masaciała (kg)MinimumMaksimumsd1,772 1,52 1,97 0,10263,89 41,0 88,0 12,91


70ROZPRAWY NAUKOWEAWF WE WROCŁAWIU 2012, 38J. Stodółka, K. KobiałkaSprawność fizyczna uczestników programu „Trener Osiedlowy”Tab. 3. Wyniki osiągnięte przez badanychw poszczególnych próbach motorycznych(pierwszy termin)8,628,64próba1 2PróbaBieg na60 m (s)Skok w dalz miejsca (m)Rzut piłkąlekarską zzagłowy (m)Bieg na1000 m (s)MinimumMaksimummienia piłkę nożną. 69% dzieci reprezentowałoszkołę na zawodach sportowych, 69%regularnie uczęszcza na lekcje wychowaniafizycznego, 78% – na zajęcia z treneremosiedlowym, 34% badanych uczestniczyw zajęciach treningowych w klubiesportowym.W tab. 3 i 4 przedstawiono wyniki próboceniających poziom sprawności fizycznejbadanej młodzieży.Różnice między poszczególnymi pomiarami(majowym i listopadowym) przedstawionona ryc. 1–4. Na ryc. 1 i 4 celowo odwróconowartości na osi rzędnych, ponieważczas w przeciwieństwie do innych katego-sd8,741 7,09 11,28 0,9222,222 1,59 2,97 0,2847,95 4,0 12,0 1,99239,7 189 290 23,3Tab. 4. Wyniki osiągnięte przez badanychw poszczególnych próbach motorycznych(drugi termin)PróbaBieg na60 m (s)Skok w dalz miejsca (m)Rzut piłkąlekarską zzagłowy (m)Bieg na1000 m (s)MinimumMaksimumsd8,664 7,16 10,90 0,9042,253 1,65 3,00 0,2728,23 4,5 12,0 1,95239,2 178 280 25,3bieg na 60 m (s)skok w dal z mejsca (m)rzut piłką lekarską zza głowy (m)bieg na 1000 m (s)8,668,688,708,728,748,762,262,252,242,232,222,212,208,308,258,208,158,108,058,007,957,907,857,80238,9239,0239,1239,2239,3239,4239,5239,6239,7239,88,7412,2221 2próba7,951 2próbapróba1 2239,78,664Ryc. 1. Porównanie średnich wyników w bieguna 60 m podczas pierwszego i drugiego pomiaru2,253Ryc. 2. Porównanie średnich wynikóww skoku w dal z miejsca podczas pierwszegoi drugiego pomiaru8,23Ryc. 3. Porównanie średnich wynikóww rzucie piłką lekarską zza głowypodczas pierwszego i drugiego pomiaru239,2Ryc. 4. Porównanie średnich wynikóww biegu na 1000 m podczas pierwszegoi drugiego pomiaru


J. Stodółka, K. KobiałkaROZPRAWY NAUKOWESprawność fizyczna uczestników programu „Trener Osiedlowy” 2012, 38 AWF WE WROCŁAWIU 71rii jest lepszy, gdy ma mniejszą wartość.W biegu na 60 m i w rzucie piłką lekarskązza głowy różnice między pomiarami (majowymi listopadowym) są statystycznie istotne(p 0,05).DYSKUSJAOd kilkudziesięciu lat do oceny sprawnościfizycznej człowieka tworzono różne testyi próby [8]. Te zastosowane w pracy mogą byćwykorzystane w przyszłości podczas realizacjiprogramu „Trener Osiedlowy” w grupachmłodzieży z innych roczników. Wedługorganizatorów, osób w nim uczestniczącychi badaczy zajmujących się tym zjawiskiem,program ten stale się rozwija i jest ciągleudoskonalany.Dobierając próby do oceny sprawnościfizycznej, skupiono się głównie na tym, bybyły one łatwe do przeprowadzenia (takżew warunkach rywalizacji sportowej). Szczególneemocje towarzyszyły młodzieży w bieguna 60 m, a nagrody w imprezie uwiarygodniływyniki testów.Warto zauważyć, że część badanychchłopców nie uczestniczy w sportowym życiuszkoły, ale uczęszcza na zajęcia z treneremosiedlowym, podnosząc swoją sprawnośćfizyczną. Być może, przedstawione tubadania zainicjują powstanie innych podobnychprogramów edukacyjnych i zachęcąsponsorów, którzy zechcą takie projekty sfinansować.Takie testy z pewnością mobilizująmłodzież do podjęcia dodatkowychdziałań w zakresie swojej edukacji zdrowotneji sportowej. Założenia programu „TrenerOsiedlowy” mają w tym skutecznie pomagać.Doświadczenia wyniesione z prowadzeniazajęć w ramach akcji „Trener Osiedlowy”pozwalają wysnuć pogląd, że są to atrakcyjneformy spędzania czasu wolnego dla młodzieży,a ich wartość dodatkowo wzbogaconajest przez imprezy sportowe organizowanena potrzeby badań.Przedstawione tu wyniki trudno odnieśćdo podobnego materiału. W dostępnych publikacjachnie znaleziono opisów badań grupmłodzieży, które uczestniczyły w tego rodzajuprogramach. Dotychczasowe doniesieniazwiązane z programem „Trener Osied lowy”nie korelują z celami przyjętymi przez autorówtej pracy [9].PodsumowanieOpierając się na wynikach opisanych tubadań, zdiagnozowano sprawność fizycznąmłodzieży objętej programem „Trener Osiedlowy”,określono wpływ zajęć ruchowych(w ramach programu) na motorykę chłopcóworaz scharakteryzowano społecznieuczestników projektu.Wyniki badań i ich analiza są podstawąnastępujących wniosków:– Część badanych osób pochodzi z rozbitychrodzin. Ich rodzice często niepracują. Uczniowie mają trudnościw nauce, niektórzy powtarzają klasęlub wchodzą w konflikt z prawem.Jedna czwarta uczniów przyznaje siędo używania narkotyków, a ponadpołowa spożywa alkohol. Większośćpali papierosy.– Badani uczniowie są aktywni fizycznie,ich ulubioną dyscypliną sportujest piłka nożna. Większość badanychprzynajmniej raz reprezentowała swojąszkołę na zawodach sportowych.Uczęszczają oni systematyczniej nazajęcia z trenerem osiedlowym niżna lekcje z nauczycielem wychowaniafizycznego. Co trzeci uczeń bierzeudział w treningach sportowychw klubie (najczęściej piłki nożnej).– Uczniowie biorący udział w programie„Trener Osiedlowy” poprawiliswoje wyniki we wszystkich czterechpróbach sprawności fizycznej. Różnicesą statystycznie istotne w bieguna 60 m i w rzucie piłką lekarską.Bibliografia[1] Wolański N., Pařizkova J., Sprawność fizycznaa rozwój człowieka, SiT, Warszawa 1976. [2] OsińskiW., Motoryczność człowieka – jej struktura,zmienność i uwarunkowania, AWF, Poznań1993. [3] Osiński W., Antropomotoryka, AWF,Poznań 2003. [4] Raczek J., Motoryczność czło-


72ROZPRAWY NAUKOWEAWF WE WROCŁAWIU 2012, 38J. Stodółka, K. KobiałkaSprawność fizyczna uczestników programu „Trener Osiedlowy”wieka, poglądy, kontrowersje i kon cepcje, AWF,Katowice 1986. [5] Kosendiak J., Wykłady z TeoriiSportu dla studentów Akademii WychowaniaFizycznego, Wydawnictwo BK, Wrocław 2004.[6] Solarewicz M., Rola i zadania trenera osiedlowego.Materiały Konferencji Szkoleniowej„Trener Osiedlowy”, Krzyżowa, 20.07.2009, maszynopis.[7] www.trener-osiedlowy.pl. [data dostępu:12.10. 2010]. [8] Przewęda R., TrześniowskiR., Sprawność fizyczna polskiej młodzieżyw świetle badań z roku 1989, AWF, Warszawa1996. [9] Surynt A., Kulmatycki L., Interwencjana rzecz lokalnej społeczności – stopień satysfakcjii ocena zajęć sportowo-rekreacyjnych uczestnikówwrocławskiego programu promocji zdrowiai profilaktyki uzależnień „Trener Osiedlowy”,Zdrowie Publiczne, 2009, 119 (4), 372–377.


ROZPRAWY NAUKOWEAkademii Wychowania Fizycznego we Wrocławiu2012, 38, 73 – 81Leszek Korzewa, Ewa Misiołek,Anna Czeczkowska, Urszula Włodarczykakademia wychowania fizycznego we wrocławiuWartość prognostyczna Pomiaru sprawnościmotorycznej dzieci w procesie doborudo szkolenia sportowegoABSTRACTThe prognostic value of initial measurement of children motor fitnessin the selection process for sports trainingThe aim of this study was to assess the prognostic value of motor skills in children aged10.5 years which were measured during the selection process for sports training. The assessmentincluded changes in the fitness level and structure recorded in the longitudinal study.The study was conducted with the Youth Sports Centre Program in Wroclaw whose objectivewas to identify sport talented children for further athletic training. The continuous observationof their levels of motor performance was implemented in two schools.The analysis of results allowed concluding that due to individual differences in the speedof motor development of children at this age, an adequate caution should be applied whensetting the final assessment as to their suitability for sports training as it was based onone-time measurements. A larger group of children should be included in the training program,because some of them reveal high motor abilities a bit later.Key words: children, recruitment and selection in sport, motor fitness, testsWPROWADZENIESzczególnie ważnym okresem w procesie edukacjido kultury fizycznej jest rozpoczęcieprzez dzieci nauki w czwartej klasie szkołypodstawowej, tj. w okresie zmiany sposobupedagogicznych oddziaływań na ucznia. Potrzyletnim pobycie w szkole, kiedy wychowaniefizyczne prowadzone było przez nauczycielanauczania zintegrowanego, następujeczas, gdy zajęcia z tego przedmiotuprzejmuje nauczyciel-specjalista. Jest to więcniezwykle ważny etap, ponieważ ukształtowanew tym okresie nawyki i postawy stająsię bazą zachowań w przyszłym życiu.Innym, niezwykle istotnym faktem, nakazującymszczególne zwrócenie uwagi naten okres rozwoju ontogenetycznego podkątem celów i zadań wychowania fizycznego,jest specyfika motoryki dziecka w tymwieku. Przez wielu autorów zajmujących sięproblematyką rozwoju motoryczności końcowyetap okresu wczesnoszkolnego, obejmującyprzedział wiekowy od 10. do 13. rokużycia [1–5], nazwany został „złotym wiekiemsprawności”, „etapem dziecka doskonałego”lub „drugim apogeum motorycznym”.Charakteryzuje go niezwykła łatwośćuczenia się przez dzieci ruchów nie tylkołat wych, ale i tych o skomplikowanej strukturze.Dziecko w tym wieku bardzo dobrzepanuje nad własnym ciałem, odznacza siędyscypliną ruchów. Charakteryzuje je refleksyjnośćruchowa, celowość działaniai wszechstronne zainteresowania motoryczne.Sprzyja to podejmowaniu aktywnościsportowej, a co za tym idzie – jest to najlepszyczas dokonywania naboru do szkoleniasportowego.Jak wykazali Filipowicz i Turowski [6],w procesie ontogenezy zachodzi stopniowe,coraz większe zróżnicowanie cech motoryki.W wieku 7–8 lat wyniki 26 testów przeprowadzonychprzez tych autorów wyodrębniały5, w wieku 10–12 lat – 8, a w wieku15–16 lat – 12 czynników. Stąd wniosek, żew młodszym wieku szkolnym – ze względuna ścisłe powiązanie podstawowych wskaź-


74ROZPRAWY NAUKOWEAWF WE WROCŁAWIU 2012, 38L. Korzewa, E. Misiołek, A. Czeczkowska, U. WłodarczykWartość prognostyczna pomiaru sprawności motorycznej dzieciników struktur ruchowych – praktycznaocena każdej z nich jest niemożliwa, a jednocześnie,dzięki analizie bardziej ogólnych ichprzejawów, istnieją warunki stosunkowotrafnej oceny przydatności dziecka do szkoleniasportowego. Utalentowane ruchowo10–11-letnie dzieci mogą już przejawiać swojeprzyszłe predyspozycje do wielu dyscyplin.Nie można jednak przewidzieć z dostatecznątrafnoś cią ich rzeczywistych uzdolnień dojakiejś konkretnej dyscypliny, gdyż te zaczynająsię ujawniać w miarę rozwoju organizmu.Powyższe spostrzeżenie wskazuje również,jak ważną funkcję pełni monitorowaniezmian sprawności fizycznej u dzieci. Ocenasprawności na podstawie poziomu wybranychzdolności motorycznych i ich wzajemnychwspółzależności, będąca efektem przeprowadzonychprób o charakterze ogólnymi specja listycznym, jest źródłem istotnejinformacji prognostycznej, która staje sięjeszcze wiarygodniejsza, jeśli badane jesttempo przyrostu wyników tychże prób.Takie postępowanie pozwala na prawidłowekierowanie rozwojem dzieci i młodzieżyw procesie wychowania fizycznego. Śledzeniezmian sprawności wszechstronnej orazposzczególnych zdolności motorycznych jestrównież elementem kontroli prawidłowościpostępowania w szkoleniu dzieci podejmującychtrening sportowy oraz stanowi podstawędo weryfikacji trafności przeprowadzonegonaboru [7].Badaniem sprawności dzieci w tym wiekuw naszym kraju zajmowało się bardzo wieluautorów [8–15]. Niestety, większość tychbadań ma charakter przekrojowy (zmianyoceniane są na podstawie różnic średnicharytmetycznych wyników między kolejnymigrupami wiekowymi w jednorazowychbadaniach) lub półciągły. Nieliczne badaniamają charakter longitudinalny, a jak piszePilicz, „Wymagania […] w zakresie poznaniaontogenezy sprawności fizycznej niemogą być spełnione tylko przez jednorazowebadania, lecz pociągają za sobą potrzebęwieloletnich badań, prowadzonych na tychsamych osobnikach w trakcie ich rozwoju”[16, s. 5]. Ważny [17] w odniesieniu do przyjmowanychkryteriów naboru i selekcji uważa,że należy brać pod uwagę tempo przyrostuokreślonej cechy lub wyniku sportowego.Dlatego też, idąc za radą tych autorów, podjętopróbę oceny zmian budowy somatyczneji wybranych przejawów zdolności motorycznychdziewcząt i chłopców w przedzialewiekowym 10,5–12,5 roku na podstawiebadań ciągłych.CEL BADAŃCelem badań jest ocena wartości prognostycznejpomiaru sprawności motorycznejdzieci 10,5-letnich, dokonanego w procesiedoboru do szkolenia sportowego w świetlezmian jej poziomu i struktury zarejestrowanychw badaniach ciągłych.Pytania badawcze:1. Jaki jest kierunek i zakres zmian poziomuwybranych zdolności motorycznychuczestników badań?2. Czy zmienia się struktura sprawnościmotorycznej dzieci uczestniczącychw badaniach?3. Czy w okresie trzyletniej obserwacjizmienia się ranking badanych uczniów,utworzony na podstawie globalnejoceny ich sprawności wszechstronnej?MATERIAŁ I METODY BADAŃBadania wykonano w ramach programu„Więcej sportu dla młodego Wrocławia”, realizowanegoprzez Młodzieżowe CentrumSportu we Wrocławiu, którego celem jest poszukiwanieutalentowanych sportowo dzieciw populacji wrocławskich dziesięciolatków[18]. Jeden z elementów tych badań dotyczyłobserwacji zmian sprawności motorycznejdzieci w przedziale wiekowym 10,5–12,5roku. Obserwację tę prowadzono coroczniew ma ju, w latach 2008–2010, w dwóch wrocławskichszkołach podstawowych (nr 36 i 91).W pełnym trzyletnim cyklu badań uczestniczyło41 dziewcząt i 44 chłopców. Zgodniez metodyką badań przyjętą w programiew odniesieniu do oceny sprawności motorycznej,opisaną przez Haleczkę i wsp. [19, 20],dzieci poddano próbom, na których podstawiemożna określić przejawy następującychzdolności motorycznych:


76ROZPRAWY NAUKOWEAWF WE WROCŁAWIU 2012, 38L. Korzewa, E. Misiołek, A. Czeczkowska, U. WłodarczykWartość prognostyczna pomiaru sprawności motorycznej dzieciTab. 2. Porównanie średnich wartości badanych zmiennych między grupami chłopcóww wieku 10,5, 11,5 i 12,5 rokuZmiennaChłopcyChłopcyChłopcy10,5 rokut11,5 rokut12,5 rokusd sd sdPchnięcie piłkąlekarską (cm)547,6 93,8 4,154* 630,9 94,3 3,296* 702,0 107,8Przejście drabinek (s) 9,583 3,239 1,664 11,647 7,561 1,385 9,636 5,963Nad i podpoprzeczką (s)12,933 1,580 5,402* 11,199 1,428 0,821 10,939 1,529Przeskoki boczne (s) 4,059 0,570 3,506* 3,683 0,423 1,818 3,529 0,376WSO 1,313 0,644 3,311* 2,205 1,665 1,633 2,844 1,995* t istotne przy prawdopodobieństwie p 0,05Tab. 3. Korelacje wyników prób sprawności motorycznej w grupie dziewcząt 10,5-letnichLp. Zmienna 1 2 3 4 51 Pchnięcie piłką lekarską × –0,17 0,05 –0,28 0,43*2 Przejście drabinek –0,17 × 0,46* 0,53* –0,78*3 Nad i pod poprzeczką 0,05 0,46* × 0,53* –0,63*4 Przeskoki boczne –0,28 0,53* 0,53* × –0,70*5 WSO 0,43* –0,78* –0,63* –0,70* ×* r istotne na poziomie 0,05Tab. 4. Korelacje wyników prób sprawności motorycznej w grupie dziewcząt 11,5-letnichLp. Zmienna 1 2 3 4 51 Pchnięcie piłką lekarską × –0,34* –0,12 –0,48* 0,59*2 Przejście drabinek –0,34* × 0,63* 0,50* –0,80*3 Nad i pod poprzeczką –0,12 0,63* × 0,63* –0,68*4 Przeskoki boczne –0,48* 0,50* 0,63* × –0,74*5 WSO 0,59* –0,80* –0,68* –0,74* ×* r istotne na poziomie 0,05Tab. 5. Korelacje wyników prób sprawności motorycznej w grupie dziewcząt 12,5-letnichLp. Zmienna 1 2 3 4 51 Pchnięcie piłką lekarską × –0,41* –0,58* –0,63* 0,69*2 Przejście drabinek –0,41* × 0,56* 0,54* –0,78*3 Nad i pod poprzeczką –0,58* 0,56* × 0,77* –0,80*4 Przeskoki boczne –0,63* 0,54* 0,77* × –0,80*5 WSO 0,69* –0,78* –0,80* –0,80* ×* r istotne na poziomie 0,05mi obunóż we wszystkich grupach wiekowychzachodzą statystycznie istotne korelacje.Dodatkowo pchnięcie piłką lekarskąw najmłodszej grupie chłopców korelujeistotnie z przejściem drabinek w zwisie (r =–0,46), a w dwóch grupach starszych –z przeskokami bocznymi obunóż (r = –0,47i r = –0,34).Utworzony w kolejnych badaniach, napodstawie wyników globalnej oceny spraw-


L. Korzewa, E. Misiołek, A. Czeczkowska, U. WłodarczykWartość prognostyczna pomiaru sprawności motorycznej dzieciROZPRAWY NAUKOWE2012, 38 AWF WE WROCŁAWIU 77Tab. 6. Korelacje wyników prób sprawności motorycznej w grupie chłopców 10,5-letnichLp. Zmienna 1 2 3 4 51 Pchnięcie piłką lekarską × –0,46* –0,15 –0,00 0,68*2 Przejście drabinek –0,46* × 0,56* 0,43* –0,85*3 Nad i pod poprzeczką –0,15 0,56* × 0,33* –0,67*4 Przeskoki boczne –0,00 0,43* 0,33* × –0,41*5 WSO 0,68* –0,85* –0,67* –0,41* ×* r istotne na poziomie 0,05Tab. 7. Korelacje wyników prób sprawności motorycznej w grupie chłopców 11,5-letnichLp. Zmienna 1 2 3 4 51 Pchnięcie piłką lekarską × –0,22 –0,24 –0,47* 0,45*2 Przejście drabinek –0,22 × 0,71* 0,44 –0,793 Nad i pod poprzeczką –0,24 0,71* × 0,53* –0,72*4 Przeskoki boczne –0,47* 0,44* 0,53* × –0,645 WSO 0,45* –0,79* –0,72* –0,64* ×* r istotne na poziomie 0,05Tab. 8. Korelacje wyników prób sprawności motorycznej w grupie chłopców 12,5-letnichLp. Zmienna 1 2 3 4 51 Pchnięcie piłką lekarską × –0,14 –0,21 –0,34* 0,46*2 Przejście drabinek –0,14 × 0,62* 0,31* –0,72*3 Nad i pod poprzeczką –0,21 0,62* × 0,48* –0,77*4 Przeskoki boczne –0,34* 0,31* 0,48* × –0,55*5 WSO 0,46* –0,72* –0,77* –0,55* ×* r istotne na poziomie 0,05ności fizycznej, ranking dziewcząt wskazuje,że z piątki najlepszych w pierwszymbadaniu tylko dwie osoby znalazły się wśródnajlepszych w badaniu ostatnim (tab. 9) –awansując w hierarchii wyników (L.A.) lubutrzymując swoją pozycję (K.E.). Dziewczynkaz najlepszym wynikiem w badaniupierwszym w kolejnym uzyskała 5. wynik,a w ostatnim jej rezultat nie mieścił sięw piątce najlepszych, do której awansowałyosoby będące wcześniej na nieco niższychpozycjach.W przypadku chłopców (tab. 10) równieżtylko dwie osoby będące w piątce najlepszychznalazły się w niej w ostatnimbadaniu. Charakterystyczne jest to, że w drugimbadaniu na czołowych miejscach rankingupojawiło się trzech chłopców, którzyutrzymali bardzo wysokie pozycje równieżw badaniu trzecim. Jeden z nich stał się li-derem grupy. Trzeba zaznaczyć, że chłopcyci w pierwszym badaniu niewiele ustępowalikolegom zakwalifikowanym do grupynajlepszych.DYSKUSJAStan i zmiany sprawności motorycznej dziecii młodzieży to zagadnienia, które nurtująnauczycieli i wychowawców szkolnych, rodziców,lekarzy, instruktorów sportu i trenerów.Na ocenę tych zmian istnieje takżeduże społeczne zapotrzebowanie. Jednymze sposobów sprostania temu zapotrzebowaniusą badania, których celem jest śledzeniezmian w zakresie tendencji rozwojowychna przestrzeni dziesięcioleci na bardzo dużychgrupach populacyjnych [21, 22]. Podjętebadania, których celem było określenie


78ROZPRAWY NAUKOWEAWF WE WROCŁAWIU 2012, 38L. Korzewa, E. Misiołek, A. Czeczkowska, U. WłodarczykWartość prognostyczna pomiaru sprawności motorycznej dzieciTab. 9. Ranking pięciu najlepszych dziewcząt w poszczególnych grupach wiekowychInicjałyDziewczęta 10,5-letnie Dziewczęta 11,5-letnie Dziewczęta 12,5-letnieWSO ranking WSO ranking WSO rankingU.A. 3,298 1 3,941 5 – 6B.E. 2,112 2 4,469 3 – 13K.E. 1,961 3 4,647 2 5,183 3L.A. 1,822 4 4,822 1 5,302 2D.J. 1,730 5 – 11 – 20O.K. – 18 3,995 4 4,810 5W.J. – 8 – 6 5,457 1Z.J. – 6 – 7 4,925 4Tab. 10. Ranking pięciu najlepszych chłopców w poszczególnych grupach wiekowychInicjałyChłopcy 10,5-letni Chłopcy 11,5-letni Chłopcy 12,5-letniWSO ranking WSO ranking WSO rankingW.M. 2,688 1 – 6 – 12W.Ł. 2,500 2 – 11 – 15P.M. 2,451 3 7,036 1 5,423 3C.M. 2,443 4 3,730 5 – 14O.A. 2,118 5 – 7 6,332 2T.O. – 12 6,299 2 10,264 1L.J. – 13 6,270 3 5,254 4Ś.M. – 11 4,402 4 4,974 5tempa zmian sprawności motorycznej dziewcząti chłopców w wieku 10,5–12,5 roku, sątakże próbą odpowiedzi na nurtujące społeczeństwopytania, aczkolwiek przeprowadzonew nieco mniejszej skali i na stosunkowonielicznej grupie uczniów dwóchwrocławskich szkół podstawowych. Ich niezwykleistotną zaletą jest jednak to, że mającharakter ciągły (longitudinalny). Wybranotaką formę badań, ponieważ na ich podstawiemożna analizować wielorakość zmianrozwoju cech funkcjonalnych oraz osobniczychprzy niezmieniającej się puli genetycznejich uczestników. Longitudinalnośćbadań pozwala na ocenę rozwoju nawet jednegoosobnika na tle całej populacji, natomiastw działaniu dydaktycznym służy realizacjizasady indywidualizacji. Niestety,z przeglądu piśmiennictwa wynika, że niewielejest prac, w których prezentowanebadania miały charakter ciągły [8, 15].Większość spostrzeżeń dotyczących zmian(różnych zmiennych) zachodzących w rozwojuontogenetycznym opiera się na badaniachprzekrojowych [9–12, 23, 24], czylitakich, w których pula genetyczna się zmienia,a uzyskane rezultaty są dziełem przeciętnychprocesów, które zachodzą w badanejgrupie osób.Zmiany sprawności wszechstronnej badanychdziewcząt i chłopców uwarunkowanesą całokształtem zjawisk wzrastania,dojrzewania i różnicowania organizmu. Wniektórych okresach rozwój cech i zdolnościjest zsynchronizowany, w innych ta synchronizacjanie występuje.Zmiany wybranych przejawów zdolnościmotorycznych u dziewcząt i chłopcóww obserwowanym przedziale wiekowym nieróżnią się kierunkiem i przebiegają w podobnymtempie. Jedynie w próbie oceniającejsiłę absolutną w jej dynamicznym charakterzeprzejawiania się, w której zadanie polegana nadaniu jak największego przyspieszenia


80ROZPRAWY NAUKOWEAWF WE WROCŁAWIU 2012, 38L. Korzewa, E. Misiołek, A. Czeczkowska, U. WłodarczykWartość prognostyczna pomiaru sprawności motorycznej dziecifazie okresu wczesnoszkolnego mogą byćużyteczne w doskonaleniu procesu wychowaniafizycznego oraz pomocne w naborzei ocenie możliwości rozwoju sportowegodzieci, a więc spełnieniu zasadniczej funkcji,jaka przypisana została tym badaniomw realizacji programu Młodzieżowego CentrumSportu we Wrocławiu pod hasłem„Więcej sportu dla młodego Wrocławia”.Należy jednak zdecydowanie podkreślić,że na podstawie jednorazowego badania niemożna wyciągać ostatecznych wnioskówna temat przydatności dzieci do szkoleniasportowego, co potwierdza w pełni spostrzeżeniainnych autorów [16, 17]. Ze względuna zróżnicowane tempo rozwoju morfofunkcjonalnegodzieci w tym wieku częstozdarza się, że część z nich pełnię swojegopotencjału motorycznego może ujawnićnieco później. Analiza dokonana w tymopracowaniu wskazuje, że uwaga ta odnosisię szczególnie do chłopców.PODSUMOWANIE1. Stwierdzono znaczącą i stałą dynamikęzmian siły zrywowej mięśni ramioni obręczy barkowej w całym cyklu badań,labilność tej dynamiki w odniesieniu doszybkości i zwinności oraz brak znaczącegoi stałego ukierunkowania zmian w odniesieniudo poziomu siły względnej w obu badanychgrupach płciowych.2. Wykazano, że struktura sprawnościbadanych dzieci nie zmieniła się w całymanalizowanym cyklu, zachowując szybkościowo-zwinnościowycharakter.3. Indywidualne zróżnicowanie temparozwoju motorycznego dzieci w tym wiekunakazuje zachowanie wielkiej ostrożnościw wydawaniu na podstawie badań jednorazowychostatecznych ocen dotyczącychprzydatności dzieci do szkolenia sportowegoi warunkujących ich dopuszczenie dotakiego szkolenia, a także sugeruje objęcieobserwacją większej grupy dzieci, gdyż niektórez nich swoje wysokie predyspozycjemotoryczne ujawniają nieco później.BIBLIOGRAFIA[1] Meinel K., Motoryczność ludzka, SiT, Warszawa1967. [2] Osiński W., Antropomotoryka, AWF,Poznań 2003. [3] Przewęda R., Rozwój somatycznyi motoryczny, PZWS, Warszawa 1973. [4]Szopa J., Mleczko E., Żak S., Podstawy antropomotoryki,PWN, Warszawa–Kraków 2000. [5]Wolański N., Rozwój biologiczny człowieka,PWN, Warszawa 1983. [6] Filipowicz W., TurowskiI., O sportowej orientacji dzieci i młodzieżyoraz zmienności struktury ich motoryki, SportWyczynowy, 1977, 11–12, 61–67. [7] Czaplicki Z.,Rozwój motoryczny dzieci i młodzieży w procesieontogenezy, Lider, 2003, 4, 28–29. [8] Bergier B.,Dynamika rozwoju sprawności fizycznej dziewczątw wieku 10–14 lat. Badania ciągłe, Lider,2002, 6, 6–9. [9] Burdukiewicz A., Rozwój biologicznydzieci i młodzieży wrocławskiej w wieku7–14 lat, Studia i Monografie AWF we Wrocławiu,2005, 74. [10] Ignasiak Z., Sławińska T., DomaradzkiJ., Fugiel J., Krynicka-Pieleszek I., Rożek--Piechura K., Żurek G., Rozwój funkcjonalny dziecii młodzieży z Legnicko-Głogowskiego OkręguMiedziowego w ujęciu wieku morfologicz nego,Studia i Monografie AWF we Wrocławiu, 2007,85, 15–28.[11] Migasiewicz J., Wybrane przejawy sprawnościmotorycznej dziewcząt i chłopców w wieku7–18 lat na tle ich rozwoju morfologicznego,AWF, Wrocław 1999. [12] Napierała M., Porównanierozwoju fizycznego i motorycznego ucznióww wieku 7,5–19,5 lat z województwa kujawsko--pomorskiego i ich rówieśników z badań ogólnopolskich,Wychowanie Fizyczne i Sport, 2003,47, 337–352. [13] Saczuk J., Wilczewski A., WasilukA., Litwiniuk A., Cynarski W., Sprawnośćfizyczna chłopców z województwa podlaskiego,Rocznik Naukowy IWFiS w Białej Podlaskiej,2007, 1, 13–18. [14] Starościak W., Uczenie sięczynności ruchowych a wiek oraz poziom sprawnościkoordynacyjnej dziewcząt, Człowiek i Ruch,2003, 1, 74–81. [15] Umiastowska D., Zmianyw rozwoju motorycznym u dzieci szczecińskichw wieku 8–15 lat na podstawie badań longitudinalnych,Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Szczecińskiego,2008, 444, 77–97. [16] Pilicz S., Syntezarezultatów badań w III grupie tematycznejproblemu węzłowego 10.7 w latach 1981–1985.Rozwój sprawności i wydolności fizycznej dziecii młodzieży. Z warsztatów badawczych, AWF,Warszawa 1988. [17] Ważny Z., System szkoleniasportowego. Dobór i selekcja w sporcie wyczynowym,Sport Wyczynowy, 1977, 3–4–5, 67–80.[18] www.mcs.wroc.pl [data dostępu: 15.09.2011].[19] Haleczko A., Jezierski R., Korzewa L., Mi-


L. Korzewa, E. Misiołek, A. Czeczkowska, U. WłodarczykWartość prognostyczna pomiaru sprawności motorycznej dzieciROZPRAWY NAUKOWE2012, 38 AWF WE WROCŁAWIU 81siołek E., Włodarczyk U., Ocena motorycznychzdolności kondycyjnych i koordynacyjnych dziesięcioletnichdzieci w ramach doboru do szkoleniasportowego, Antropomotoryka, 2009, 45, 57–75.[20] Haleczko A., Jezierski R., Korzewa L., MisiołekE., Włodarczyk U., Formy selekcji i identyfikacjitalentów przy doborze dzieci do szkoleniasportowego, Antropomotoryka, 2010, 50,27–38.[21] Przewęda R., Pilicz S., Trześniowski R., Skalepunktowe do oceny sprawności fizycznej polskiejmłodzieży, Studia i Monografie AWF w Warszawie,1993, 9. [22] Trześniowski R., Rozwój fizycznyi sprawność fizyczna młodzieży szkolnejw Polsce, AWF, Warszawa 1990. [23] Saczuk J.,Rozwój fizyczny i sprawność fizyczna dziewczątwschodnich województw Polski na terenie innychśrodowisk, Rocznik Naukowy IWFiS w BiałejPodlaskiej, 1995, 1, 73–85. [24] Saczuk J., PopławskaH., Wilczewski A., Wiek biologiczny a poziomsprawności fizycznej dziewcząt i chłopców, WychowanieFizyczne i Sport, 1999, 1–2, 3–18.


84ROZPRAWY NAUKOWEAWF WE WROCŁAWIU 2012, 38P. Kowalski, M. ZielińskiCharakterystyka wybranych parametrów morfofunkcjonalnych studentekTab. 1. Średnie wartości i miary zmiennościwysokości ciała badanych grup studentek (cm)Min. Maks. sdI rok 155,0 187,0 165,92 7,63II rok 156,0 183,0 167,48 5,94Tab. 2. Średnie wartości i miary zmiennościmasy ciała badanych grup studentek (kg)Min. Maks. sdI rok 42,0 79,0 58,50 7,89II rok 41,0 75,0 57,23 7,91Tab. 3. Średnie wartości i miary zmiennościwskaźnika Rohrera badanych grup studentekMin. Maks. sdI rok 0,93 1,64 1,311 0,192II rok 0,91 1,60 1,280 0,143Tab. 4. Średnie wartości i miary zmiennościskoku w dal z miejsca (cm)Min. Maks sdI rok 105 195 142,7 12,9II rok 100 180 143,9 11,3Tab. 5. Średnie wartości i miary zmiennościbiegu wahadłowego 4 × 10 m (s)Min. Maks sdI rok 8,64 15,47 13,423 2,074II rok 11,32 16,07 13,202 1,636Tab. 6. Średnie wartości i miary zmiennościrzutu piłką lekarską (cm)Min. Maks. sdI rok 395 830 557,8 102,3II rok 395 845 552,6 98,2Tab. 7. Średnie wartości i miary zmiennościskłonu tułowia w przód w staniu (cm)Min. Maks. sdI rok –2 20 9,1 1,5II rok –10 20 6,1 1,6W badanym zespole studentek wysokośćciała wynosiła od 155 cm do 187 cm, przyczym średnia wysokość ciała studentek drugiegoroku (167,48 cm) jest wyższa od średniejwysokości (165,92 cm) studentek pierwszegoroku (tab. 1) – w przeciwieństwie domasy ciała, która wahała się w przedzialeod 41 kg do 79 kg, a średnia masa ciałastudentek pierwszego roku (58,50 kg) byławyższa od średniej masy ciała studentekdrugiego roku (57,23 kg) (tab. 2).Wskaźnik Rohrera jest jednym z podstawowychwskaźników określających typ budowyciała. Jego wartości uzyskane w obubadnych grupach wskazują, że studentkipierwszego roku mają mocniejszą budowęniż ich starsze koleżanki studiujące na drugimroku (tab. 3). Przyjmując klucz Curtiusadla klasyfikacji typu budowy ciała za pomocąwskaźnika Rohrera, można zauważyć,że studentki pierwszego roku prezentujątyp atletyczny, a ich starsze koleżanki– leptosomiczny.Analizując średnie wartości w poszczególnychpróbach motorycznych badanychstudentek zauważyć można, że nieznaczniewyższe wyniki osiągnęły studentki drugiegoroku w skoku w dal i w biegu wahadłowym(tab. 4 i 5), natomiast w rzucie piłkąlekarską i próbie gibkości lepsze były studentkipierwszego roku (tab. 6 i 7).PODSUMOWANIEAnaliza wyników pozwala stwierdzić, żeśrednia wysokość ciała studentek drugiegoroku jest nieznacznie wyższa od średniejstudentek pierwszego roku, a średnia masaciała studentek drugiego roku jest niższa odśredniej studentek pierwszego roku.Porównując uzyskane wyniki średnichwysokości i masy ciała z danymi przedstawionymiprzez innych autorów [12–14],zauważa się, że studentki PWSZ we Włocławkuprzewyższają wysokością ciała studiującew latach wcześniejszych studentkiinnych uczelni, co wskazuje na trend wysokorośleniastudentek [12–14], natomiastz analizy wyników średnich masy ciała wynika,iż studentki PWSZ we Włocławku charakteryzująsię niższą masą ciała od studentekinnych uczelni.


P. Kowalski, M. ZielińskiCharakterystyka wybranych parametrów morfofunkcjonalnych studentekROZPRAWY NAUKOWE2012, 38 AWF WE WROCŁAWIU 85Porównując średnie wartości wskaźnikaRohrera w niniejszych badaniach z danymiliteraturowymi [12–14], można postawićwniosek, że w porównaniu ze studentkamidrugiego roku PWSZ (1,280), studentkamiAWF we Wrocławiu badanymi w roku akademickim1980/1981 (1,28), studentkamiPolitechniki Warszawskiej (1,29) czy studentkamipierwszego roku PWSZ we Włoc ławku(1,311) najbardziej smukłe były studentkiAWF we Wrocławiu badane w 2000 r. (1,26).Oceniając sprawność fizyczną studentekPWSZ we Włocławku na podstawie średnichwartości w poszczególnych próbach motorycznychna tle danych z cytowanej literaturynależy zaznaczyć, iż w takich próbach, jakskok w dal z miejsca i rzut piłką lekarskąznad głowy, studentki zarówno pierwszego,jak i drugiego roku PWSZ we Włocławkuuzyskały wyniki niższe [12, 15].WNIOSKI1. Studentki Państwowej Wyższej SzkołyZawodowej we Włocławku charakteryzująsię średnią wysokością ciała na poziomieokoło 167 cm oraz średnią masą ciała w granicach58 kg.2. Bardziej smukłą sylwetką charakteryzująsię studentki drugiego roku.3. Poziom sprawności motorycznej studentekpierwszego i drugiego roku w wybranychpróbach sprawności fizycznej jestzbliżony.BIBLIOGRAFIA[1] Migasiewicz J., Zróżnicowanie dymorficznewybranych cech morfofunkcjonalnych kobieti mężczyzn uprawiających rzut dyskiem, WychowanieFizyczne i Sport, 1999, 3, 111–120. [2]Szopa J., Mleczko E., Żak S., Podstawy antropomotoryki,PWN, Warszawa 1996. [3] Przewęda R.,Rozwój somatyczny i motoryczny, PZWS, Warszawa1973. [4] Przewęda R., Uwarunkowaniapoziomu sprawności fizycznej polskiej młodzieżyszkolnej, AWF, Warszawa 1985. [5] Osiński W.,Antropomotoryka, AWF, Poznań 2000. [6] KowalskiP., Zagadnienia dymorfizmu płciowegow sporcie wyczynowym, Roczniki Naukowe AWFwe Wrocławiu, 1982, 16, 29–31. [7] Kowalski P.,Wpływ budowy somatycznej wynikającej z dymorfizmupłciowego na sprawność dzieci i młodzieżyz wrocławskich szkół podstawowych, Człowiek– Populacja – Środowisko, 1986, 15, 91–102.[8] Kuński H., Pomnażanie zdrowia, UniwersytetŁódzki, Łódź 1997. [9] Martin R., Saller K., Lehrbuchder Antropologie in systematicher Darstellungmit besonderer Berücksichtigung der anthropologischenMethoden, G. Fischer, Stuttgart 1957.[10] Wolański N., Metody kontroli i normy rozwojudzieci i młodzieży, PZWL, Warszawa 1975.[11] Pilicz S., Pomiar ogólnej sprawności fizycznej,AWF, Warszawa 1997. [12] Korzewa L., MichalskiR., Poziom sprawności wszechstronneji lekkoatletycznej studentów wychowania fizycznego,[w:] Kowalski P. (red.), Problemy badawczew lekkoatletyce, AWF, Wrocław 2003, 29–35. [13]Mroczkowska K., Próba oceny sprawności fizycznejstudentek Wyższej Szkoły Morskiej w Gdyniw roku akademickim 1977/78, ZN WSI w Koszalinie.Prace Studiów Wychowania Fizycznegoi Sportu Uczelni Technicznych, 1979, 133–137.[14] Piechaczek H., Lewandowska J., Orlicz B.,Zmiany w budowie ciała młodzieży akademickiejPolitechniki Warszawskiej w okresie 35 lat,Wychowanie Fizyczne i Sport, 1996, 3, 3–14. [15]Jagusz A., Sikora A., Jagusz M., Sprawność fizycznastudentek I roku Akademii Wychowania Fizycznegoi Politechniki Wrocławskiej jako czynnikselekcji zawodowej, Rozprawy Naukowe AWF weWrocławiu, 2007, 25, 97–100.


ROZPRAWY NAUKOWEAkademii Wychowania Fizycznego we Wrocławiu2012, 38, 86 – 94Leszek Korzewa, Ewa Misiołek, Anna Czeczkowska, Agata Olaszekakademia wychowania fizycznego we wrocławiuBUDOWA SOMATYCZNA I PRZEJAWY WYBRANYCHZDOLNOŚCI MOTORYCZNYCH A SIŁA ZRYWOWADZIECI DZIESIĘCIOLETNICHABSTRACTThe somatic build and some symptoms of motor skills vs. their relationto explosive strength of ten-year-old childrenThe aim of this study was to assess the level of explosive strength of lower limbs and toexamine its relation to the somatic build and some symptoms of motor skills. The researchincluded 195 children (85 girls and 110 boys). They were fourth grade stu dents in threeschools in Wrocław. The analysis of the collected data showed, firstly, that a larger bodymass of boys affected negatively the results obtained by them in the long jump test and,secondly, that children with a slim body build were more predisposed to getting betterre sults in this test. Correlations between motor performance tests showed that the explosivestrength of the lower limbs – judged by a standing broad jump – is a fundamental abilityof shaping the image and structure of overall motor performance of girls. Whereas forboys, it is difficult to point out one motor ability determining their motor performance. Theauthors also indicate the benefits of enrichment evaluation of explosive strength whichincluded the analysis of the indices proposed in the work.Key words: children, motor fitness, explosive strength, power indicesWPROWADZENIEZ wielu przeprowadzonych badań wynika,że rozwój siły zrywowej mięśni kończyndolnych idzie w parze z rozwojem sprawnościfizycznej, a poziom tej siły zmieniasię systematycznie wraz z wiekiem kalendarzowym[1–3]. Maciaszek i Osiński [4],analizując związki między statyczną i eksplozywnąsiłą mięśniową określoną zgodniez metodyką testu „Eurofit” a cechami budowysomatycznej dziewcząt w wieku 10–14 lat,stwierdzili ich dużą współzależność. Najsilniejz siłą eksplozywną, mierzoną skokiemw dal z miejsca, korelowała grubość podskórnejtkanki tłuszczowej. Wraz z przyrostemjej grubości zmniejsza się długość skoku.Zauważono, iż jest to tendencja występującaw każdej z badanych grup wiekowych. W swejwcześniejszej pracy Osiński [5] stwierdził, żena poziom siły zrywowej mięśni kończyndolnych wyjątkowo niekorzystnie wpływamała wysokość ciała przy równoczesnymbardzo dużym jego otłuszczeniu. Podobnewyniki w swoich badaniach uzyskali Rauki Szeklicki [6].Istotne związki z wynikami skoku w dalwykazują także inne cechy somatyczne, alekierunek tych zależności nie zawsze jest takoczywisty. Paliga w jednym ze swoich opracowań[2] stwierdził, że chłopcy, którzy sąwyżsi i mają dłuższe kończyny dolne, a zarazemsą ciężsi, uzyskują w skokach wynikilepsze. W innej swojej pracy [3] skonstatowałnatomiast, że o ile wysokość ciała zawszepozytywnie koreluje z długością skoku w dalz miejsca, o tyle większa masa ciała nie zawsze.Jeżeli nie jest ona związana z większąwysokością, jej oddziaływanie jest negatywne.Wskazuje w ten sposób na istotną rolęwłaś ciwych proporcji budowy ciała na efektywność wykonania próby oceniającej poziomsiły zrywowej mięśni kończyn dolnych.Zupełnie odmienny pogląd na wpływbudowy somatycznej na wyniki prób skocznościowychprzedstawił Denisiuk [7]. W wynikuprzeprowadzonych badań na bardzodużej populacji stwierdził, że krzywa profilu


L. Korzewa, E. Misiołek, A. Czeczkowska, A. OlaszekBudowa somatyczna i zdolności motoryczne a siła zrywowa dzieciROZPRAWY NAUKOWE2012, 38 AWF WE WROCŁAWIU 87kształtowania się cech motorycznych nie jestzgodna w swym przebiegu z krzywą cech somatycznych.W związku z powyższym niezawsze wysoka i smukła osoba będzie osiągaładobre wyniki w skokach i odwrotnie –nie zawsze świetny skoczek jest wysoki.W niektórych pracach [8–10] odnotowanozaledwie niewielką zależność rezultatówskoków od czynnika somatycznego.Mimo to jednak zauważono, że lepszym rezultatomw skoku w dal kobiet sprzyjają wyższewartości wysokości ciała, a mężczyz nomw uzyskaniu lepszego wyniku w tej próbiepomaga silniejsze umięśnienie, co zwią zanejest z większą masą ciała. W przeprowadzonychprzez tych autorów badaniach do ocenysiły zrywowej posłużono się wskaźnikiemsiły zrywowej, będącym iloczynem skokuw dal z miejsca i masy ciała. Autorzy ci stwierdzili,że takie działania mogą być w praktycezastosowane zarówno do oceny sprawnościfizycznej (motorycznej), jak i do określaniamaksymalnej pracy anaerobowej.Januszewski i Mleczko [11] podjęli próbęodpowiedzi na pytanie, czy rezultat skokuw dal z miejsca może być przydatny w relatywizacjisiły. Otrzymane przez nich wynikipozwoliły na stwierdzenie, że rezultattej próby, jako pozbawiony wpływu masyciała oraz jej składowych, może być miernikiemwzględnej siły zrywowej (szczególnieu dziewcząt).CEL BADAŃPrzedstawione powyżej badania jednoznaczniewskazują na olbrzymią przydatnośćpróby skoku w dal do oceny siły zrywowejkończyn dolnych. Jednocześnie niejednoznacznesą informacje dotyczące związkówpoziomu tej siły z budową somatyczną i poziomeminnych zdolności motorycznychoraz jej miejsca w strukturze wszechstronnejsprawności motorycznej. Dlatego teżcelem pracy było określenie poziomu siłyzrywowej mięśni kończyn dolnych dziecidziesięcioletnich oraz jej związków z budowąsomatyczną i przejawami innych zdolnościmotorycznych.Pytania badawcze:1. Jaki związek zachodzi między budowąsomatyczną a siłą zrywową dziewcząti chłopców dziesięcioletnich?2. Jakie miejsce w strukturze sprawnościmotorycznej badanych dzieci zajmujesiła zrywowa kończyn dolnych?MATERIAŁ I METODY BADAŃW pracy uwzględniono wyniki badań 195dzieci uczęszczających do klas czwartychw trzech wrocławskich szkołach: nr 40, 85i 91. Wśród badanych było 85 dziewcząti 110 chłopców.Poniżej przedstawiono procedurę zastosowanąwobec badanych dzieci.I. Pomiary podstawowych cech somatycznych:1) wysokości ciała – mierzonej z dokładnościądo 0,5 cm stadiometremSECA 213,2) masy ciała – mierzonej z dokładnościądo 0,1 kg za pomocą wagielektronicznej.Na podstawie uzyskanych danych obliczono:a) wiek morfologiczny – według formułyprezentowanej w piśmiennictwie [12]:wiek morfologiczny = (wiek metrykalny+ wiek wysokości + wiek masy) : 3.Wiek należny względem wysokościi ma sy odczytano z tabel opracowanychprzez Palczewską [13];b) wskaźnik Rohrera.II. Próby sprawności, mające za zadanieokreślenie przejawów następującychzdolności motorycznych:1) siły zrywowej – skok w dal z miejsca,2) siły absolutnej – pchnięcie piłką lekarską1 kg z miejsca sprzed klatkipiersiowej,3) zwinności – przejście nad i pod poprzeczką,4) siły względnej i zwinności – przejściedrabinek w zwisie,5) szybkości – przeskoki boczne obunóż.Na podstawie wyników uzyskanychw próbach 2, 3, 4, 5 dokonano globalnejoceny sprawności ogólnej (WSO) według poniższegowzoru:


88ROZPRAWY NAUKOWEAWF WE WROCŁAWIU 2012, 38L. Korzewa, E. Misiołek, A. Czeczkowska, A. OlaszekBudowa somatyczna i zdolności motoryczne a siła zrywowa dzieciWSO =piłka lekarskadrabinki × nad i pod poprzeczką × przeskokiKonstrukcja tego wskaźnika [14] wymagakrótkiego komentarza, gdyż jest to bardzooryginalny sposób dokonywania takiej oceny.W dotychczasowej praktyce wychowaniafizycznego i sportu tego typu oceny najczęściejwynikały z sumowania punktów, któreprzypisane były poszczególnym wynikom(tabele wielobojowe, punkty w skali T itp.),co często nastręczało wiele trudności. Zastąpienietakiego postępowania działaniem narzeczywistych wynikach prób poprzez utworzenieilorazowo-iloczynowego wskaźnika,w którego liczniku znajduje się wynik próbyoceniającej typową zdolność kondycyjną(siłę), a w mianowniku iloczyn wynikówprób o charakterze koordynacyjnym, pozwalaprocedurę tej oceny znacznie uprościć.Przyjmując za kryterium oceny siły zrywowejmięśni kończyn dolnych skok w dalz miejsca, dla precyzyjniejszej oceny miejscatej zdolności w strukturze sprawności motorycznejobliczono dodatkowo następującewskaźniki:1) wskaźnik siły względnej WSW t(tradycyjny):WSW t = pchnięcie piłką lekarską/masa ciała;2) wskaźnik siły względnej WSW m(motoryczny):WSW m = pchnięcie piłką lekarską/przejście drabinek w zwisie;3) wskaźnik I – siły zrywowej kończyndolnych (w odniesieniu do masy ciała):Wsk. I = (skok w dal z miejsca ×masa ciała)/1000;4) wskaźnik II – siły zrywowej kończyndolnych (w odniesieniu do wysokościciała):Wsk. II = (skok w dal z miejsca ×wysokość ciała)/1000;5) wskaźnik III – siły zrywowej kończyngórnych (w odniesieniu do masy ciała):Wsk. III = (pchnięcie piłką lekarską× masa ciała)/1000;6) wskaźnik IV – siły zrywowej kończyngórnych (w odniesieniu do wysokościciała):Wsk. IV = (pchnięcie piłką ×wysokość ciała)/1000;7) wskaźnik V – siły zrywowej ogólny:Wsk. V = (skok w dal z miejsca ×pchnięcie piłką lekarską)/10 000;8) wskaźnik VI – Sargenta [15]:Wsk. VI = (skok w dal z miejsca ×masa ciała)/wysokość ciała.Uzyskane wyniki badań poddano obliczeniom,określając podstawowe charakterystykistatystyczne [16]. W celu określeniastruktury sprawności badanych i miejscaomawianego kryterium w tej strukturze, obliczonowewnątrzgrupowe współczynnikikorelacji prostej Pearsona między wszystkimianalizowanymi zmiennymi. Obliczeństatystycznych dokonano przy użyciu pakietuStatistica 8.0 PL. Za statystycznieistotne uznano korelacje na 5% poziomieistotności (p 0,05).WYNIKIWiek morfologiczny badanych dziewczątprzewyższa wiek kalendarzowy (tab. 1).Wskazuje to na nieco przyspieszony ich rozwójsomatyczny pod względem należnej wiekowiwysokości i masy ciała. U chłopcówsytuacja jest odwrotna (tab. 2). Są oni minimalniestarsi kalendarzowo, niż wskazujena to określony wiek morfologiczny. WskaźnikRohrera, w zależności od przyjętychnorm, daje różną ocenę budowy somatycznejbadanych. Według klucza Kowalewskiej,dziewczęta i chłopcy mają budowę atletyczną,natomiast przyjęcie norm Curtiusa wskazujena leptosomiczną ich budowę [12].W obu grupach płciowych najwyższa dyspersjawyników ujawnia się w próbie przejściadrabinek w zwisie, co wskazuje na bardzoduże zróżnicowanie w poziomie siły względnejbadanych, które ku zaskoczeniu jestwiększe w grupie chłopców niż dziewcząt.W badanych grupach największe rozproszeniewyników dotyczyło globalnej ocenypoziomu sprawności wszechstronnej (tab.3 i 4). Jest to związane z liczbą prób, którychwyniki tworzą wskaźnik. Każda z nichwnosi bowiem własną zmienność – w miaręrozproszenia wyrażenia obliczonego na ichpodstawie.


L. Korzewa, E. Misiołek, A. Czeczkowska, A. OlaszekBudowa somatyczna i zdolności motoryczne a siła zrywowa dzieciROZPRAWY NAUKOWE2012, 38 AWF WE WROCŁAWIU 89Tab. 1. Wiek, budowa somatyczna oraz wyniki prób sprawności motorycznejw grupie dziewcząt (n = 85)Lp. Cecha Min. – Maks. sd V%1 Wiek kalendarzowy (lata) 10,50 – 11,25 10,874 0,293 2,72 Wiek morfologiczny (lata) 9,42 – 15,75 11,177 1,341 12,03 Wysokość ciała (cm) 131,0 – 168,0 146,69 7,28 5,04 Masa ciała (kg) 28,0 – 77,5 40,78 10,35 25,45 Wskaźnik Rohrera 0,98 – 1,82 1,274 0,193 15,16 Skok w dal z miejsca (cm) 100 – 188 144,9 18,9 13,07 Pchnięcie piłką lekarską 1 kg (cm) 340 – 830 540,5 103,7 19,28 Przejście drabinek w zwisie (s) 4,00 – 27,30 11,828 7,045 59,69 Przejście nad i pod poprzeczką (s) 8,91 – 23,68 12,831 2,307 18,010 Przeskoki boczne obunóż (s) 3,00 – 7,35 4,450 0,772 17,3Tab. 2. Wiek, budowa somatyczna oraz wyniki prób sprawności motorycznejw grupie chłopców (n = 110)Lp. Cecha Min. – Maks. sd V%1 Wiek kalendarzowy (lata) 10,50 – 11,25 10,873 0,287 2,62 Wiek morfologiczny (lata) 7,42 – 15,08 10,817 1,087 10,13 Wysokość ciała (cm) 130,0 – 176,0 146,09 7,42 5,14 Masa ciała (kg) 25,5 – 86,0 39,42 9,56 24,25 Wskaźnik Rohrera 0,97 – 1,87 1,252 0,194 15,56 Skok w dal z miejsca (cm) 110 – 210 155,4 20,4 13,27 Pchnięcie piłką lekarską 1 kg (cm) 400 – 850 603,4 91,1 15,18 Przejście drabinek w zwisie (s) 3,87 – 28,81 11,058 7, 001 63,39 Przejście nad i pod poprzeczką (s) 8,53 – 17,30 11,874 1,851 15,610 Przeskoki boczne obunóż (s) 2,97 – 7,48 4,472 0,751 16,8Tab. 3. Wskaźniki oceny sprawności wszechstronnej i siły zrywowej w różnych ujęciachw grupie dziewcząt (n = 85)Wskaźnik Min. – Maks. sd V%Wskaźnik sprawności ogólnej WSO 7/8 × 9 × 10 0,21 – 4,16 1,238 0,899 72,6Wskaźnik siły względnej (tradycyjny) WSW t 7/4 8,4 – 21,0 13,69 2,85 20,8Wskaźnik siły względnej (motoryczny) WSW m7/8 14,1 – 177,5 61,77 34,13 55,3Wskaźnik I – siły zrywowej kończyn dolnych (m)6 × 4/10003,19 – 12,78 5,888 1,615 27,4Wskaźnik II – siły zrywowej kończyn dolnych (w)6 × 3/100014,08 – 29,40 21,275 3,102 14,6Wskaźnik III – siły zrywowej kończyn górnych (m)7 × 4/10009,86 – 60,59 22,610 9,353 41,4Wskaźnik IV – siły zrywowej kończyn górnych (w)7 × 3/100046,41 – 139,44 79,690 17,969 22,5Wskaźnik V – siły zrywowej ogólny 6 × 7/10000 3,74 – 14,53 7,923 2,210 27,9Wskaźnik VI – Sargenta (6 × 4)/3 23,37 – 76,04 39,811 9,106 22,9Liczby we wzorach oznaczają liczbę porządkową zmiennych z tab. 1.(m) – w odniesieniu do masy ciała, (w) – w odniesieniu do wysokości ciała


90ROZPRAWY NAUKOWEAWF WE WROCŁAWIU 2012, 38L. Korzewa, E. Misiołek, A. Czeczkowska, A. OlaszekBudowa somatyczna i zdolności motoryczne a siła zrywowa dzieciTab. 4. Wskaźniki oceny sprawności wszechstronnej i siły zrywowej w różnych ujęciachw grupie chłopców (n = 110)Wskaźnik Min. – Maks. sd V%Wskaźnik sprawności ogólnej WSO 7/8 × 9 × 10 0,21 – 5,48 1,661 1,220 73,4Wskaźnik siły względnej (tradycyjny) WSW t 7/4 8,0 – 25,4 15,88 3,52 22,2Wskaźnik siły względnej (motoryczny) WSW m7/8 16,3 – 175,7 75,43 40,13 53,2Wskaźnik I – siły zrywowej kończyn dolnych (m)6 × 4/10003,30 – 10,35 6,070 1,360 22,4Wskaźnik II – siły zrywowej kończyn dolnych (w)6 × 3/100015,48 – 30,87 22,692 3,020 13,3Wskaźnik III – siły zrywowej kończyn górnych (m)7 × 4/100010,20 – 59,34 23,996 7,870 32,8Wskaźnik IV – siły zrywowej kończyn górnych (w)7 × 3/100053,60 – 124,95 88,219 15,270 17,3Wskaźnik V – siły zrywowej ogólny 6 × 7/10 000 5,20 – 14,88 9,446 2,187 23,1Wskaźnik VI – Sargenta (6 × 4)/3 23,32 – 68,09 41,359 7,973 19,3Liczby we wzorach oznaczają liczbę porządkową zmiennych z tab. 2.(m) – w odniesieniu do masy ciała, (w) – w odniesieniu do wysokości ciałaTab. 5. Korelacje prób sprawności motorycznej w grupie dziewcząt (n = 85)Próby sprawności motorycznej Skok Piłka Drabinki Poprzeczka PrzeskokiSkok × 0,47* –0,40* –0,53* –0,25*Piłka 0,47* × –0,19 –0,15 –0,33*Drabinki –0,40* –0,19 × 0,48* 0,20Poprzeczka –0,53* –0,15 0,48* × 0,21Przeskoki –0,25* –0,33* 0,20 0,21 ×0,413 0,285 0,318 0,343 0,248* r istotne na poziomie 0,05Tab. 6. Korelacje prób sprawności motorycznej w grupie chłopców (n = 110)Próby sprawności motorycznej Skok Piłka Drabinki Poprzeczka PrzeskokiSkok × 0,37* –0,55* –0,67* –0,39*Piłka 0,37* × –0,25* –0,33* –0,30*Drabinki –0,55* –0,25* × 0,67* 0,36*Poprzeczka –0,67* –0,33* 0,67* × 0,54*Przeskoki –0,39* –0,30* 0,36* 0,54* ×0,495 0,313 0,458 0,553 0,398* r istotne na poziomie 0,05Korelacje między wynikami prób sprawnościmotorycznej w grupie dziewcząt wskazują,że próbą najsilniej korelującą z pozostałymijest skok w dal z miejsca (tab. 5).Średnia wartość korelacji tej próby z czteremapozostałymi jest największa i wynosi= 0,413. Próbą najsilniej skorelowaną z przyjętymkryterium siły zrywowej mięśni kończyndolnych jest natomiast zwinnościowapróba przejścia nad i pod poprzeczką (r =–0,53). Ten układ zależności wskazuje, żepróba skoku w dal i oceniana za jej pośrednictwemsiła zrywowa kończyn dolnych topodstawowa zdolność kształtująca strukturęwszechstronnej sprawności motorycznej badanychdziewcząt.W grupie chłopców wszystkie korelacjew obrębie prób sprawności motorycznejosiągają istotność statystyczną. Biorąc to poduwagę, trudno jest ustalić jednoznaczne kry-


92ROZPRAWY NAUKOWEAWF WE WROCŁAWIU 2012, 38L. Korzewa, E. Misiołek, A. Czeczkowska, A. OlaszekBudowa somatyczna i zdolności motoryczne a siła zrywowa dzieciTab. 9. Korelacje wieku i cech somatycznych z wybranymi próbami sprawności motoryczneji wskaźnikami w grupie dziewcząt (n = 85)Cecha Skok Piłka WSO Wskaźnik II Wskaźnik VWiek kalendarzowy 0,09 0,25* 0,27* 0,12 0,22*Wiek morfologiczny –0,02 0,57* –0,09 0,28* 0,38*Wysokość ciała 0,14 0,54* –0,08 0,47* 0,44*Masa ciała –0,10 0,54* –0,14 0,18 0,32*Wskaźnik Rohrera –0,32* 0,32* –0,14 –0,19 0,06* r istotne na poziomie 0,05Tab. 10. Korelacje wieku i cech somatycznych z wybranymi próbami sprawności motoryczneji wskaźnikami w grupie chłopców (n = 110)Cecha Skok Piłka WSO Wskaźnik II Wskaźnik VWiek kalendarzowy 0,02 0,06 –0,03 0,09 0,04Wiek morfologiczny –0,17 0,35* –0,21* 0,15 0,11Wysokość ciała –0,16 0,31* –0,16 0,21* 0,10Masa ciała –0,31* 0,29* –0,30* –0,04 –0,01Wskaźnik Rohrera –0,29* 0,11 –0,28* –0,25* –0,10* r istotne na poziomie 0,05eksplozywnej. Najwięcej związków z cechamibudowy somatycznej w grupie dziewczątwykazuje rezultat pchnięcia piłką lekarską,korelując istotnie z wysokością i masą ciała(wartość obu korelacji równa jest 0,54) orazze wskaźnikiem Rohrera. Bardzo znamiennyjest natomiast brak istotnych zależności międzyglobalną oceną sprawności wszechstronneja cechami budowy somatycznej. Skokw dal z miejsca statystycznie istotnie korelujeze wskaźnikiem Rohrera i wskazuje, że szczuplejszedziewczęta są bardziej predestynowanedo osiągania lepszych rezultatów w skoku.Z dwóch wskaźników oceny siły zrywowejbardziej zależny od budowy somatycznejoraz wieku rozwojowego jest wskaźnik V.Wskaźnik II istotnie koreluje tylko z wysokościąciała, co jest naturalną konsekwencjąwynikającą z konstrukcji tego wskaźnika.W grupie chłopców zależność wynikówprób siły zrywowej, szczególnie kończyndolnych, od cech budowy somatycznej jestnieco silniejsza. Ujawniła się istotna negatywnakorelacja tej próby z masą ciała (r = –0,31).Również WSO wykazuje istotne negatywnezwiązki z masą i wskaźnikiem wagowo--wzrostowym, z czego należy wnios ko wać,że bardziej sprawni są chłopcy szczuplejsi.W tej grupie najbardziej niezależny od budowysomatycznej okazał się wskaźnik siły zrywowej– ogólny (V). Żaden ze związków tegowskaźnika z cechami budowy somatycznejnie osiągnął statystycznej istotności.DYSKUSJAPrzedstawionej w pracy asocjacyjnej ocenypoziomu siły zrywowej, ze szczególnymuwzględnieniem kończyn dolnych, dokonanojedną z najczęściej stosowanych w badaniachmotoryczności prób – skokiem w dalz miejsca. Przez wielu autorów [17, 18] uznawanyon jest za najwartościowszą próbę pomiarusiły eksplozywnej – ze względu naprostotę wykonania oraz wysoki współczynnikrzetelności. Dodatkowo wykazanobardzo ścisłe jego związki z innymi próbamisprawności [3, 19].Badane dzieci wrocławskie osiągnęływ tej próbie rezultaty bardzo zbliżone do tych,jakie odnotowali w swoich pracach inni autorzy.Wyniki chłopców z Czech i Słowacjisą porównywalne z wynikami chłopcówz Wrocławia, dziewczynki wrocławskie natomiastokazały się słabsze od rówieśniczekz tych krajów [20]. Podobne rezultaty uzyskałydzieci z województwa kujawsko-pomorskiegow badaniach Napie rały [21, 22]. Inaczejprzedstawia się porównanie z rówieś nikamiz Krakowa [23], Białej Podlaskiej [24] oraz


L. Korzewa, E. Misiołek, A. Czeczkowska, A. OlaszekBudowa somatyczna i zdolności motoryczne a siła zrywowa dzieciROZPRAWY NAUKOWE2012, 38 AWF WE WROCŁAWIU 93Raciborza [25, 26]. W zestawieniach takichdzieci wrocławskie obu płci wypadły lepiej.Na temat somatycznych uwarunkowańwyników testów sprawności motorycznej,ze szczególnym uwzględnieniem skoku w dalz miejsca, istnieją bardzo różne poglądy.Większość autorów wskazuje na pozytywnezależności między skokiem a wysokością ciała,szczupłą budową somatyczną, niską zawartościątkanki tłuszczowej [4–6, 11]. Sąjednak autorzy, którzy stwierdzili, iż wy nikiskoku w dal w niewielkim stopniu są determinowanebudową somatyczną. Ha leczkoi wsp. [8–10] odnotowali niewielką zależnośćrezultatów skoków od czynnika somatycznego,aczkolwiek u kobiet wyższe wartościwysokości ciała sprzyjają w skoku w dal,a mężczyznom w uzyskaniu lepszego wynikuw tej próbie pomaga silniejsze umięś nienie,co związane jest z większą masą ciała. Poglądten wydaje się spójny z wynikami niniejszychbadań, które wskazują jedynie na negatywnywpływ większej masy ciała na wynikiskoku w dal chłopców (tab. 10) oraz nawiększe predyspozycje dziewcząt i chłopcówo szczupłej budowie ciała do uzyskiwanialepszych rezultatów w tej próbie (tab. 9 i 10).Denisiuk [7] uważa, że krzywa profilukształtowania się cech motorycznych niejest zgodna w swym przebiegu z krzywą cechsomatycznych i nie zawsze wysoka i smukłaosoba będzie osiągała dobre wyniki w skokachi odwrotnie.Skoczność jest wypadkową nie tylko siłyi szybkości (w rozumieniu zdolności motorycznych),ale też licznych zdolności koordynacyjnych,a zwłaszcza: łączenia ru chówi ich rytmizacji oraz różnicowania (przestrzennego,czasowego, siłowego) [27]. Poglądten znajduje potwierdzenie w wynikachopisanych tu badań, o czym świadczą istotnekorelacje skoku w dal z miejsca z przejściemnad i pod poprzeczką (próbą o typowo zwinnościowymcharakterze) zarówno w grupiedziewcząt, jak i w grupie chłopców (tab. 5i 6). Analiza korelacji wewnętrznych międzypróbami sprawności motorycznej wskazuje,że próba skoku w dal i oceniana za jej pośrednictwemsiła zrywowa kończyn dolnych stanowipodstawową zdolność w strukturzewszechstronnej sprawności motorycznej badanychdziewcząt. W przypadku chłopcówjest to trochę bardziej skomplikowane zewzględu na wielokierunkową strukturę ichsprawności motorycznej oraz trudności zewskazaniem jednej cechy w niej dominującej.W niniejszej pracy do precyzyjniejszejoceny siły zrywowej zastosowano wiele różnychwskaźników. Duża część z nich jestwłasnego autorstwa, w związku z tym niema możliwości porównania ich z danymiliteraturowymi, szczególnie w odniesieniudo dzieci w tym wieku. Z sześciu obliczonychwskaźników do oceny siły zrywowejw wymiarze ogólnym najbardziej przydatnywydaje się wskaźnik, którego wartość równajest iloczynowi wyników skoku w dal z miejscai pchnięcia piłką lekarską. Do oceny siłyzrywowej kończyn dolnych bardzo praktycznyokazał się wskaźnik będący iloczynemwyniku skoku w dal z miejsca i wysokościciała. Świadczy o tym jego znaczącawspółzależność z globalną oceną wszechstronnejsprawności motorycznej, przy brakutakich zależności ze strony wskaźnika będącegoiloczynem skoku i masy oraz znanegoz piśmiennictwa [15] wskaźnika Sargenta(tab. 7 i 8).PODSUMOWANIE1. Badani wrocławscy czwartoklasiścinie różnią się pod względem siły zrywowejkończyn dolnych od równolatków z różnychregionów Polski oraz populacji europejskich.2. Wyniki badań dziesięciolatków wskazująna negatywne oddziaływanie większejmasy ciała chłopców na wyniki skoku w dal.Dzieci o szczupłej budowie ciała okazały siębardziej predysponowane do uzyskiwanialepszych rezultatów w tej próbie.3. Analiza korelacji między próbamisprawności motorycznej wskazuje, że siłazrywowa kończyn dolnych – oceniona próbąskoku w dal z miejsca – stanowi podstawowązdolność w strukturze wszechstronnej sprawnościmotorycznej dziewcząt. W przypadkuchłopców trudno jest wskazać jedną dominującązdolność determinującą sprawność.4. Korzystne jest wzbogacenie oceny siłyzrywowej o analizę zaproponowanych w pracywskaźników.


94ROZPRAWY NAUKOWEAWF WE WROCŁAWIU 2012, 38L. Korzewa, E. Misiołek, A. Czeczkowska, A. OlaszekBudowa somatyczna i zdolności motoryczne a siła zrywowa dzieciBIBLIOGRAFIA[1] Drabik J., Stronne zróżnicowanie sprawnościsiłowo-szybkościowej kończyn górnych i dolnychu dzieci i młodzieży, Wychowanie Fizyczne i Sport,1982, 26 (3–4), 27–34. [2] Paliga Z., Siła zrywowamięśni kończyn dolnych jako kryterium sprawnościmotorycznej dzieci i młodzieży w wieku7–15 lat, Zeszyty Naukowe AWF we Wrocławiu,1982, 28, 67–82. [3] Paliga Z., Somatyczne i motoryczneuwarunkowania siły mięśni kończyndolnych dzieci i młodzieży w wieku 7–15 lat, RozprawyNaukowe AWF we Wrocławiu, 1989, 22,201–247. [4] Maciaszek J., Osiński W., Charakterystykisomatyczne a siła mięśniowa dziewczątpoznańskich w wieku 10–14 lat, Roczniki NaukoweAWF w Poznaniu, 2001, 50, 19–33. [5]Osiński W., Wielokierunkowe związki zdolnościmotorycznych i parametrów morfologicznych.Badania dzieci i młodzieży wielkomiejskich zuwzględnieniem poziomu stratyfikacji społecznej,Monografie AWF w Poznaniu, 1988, 261, 218–222.[6] Rauk M., Szeklicki R., Zdolności skocznościowea wybrane parametry morfologiczne, [w:]Wachowski E. (red.), Wychowanie fizyczne i sportw badaniach naukowych. Materiały z I KonferencjiŚrodowiskowej, Poznań 28.05.1993, MonografieAWF w Poznaniu, 1995, 318, 51–56. [7] DenisiukL., Różnice w sprawności fizycznej międzydziewczętami i chłopcami klas I–IV szkoły podstawowej,Wychowanie Fizyczne i Higiena Szkolna,1966, 5, 4–7. [8] Haleczko A., Korzewa L., MisiołekE., Włodarczyk U., Związki między próbamisiłowo-szybkościowymi o odmiennej strukturzeruchu. Cz. 1, Antropomotoryka, 2007, 39,41–50. [9] Haleczko A., Korzewa L., Misiołek E.,Włodarczyk U., Związki między próbami siłowo--szybkościowymi o odmiennej strukturze ruchu.Cz. 2, Antropomotoryka, 2007, 40, 53–62. [10]Haleczko A., Korzewa L., Misiołek E., WłodarczykU., Związki między próbami siłowo-szybkościowymio odmiennej strukturze ruchu. Cz. 3,Antropomotoryka, 2008, 41, 29–41.[11] Januszewski J., Mleczko E., Jeszcze raz o somatycznychuwarunkowaniach zdolności siłowych– uwagi metodologiczne dotyczące obliczeńsiły względnej, Antropomotoryka, 2004, 27, 37–49. [12] Burdukiewicz A., Pietraszewska J., Zeszytdo ćwiczeń z antropologii, AWF, Wrocław2003. [13] Palczewska I., Metody oceny rozwojusomatycznego, [w:] Mięsowicz I. (red.), Auksologia.Rozwój biologiczny człowieka i metody jegooceny od narodzin do dorosłości, Akademia PedagogikiSpecjalnej im. Marii Grzegorzewskiej,Warszawa 2001, 165–236. [14] Haleczko A., JezierskiR., Korzewa L., Misiołek E., Włodarczyk U.,Ocena motorycznych zdolności kondycyjnychi koordynacyjnych dziesięcioletnich dzieci w ramachdoboru do szkolenia sportowego, Antropomotoryka,2009, 45, 57–75. [15] Januszewski J.,Painta P., Januszewska K., Przydatność wskaźnikaSargenta i wyskoku dosiężnego w ocenie rozwojufizycznego i sprawności ogólnej dziewcząt, RocznikiNaukowe WSWF Katowice, 1976, 5, 159–167.[16] Guilford J.P., Podstawowe metody statystycznew psychologii i pedagogice, PWN, Warszawa1964. [17] Pilicz S., Analiza czynnikowastruktury sprawności fizycznej, [w:] Raczek J.(red.), Materiały z Konferencji Międzynarodowej„Motoryczność dzieci i młodzieży – aspektyteoretyczne oraz implikacje metodyczne”, AWF,Katowice 1986, 1, 171–176. [18] Szopa J., W poszukiwaniustruktury motoryczności: analiza czynnikowacech somatycznych, funkcjonalnych i próbsprawności fizycznej u chłopców i dziewczątw wieku 8–19 lat, AWF, Kraków 1988. [19] ZielińskiW., Zdolności skocznościowe a wybranezdolności motoryczne oraz cechy somatyczne,[w:] Drozdowski S., Dworak L.B., Wachowski E.(red.), Wychowanie fizyczne i sport w badaniachnaukowych, Materiały z III Konferencji Środowiskowej, Poznań 25.05.1995, Monografie AWFw Poz naniu, 2000, 331, 137–142. [20] Bergier J.,Kasa J., Wybrane wyznaczniki sprawności motorycznejdziewcząt i chłopców w Polsce, Czechachi na Słowacji, Lider, 1994, 1, 15–17.[21] Napierała M., Porównanie rozwoju fizycznegoi motorycznego uczniów w wieku 7,5–19,5lat z województwa kujawsko-pomorskiego i ichrówieśników z badań ogólnopolskich, WychowanieFizyczne i Sport, 2003, 47 (3), 337–352. [22]Napierała M., Somatyka i motoryka dzieci i młodzieżyszkolnej województwa kujawsko-pomorskiegoz uwzględnieniem wieku rozwojowegoi kalendarzowego, Roczniki Naukowe AWF w Poznaniu,2005, 54, 95–104. [23] Szopa J., Żak S.,Zmiany sprawności fizycznej dzieci i młodzieżyKrakowa w latach 1974–1983 na tle trendu sekularnegowysokości ciała, Wychowanie Fizycznei Sport, 1986, 30 (1), 39–51. [24] Bergier B., BergierJ., Dynamika rozwoju sprawności fizycznejchłopców w wieku 7–12 lat. Badania ciągłe, RocznikBialskopodlaski, 1993, 1, 209–216. [25] GlinkowskiT., Sport dzieci i młodzieży – poziomsiły u dzieci w wieku 10 lat, Sport Wyczynowy,1973, 4, 26–28. [26] Glinkowski T., Rozwój siłyu dzieci między 10 a 11 rokiem życia, Sport Wyczynowy,1974, 5, 34–37. [27] Starosta W., Znaczenie,przejawianie się i kształtowanie motorycznychzdolności koordynacyjnych u zawodnikówuprawiających różne konkurencje lekkoatletyczne,Podlaska Kultura Fizyczna, 2006, 1 (8), 3–22.


ROZPRAWY NAUKOWEAkademii Wychowania Fizycznego we Wrocławiu2012, 38, 95 – 100Małgorzata Sobera, Anna Tomaszewska, Rafał Nowakakademia wychowania fizycznego we wrocławiuWPŁYW ĆWICZEŃ Z UŻYCIEM PIŁEK „FIT BALL”NA KONTROLĘ RÓWNOWAGI CIAŁA KOBIETABSTRACTInfluence of exercises with “fit balls” on the women’s balance controlPhysical exercises with “fit balls” stimulate the sense of balance and can evaluate the abilityof muscles tense control. The big balls are becoming popular in aerobic exercises. Thepurpose of this work was to determinate the influence of regular six-month training witha “fit ball” on postural control in a stance position. The subjects were 10 healthy womenaged 38–55 who participated in one hour physical exercises with a “fit ball” twice a weekfor 6 months. Most of the exercises shaped the equilibrium in the vertical body position.The research was carried out in 2 sessions: one before the start of the training programand the other one at the end of six-month period. Each subject was asked to standbarefoot on AMTI AccuSway one force platform with two feet together. Two 20-second trialswere performed: with visual control and without visual control. The COP (center of pressure)time series were registered in the frontal and saggital planes. The stability indices werecomputed: range, variability, ellipse area and velocity of COP oscillation. It results that theregular balance training with a “fit ball” does not significantly influence postural control ineither visual condition of stance or during stance without visual control. The stability of postureis worse in standing with eyes closed independently on physical training with a “fit ball”.Key words: posture control, COP, fit ball, adult womenWPROWADZENIEPiłka „fit ball” to kolorowa, duża, elastycznakula wykonana z miękkiego, a zarazem wytrzymałegoi przyjaznego w dotyku tworzywaPCV, którego wytrzymałość sprawia, żena piłce można siedzieć, leżeć, a nawet skakać.Piłka ta zwana jest również piłką rehabilitacyjną,a po raz pierwszy pojawiła sięjako „piłka gimnastyczna” podczas zajęćterapeutycznych. Oprócz swej przydatnościw rehabilitacji, piłka „fit ball” jest też przyboremdo ćwiczeń rekreacyjnych, takichjak aerobik.Wykonywanie ćwiczeń równoważnychna piłce (np. siad bez podparcia kończynamidolnymi) jest utrudnione ze względu naruchomość piłki. Podczas takich ćwiczeńzwiększa się, w porównaniu z ćwiczeniamirównoważnymi na nieruchomym podłożu,aktywność mięśni posturalnych: mięśnibrzucha, grzbietu, pośladkowych oraz mięśnikończyn dolnych. Elastyczność piłki pozwalana utrzymanie pionowej pozycji ciałaz zachowaniem naturalnych krzywizn kręgosłupaw pozycji siedzącej. Ponadto ćwiczeniana piłce mobilizują zmysł równowagii rozwijają zdolności kontrolowanianapięć mięśniowych. Ćwiczenia z tym przyborempozwalają na swobodniejsze rozciągnięciemięśni klatki piersiowej, wspomagającswobodne oddychanie i przywracającelastyczność mięśni w okolicy kręgosłupa [1].Ćwiczenia z użyciem piłek „fit ball” sącoraz bardziej popularne w różnych klubachfitness, a ich wpływ na organizm człowiekapoddawany jest badaniom naukowym. Stantoni wsp. [2] stwierdzili, że trening z piłką„fit ball” wpływa pozytywnie na mechanizmyutrzymywania równowagi u młodychbiegaczy. Yaggie oraz Campbell [3] w swoichbadaniach dowiedli, że systematyczne ćwiczeniaz użyciem przyborów stanowiącychruchome podłoże pomagają w wykonywaniuczynności związanych z uprawianymsportem. Błaszczyk i wsp. [4] stwierdzili


96ROZPRAWY NAUKOWEAWF WE WROCŁAWIU 2012, 38M. Sobera, A. Tomaszewska, R. NowakĆwiczenia z piłkami „fit ball” a kontrola równowagiistotny wpływ specjalistycznego treningurównowagi na stabilność postawy stojąceju tancerek baletu klasycznego. Za stabilnośćpostawy uważa się zdolność do odzys ki waniarównowagi w pionowej pozycji ciała,a kontrola stabilności polega na utrzymaniupołożenia ogólnego środka masy ciałai położenia punktu przyłożenia siły reakcjipodłoża (którego przemieszczenie jest efektemzmian nacisku stóp na podłoże) wewnątrzpowierzchni podparcia [5].CEL BADAŃW pracy podjęto próbę wyjaśnienia zależnościmiędzy ćwiczeniami z piłką „fit ball”a kontrolą równowagi ciała kobiet. W świetlebadań innych autorów [2, 3, 6] uprawnionejest przypuszczenie, że regularne ćwiczeniana piłce typu „fit ball”, które aktywizująmięśnie posturalne ciała i warunkują specyficznytrening równowagi poprzez destabilizacjępionowego ustawienia ciała, powodująu kobiet poprawę kontroli równowagiciała. Wyłączenie wzroku u zdrowych osóbna ogół staje się przyczyną spotęgowaniaewentualnych zmian podczas kontroli równowagiciała [7, 8]. Jest więc zasadne zweryfikowaniewpływu ćwiczeń z użyciem piłki „fitball” na kontrolę równowagi ciała podczasstania bez udziału bodźców wzrokowych.Celem badań opisanych w niniejszej pracyjest określenie wpływu systematycznegopółrocznego cyklu treningowego ćwiczeńz użyciem piłki „fit ball” na kontrolę równowagiciała w pozycji stojącej u kobiet. Zadaniabadawcze określono w formie następującychpytań:1. Czy systematyczny trening kobiet napiłce „fit ball” ma wpływ na kontrolęrównowagi ciała w warunkach normalnych?2. Czy brak kontroli wzroku wpływaistotnie na stabilność pozycji stojąceju kobiet ćwiczących z użyciem piłki„fit ball”?MATERIAŁ I METODY BADAŃGrupa badana składała się z dziesięciu kobietw wieku 38–55 lat, o masie ciała 47–122 kg i wysokości ciała 160–170 cm.Wszystkie badane mają wyższe wykształcenie,są aktywne zawodowo, w przeszłościnie uprawiały sportów wyczynowo. Pierwszasesja pomiarowa odbyła się w styczniu2009 r. – przed rozpoczęciem cyklu zajęć.Drugą sesję badań przeprowadzono w czerwcu2009 r. – pod koniec półrocznego cyklutreningowego. W celu wyeliminowania efektuzmęczenia pomiary odbywały się przedzajęciami. Przed badaniami poinformowanouczestniczki o ich przebiegu. Wszystkieosoby wyraziły zgodę na wzięcie w nichudziału.W ramach eksperymentu kobiety dwarazy w tygodniu uczęszczały na zajęciaz aerobiku z użyciem piłek „fit ball”. Zajęciaodbywały się przez sześć miesięcy, ich czastrwania wynosił każdorazowo 60 minut.Podczas zajęć wykonywano ćwiczenia w różnychpozycjach na piłce i z użyciem piłki.Ćwiczenia miały charakter siłowy orazsiłowo-wytrzymałościowy. Dużo uwagi poświęconoćwiczeniom równoważnym w pionowymustawieniu tułowia, podczas którychminimalizowano kontakt ćwiczącychz podłożem.Badania równowagi ciała odbywały sięw pracowni Zakładu Gimnastyki AWF weWrocławiu. Uczestniczki wykonywały dwiepróby swobodnego stania na złączonychstopach na platformie sił typu AccuSway(AMTI). Pierwsza próba stania w obu sesjachbadań odbywała się z otwartymi oczamii wzrokiem skierowanym przed siebie (O),a następna z zamkniętymi oczami (Z). Ramionaprzy obu próbach były opuszczoneswobodnie wzdłuż tułowia. Każdy pomiartrwał 20 s, a częstotliwość próbkowania wynosiła100 Hz. Wszystkie panie uczestniczącew badaniach zostały poinformowane, abynie wykonywały żadnych ruchów, któremogłyby zakłócić dokonywanie pomiarów.Podczas badania rejestrowano przemieszczeniapunktu przyłożenia wypadkowejsiły reakcji podłoża COP (center of pressure)w dwóch kierunkach ruchu: bocznymi przednio-tylnym. Na podstawie zarejestro-


M. Sobera, A. Tomaszewska, R. NowakĆwiczenia z piłkami „fit ball” a kontrola równowagiROZPRAWY NAUKOWE2012, 38 AWF WE WROCŁAWIU 97wanych przemieszczeń punktu COP obliczononastępujące parametry równowagi ciała:– zakres oscylacji COP (cm) – jest toróżnica między wartością maksymalnegoi minimalnego przemieszczeniapunktu COP w kierunku bocznym(COPX) i przednio-tylnym (COPY);– zmienność COP (cm) – odzwierciedlarozrzut danych w poszczególnych próbachw kierunku bocznym (COPX)i przednio-tylnym (COPY) i jest wyrażonaprzez wartość odchylenia standardowegood średniej przemieszczeńCOP;– pole elipsy (cm 2 ) – to pole powierzchnio kształcie elipsy, wewnątrz którejwe wszystkich kierunkach przemieszczasię punkt COP;– prędkość przemieszczeń COP (cm/s) –jest to średnia prędkość przemieszczaniasię punktu COP, wyliczona napodstawie drogi przebytej przez tenpunkt w czasie 20-sekundowej próby.Rozkłady wyników sprawdzono testemShapiro-Wilka pod względem normalności.Stwierdzono, że większość parametrówrównowagi przejawia rozkład normalny,a w niektórych przypadkach taki rozkładuzyskano po przekształceniu funkcją logarytmunaturalnego. W pracy wykorzystanozatem statystyczne techniki parametryczne.Do analizy i obliczeń wyników wykorzystanoprogram Statistica 8.0. Przyjęto prógistotności różnic między średnimi na poziomie= 0,05 (p 0,05).Analizę zmian wartości parametrówrównowagi przeprowadzono metodą analizywariancji układów czynnikowych(MANOVA), gdzie predykatorami jakościowymibyła próba przed 6-miesięcznym cyklemtreningowym i po nim oraz warunkiutrzymywania równowagi z kontrolą wzrokui z oczami zamkniętymi.WYNIKIAnaliza wariancji wskaźników stabilnościciała, otrzymanych w dwóch próbach staniaprzed 6-miesięcznym cyklem treningowymi po nim, z uwzględnieniem warunków kontroliwzroku lub zamknięcia oczu, wykazałabrak efektu głównego w próbie z oczamiotwartymi. Wyniki obliczeń przedstawionow tab. 1.Zarówno w przypadku próby pod kontroląwzroku, jak i bez tej kontroli nie zanotowanoznaczących różnic wskaźnikówstabilności między dwiema sesjami badań(tab. 1). Zauważono jednak istotne różnicewszystkich wskaźników stabilności ciałamiędzy próbą z oczami otwartymi a próbąz oczami zamkniętymi – zarówno przedpółrocznym cyklem ćwiczeń, jak i po nim(tab. 1).Wyniki przedstawione na ryc. 1 nie wykazująistotnych zmian w przebiegu przesunięćCOP zarówno w płaszczyźnie czołowej,jak i strzałkowej. Brak istotnych zmianpo półrocznym cyklu ćwiczeń w stosunkudo stanu przed regularnym treningiem dotyczyprób przeprowadzonych z oczami zarównootwartymi, jak i zamkniętymi. Istotniewyższe wartości wskaźnika zakresu COPw obu płaszczyznach ruchu obserwowanow próbie z oczami zamkniętymi w porów-Tab. 1. Porównanie średnich wartości wskaźników stabilności w próbach z oczami otwartymi (O)i oczami zamkniętymi (Z) przed półrocznym cyklem ćwiczeń i po nim. W nawiasach podanowartości odchylenia standardowegoZakresCOPX (cm)ZakresCOPY (cm)ZmiennośćCOPX (cm)ZmiennośćCOPY (cm)Pole elipsy(cm 2 )Prędkość COP(cm/s)Przed O 1,95* (0,52) 1,84* (0,45) 0,35* (0,10) 0,39* (0,13) 2,50* (1,04) 1,94* (0,25)Przed Z 3,21* (0,74) 3,12* (0,99) 0,66* (0,14) 0,63* (0,16) 7,59* (3,00) 3,00* (0,51)Po O 2,12* (0,60) 1,97* (0,50) 0,42* (0,12) 0,44* (0,13) 2,85* (0,90) 1,99* (0,25)Po Z 3,43* (1,21) 3,02* (1,15) 0,73* (0,25) 0,65* (0,26) 9,05* (5,32) 2,96* (0,65)* różnice istotne na poziomie = 0,05


98ROZPRAWY NAUKOWEAWF WE WROCŁAWIU 2012, 38M. Sobera, A. Tomaszewska, R. NowakĆwiczenia z piłkami „fit ball” a kontrola równowagiRyc. 1. Zakres przemieszczeńCOP przed 6-miesięcz nymcyklem ćwiczeń i po nimw próbach z otwartymi (O)i zamk nięty mi (Z) oczami.Pionowe słupki wyznaczają0,95 przedziału ufnościRyc. 2. Wartości wskaźnikazmienności COP w próbachprzed 6-miesięcznym cyklemćwiczeń i po nim w staniuz otwartymi (O) i zamkniętymi(Z) oczami. Pionowe słupkiwyznaczają 0,95przedziału ufnościnaniu z próbą stania pod kontrolą wzroku– zarówno przed cyklem treningowym, jaki po regularnych treningach (ryc. 1).Stwierdzono również brak istotnych różnicwartości wskaźnika zmienności COPuzyskanych w próbie stania przed 6-miesięcznymcyklem treningowym i po nim, zarównow płaszczyźnie czołowej, jak i strzałkowej.Brak znaczących zmian po cyklutreningów z piłką „fit ball” w porównaniuze stanem przed rozpoczęciem treningówobejmuje próby przeprowadzone z oczamiotwartymi i zamkniętymi. Istotnie wyższewartości zmienności COP odnotowanow próbach z zamkniętymi oczami w porównaniuz próbami stania z oczami otwartymi(ryc. 2).Podobnie jak w przypadku poprzednichwskaźników stabilności ciała, nie zanotowanoistotnych zmian wielkości pola elipsyCOP przed cyklem treningowym i po nimw próbach stania zarówno z oczami otwar-


M. Sobera, A. Tomaszewska, R. NowakĆwiczenia z piłkami „fit ball” a kontrola równowagiROZPRAWY NAUKOWE2012, 38 AWF WE WROCŁAWIU 99Ryc. 3. Wartości średniepola elipsy oscylacji COPprzed 6-miesięcznymcyklem ćwiczeń i po nimw próbach z otwartymi (O)i zamknię tymi (Z) oczami.Pionowe słupki wyznaczają0,95 przedziału ufnościRyc. 4. Wartości średnieprędkości przemieszczaniasię COP w próbach staniaprzed 6-miesięcznym cyklemćwiczeń i po nim z otwartymi(O) i zamkniętymi (Z) oczami.Pionowe słupki wyznaczają0,95 przedziału ufnościtymi, jak i zamkniętymi. Istotnie wyższewartości tego wskaźnika wykazują próbyz zamkniętymi oczami w porównaniu z próbamipod kontrolą wzroku zarówno w pierwszej,jak i drugiej sesji badań (ryc. 3).Wyniki przedstawione na ryc. 4, podobniejak w poprzednich przypadkach, wskazująna brak istotnych zmian w zakresiewskaźnika prędkości COP przed cyklem treningowymi po nim. Brak zmian dotyczyprób stania z oczami otwartymi i z zamkniętymi.Istotne różnice w wartości tegowskaźnika są widoczne między próbami przeprowadzanymipod kontrolą wzroku i bezkontroli wzroku przed półrocznym cyklemtreningowym i po nim.DYSKUSJAWyniki przedstawione powyżej wskazująna brak wpływu ćwiczeń z użyciem piłek


100ROZPRAWY NAUKOWEAWF WE WROCŁAWIU 2012, 38M. Sobera, A. Tomaszewska, R. NowakĆwiczenia z piłkami „fit ball” a kontrola równowagi„fit ball” na parametry równowagi. Jest tozaskakujące, ponieważ można było przewidywać,że wykonywanie ćwiczeń na niestabilnympodłożu, jakim jest piłka „fit ball”,przez dłuższy okres poprawi zdolność organizmudo utrzymywania stabilnej postawyciała. Badania równowagi u starszych osób,uprawiających regularnie ćwiczenia tai chichuan, również nie wykazały istotnych różnicw porównaniu z grupą nietrenującychrównolatków, ale tylko w przypadku staniaw naturalnej pozycji stojącej. Kontrola stabilnościciała osób trenujących tai chi okazałasię znacznie lepsza w sytuacjach utrudnieniautrzymywania równowagi, np. bezkontroli wzroku czy na ruchomej platformie[6]. Autorzy tych badań również niestwierdzili wpływu regularnego treninguaktywności fizycznej na poprawę jakościkontroli równowagi ciała w warunkach normalnych,podobnie jak wykazały wynikininiejszej pracy. W innej pracy dowiedzionojednak, że aktywność fizyczna starszych kobietwpływa pozytywnie na kontrolę równowagiciała i poprawia integrację bodźców(z proprioreceptorów i narządu wzroku)w porównaniu z grupą niećwiczących kobiet[9]. Wydaje się jednak, że w pewnymstopniu sprzeczne rezultaty badań kontrolirównowagi ciała mogą wynikać z rodzajućwiczeń stosowanych w treningu, częstościi intensywności zajęć, a także sumiennościuczestników badań w wykonywaniu ćwiczeń.Brak znaczących efektów treningurównowagi na piłkach „fit ball” może sugerować,że czas poświęcony na ćwiczenia, ichczęstotliwość lub tempo były w przypadkuzdrowych młodych osób niewystarczające,by uzyskać znaczącą poprawę stabilnościciała po 6-miesięcznym cyklu.Interesujące jest natomiast porównaniewartości wskaźników stabilności dla próbz oczami otwartymi i zamkniętymi (tab. 1,ryc. 1–4). Pokazują one jednoznacznie, żebrak bodźców z narządu wzroku powodujezaburzenie kontroli równowagi, wyrażającesię istotnie większymi wartościami parametrówrównowagi ciała w próbie staniaz zamkniętymi oczami u wszystkich badanych,niezależnie od treningu równowagiz użyciem piłek „fit ball”. Wyniki te są spójnez badaniami Brooke-Wavell i wsp. [7], którzystwierdzili, że brak kontroli wzroku podczasstania pogarsza stabilność pionowej postawyciała u zdrowych starszych kobiet.PODSUMOWANIE1. Nie udowodniono wpływu systematycznegotreningu z użyciem piłek „fit ball”na poprawę kontroli równowagi ciała kobiet,zarówno w warunkach normalnych,jak i przy braku bodźca wzrokowego.2. Kontrola równowagi ciała bez bodźcówwzrokowych jest zaburzona w porównaniuz utrzymywaniem równowagi w staniupod kontrolą wzroku, niezależnie odregularnego treningu kobiet z użyciem piłek„fit ball” i wyraża się pogorszeniem stabilnościciała.BIBLIOGRAFIA[1] Gillies E., 101 ways to work out on the ball:sculpt your ideal body with Pilates, Yoga andmore, Fair Winds Press, Glouceste 2004. [2] StantonR., The effect of short-term Swiss ball trainingon core stability and running economy, Journalof Strength and Conditioning Research, 2004, 18(3), 522–528. [3] Yaggie J., Campbell B., Effectsof balance training on selected skills, Journal ofStrength and Conditioning Research, 2006, 20 (2),422–428. [4] Błaszczyk J., Orawiec R., Cieślińska-ŚwiderJ., Fredy A., Determinants of posturalstability: effects of body mass and balancetraining, [w:] Bober T., Siemieński A. (red.), Contemporarybiomechanics: selected topics/Wybranezagadnienia współczesnej biomechaniki, AWF,Wrocław 2008, 38–48. [5] Golema M., Charakterystykaprocesu utrzymywania równowagi ciałaczłowieka w obrazie stabilograficznym, Studiai Monografie AWF we Wrocławiu, 2002, 64. [6]Wong A.M., Lin Y.C., Chou S.W., Tang F.T.,Wong P.Y., Coordination exercise and posturalstability in elderly people: Effect of Tai Chi Chuan,Archives of Physical Medicine and Rehabilitation,2001, 82 (5), 608–612. [7] Brooke-Wavell K., PerrettL.K., Howarth P.A., Haslam R.A., Influence ofthe visual control environment on the posturalstability in healthy older women, Gerontology,2002, 48 (5), 293–297. [8] Kuczyński M., Sterowanielepko-sprężyste w układzie równowagiczłowieka, Człowiek i Ruch, 2001, 2 (4), 33–38. [9]Gauchard G.C., Gangloff P., Jeandel C., Perrin P.P.,Physical activity improves gaze and posture controlin the elderly, Neuroscience Research, 2003,45 (4), 409–417.


ROZPRAWY NAUKOWEAkademii Wychowania Fizycznego we Wrocławiu2012, 38, 101 – 108Jarosław Gasilewski 1 , Jolanta Hyjek 2 , Janusz Iskra 21państwowa wyższa szkoła zawodowa w raciborzu2akademia wychowania fizycznego w katowicachGIBKOŚĆ UCZNIÓW NIETRENUJĄCYCHA WYNIK BIEGU PRZEZ PŁOTKIABSTRACTFlexibility of non-sporting pupils vs. their hurdle race performanceThe most important part of the hurdle race training is joint mobility. The flexibility exerciseslead to increase the flexibility of muscles and tendons and applied in the last part of thetraining session, they accelerate the restitution processes, as well. The aim of the study wasto explain the relations between the flexibility of non-sporting pupils aged 11–15 yearsand their hurdle race performance achieved at different hurdle heights and various interhurdledistances. Subjects took part in two trials carried out with the interval of one year;they ran 4 kinds of hurdle races and 18 diverse tests of flexibility level.The analysis showed an improvement in athletic performance in all variants of hurdlerace, with a simultaneous increase in the level of flexibility.The results of the hip joint mobility tests, in some of these tests, revealed a significantcorrelation with the results of most of the hurdle races’ variants. The remained tests didnot show any relevant correlations, especially in the group of boys aged 15. The flexibilityvariables, being part of the distinguished factors of the analysis, explained the results ofhurdle races of various parameters in 72%.Key words: flexibility, hurdle race, special fitnessWPROWADZENIEBieg przez płotki w pierwszych klasach szkółpodstawowych to nie jest nic innego, jakbieg sprinterski przez niskie przeszkody, dostosowanewysokością i odległością pomiędzynimi do wieku i poziomu ćwiczących.Podstawowe parametry biegu przez płotkipowinny być modyfikowane ze względu nawiek, wysokość ciała (długość kończyn dolnych)i poziom sprawności ćwiczących [1].Mimo że dowody empiryczne nie są rozstrzygające,na ogół uważa się, że gibkość jestważną morfologiczną wartością zmiennąw sporcie, zwłaszcza w takich dyscyplinach,jak biegi sprinterskie przez płotki. Ćwiczeniagibkościowe obniżają tarcie śródmięśniowe,zwiększają szybkość skracania sięmięśni [2]. Zwiększenie obszerności ruchóww stawach sprzyja poprawie parametrówmechanicznych biegu, czego odzwierciedleniemmoże być np. wydłużenie się krokubiegowego. Zwiększenie zakresu ruchomościsprzyja płynności i dynamice ruchów,zwłaszcza tych o wysokiej złożoności koordynacyjnej.Specyfiką biegaczy przez płotki jest posiadaniewysokiej ruchomości w stawachbiodrowych i kręgosłupa. Świadczy o tymwysoki poziom sprawności specjalnej, któryma odzwierciedlenie w uzyskiwanych wynikach.Wysoka podatność organizmu nabodźce treningowe o charakterze gibkościowymprzypada na wczesne lata rozwojuontogenetycznego. Za okres zwiększonej sensytywnościmożna w przypadku gibkościprzyjąć przedział wiekowy od 6 do 15 lat [3].Testy zastosowane w niniejszym opracowaniumierzą poziom tzw. gibkości statycznej,definiowanej przez Hubley-Kozey[4] jako zdolność mięśnia do wydłużania sięw ramach fizycznych limitów stawu, na którymięsień ten wywiera działanie. Obecnienajbardziej akceptowanym pomiarem gibkości(najczęściej statycznej) jest mierzeniekątowego zakresu ruchomości w stawach.


102ROZPRAWY NAUKOWEAWF WE WROCŁAWIU 2012, 38J. Gasilewski, J. Hyjek, J. IskraGibkość a wynik biegu przez płotkiCEL BADAŃCelem badań było wyjaśnienie związkumiędzy gibkością nietrenujących ucznióww wieku 11–15 lat a wynikiem biegu przezpłotki o zmiennej wysokości i zróżnicowanychodległościach.Pytania badawcze:1. Jaki jest zakres ruchomości w stawachbiodrowych u uczniów 11–15-letnich?2. Jakie są związki między gibkościąuczniów a wynikiem biegu przez płotkiw zróżnicowanych warunkach?3. Jaki jest związek między gibkościąa strukturą wewnętrzną biegu przezpłotki?MATERIAŁ I METODY BADAŃBadania rozpoczęto w 2005 r. w grupie 11-i 14-letnich nietrenujących chłopców (n = 57,średnia wieku 10,8 i 13,9 roku), uczniówpaństwowego gimnazjum oraz szkoły podstawowejw Raciborzu. Miały one charakterempiryczny. Podstawową metodą badawcząbyła obserwacja bezpośrednia uczestnicząca.Pierwsze pomiary przeprowadzono w 2005 r.,następnie powtórzono je na tej samej grupieuczniów po roku. W badaniach wzięto poduwagę normy sprawności fizycznej młodzieżypolskiej opracowane przez Pilicza wsp. [5].Uzyskane wyniki badań przedstawiono, wykorzystującstatys tyki opisowe ( , sd). Związkimiędzy rezultatami w biegu przez płotkia wynikami testów gibkości ustalono napodstawie współczynnika korelacji Pearsona.Istotność różnic międzygrupowych oraz różnicmiędzy wariantami biegu weryfikowanoprzy użyciu analizy wariancji (parametrycznaANOVA dla układów z pow tarzanymipomiarami). Przyjęto istotność różnic napoziomie = 0,05 (p 0,05). W celu redukcjiliczby zmiennych i wyodrębnienia czynnikówgłównych dla badanych grup zastosowanoanalizę czynnikową, oceniając liczbęczynników na podstawie wartości własnejpowyżej 1 oraz udziału w wariancji wyjaśnianejna poziomie powyżej 5%. Ładunkiczynnikowe oceniano na podstawie rotacjivarimax. W interpretacji wykorzystano ładunkiczynnikowe o wartości co najmniej 0,7.W ocenie poziomu przygotowania gibkościowegowykorzystano następujące testy:1) skłon tułowia w przód w siadzie –według Pawłuckiego [6];2) wykrok nogą atakującą na drabinki– test gibkości stawu biodrowegow płaszczyźnie strzałkowej – wzorowanyna teście Wrighta [7] z modyfikacjąIskry [8];3) próba gibkości kończyn dolnych wstawach biodrowych w płaszczyźniestrzałkowej i czołowej (tzw. szpagat)– według Drozdowskiego i Drozdowskiego[9];4) test obszerności ruchu w stawach biodrowych– według Starosty [10];5) test ruchomości stawów biodrowychi kręgosłupa – skłon tułowia w przódw siadzie płotkarskim [8].Testy gibkości mierzone za pomocą goniometru[4]:1) test ruchomości stawu biodrowegow leżeniu na plecach (unoszenie leweji prawej nogi w górę);2) test ruchomości stawu biodrowegow leżeniu na brzuchu (unoszenie leweji prawej nogi w górę);3) test ruchomości stawu biodrowegow staniu (unoszenie lewej i prawej nogiw bok);4) test ruchomości stawu biodrowegow siadzie (odwodzenie i przywodzenielewej i prawej stopy).W ocenie czasu biegu przez płotki wykorzystano4 warianty biegu według zróżnicowanychprzepisów [11, 12]:1) wysokość płotka – 75% średniej długościkończyny dolnej, odległość międzypłotkami 4 × średnia wysokośćciała,2) wysokość płotka – 75% średniej długościkończyny dolnej, odległośćmiędzy płotkami – 4,5 × średnia wysokośćciała,3) wysokość płotka – 85% średniej długościkończyny dolnej, odległość międzypłotkami – 4 × średnia wysokośćciała,4) wysokość płotka – 85% średniej długościkończyny dolnej, odległość międzypłotkami – 4,5 × średnia wysokośćciała.


J. Gasilewski, J. Hyjek, J. IskraGibkość a wynik biegu przez płotkiROZPRAWY NAUKOWE2012, 38 AWF WE WROCŁAWIU 103Wybór testów wynikał ze wzorców przedstawionychw piśmiennictwie [8, 13, 14].WYNIKIW grupie 11-letnich chłopców po upływieroku nastąpiła wyraźna poprawa wynikóww większości powtórzonych testówgibkości (tab. 1). Na przykład, w teście 3 wynikipozostały na tym samym poziomie,a w testach: 11–18 ich poziom się obniżył.Największe zmiany wyników wystąpiły wtestach: 5 (odpowiednio: 123,39 ± 14,973 cmi 139,35 ± 12,434 cm) oraz 6 (odpowiednio:130,48 ± 11,133 cm i 142,26 ± 11,391 cm),na tomiast najmniejsze zmiany zaobserwowanow testach: 1 (odpowiednio: 17,39 ±6,772 cm oraz 17,77 ± 7,171 cm), 11 (odpowiednio:28,23 ± 5,852° oraz 27,26 ± 4,631°)i 12 (odpowiednio: 27,42 ± 5,614° oraz 26,29± 4,651°).Zmiany wskaźników gibkościowych,które wystąpiły u 11-letnich chłopców poupływie roku, okazały się statys tycznieistotne w przypadku tes tów: 4–6, 8–10 i 13–18 (p 0,05). Analiza wariancji nie wykazałastatystycznie istotnych różnic międzyTab. 1. Wartości wskaźników testów gibkości oraz wyników biegu przez płotki w grupie chłopcóww pierwszym i drugim pomiarze (ANOVA)Lp.Rodzaj próby11 lat± sd12 lat± sdFp1 Skłon tułowia w przód w siadzie (cm) 17,39 ± 6,772 17,77 ± 7,171 0,05 0,8332 Skłon tułowia w siadzie płotkarskim –lewa noga (cm)17,71 ± 7,004 19,84 ± 7,593 1,32 0,2523 Odwodzenie lewej nogi zakrocznej (°) 103,87 ± 16,421 103,87 ± 16,264 0,00 1,0004 Wykrok nogą atakującą na drabinki (cm) 138,55 ± 10,662 148,55 ± 10,501 13,84* 0,011*5 „Szpagat” w płaszczyźnie strzałkowej (cm) 123,39 ± 14,973 139,35 ± 12,434 20,88* 0,013*6 „Szpagat” w płaszczyźnie czołowej (cm) 130,48 ± 11,133 142,26 ± 11,391 16,94* 0,013*7 Unoszenie lewej nogi w przód (cm) 69,84 ± 12,283 73,87 ± 11,672 1,76 0,1908 Unoszenie lewej nogi w bok (cm) 73,71 ± 10,801 83,06 ± 15,581 7,54* 0,014*9 Unoszenie lewej nogi w góręw leżeniu na plecach (°)78,23 ± 8,010 85,01 ± 5,794 18,23* 0,011*10 Unoszenie prawej nogi w góręw leżeniu na plecach (°)79,52 ± 8,202 85,32 ± 7,410 8,56* 0,013*11 Unoszenie lewej nogi w góręw leżeniu na brzuchu (°)28,23 ± 5,852 27,26 ± 4,631 0,52 0,47012 Unoszenie prawej nogi w góręw leżeniu na brzuchu (°)27,42 ± 5,614 26,29 ± 4,651 0,74 0,39113 Odwodzenie lewej nogi w bokw staniu przodem do drabinek (°)58,71 ± 11,332 46,77 ± 6,651 25,60* 0,000*14 Odwodzenie prawej nogi w bokw staniu przodem do drabinek (°)59,68 ± 10,402 48,23 ± 7,021 25,82* 0,004*15 Odwodzenie lewej stopy w siadzie (°) 50,48 ± 7,993 42,74 ± 4,633 21,78* 0,012*16 Przywodzenie lewej stopy w siadzie (°) 47,74 ± 8,452 38,06 ± 4,412 31,95* 0,000*17 Odwodzenie prawej stopy w siadzie (°) 49,03 ± 7,122 43,23 ± 4,194 15,31* 0,011*18 Przywodzenie prawej stopy w siadzie (°) 49,84 ± 8,014 38,55 ± 4,324 47,73* 0,000*19 Bieg przez płotki – 1 wariant (s) 13,87 ± 1,703 13,74 ± 1,722 0,09 0,77120 Bieg przez płotki – 2 wariant (s) 13,82 ± 1,451 13,88 ± 1,583 0,03 0,87321 Bieg przez płotki – 3 wariant (s) 14,51 ± 1,672 13,97 ± 1,542 1,74 0,19422 Bieg przez płotki – 4 wariant (s) 14,54 ± 1,731 14,15 ± 1,511 0,89 0,352* obserwacje statystycznie istotne przy prawdopodobieństwie p 0,05


104ROZPRAWY NAUKOWEAWF WE WROCŁAWIU 2012, 38J. Gasilewski, J. Hyjek, J. IskraGibkość a wynik biegu przez płotkiRyc. 1. Zmiany wyników testów gibkości w grupie 11-letnich chłopców po upływie roku(poziom 0% – wynik testu w pierwszym roku badań, numeracja zmiennych według opisu w tab. 1)zmiany wyników testów gibkości (%)zmiany wyników testów gibkości (%)Ryc. 2. Zmiany wyników testów gibkości w grupie 14-letnich chłopców po upływie roku(poziom 0% – wynik testu w pierwszym roku badań, numeracja zmiennych według opisu w tab. 2)czasem biegu chłopców w wieku 11 i 12 latwe wszystkich czterech wariantach (p > 0,05).Wśród 14-letnich chłopców, podobniejak w przypadku młodszej grupy, po upływieroku nastąpiła wyraźna poprawa wynikóww większości powtórzonych tes tówgibkości (tab. 2). W tej grupie wiekowej poziomgibkości obniżył się w przypadku testów:7 i 8 oraz, podobnie jak w przypadku11–12-latków, 11–18. Największe zmianywyników wystąpiły w tes tach 13 (odpowiednio:64,20 ± 9,211° i 50,40 ± 4,983°) oraz 14(odpowiednio: 64,00 ± 7,914° i 51,40 ±5,312°), natomiast najmniejsze zmiany zaobserwowanow testach 11 (odpowiednio:30,80 ± 5,533º i 30,20 ± 2,272°) oraz 12(odpowiednio: 30,00 ± 3,892° i 29,60 ±2,862°). Zmiany wskaźników gibkościowych,które wystąpiły u 14-letnich chłopców poupływie roku, okazały się statys tycznieistotne w przypadku testów: 9, 10 i 13–18(p 0,05). Analiza wariancji nie wykazałaistotnych statys tycznie różnic między czasembiegu chłopców w wieku 14 lat we wszystkichczterech wariantach (p > 0,05).Zmiany wyników testów gibkości i czasubiegu przez płotki po upływie roku przedstawiają:tab. 1 i ryc. 1 (chłopcy 11 -letni) oraztab. 2 i ryc. 2 (chłopcy 14-letni).Wysokie korelacje, występujące w grupie11–12-letnich chłopców między wynikamitestów: wykrok nogą atakującą na drabinkioraz „szpagat” w płaszczyźnie czołoweji strzałkowej a wynikami większości wariantówbiegu przez płotki wydają się naturalnei oczywiste. Zaskakujące są jednakbardzo wysokie wartości współczynnika korelacjiwystępujące we wszystkich czterechwariantach biegu w przypadku testu odwodzenielewej stopy w siadzie (od r = –0,47


J. Gasilewski, J. Hyjek, J. IskraGibkość a wynik biegu przez płotkiROZPRAWY NAUKOWE2012, 38 AWF WE WROCŁAWIU 105Tab. 2. Wartości wskaźników testów gibkości oraz wyników biegu przez płotki w grupie chłopcóww pierwszym i drugim pomiarze (ANOVA)Lp.Rodzaj próby14 lat± sd15 lat± sdFp1 Skłon tułowia w przód w siadzie (cm) 20,60 ± 6,893 22,04 ± 6,391 0,59 0,4522 Skłon tułowia w siadzie płotkarskim –lewa noga (cm)22,44 ± 7,201 23,68 ± 7,153 0,37 0,5443 Odwodzenie lewej nogi zakrocznej (°) 97,20 ± 9,583 102,40 ± 15,691 2,00 0,1624 Wykrok nogą atakującą na drabinki (cm) 155,60 ± 11,582 161,20 ± 18,162 1,69 0,2025 „Szpagat” w płaszczyźnie strzałkowej (cm) 145,40 ± 15,342 151,20 ± 14,451 1,90 0,1746 „Szpagat” w płaszczyźnie czołowej (cm) 150,40 ± 14,571 155,20 ± 16,420 1,19 0,2827 Unoszenie lewej nogi w przód (cm) 88,00 ± 12,083 83,60 ± 16,741 1,14 0,2938 Unoszenie lewej nogi w bok (cm) 89,80 ± 10,462 86,20 ± 16,091 0,88 0,3529 Unoszenie lewej nogi w góręw leżeniu na plecach (°)81,40 ± 8,104 89,00 ± 4,794 16,30* 0,014*10 Unoszenie prawej nogi w góręw leżeniu na plecach (°)82,20 ± 7,653 89,00 ± 5,202 13,51* 0,012*11 Unoszenie lewej nogi w góręw leżeniu na brzuchu (°)30,80 ± 5,533 30,20 ± 2,272 0,25 0,62112 Unoszenie prawej nogi w góręw leżeniu na brzuchu (°)30,00 ± 3,892 29,60 ± 2,862 0,18 0,68213 Odwodzenie lewej nogi w bokw staniu przodem do drabinek (°)64,20 ± 9,211 50,40 ± 4,983 43,45* 0,000*14 Odwodzenie prawej nogi w bokw staniu przodem do drabinek (°)64,00 ± 7,914 51,40 ± 5,312 43,78* 0,000*15 Odwodzenie lewej stopy w siadzie (°) 52,80 ± 7,234 44,60 ± 4,770 22,41* 0,014*16 Przywodzenie lewej stopy w siadzie (°) 45,20 ± 8,352 41,20 ± 4,852 4,29* 0,041*17 Odwodzenie prawej stopy w siadzie (°) 51,60 ± 7,461 45,00 ± 5,004 13,50* 0,013*18 Przywodzenie prawej stopy w siadzie (°) 47,60 ± 9,374 41,00 ± 4,082 10,43* 0,013*19 Bieg przez płotki – 1 wariant (s) 12,01 ± 1,111 11,66 ± 1,353 1,25 0,27220 Bieg przez płotki – 2 wariant (s) 12,04 ± 1,221 11,80 ± 1,432 0,56 0,46321 Bieg przez płotki – 3 wariant (s) 12,61 ± 1,292 12,22 ± 1,453 1,28 0,26022 Bieg przez płotki – 4 wariant (s) 12,70 ± 1,321 12,20 ± 1,371 2,13 0,152* obserwacje statystycznie istotne przy prawdopodobieństwie p 0,05do r = –0,70). Wysokie wartości współczynnikakorelacji wystąpiły w grupie 14–15-letnichchłopców jedynie w odniesieniu dowyników testu „szpagat” w płaszczyźniestrzałkowej. Co ciekawe, wystąpiły równieżistotne związki z wynikami testu odwodzenielewej stopy w siadzie, ale tylkow przypadku trzeciego wariantu biegu (wyższepłotki, krótsze odległości). Szczegółowezestawienie występujących zależności przedstawionow tab. 3.Za pomocą analizy czynnikowej podjętorównież próbę określenia strukturywewnętrznej biegu przez płotki o zmiennejwysokości i zróżnicowanych odległościach.W celu właściwego przeprowadzenia tej analizymałe liczebnie grupy połączono w jedną(przedział wieku 11–15 lat). W tab. 4 zaprezentowanouzyskany rozkład czynników,które uszeregowano według wysokości procentowejwyjaśnianej wariancji wspólnej.Czynniki te dają jednocześnie wyraźną informacjędotyczącą spójności niektórychgrup ćwiczeń rozciągających, możliwychdo wykorzystania w treningu płotkarskim.1. Czynnik ruchomości stawu biodrowegow płaszczyźnie czołowej i strzałkowej(20% wariancji wspólnej) – czynnikten zawiera zestaw zmiennych określają-


106ROZPRAWY NAUKOWEAWF WE WROCŁAWIU 2012, 38J. Gasilewski, J. Hyjek, J. IskraGibkość a wynik biegu przez płotkiTab. 3. Korelacje statystycznie istotnewystępujące między czasem biegu przez płotkia wynikami testów gibkości w grupie 11–12-oraz 14–15-letnich chłopcówCzas bieguprzez płotkiI wariantII wariantIII wariantIV wariantWiek11121415111214151112141511121415Wybrane korelacjestatystycznie istotne(p 0,05)1, 4, 5, 6, 8, 151, 4, 5, 6––1, 5, 8, 9, 10, 151, 4, 5, 6, 7, 15––4, 5, 6, 7, 8, 9, 10, 151, 4, 5, 6, 7, 155, 15–5, 8, 10, 151, 4, 6, 75–wiek 11–12 lat: n = 31, wiek 14–15 lat: n = 26numeracja testów – jak w tab. 1 i 2cych zakres ruchomości stawu biodrowegow dwóch płaszczyznach: czołowej i strzałkowej.Zmienną o najwyższym ładunku jestwykrok nogą atakującą na drabinki (0,87).Parametry wspomagające w tym czynnikuto „szpagat” w płaszczyźnie czołowej (0,86),„szpagat” w płaszczyźnie strzałkowej (0,80),wznos lewej nogi w przód w staniu tyłemdo drabinek (0,75) oraz wznos lewej nogiw bok w staniu bokiem do drabinek (0,73).2. Czynnik odwodzenia i przywodzeniastopy oraz uda (20% wariancji wspólnej)– czynnik ten zawiera zestaw zmiennychdotyczących wykonywania ruchówodwodzenia uda oraz zmienne związanez wykonywaniem ruchów obrotowych w stawiebiodrowym w płaszczyźnie poprzecznej.Zmienną o najwyższym ładunku czynnikowymjest odwodzenie lewej nogi w bokw staniu przodem do drabinek (0,88). Zmiennewspomagające to odwodzenie prawejnogi w bok w staniu przodem do drabinek(0,85), odwodzenie lewej stopy w pozycjisiedzącej (0,73) oraz przywodzenie prawejstopy w siedzeniu (0,71).3. Czynnik ruchomości stawu biodrowegoi kręgosłupa (12% wariancji wspólnej)– zawiera zestaw zmiennych związanychz pomiarami skłonu tułowia w przód.Najsilniejszą wartością różnicującą jest skłontułowia w przód w siadzie płotkarskim nanodze lewej (0,80). Parametry wspomagającew tym czynniku to skłon tułowia w przódw siadzie (0,78) oraz odwodzenie lewej nogizakrocznej w siadzie płotkarskim (0,76).4. Czynnik unoszenia nogi w górę w leżeniuna plecach (11% wariancji wspólnej)– w tym czynniku znalazła się para zmiennychdotyczących wykonywania ruchóww stawie biodrowym w płaszczyźnie strzałkowej,a zwłaszcza określających zakres unoszenianogi w górę. Są to zmienne: unoszenielewej i prawej nogi w górę w leżeniu naplecach o ładunku czynnikowym 0,86.5. Czynnik unoszenia nogi w górę w leżeniuna brzuchu (9% wariancji wspólnej)– zawiera dwie zmienne dotyczące wykonywaniaruchów w stawie biodrowym w płaszczyźniestrzałkowej, a zwłaszcza ruchówunoszenia nogi w tył. Zmienną o największymładunku jest unoszenie prawej nogiw górę w leżeniu na brzuchu (0,87). Zmiennawspomagająca to unoszenie lewej nogiw górę w leżeniu na brzuchu (0,85).Badane zmienne, wchodzące w skład pięciuwyróżnionych czynników, w 72% wyjaśniająstrukturę wewnętrzną biegu przezpłotki.DYSKUSJAWedług Haaga i Haaga [15], gibkość to jednaz podstawowych cech motorycznych,będąca funkcją ścięgien i stawów. W bieguprzez płotki gibkość ma wpływ na rozluźnianiemięśni, prędkość ruchu nóg, długośćkroków i technikę biegu [14]. Gibkośćzależy od wielu czynników: budowy stawów,elastyczności mięśni i więzadeł, wieku, płci,stanu psychicznego, czynników środowiskowych(temperatura), charakteru treninguoraz warunków współzawodnictwa.Przeprowadzone badania, nawiązującedo badań Hubley-Kozey [4], są próbą określeniawpływu zwiększonej ruchomościw stawach na rezultaty biegu przez płotki


J. Gasilewski, J. Hyjek, J. IskraGibkość a wynik biegu przez płotkiROZPRAWY NAUKOWE2012, 38 AWF WE WROCŁAWIU 107Tab. 4. Struktura czynnikowa wskaźników gibkościowych chłopców w wieku 11–15 lat(z rotacją varimax znormalizowaną)ZmiennaCzynnik1 2 3 4 5Skłon tułowia w przód w siadzieSkłon tułowia w przód w siadzie płotkarskim – lewa nogaOdwodzenie lewej nogi zakrocznej w siadzie płotkarskimWykrok nogą atakującą na drabinkiSzpagat w płaszczyźnie strzałkowejSzpagat w płaszczyźnie czołowejWznos lewej nogi w przód w staniu tyłem do drabinekWznos lewej nogi w bok w staniu bokiem do drabinekUnoszenie lewej nogi w górę w leżeniu na plecach*Unoszenie prawej nogi w górę w leżeniu na plecach*Unoszenie lewej nogi w górę w leżeniu na brzuchu*Unoszenie prawej nogi w górę w leżeniu na brzuchu*Odwodzenie lewej nogi w bok w staniu przodem do drabinek*Odwodzenie prawej nogi w bok w staniu przodem do drabinek*Odwodzenie lewej stopy w siadzie*Przywodzenie lewej stopy w siadzie*Odwodzenie prawej stopy w siadzie*Przywodzenie prawej stopy w siadzie*0,350,350,870,800,860,750,730,880,850,730,670,640,710,780,800,760,360,860,860,850,87Wariancja wyjaśnianaUdział w wariancji wspólnej (%)3,660,203,550,202,220,12* testy z użyciem goniometruWyszczególniono ładunki powyżej 0,30 oraz powyżej 0,70 (pismem pogrubionym).1,940,111,680,09o zmiennych parametrach. W grupach11- oraz 14-letnich chłopców po upły wieroku nastąpiła poprawa wyników w większościpowtórzonych testów gibkości.Rezultaty uzyskane w zakresie podstawowychwskaźników gibkościowych w grupach11–15-letnich chłopców nie odbiegałyznacząco od wyników pomiarów poziomugibkości zbliżonych grup wiekowych w badaniachPrzewędy i Trześniowskiego [16],Szepelawego [17] oraz Umiastowskiej [18],a także mieściły się w tabelach norm dladanej kategorii wiekowej, opracowanychprzez Pilicza i wsp. [5]. Wesołowska [12]w badaniach nietrenujących 10–21-letnichdziewcząt i kobiet zauważyła, że zwiększonyzakres ruchomości w stawie biodrowymwpływa dodatnio na rezultaty w biegachprzez płotki. W swoich badaniach Boyd [19]wykazał jeszcze silniejszy związek międzygibkością a wynikami biegu przez płotkiniż autorzy niniejszego opracowania. BadaniaIskry i Gasilewskiego [11] wykazały brakistotnych różnic między poziomem gibkościw stawach kończyn dolnych u płotkarzy (nanajwyższym poziomie zaawansowania), biegającychna 110 i 400 m. Natomiast w przypadkunietrenujących studentów decydująceznaczenie dla wyniku w biegu przezpłotki miała szybkość biegowa, minimalnaliczba kroków wykonywanych między płotkami,a dopiero w dalszej kolejności ruchomośćw stawach.Najistotniejsze zależności, wyrażone wysokimiwartościami współczynnika korelacjiliniowej Pearsona w badanej grupiewiekowej, wystąpiły między wynikami testówgibkości o zbliżonej strukturze ruchu,np.: „szpagat” w płaszczyźnie strzałkowejoraz „szpagat” w płaszczyźnie czołowej.Testy ruchomości stawu biodrowego polegającena unoszeniu nogi w górę i w bok wstaniu przy drabinkach oraz wybrane testy,w których pomiaru dokonano za pomocągoniometru (unoszenie lewej i prawej nogiw bok w staniu, odwodzenie i przywodzenieprawej i lewej stopy w siadzie) wykazały wyraźnyregres wyników. Wydaje się, że może


108ROZPRAWY NAUKOWEAWF WE WROCŁAWIU 2012, 38J. Gasilewski, J. Hyjek, J. IskraGibkość a wynik biegu przez płotkito być spowodowane dużym rozwojem muskulaturyw obrębie obręczy biodrowej orazznaczącym wzrostem wysokości ciała w tymokresie rozwojowym, co wyraźnie różnicujeparametry biomechaniczne zmieniające zakresruchomości stawu biodrowego, a tymsamym poziom gibkości. Zastosowane dooceny poziomu gibkości testy były bardzozróżnicowane. Dotyczyły nie tylko ruchomościstawu biodrowego, ale również stawukolanowego, a także zakresu ruchomościw grupach stawów związanych czynnościowo.Podobnie jak w badaniach autorów,Iskra [8] wykazał niewielkie związki międzyoceną poziomu gibkości skłonem tułowiaw przód wśród 11–15-letnich początkującychpłotkarzy a wynikami w biegu przezpłotki. Według tego autora najtrafniejszymtestem gibkości dla 11–15-letnich chłopcówmoże być wykrok nogą atakującą na drabinki.Potwierdzają to również badania autorówtego opracowania.PODSUMOWANIEWyniki badań upoważniają do sformułowanianastępujących wniosków:1. Zakres ruchomości w stawach biodrowychuczniów 11–15-letnich zwiększasię wraz z wiekiem.2. Gibkość nie wpływa istotnie na wynikibiegu uczniów przez płotki w zróżnicowanychwarunkach.3. Większa ruchomość w stawach biodrowychuczniów wpływa na poprawęwyników w biegu przez płotkiw zmienionych warunkach.4. Zmienne oceniające gibkość wyjaśniająw 72% strukturę wewnętrznąbiegu przez płotki w czterech proponowanychwariantach.BIBLIOGRAFIA[1] Iskra J., Walaszczyk A., Metodyka nauczaniadzieci biegów przez płotki, Sport Wyczynowy,1994, 9–10, 45–55. [2] Zając A., Cholewa J., CzubaM., Współczesne tendencje w kształtowaniugibkości, [w:] Zając A., Waśkiewicz Z. (red.), Naukaw służbie sportu wyczynowego, AWF, Katowice2007. [3] Baechle T., Earle R., Essentials ofstrength training and conditioning, Human Kinetics,Champaign 2000. [4] Hubley-Kozey Ch.L.,Testing Flexibility, [w:] MacDougall J.D., GreenJ.H., Wenger H.A. (red.), Physiological Testing ofthe High-Perfomance Athlete, Human Kinetics,Champaign 1991, 309–354. [5] Pilicz S., PrzewędaR., Trześniowski R., Skale punktowe dooceny sprawności fizycznej polskiej młodzieży,AWF, Warszawa 1993. [6] Pawłucki A., Z aktualnychprac Międzynarodowego Komitetu do sprawStandaryzacji Testów Sprawności Fizycznej, KulturaFizyczna, 1972, 2, 17–20. [7] Wright B., Testygibkości dla płotkarzy, Lekkoatletyka, 1974, 6,VI–VII. [8] Iskra J., Morfologiczne i funkcjonalneuwarunkowania rezultatów w biegach przez płotki,AWF, Katowice 2001. [9] Drozdowski S., DrozdowskiZ., Pomiar sprawności fizycznej ogólneji specjalnej, AWF, Poznań 1975. [10] Starosta W.,Test obszerności ruchu w stawach biodrowych,Kultura Fizyczna, 1967, 6, 272–273.[11] Iskra J., Gasilewski J., Gibkość w treningupłotkarza – prawdy szkoleniowe i empiryczne,Sport Wyczynowy, 2007, 4–6, 36–49. [12] WesołowskaJ., Somatyczne i sprawnościowe uwarunkowaniawyników w biegu przez płotki dziewcząti kobiet w wieku 12–21 lat, praca doktorska, AWF,Katowice 2006. [13] McDonald C., Hurdling isnot sprinting, Track Coach, 2002, 161, 5137–5143.[14] McFarlane B., The science of hurdling andspeed, Tafnews Press, Mountain View 2004. [15]Haag H., Haag G. (red.), Dictionary: sport, physicaleducation, sport science, Institut für Sportund Sportwisseschaften, Kiel 2003. [16] Pilicz S.,Przewęda R., Dobosz J., Nowacka-Dobosz S.,Punktacja Sprawności Fizycznej Młodzieży Polskiejwg Międzynarodowego Testu SprawnościFizycznej, Studia i Monografie AWF w Warszawie,2005, 94. [17] Szepelawy M., Przemiany kondycyjnejsprawności motorycznej populacji dziecii młodzieży w dekadzie 1985–1995, Studia i MonografiePolitechniki Opolskiej, Opole 2002, 131.[18] Umias towska D., Rozwój motoryczny i somatycznydzieci szczecińskich w wieku 8–15 lat(badania ciągłe), ZUPiW Jacek Plewnia, Szczecin2002. [19] Boyd R., The importance of flexibilityin hurdling, [w:] Jarver J. (red.), The hurdles:Contemporary theory, technique and training,Tafnews Press, Mountain View 2004, 20–22.


ROZPRAWY NAUKOWEAkademii Wychowania Fizycznego we Wrocławiu2012, 38, 109 – 112Jolanta Hyjek 1 , Janusz Iskra 2 , Grzegorz Wachowski 11akademia wychowania fizycznego w katowicach2politechnika opolskaBUDOWA SOMATYCZNA, ZDOLNOŚCI MOTORYCZNEi LATERALIZACJA A RYTM BIEGU PRZEZ PŁOTKIUCZENNIC 17–19-LETNICHABSTRACTBody build, motor abilities, lateralization and the rhythm of hurdle raceof 17–19-year-old school girlsA 400 meter hurdle race is a specific and complicated (from the motor and technique pointsof view) track event. Hurdle races are seen as attractive and willingly practiced by youngpeople.The result of a 400-meter hurdle race depends, among others, on the “stride rhythm”, whichrefers to the number of strides carried out between respective hurdles. Additionally, if weinclude time results of the particular parts of the race, the “hurdle rhythm” can be obtained.The research carried out aims at defining “the hurdle rhythm” as well as determining whatfactors it is influenced by. Also, the choice of the right attacking leg is taken into consi deration in the race with hurdles arranged within regular or varied distances in the group ofnon-sporting girls.The research was carried out in Zespół Szkół Ekonomicznych in Racibórz during the schoolyear 2009/2010 in the groups of 17, 18 and 19-year-old girls.Having completed the basic hurdle training (2 × 30 minutes during the Physical Educationclasses), the hurdle distance was covered twice by the runners in the “shuttle” system.The results show that, due to the lack of preferences as to the choice of the lead leg amongnon-sporting girls, it is necessary for the girls to be taught the technique of hurdling withboth a right or left leg lead.The influence of particular somatic indicators on the result of the race with a regular orirre gular arrangement of hurdles in the tested group is statistically insignificant.The high correlation race can be found between a 60-meter run time, a triple jump starting withthe left leg and the time of the hurdle race with regular and irregular distances between hurdles.Key words: hurdle race, optimal number of strides, lateralizationWPROWADZENIEBieg na dystansie 400 m przez płotki zaliczanyjest do złożonych pod względemmotorycznym i technicznym konkurencjilekkoatletycznych. Obecnie do klasycznychkonkurencji płotkowych należą: dla mężczyznbieg na 110 i 400 m przez płotki, dlakobiet bieg na dystansach 100 i 400 m przezpłotki. Biegi przez płotki wchodzą w programzawodów – począwszy od kategoriidzieci młodszych. Zmianie ulegają długośćdystansu, liczba płotków oraz ich wysokość.Według Dobczyńskiego [1], w celu osiągnięciawartościowego wyniku w biegu przezpłotki, oprócz odpowiednich warunkówmorfologicznych (stosunkowo duża wysokośćciała, długie kończyny dolne), trzebadysponować wysokimi poziomami szybkościbiegowej, gibkości, skoczności, sprawności,wytrzymałości i odwagi.Wśród specjalistów zajmujących się problematykąbiegu przez płotki panuje przekonanieo rytmicznym charakterze tej konkurencji.Dlatego też sposób poruszania siępłotkarza na dystansie określa się potoczniejako tzw. rytm płotkarski. Rytmizacjaruchów (poczucie rytmu) jest od dawnaobiektem zainteresowania badaczy z różnychdziedzin nauki. Wśród autorów z zakresunauk o kulturze fizycznej Raczek [2] definiujepoczucie rytmu jako uchwycenie, odtwarzaniei realizowanie dynamicznych zmianruchu w uporządkowanym, powtarzającym


110ROZPRAWY NAUKOWEAWF WE WROCŁAWIU 2012, 38J. Hyjek, J. Iskra, G. WachowskiBudowa somatyczna, zdolności i lateralizacja a rytm biegu przez płotkisię cyklu, natomiast Neumaier i Mechling [3]oraz Raczek i wsp. [4] wyczucie rytmu określająjako zdolność dokładnego odtworzeniazadanego rytmu i odpowiedniego jego korygowaniaw zależności od zmieniających sięwarunków. Według Iskry [5], rytm bieguna 400 m przez płotki dzieli się na: stały (nieparzysty,parzysty), jednokrotnie zmienny(nieparzysty, nieparzysto-parzysty, parzysto--nieparzysty), dwukrotnie zmienny (o stopniowowzrastającej liczbie kroków bądźmalejącej, a następnie wzrastającej liczbiekroków), zmienny (o zróżnicowanym charakterze).CEL BADAŃCelem badań było określenie, jakie czynnikidecydują o rytmie płotkarskim i o wyborzewłaściwej nogi atakującej w biegu przezpłotki rozstawione w odległościach regularnychoraz zróżnicowanych w grupie nietrenującychdziewcząt.Pytania badawcze:1. Czy istnieje związek między budowąsomatyczną uczennic a ich rytmembiegu przez płotki?2. Czy istnieje związek między sprawnościąmotoryczną uczennic a ich rytmembiegu przez płotki?3. Czy istnieje związek między lateralizacjąuczennic a ich rytmem bieguprzez płotki?Ryc. 1. Schemat regularnego rozstawu płotkówMATERIAŁ I METODY BADAŃBadania przeprowadzono w roku szkolnym2009/2010 w Zespole Szkół Ekonomicznychw Raciborzu, w grupach 17–19-letnich ( =17,8 ± 1,2) nietrenujących dziewcząt (n =244). Po podstawowym przygotowaniu płotkarskim(2 × 30 minut podczas lekcji wychowaniafizycznego) dziewczęta przebiegałydwukrotnie dystans płotkarski systemem„shuttle” (tam i z powrotem).W analizie wykorzystano następująceparametry biegu przez płotki:1) czas biegu przez płotki rozstawionew regularnych odstępach (dobieg – 6 m,odległości między płotkami – 7,00 m,Ryc. 2. Schemat nieregularnegorozstawu płotkówliczba płotków do pokonania – 10)(ryc. 1);2) czas biegu przez płotki ustawionewedług szablonu: dobieg – 6 m, odległości– 8,50–7,00–5,50–7,00–8,50–7,00–7,00–7,00–8,50; łącznaliczba płotków do pokonania – 10(ryc. 2);3) liczbę płotków pokonanych prawąoraz lewą nogą w regularnym i nieregularnymustawieniu płotków.W ocenie proporcji między liczbą płotkówpokonywanych lewą i prawą nogą wy-


112ROZPRAWY NAUKOWEAWF WE WROCŁAWIU 2012, 38J. Hyjek, J. Iskra, G. WachowskiBudowa somatyczna, zdolności i lateralizacja a rytm biegu przez płotkimiędzy wynikami biegu a cechami somatycznymi.Migasiewicz i Paliga [7] podobne rezultatyuzyskali w badaniach studentów AWF.Wyniki badań dowiodły, że wybór odpowiedniejnogi atakującej w biegu przez płotkinie jest związany ze sprawnością motoryczną,budową ciała i z czasem biegu. Potwierdzająto wcześniejsze badania w grupietrenujących płotkarek i płotkarzy [8]. Brakzdecydowanych preferencji w wyborze nogiatakującej wśród nietrenujących dziewczątwskazuje na konieczność nauki biegu przezpłotki z wykorzystaniem prawej i lewej nogiatakującej.Analizy pozwalają na stwierdzenie, żelateralizacja w odniesieniu do biegu przezpłotki determinowana jest nie tylko przezczynniki morfologiczne i funkcjonalne.PODSUMOWANIEWyniki analiz statystycznych upoważniajądo przyjęcia następujących wniosków:1. Budowa somatyczna uczennic nie maistotnego wpływu na rytm biegu wyrażanyliczbą kroków między płotkami– regularnie i nieregularnie rozstawionymi.2. Zdolności motoryczne uczennic, wyrażaneogólnym wskaźnikiem sprawności,nie mają istotnego wpływu nawybór nogi atakującej płotek.3. Lateralizacja uczennic nie wpływaistotnie na preferencję wyboru nogiatakującej płotek.BIBLIOGRAFIA[1] Dobczyński L., Bieg przez płotki, Lekkoatletyka,1989, 7, 16–17. [2] Raczek J., Teoretycznakon cepcja motoryczności człowieka – próba strukturalizacjii klasyfikacji, [w:] Raczek J. (red.), Podstawoweproblemy badawcze w naukach kulturyfizycznej, AWF, Katowice 1991, 26–36. [3] NeumaierA., Mechling H., Allgemines oder sportartspezifischesKoordinations – training?, Leistungssport,1995, 5, 14–18. [4] Raczek J., Mynarski W.,Ljach W., Kształtowanie i diagnozowanie koordynacyjnychzdolności motorycznych, AWF, Katowice2002. [5] Iskra J., Bieg na 400 m przezpłotki, WSP, Rzeszów 1999. [6] Williams D.E.,Norris B.J., Laterality in stride pattern preferencesin racehorses, Animal Behaviour, 2007, 74 (4),941–950. [7] Migasiewicz J., Paliga Z., Skok w dalz rozbiegu jako kryterium ogólnej sprawności fizycznej,Zeszyty Naukowe AWF we Wrocławiu,1981, 26, 227–240. [8] Iskra J., Endurance inthe 40-meters hurdles, New Studies in Athletics,1991, 2, 43–50.


ROZPRAWY NAUKOWEAkademii Wychowania Fizycznego we Wrocławiu2012, 38, 113 – 117Marzena Paruzel-Dyja 1 , Jarosław Gasilewski 2 , Janusz Iskra 31akademia wychowania fizycznego w katowicach2państwowa wyższa szkoła zawodowa w raciborzu3politechnika opolskaSPRAWNOŚĆ KONDYCYJNA I KOORDYNACYJNA UCZNIÓWNIETRENUJĄCYCH A WYNIKI BIEGU PRZEZ PŁOTKI O RÓŻNEJWYSOKOŚCI I ZMIENNYCH ODLEGŁOŚCIACHABSTRACTCoordination and condition fitnesses of non-sporting pupils vs. performance in hurdleraces with hurdles of various heights and inter-hurdle distanceThe hurdle race is a difficult event of a motor and technical character, where the influence ofphysical fitness (speed, endurance or strength) is as significant as that of coordination fitness.The goal of the study was to explain the connections between both coordination and conditionfitnesses of non-sporting pupils and their performances in hurdle races. 31 boys, aged11–12, took part in the research consisted in two trials conducted with a year interval.Either of the trials consisted of four hurdle races (hurdles of various heights and interhurdle distances), measurement of three somatic indexes, four condition fitness tests aswell as seven tests of coordination fitness. In the analysis, basic statistical parameters wereused together with the Pearsons’ linear analysis and analysis of variance (ANOVA).The research showed the improvement in condition and coordination fitness levels as wellas the improvement in the sports performance but only in three variants of the hurdle races.A significant correlation was proved between the 11-to-12-year-old boys’ performancesof hurdle races in each variant and the results of all tests evaluating the level of conditionfitness. In the case of coordination fitness, the following abilities have the greatest influenceon the results of a hurdle race: the agility, the ability of fast reaction and the ability to performmovements of high frequency. Somatic indexes did not show any significant relations withthe results of hurdle races in the given age group.Key words: coordination and condition fitness, hurdle race, hurdle heightWPROWADZENIEBieg przez płotki należy do sprinterskichkonkurencji biegowych, jednak wysokościpłotków oraz odległości, w jakich są oneustawione, wpływają na wysoką złożonośćtechniczną tej konkurencji. Modelowanieparametrów biegu płotkarskiego pozwalaocenić ich wpływ na sposób pokonania płotkai liczbę kroków wykonywanych międzypłotkami oraz na zmianę specyfiki konkurencjiz szybkościowej na techniczną. W zdobywaniuumiejętności pokonywania płotkaduży wpływ mają, oprócz zdolności motorycznych,również zdolności koordynacyjne(m.in. orientacja przestrzenna, przewidywanieruchu) oraz poziom gibkości [1].Raczek i wsp. [2] stwierdzają, że sprawnośćkoordynacyjna, definiowana i określanapoprzez koordynacyjne zdolności motoryczne,jest niezbędnym uwarunkowaniemkażdej postaci czynności ruchowej i w sposóbdecydujący wyznacza efektywność działańi zachowań motorycznych jednostki.Autorzy ci przedstawiają zdolności koordynacyjnejako indywidualne właściwościokreślające poziom możliwości człowieka.Starosta [3] natomiast koordynację ruchowądefiniuje jako zdolność do wykonywaniazłożonych ćwiczeń dokładnie, szybkoi w zmiennych warunkach.CEL BADAŃCelem tego opracowania było wyjaśnieniezwiązku między sprawnością kondycyjnąi koordynacyjną uczniów nietrenujących


114ROZPRAWY NAUKOWEAWF WE WROCŁAWIU 2012, 38M. Paruzel-Dyja, J. Gasilewski, J. IskraSprawność kondycyjna i koordynacyjna a wyniki biegu przez płotkia wynikiem biegu przez płotki. Szczególnąuwagę zwrócono na związek między zmieniającąsię wraz z wiekiem uczniów sprawnościąa wynikiem biegu przez płotki.Pytania badawcze:– Jaki jest związek między budową ciałaoraz sprawnością kondycyjną i koordynacjąuczniów a wynikami poszczególnychwariantów biegu przezpłotki?– Jaki jest związek między sprawnościąkondycyjną i koordynacyjną uczniów11–12-letnich a czasem biegu przezpłotki w czterech proponowanychwariantach?MATERIAŁ I METODY BADAŃBadania przeprowadzono w latach 2005–2006. Podstawową metodą badawczą byłaobserwacja bezpośrednia uczestnicząca.W pracy wykorzystano dane dotyczące 31nietrenujących chłopców, uczniów szkołypodstawowej w Raciborzu, o średniej wieku10,8 roku (± 0,25). Chłopcy ci nigdy nie mielistyczności z biegami przez płotki. W ten sposóbwyeliminowano czynnik wytrenowania.Pierwszego pomiaru dokonano w 2005 r.,następnie pomiary powtórzono w tej samejgrupie po upływie roku.Uzyskane wyniki przedstawiono, wykorzystującstatystyki opisowe ( , sd). Związkimiędzy rezultatami w biegu przez płotkia wynikami testów sprawności ustalono napodstawie współczynników korelacji liniowejPearsona. Istotność różnic między czteremawariantami biegu oceniono na podstawieanalizy wariancji (ANOVA). Przyjęto istotnośćkorelacji i różnic na poziomie = 0,05(p 0,05).Narzędzia i techniki badawczeW ocenie budowy fizycznej wykorzystanopomiary następujących cech (według Malinowskiegoi Strzałko [4]):– wysokość ciała – B–v (basis-vertex),– masa ciała,– długość kończyny dolnej – B–tro (basis-trochanterion).Pomiary budowy ciała przeprowadzonoza pomocą antropometru i wagi lekarskiej.Do oceny poziomu sprawności kondycyjnejzastosowano następujące testy (wedługpropozycji Iskry [1] i Jarvera [5]):– bieg na 60 m,– bieg na 300 m,– skok w dal z miejsca,– rzut piłką lekarską 2 kg znad głowyw przód.W celu oceny poziomu koordynacyjnychzdol ności motorycznych przeprowadzonotesty proponowane przez Jurasa i Waśkiewicza[6], Mynarskiego [7] oraz Raczkai wsp. [2]:– bieg z przewrotem na materacu (próbaz testu Denisiuka) – test zwinności,– przeploty przez taśmę – zdolność koordynacjiruchów całego ciała,– stanie obunóż na równoważni Fleishmana– zdolność poczucia równowagi– równowaga statyczna,– podskoki do celu (Jung) – zdolnośćorientacji czasowo-przestrzennej,– podskoki rytmiczne (test Johnsona--Metheny) – zdolność rytmizacji ruchów,– bieg po skłonie w przód na odcinku3 m – zdolność szybkiego reagowania,– skoki obunóż przez listwę – zdolnośćdo wykonywania ruchów o wysokiejczęstotliwości.Czas biegu przez płotki mierzono w czterechwariantach biegu (I–IV) o zróżnicowanychparametrach – według propozycjiIskry [1] i Wesołowskiej [8]:III. Wysokość płotka – 75% średniejdługości kończyny dolnej, odległośćmiędzy płotkami – 4 × średnia wysokośćciała.III. Wysokość płotka – 75% średniejdługości kończyny dolnej, odległośćmiędzy płotkami – 4,5 × średniawysokość ciała.III. Wysokość płotka – 85% średniejdługości kończyny dolnej, odległośćmiędzy płotkami – 4 × średnia wysokośćciała.IV. Wysokość płotka – 85% średniejdługości kończyny dolnej, odległośćmiędzy płotkami – 4,5 × średniawysokość ciała.


M. Paruzel-Dyja, J. Gasilewski, J. IskraSprawność kondycyjna i koordynacyjna a wyniki biegu przez płotkiROZPRAWY NAUKOWE2012, 38 AWF WE WROCŁAWIU 115Wszystkie próby przeprowadzono nadys tansie 60 m ze standardową odległościąod linii startu do pierwszego płotka (tzw.dobieg) 13 m, z pięcioma płotkami rozstawionymizgodnie z przyjętymi celami pracy.WYNIKIW odniesieniu do poziomu sprawności kondycyjneji koordynacyjnej postęp w wynikachwystąpił jedynie w przypadku pięciutestów. Największe zmiany po upływie rokuodnotowano we wskaźnikach: bieg po skłoniew przód na odcinku 3 m (odpowiedniopomiary w 2005 i 2006 r.: 1,84 ± 0,281 s oraz1,32 ± 0,112 s), rzut piłką lekarską (odpowiednio:4,59 ± 1,273 m oraz 5,31 ± 1,321 m),bieg z przewrotem na materacu (odpowiednio:19,21 ± 2,131 s oraz 17,14 ± 2,532 s).Poziom sprawności motorycznej podniósłsię w przy padku podskoków rytmicznych(o 2,54%) oraz skoków obunóż przez listwę(o 2,68). Wyniki pozostałych powtórzonychtestów pogorszyły się, z wyjątkiem wynikówskoku w dal z miejsca, które utrzymały się natym samym poziomie. Zanotowano wzrostcech somatycznych: wysokości i ma sy ciałaoraz długości kończyny dolnej. Wyniki bieguprzez płotki po upływie roku poprawiłysię w trzech wariantach (I – odpowiednio:13,87 s oraz 13,74 s, III – odpowiednio:14,51 s oraz 13,97 s i IV – odpowiednio:14,54 s oraz 14,15 s). Tylko w drugim warianciebiegu (niskie płotki, zwiększone odległościmiędzy płotkami) wyniki nieznaczniesię pogorszyły.Zmiany w pomiarach masy ciała i długościkończyny dolnej były statystycznieistotne (p 0,05). Roczne zmiany wynikówtestów sprawności motorycznej okazałysię statystycznie istotne (p 0,05)jedy nie w testach: rzut piłką lekarską, biegz przewrotem na materacu oraz bieg poskłonie w przód na odcinku 3 m. Analizawariancji nie wykazała statys tycznie istotnychróżnic między wynikami biegu przezpłotki we wszystkich czterech wariantach(p > 0,05). Zmiany cech somatycznych, wynikówtestów sprawności motorycznej orazbiegu przez płotki, po upływie roku, przedstawionow tab. 1.Lp.Tab. 1. Podstawowe cechy budowy ciała, wyniki testów sprawności kondycyjneji koordynacyjnch zdolności motorycznych oraz biegu przez płotki 11- i 12-letnich chłopcówZmienna11 lat± sd12 lat± sd1 Wysokość ciała (cm) 145,4 ± 8,34 149,8 ± 9,54 3,76 0,0612 Masa ciała (kg) 36,5 ± 9,50 41,8 ± 10,75 4,37* 0,042*3 Długość kończyny dolnej (cm) 72,59 ± 5,192 76,14 ± 6,442 5,74* 0,022*4 Bieg na 60 m (s) 10,79 ± 1,190 10,94 ± 1,390 0,22 0,6415 Bieg na 300 m (s) 67,27 ± 7,851 69,48 ± 11,763 0,76 0,3936 Skok w dal z miejsca (m) 1,79 ± 0,234 1,78 ± 0,242 1,00 0,3247 Rzut piłką lekarską 2 kg znad głowyw przód (m)4,59 ± 1,273 5,31 ± 1,321 5,16* 0,032*8 Bieg z przewrotem na materacu (s) 19,21 ± 2,131 17,14 ± 2,532 12,19* 0,014*9 Przeploty przez taśmę (liczba) 4,99 ± 1,322 4,82 ± 1,301 0,23 0,63110 Stanie obunóż na równoważni Fleishmana (s) 4,98 ± 2,650 2,80 ± 1,230 2,61 0,11111 Podskoki do celu (%) 37,58 ± 39,561 28,19 ± 31,331 1,07 0,30212 Podskoki rytmiczne (%) 92,15 ± 15,291 94,69 ± 7,874 0,67 0,41413 Bieg po skłonie w przód na odcinku 3 m (s) 1,84 ± 0,281 1,32 ± 0,112 92,03* 0,000*14 Skoki obunóż przez listwę (liczba) 34,61 ± 5,84 37,29 ± 5,81 3,27 0,07215 Bieg przez płotki – wariant I (s) 13,87 ± 1,704 13,74 ± 1,722 0,09 0,77116 Bieg przez płotki – wariant II (s) 13,82 ± 1,451 13,88 ± 1,583 0,03 0,87317 Bieg przez płotki – wariant III (s) 14,51 ± 1,672 13,97 ± 1,542 1,74 0,19318 Bieg przez płotki – wariant IV (s) 14,54 ± 1,732 14,15 ± 1,513 0,89 0,352* obserwacje statystycznie istotne przy prawdopodobieństwie p 0,05Fp


M. Paruzel-Dyja, J. Gasilewski, J. IskraSprawność kondycyjna i koordynacyjna a wyniki biegu przez płotkiROZPRAWY NAUKOWE2012, 38 AWF WE WROCŁAWIU 117nania płotka) jest ogólny potencjał koordynacyjny.W odniesieniu do sprawnościkoordynacyjnej na rezultaty biegu płotkarskiegow największym stopniu wpływa poziomzdolności szybkiego reagowania, zwinnościoraz zdolności do wykonywaniaruchów o wysokiej częstotliwości.Najistotniejszy wpływ na wyniki bieguprzez płotki o różnej wysokości i zmiennychodległościach w badaniach autorówmają poziomy: siły eksplozywnej kończyndolnych (skok w dal z miejsca) oraz górnych(rzut piłką lekarską), szybkości (biegna 60 m), wytrzymałości szybkościowej(bieg na 300 m), zwinności, zdolności szybkiegoreagowania, zdolności do wykonywaniaruchów o wysokiej częstotliwościoraz zdolności koordynacji ruchów całegociała i rytmizacji ruchów. Jednym z głównychczynników wpływających na poziomrezultatów w biegu przez płotki jest wedługIskry [1] przygotowanie sprawnościowe, a wnajwyższym stopniu o wynikach w biegu na100 i 110 m przez płotki decydują: szybkość,wytrzymałość szybkościowa, siła o charakterzeeksplozywnym i technika (sposób) pokonywaniapłotków. Powyższe spostrzeżeniapotwierdzają również wyniki badań autorówtego opracowania. Wesołowska [8] w swoichbadaniach wykazała, że największy wpływna rezultaty biegów przez płotki w grupie10–11-letnich nietrenujących dziewcząt mapoziom szybkości oraz siły eksplozywnejkończyn dolnych i górnych. Nie stwierdziłanatomiast, odwrotnie niż w badaniach autorów,istotnych korelacji między techniką(sposobem) pokonania płotka a poziomemzdolności do wykonywania ruchów o wysokiejczęstotliwości i zdolności szybkiegoreagowania.Pierewiercew i wsp. [9] za najbardziej istotnyczynnik przygotowania sprawnoś ciowegopłotkarzy uznali pracę nad szybkoś ciąbiegową. Ponadto zaobserwowali, że wynikiw biegach przez płotki w dużym stopniu uzależnionesą od poziomu siły (przede wszystkimkończyn dolnych i obręczy biodrowej),co znajduje odzwierciedlenie w przedstawionychtutaj wynikach badań.PODSUMOWANIEUzyskane wyniki upoważniają do sformułowaniaponiższych wniosków.1. Sprawność kondycyjna uczniów wwieku 11 i 12 lat zmienia się z wiekiem.Istotna różnica dotyczy siły eksplozywnejkończyn górnych.2. Zmiana w budowie somatycznejuczniów 11- i 12-letnich nie wpływaistotnie na wyniki niestandardowegobiegu przez płotki.3. Sprawność kondycyjna uczniów wpływaistotnie na wyniki biegu przezpłotki we wszystkich proponowanychwariantach.4. Sprawność koordynacyjna uczniów– wyrażana zdolnością szybkiego reagowania,zwinnością i zdolnością dowykonywania ruchów o wysokiejczęs totliwości – ma najistotniejszywpływ na wyniki biegu przez płotkiw proponowanych wariantach.BIBLIOGRAFIA[1] Iskra J., Morfologiczne i funkcjonalne uwarunkowaniarezultatów w biegach przez płotki,AWF, Katowice 2001. [2] Raczek J., Mynarski W.,Ljach W.I., Kształtowanie i diagnozowanie koordynacyjnychzdolności motorycznych. Podręcznikdla nauczycieli, trenerów i studentów, AWF,Katowice 2002. [3] Starosta W., Motoryczne zdolnościkoordynacyjne – znaczenie, struktura, uwarunkowania,kształtowanie, Instytut Sportu,Warszawa 2003. [4] Malinowski A., Strzałko J.,Antropologia, PWN, Warszawa 1985. [5] Jarver J.(red.), The hurdles: contemporary theory, techniqueand training, Tafnews Press, MountainView 2004. [6] Juras G., Waśkiewicz Z., Czasowe,przestrzenne oraz dynamiczne aspekty koordynacyjnychzdolności motorycznych, AWF,Katowice 1998. [7] Mynarski W., Struktura wewnętrznazdolności motorycznych dzieci i młodzieżyw wieku 8–18 lat, AWF, Katowice 2000.[8] Wesołowska J., Somatyczne i sprawnościoweuwarunkowania wyników w biegu przez płotkidziewcząt i kobiet w wieku 12–22 lat, pracadoktorska, AWF, Katowice 2006. [9] PierewiercewE., Tabacznik W., Chalilow W., Selection ofpotential hurdles, Modern Athlete and Coach,1985, 4, 17–20.


ROZPRAWY NAUKOWEAkademii Wychowania Fizycznego we Wrocławiu2012, 38, 118 – 125Anna Czeczkowska, Leszek Korzewa, Ewa Misiołekakademia wychowania fizycznego we wrocławiuRYTM BIEGU przy ZMIENNYCH ROZSTAWACH płoTKóWU CHŁOPCÓW GŁUCHYCH I SŁYSZĄCYCHABSTRACTRhythm of running hurdles placed at varied distances in hearing impairedand non-hearing impaired boysThe aim of the study is to determine the effect of deafness on the size and nature of disturbancesin the stride rhythm while running the hurdles caused by an unexpected changein distances between hurdles.30 hearing-impaired and non-hearing impaired boys participated in the research. They weresupposed to run a track where 5 hurdles had been placed. They covered the distance 3 timeswith fixed hurdle arrangement and 4 times with new diversified hurdle arrangements, whichwas a surprise for them. The rhythm was established by measuring relative values of stridetime durations, which were read from the recorded sounds made at the moment the feettouched the ground.Analysing the results of the research it was possible to demonstrate inter-group differencesin the size and the course of disturbances in the stride rhythm while running the hurdlescaused by an unexpected hurdle rearrangement.Key words: hearing-impaired and non-hearing impaired boys, hurdle race, rhythm of raceWPROWADZENIEDeprywacja analizatora słuchu pozbawiaczłowieka możliwości wykonywania wieluczynności, które warunkują normalne funkcjonowaniew środowisku. Dotyczy to równieżsfery aktywności ruchowej. Wielu autorówpodkreśla gorszą sprawność fizycznągłuchych [1, 2], a zwłaszcza występująceu nich opóźnienia koordynacyjne. Do najczęściejspotykanych należą zaburzeniaorientacji, równowagi i rytmizacji [3–6].W pracy zajęto się rytmem ruchu, ponieważjest on ważnym elementem decydującymo prawidłowym przebiegu ruchu, jednocześnieściśle powiązanym z odbiorembodźców dźwiękowych, których to możliwościpozbawieni są głusi. Rytm odgrywaszczególnie istotną rolę w biegu przez płotki– jest uznawany za jeden z głównych czynnikówwarunkujących skuteczność realizacjitego zadania ruchowego.CEL BADAŃCelem badań było określenie wpływu upośledzeniasłuchu na wielkość i charakterzaburzeń rytmu biegu przez płotki, wywołanychwprowadzeniem nieoczekiwanychzmian rozstawów płotków.MATERIAŁ I METODY BADAŃBadania przeprowadzono na grupie 61 osób.Uczestniczyło w nich 30 chłopców głuchychw wieku 14–18 lat z Ośrodka Szkolno-Wychowawczegodla Dzieci Niesłyszących weWrocławiu. Ubytek słuchu wynosił u nichpowyżej 70 dB, co świadczy o uszkodzeniusłuchu w stopniu znacznym i głębokim(według klasyfikacji zalecanej przez MiędzynarodoweBiuro Audiofonologii BIAP [7]).Grupę porównawczą stanowiło 31 chłopcówsłyszących w wieku 16 lat z II Liceum Ogólnokształcącegowe Wrocławiu. Mimo że jest toszkoła sportowa, badani byli wyselekcjonowaniz klas o profilu niesportowym. Podsta-


A. Czeczkowska, L. Korzewa, E. MisiołekRytm biegu u chłopców głuchych i słyszącychROZPRAWY NAUKOWE2012, 38 AWF WE WROCŁAWIU 119wowym kryterium doboru do obu badanychgrup był brak wcześniejszych doświadczeńzwiązanych z zadaniem ruchowym, któregodotyczył eksperyment – biegiem przez płotki.Badani nie mieli przeciwwskazań lekarskichdo uprawiania ćwiczeń fizycznych.Metodą zbierania danych zastosowanąw badaniach był eksperyment laboratoryjny.Przeprowadzono go w dwóch etapach:I etap: Nauczenie biegu przez płotkiZrealizowano sześć zajęć z nauczaniabiegu przez płotki. Zajęcia prowadził dydaktyki trener – specjalista od biegu przezpłotki z wieloletnim doświadczeniem. Naostatnich zajęciach określono optymalnedla każdego badanego rozstawy i wysokościpłotków, umożliwiające mu swobodnybieg w rytmie czterokrokowym. Umiejętnośćprzebiegnięcia przez pięć płotków w rytmieczterokrokowym, przy rozstawach i wysokościachpłotków dobranych do indywidualnychmożliwości badanych, przyjęto zakryterium opanowania podstaw biegu przezpłotki. Wszyscy badani spełnili to kryterium.Ustalono również, o ile można maksymalnieskrócić bądź wydłużyć odległościmiędzy płotkami, żeby nie spowodowaćzmiany rytmu czterokrokowego na inny. Dokonanotego metodą prób i błędów w bieguprzez trzy płotki ustawione w równych odległościach(wszystkie rozstawy w danymbiegu zmieniano o taki sam dystans). Stwierdzono,że maksymalnie rozstaw możnaskrócić bądź wydłużyć o 10,5%.II etap: Rejestracja parametrów czasowychw biegu przez płotkiZadaniem badanych było jak najszybszeprzebiegnięcie (ze startu lotnego) w rytmieczterokrokowym (trzy kroki między płotkami+ krok płotkowy) dystansu, na którymustawiono pięć płotków. Wykonywaliwięc oni cztery cykle płotkowe. Na każdyz nich składały się cztery kroki (ryc. 1).Badani biegli trzykrotnie przy stałychrozstawach płotków (płotki ustawiono naoptymalnych dla każdego badanego rozstawachi wysokościach) oraz czterokrotnie przyzróżnicowanych rozstawach płotków. Za-Ryc. 1. Struktura biegu przez pięć płotków w rytmie czterokrokowym(1, 2, 3, 4 – kolejne kroki w cyklu)Ryc. 2. Układ rozstawów płotków i wielkość ich zmian w kolejnych biegach(0 – rozstaw wyjściowy, typowy dla biegów przy stałych rozstawach; 3,5%; 7%;10,5% – wartości procentowe, o jakie zmieniano rozstawy wyjściowe;„+” – wydłużenie rozstawu, „-” – skrócenie rozstawu)


120ROZPRAWY NAUKOWEAWF WE WROCŁAWIU 2012, 38A. Czeczkowska, L. Korzewa, E. MisiołekRytm biegu u chłopców głuchych i słyszącychstosowane kombinacje rozstawów płotkówz zaznaczeniem stopnia trudności biegówzaprezentowano na ryc. 2. Badanym uniemożliwionoobserwowanie do konywanychzmian w rozstawach płotków. Nowe ustawieniastanowiły za kłó ce nie zewnętrznei były dla nich zaskoczeniem.Za pomocą dwóch zestawów mikrofonówbezprzewodowych Shure ETPD podłączonychdo kamery cyfrowej PANASONICNV-DS12EG zarejestrowano dźwięki powstającewskutek uderzania w czasie biegustopami o podłoże. Następnie cyfrowy zapisz kasety wideo przetworzono na plikkomputerowy i przy wykorzystaniu programuSound Forge 5.0 z zarejestrowanychsygnałów fonicznych odczytano czasy poszczególnychkroków w biegu przez płotki.Szczegółowy opis stanowiska pomiarowegozamieszczono m.in. w pracy Czeczkowskieji wsp. [8].Wyniki badań analizowano, posługującsię programem komputerowym Statistica 8.0.Obliczono podstawowe wskaźniki statystyczne(średnią arytmetyczną i odchyleniestandardowe sd). Do określenia istotnościstatystycznej różnic średnich wartości wskaźnikazaburzenia rytmu między badanymigrupami zastosowano nieparametrycznytest U Manna-Whitneya. Weryfikacji testówstatystycznych dokonano na 5% poziomieistotności (p 0,05).WYNIKI I DYSKUSJAZe względu na indywidualny dobór rozstawówi wysokości płotków w analizie wynikówbadań rytm biegu przez płotki opisanowzględnymi wartościami czasów poszczególnychkroków w kolejnych cyklach. Obliczonoje ze wzoru:tn (s)Tn = × 100%,tc (s)gdzie:t c (s) – czas cyklu płotkowego (I, II, IIIlub IV),t n (s) – czas kroku biegowego, gdzie n =1, 2, 3 lub 4,T n (%) – względna wartość czasu kroku,gdzie n = 1, 2, 3 lub 4.Każdy z czterech kroków stanowił więcokreślony udział procentowy czasu trwaniacałego cyklu.Rytm najszybszego biegu przy stałychrozstawach płotków uznano za wzorcowyi odniesiono do niego rytm biegów przyzmiennych rozstawach.Dla każdego badanego obliczono średniearytmetyczne ze względnych wartości czasówodpowiadających sobie kroków w kolejnychcyklach najszybszego biegu przy stałychrozstawach, np.:T1/cI + T2/cII + T3/cIII + T4/cIVW1 = (%),4gdzie:W 1 – wzorzec rytmowy pierwszego krokurówny średniej arytmetycznej ze względnychwartości czasów pierwszych krokóww kolejnych cyklach,T 1/cI – względna wartość czasu krokupierwszego w cyklu pierwszym (1/cII – krokupierwszego w cyklu drugim itd.)Analogicznie obliczono wzorce drugiegoW 2, trzeciego W 3 i czwartego kroku W 4.Uzyskano w ten sposób indywidualne, składającesię z czterech wartości liczbowych,wzorce proporcji czasowych kroków z najszybszegobiegu przy stałych rozstawach,dalej nazywane wzorcami rytmowymi.Wprowadzenie czynnika zakłócającegow postaci zmiany odległości między płotkami,przy narzuconej liczbie kroków na odcinkumiędzypłotkowym, wywołuje koniecznośćzmiany długości kroków i tymsamym zmiany czasów ich trwania (wyrażonychw sekundach). Wydłużenie rozstawuwymusza wydłużenie czasów krokówwykonywanych w cyklu, skrócenie rozstawuprowadzi do ich skrócenia. Założono,że względne wartości czasów kroków niepowinny jednak ulec zmianie. Przykładowo,wydłużenie odległości między płotkamio 10,5% powinno powodować wydłużenieczasu trwania każdego z czterech krokówskładających się na cykl o 10,5%. Różnicemiędzy proporcjami czasowymi wzorcakroków z najszybszego biegu przy stałychrozstawach i odpowiadających im krokóww biegach przy zmiennych rozstawach świadcząo zaburzeniu rytmu biegu.


A. Czeczkowska, L. Korzewa, E. MisiołekRytm biegu u chłopców głuchych i słyszącychROZPRAWY NAUKOWE2012, 38 AWF WE WROCŁAWIU 121W celu określenia wielkości zmian rytmuobliczono dla każdego badanego wskaźnikzaburzenia rytmu (Z). Od względnej wartościczasu każdego z czterech kroków składającychsię na wzorzec rytmowy odjętowartości udziału procentowego odpowiadającychim kroków w biegach przy zmiennychrozstawach płotków. Następnie zsumowanowartości bezwzględne tych różnicdla wszystkich kroków wykonanych w poszczególnychcyklach oraz w całym biegu(oddzielnie dla każdego biegu przy zmiennychrozstawach). Przykładowo:Z BZ1cI = |W 1 – T 1/BZ1cI| + |W 2 – T2 1/BZ1cI| ++ |W 3 – T 3/BZ1cI| + |W 4 – T 4/BZ1cI| (%),gdzie:Z BZ1cI – wskaźnik zaburzenia rytmu dlacyklu pierwszego w pierwszym biegu przyzmiennych rozstawach,W 1 – wzorzec rytmowy pierwszego kroku(W 2 – drugiego kroku itd.),T 1/BZ1cI – względna wartość czasu pierwszegokroku z pierwszego cyklu w pierwszymbiegu przy zmiennych rozstawach (T 2/Z1cl –drugiego kroku z pierwszego cyklu w pierwszymbiegu przy zmiennych rozstawach itd.).Im mniejsza wartość wskaźnika zaburzeniarytmu, tym lepiej zachowany rytm– mniej zakłócony przez zmianę rozstawów.Wartości wskaźników uzyskanych w opisanypowyżej sposób zaprezentowano w tab. 1i na ryc. 3.Wskaźnik zaburzenia rytmu w każdymz czterech biegów przy zmiennych rozstawachprzyjmuje niższe wartości w grupie chłopcówsłyszących (ryc. 3). Dla pierwszego biegujest on niższy jedynie o 0,27% w stosunkuRyc. 3. Średnie wartości wskaźników zaburzeniarytmu (Z) w kolejnych biegach przy zmiennychrozstawach dla chłopców słyszących i głuchychdo wskaźnika chłopców głuchych. W każdymkolejnym biegu różnica w wartości wskaźnikapowiększa się, osiągając w biegu czwartym5,12%. Przeprowadzone testowaniestatystyczne przy użyciu testu U Manna--Whitneya potwierdziło istotność statystycznązaobserwowanych różnic międzygrupowychdla biegu trzeciego i czwartego(tab. 1). Może to być podstawą do stwierdzenia,że zakłócenia zewnętrzne w postacizmian rozstawów płotków u osób słyszącychwywołują mniejsze zaburzenia rytmubiegu niż u głuchych.Potwierdza to zawarte w piśmiennictwie[9, 10] spostrzeżenia o związku rytmu ruchuze zmysłem słuchu, o stymulującym wpływiebodźców akustycznych na opanowanierytmu wykonania zadania ruchowego. Interpretującrytm jako zdolność do odtwarzaniazapamiętanych przestrzeni czasowych,można stwierdzić, że funkcjonowanie pamięcisłuchowej sprzyja lepszemu utrwaleniurytmu. Osoby głuche, pozbawione dopływubodźców dźwiękowych, a zatem pozbawionepamięci słuchowej, mają większe problemyz nauczeniem się i zapamiętaniem rytmubiegu przez płotki.Badani słyszący uzyskali zdecydowanienajwyższą wartość wskaźnika zaburzeniarytmu w pierwszym spośród czterech biegówprzy zróżnicowanych odległościach międzypłotkami. Potwierdza to wystąpienie w tejgrupie efektu zaskoczenia z powodu zastosowaniabodźców zakłócających – zróżnicowanychodległości między płotkami, z którymibadani wcześniej nie mieli do czynienia.Wyraźny spadek wartości analizowanegoparametru w kolejnych biegach świadczyo poznawaniu charakteru bodźca zakłócającegoi przyzwyczajaniu się do niego.Wśród osób głuchych wskaźnik zaburzeniarytmu najniższą wartość osiągnął w biegudrugim – najłatwiejszym. W kolejnych dwóchbiegach (trzecim i czwartym) przy zmiennychrozstawach wzrósł, co wskazuje na postępującąz biegu na bieg destabilizację rytmu(bez względu na stopień trudności zadania)pod wpływem wprowadzanych zakłóceń.Interesujących spostrzeżeń może dostarczyćrównież analiza wartości wskaźnikazaburzenia rytmu, obliczonych dla poszczególnychcykli w każdym biegu przy zróżni-


122ROZPRAWY NAUKOWEAWF WE WROCŁAWIU 2012, 38A. Czeczkowska, L. Korzewa, E. MisiołekRytm biegu u chłopców głuchych i słyszącychTab. 1. Wartości wskaźników zaburzenia rytmu (Z) dla poszczególnych cykli i całych biegów przy zmiennych rozstawachGrupaIcyklIIcyklZ (%)BZ1IIIcyklIVcyklsumaIcyklIIcyklZ (%)BZ2IIIcyklIVcyklsumaIcyklIIcyklZ (%)BZ3IIIcyklIVcyklsumaIcyklIIcyklZ (%)BZ4IIIcyklIVcyklsuma8,36 7,14 6,88 6,78 26,74 6,20 5,04 5,79 6,01 23,04 6,28 4,73 5,99 5,65 22,65 4,70 4,91 6,39 6,30 22,29sd 4,13 4,91 4,93 4,84 8,69 3,43 2,71 2,77 3,07 8,28 3,16 2,69 3,34 2,56 8,86 4,81 2,43 3,80 3,44 9,95GłusiSłyszący6,72 7,14 6,33 6,60 26,79 6,42 7,23 6,75 6,14 26,55 7,34 5,81 6,10 7,55 26,80 7,00 5,74 7,64 7,02 27,41sd 3,29 2,97 3,35 4,79 7,46 3,28 3,64 3,07 3,50 9,69 3,24 2,27 2,55 3,51 6,68 3,29 3,19 3,61 4,11 10,01U 328 435 461 461 450 442 292 378 461 356 333 307 437 305 264 220 412 353 442 284Z 1,98 –0,43 0,06 0,06 –0,22 –0,33 –2,50 –1,26 0,06 –1,57 –1,90 –2,28 –0,40 –2,31 –2,90 –3,53 –0,76 –1,62 –0,33 –2,61p 0,048 0,665 0,954 0,954 0,829 0,740 0,013 0,209 0,954 0,116 0,057 0,023 0,686 0,021 0,004 0,001 0,445 0,106 0,740 0,009Test U Manna–WhitneyaZ – wskaźnik zaburzenia rytmuBZ1 – pierwszy bieg przy zmiennych rozstawach płotków (o średnim stopniu trudności)BZ2 – drugi bieg przy zmiennych rozstawach płotków (najłatwiejszy)BZ3 – trzeci bieg przy zmiennych rozstawach płotków (najtrudniejszy)BZ4 – czwarty bieg przy zmiennych rozstawach płotków (o średnim stopniu trudności)– średnia arytmetycznasd – odchylenie standardoweU – wynik testu U Manna-Whitneya (wytłuszczonym drukiem zaznaczono wartości p istotne na poziomie = 0,05 (p 0,05)


A. Czeczkowska, L. Korzewa, E. MisiołekRytm biegu u chłopców głuchych i słyszącychROZPRAWY NAUKOWE2012, 38 AWF WE WROCŁAWIU 123BZ1 – pierwszy bieg przy zmiennych rozstawach płotków (o średnim stopniu trudności);BZ2 – drugi bieg przy zmiennych rozstawach płotków (najłatwiejszy);BZ3 – trzeci bieg przy zmiennych rozstawach płotków (najtrudniejszy);BZ4 – czwarty bieg przy zmiennych rozstawach płotków (o średnim stopniu trudności).Przy opisie osi X pod numerami cykli podano wielkości zmian odległości między płotkami.Ryc. 4. Średnie wartości wskaźnika zaburzenia rytmu (Z) dla poszczególnych cykliw kolejnych biegach przy zróżnicowanych rozstawach płotkówcowanych odległościach między płotkami(tab. 1, ryc. 4). Umożliwia ona odniesieniewartości wskaźnika do wielkości zmianrozstawów.Analiza wartości wskaźnika zaburzeniarytmu w poszczególnych cyklach potwierdziławystępowanie w grupie słyszącychnajwiększego zakłócenia rytmu w pierwszymbiegu przy zmiennych rozstawach. Pierwszycykl tego biegu był jedynym cyklem, w którymsłyszący badani uzyskali wyższe wartościwskaźnika od osób głuchych. W tymi w kolejnym – drugim cyklu tego biegubyły one u słyszących najwyższe spośródwszystkich biegów, a w cyklu trzecim i czwartym,mimo niewielkiej zmiany rozstawów(o 3,5% i 0%), też były wysokie i przekroczyły6%. Problemy z zachowaniem proporcjikroków charakterystycznych dla najszybszegobiegu przy stałych rozstawachwidoczne były jeszcze w pierwszym cyklubiegu drugiego przy zmiennych rozstawach,kiedy to przy skróceniu rozstawu tylkoo 3,5% suma różnic wyniosła 6,2%. W pozostałychcyklach biegu drugiego i w kolejnychbiegach zaobserwowano u słyszącychzwiązek wartości wskaźnika z wielkoś ciązmiany odległości między płotkami. Imwiększe zmiany rozstawów (skróceniebądź wydłużenie), tym większe wartościwskaźnika zaburzenia rytmu. Przy zmianierozstawów o 10,5% wielkość analizowanegoparametru wahała się od 6,3% do6,5%, przy zmianie odległości o 7% wartościwskaźnika wyniosły od 5,8% do 6%,a przy najmniejszej zmianie rozstawów (o3,5%) były one niższe od 5,2%.U osób głuchych interesujące jest występowaniew pierwszych cyklach wszystkichbiegów przy zmiennych rozstawach wysokiejwartości wskaźnika zaburzenia rytmu– przekraczającej 6,4%, mimo że w biegudrugim i czwartym rozstawy zmienione zostałyjedynie o 3,5%. Najwyższą wartośćanalizowany parametr przyjął w cyklach,w których rozstawy zmieniono o 10,5% bądźwydłużono o 7% – wyniósł on powyżej 7,1%.Skrócenie rozstawów między płotkami spowodowałow tej grupie badanych występowaniemniejszych wartości wskaźnika niżwydłużenie odległości między płotkamio taką samą bądź nawet mniejszą wartość.Wyraźnie to widać w biegu trzecim przyzmiennych rozstawach (BZ3), gdzie przy roz-


124ROZPRAWY NAUKOWEAWF WE WROCŁAWIU 2012, 38A. Czeczkowska, L. Korzewa, E. MisiołekRytm biegu u chłopców głuchych i słyszącychstawie skróconym o 10,5% wskaźnik było 0,1% mniejszy niż przy wydłużonymo 10,5%. Analogicznie w tym samym bieguprzy rozstawie skróconym o 3,5% wskaźnikbył mniejszy o 0,6% niż przy wydłużonymo 3,5%. W biegu drugim (BZ2) przy odległościmiędzy płotkami skróconej o 7% wskaźnikbył o 0,6% mniejszy niż przy odległościwydłużonej tylko o 3,5%. Reguła ta znalazłapotwierdzenie również w biegu BZ4. Wynikaz tego, że u osób głuchych skrócenie odległościmiędzy płotkami wywołało mniejszezakłócenie rytmu niż jej wydłużenie. Prawdopodobniejest to związane z mniejszym poziomemsiły i mocy w stosunku do słyszącychrówieśników. Bieg przez płotki jestkonkurencją o charakterze siłowo-szybkościowym– z akcentem na siłę. Wiele autorytetów[11–13] wypowiada się wręcz, że siłajest jednym z głównych czynników decydującycho wyniku w tej konkurencji. Wydłużenierozstawów płotków dodatkowo utrudniato zadanie ruchowe – wymaga zwiększeniadługości kroków, do czego niezbędne jestużycie większej siły. Jej poziom u osób głuchychjest jednak prawdopodobnie zbytniski, żeby zapewnić płynny przebieg ruchu.Przypuszczenie to znajduje potwierdzeniew wynikach badań Maszczaka [2] oraz Dziedzicai Ritzke [14]. Wykazali oni, że najsłabiejrozwiniętą zdolnością motoryczną u chłopcówgłuchych jest siła i moc. Przyczyny takiegostanu rzeczy upatrywali w fakcie, iżdzieci głuche chętniej uczestniczą w formachruchu z przewagą ćwiczeń zwinnościowychnad siłowymi.W dwóch cyklach, w których nie zmienionoodległości między płotkami (w biegupierwszym i czwartym), wielkości wskaźnikazaburzenia rytmu kształtowały się napoziomie zbliżonym do uzyskanego w tychsamych biegach przy skróceniu rozstawówo 3,5%. Może to świadczyć o tym, że rozstawstandardowy (0) też staje się nietypowy –wybijający z rytmu, jeżeli zostanie poprzedzonyskróceniem bądź wydłużeniem odległościmiędzy płotkami.PODSUMOWANIE1. Wprowadzenie czynnika zakłócającegow postaci nieoczekiwanych zmian odległościmiędzy płotkami wywołuje u chłopcówgłuchych większe zaburzenia rytmubiegu przez płotki niż u słyszących. Upoważniato do stwierdzenia, że upośledzeniesłuchu wpływa negatywnie na zdolność zachowaniarytmu wykonania cyklicznegozadania ruchowego pod wpływem zakłóceńzewnętrznych.2. Wprowadzanie kolejnych bodźców zakłócającycho podobnym charakterze (kolejnebiegi przy zmiennych rozstawach płotków)wywołuje różne reakcje w przebiegu rytmuw obu badanych grupach. U słyszących zaobserwowanozdecydowanie największe zaburzenierytmu – efekt zaskoczenia – w pierwszymbiegu przy zmiennych rozstawach,w kolejnych biegach przy zmiennych rozstawachzaburzenie rytmu było coraz mniejsze,co może być efektem adap towania się do charakterubodźca zakłócającego. U głuchychzaburzenie rytmu było coraz większe z bieguna bieg. Może to świadczyć o występowaniuw tej grupie problemów z zapamiętywaniemrytmu wykonywanych czynności ruchowych.3. Zaobserwowano odmienny w obu badanychgrupach przebieg zaburzeń rytmuw zależności od wielkości i charakteru zmianrozstawów między płotkami. U słyszącychim większe zmiany rozstawów (obojętnie,czy skrócenie czy ich wydłużenie), tym większezaburzenie rytmu biegu. Wśród chłopcówgłuchych skrócenie rozstawu zawsze powodujemniejsze zakłócenie rytmu biegu niżjego wydłużenie o tę samą wartość. Prawdopodobniejest to związane z ich mniejszympoziomem siły i mocy.Powyższe wnioski wskazują na celowośćpracy z głuchymi w zakresie doskonaleniarytmu wykonywania różnych czynności ruchowych,co może przyczynić się do poprawyjakości ich funkcjonowania w otoczeniu.BIBLIOGRAFIA[1] Krawański A., Ocena rozwoju fizycznego młodzieżygłuchej i „normalnej”, Wychowanie Fizycznei Sport, 1974, 2, 103–108. [2] Maszczak T., Wychowaniefizyczne i sport dzieci specjalnej troski,AWF, Warszawa 1994. [3] Borodulin-Nadzieja L.,Thannhäuser J., Buldańczyk A., Jurecka M., Simpleand differential reactions times in childrenwith hearing sense disorders who grow up anddevelop in various environmental conditions,


A. Czeczkowska, L. Korzewa, E. MisiołekRytm biegu u chłopców głuchych i słyszącychROZPRAWY NAUKOWE2012, 38 AWF WE WROCŁAWIU 125Journal of Human Kinetics, 1999, 2, 79–94. [4]Dudek J., Szczygieł A., Poprawianie zaburzeń statykiciała u dzieci niesłyszących w wieku 11–15lat, Postępy Rehabilitacji, 1999, 4, 137–145. [5]Sipko T., Skolimowski T., Równowaga ciała w pozycjistojącej osób niesłyszących, Fizjoterapia,1998, 1–2, 40–43. [6] Thannhäuser J., Borodulin--Nadzieja L., Buldańczyk A., Jurecka M., Psychomotorefficacy of children with hearing disorders,Journal of Human Kinetics, 2001, 5, 37–46.[7] Szczepankowski B., Niesłyszący–głusi–głuchoniemi:wyrównywanie szans, WSiP, Warszawa1999. [8] Czeczkowska A., Korzewa L., MisiołekE., Porównanie rytmu biegu przez płotkiu chłopców głuchych i słyszących, Rozprawy NaukoweAWF we Wrocławiu, 2009, 29, 637–643.[9] Meinel K., Motoryczność ludzka, SiT, Warszawa1967. [10] Rudziński W., Nauka o rytmiemuzycznym, PWM, Kraków 1987.[11] Nowak S., Trening płotkarek, Lekkoatletyka,1977, 5, IV–VI. [12] Radiuk A., Technika biegu110 m ppł, Lekkoatletyka, 1982, 5, 21–22. [13]Szczepański T., Kształtowanie rytmu płotkowegow biegu na dystansie 100 metrów ppł. kobiet,Trening, 2000, 4, 13–34. [14] Dziedzic J., Ritzke L.,Kultura fizyczna w szkołach i zakładach dla głuchychi niedosłyszących, WSiP, Warszawa 1979.


ROZPRAWY NAUKOWEAkademii Wychowania Fizycznego we Wrocławiu2012, 38, 126 – 130Małgorzata Sobera, Jacek Witkowskiakademia wychowania fizycznego we wrocławiuSYMETRYCZNOŚĆ FUNKCJI PODPOROWEJKOŃCZYN DOLNYCH U OSÓB TRENUJĄCYCHSZTUKĘ WALKI CAPOEIRAABSTRACTSymmetry of lower limbs support function in people doing capoeiraCapoeira is getting more and more popular form of fitness among young adults. Capoeiratraining includes asymmetrical exercises. Frequent and regular asymmetrical training mayaffect disparity between muscle strength. Asymmetry of postural muscles and mobility ofspine may cause the asymmetry of lower limbs in support function. The purpose of thestudy was to verify lower limbs symmetry in their supporting function during bipedal stancewith visual control and with eyes closed in people training capoeira.The subjects were two groups of young adults: (1) 7-person capoeira group and 11-persongroup not practicing any sports. Most of the subjects (apart from one) were right-handed.The task was to stand quietly for 20 seconds on AMTI AccuSway two force platform withthe left foot on one platform and the right one on the other. The COP (center of pressure)time series were registered in the frontal and saggital planes. The stability indices were computed:range, variability, ellipse area and velocity of COP oscillation for each foot separately.It results that capoeira training does not affect the differences between the left and rightfoot activities during the natural stance in visual condition. In the task without visualcontrol significantly more active was the left foot in comparison to the right one in the capoeiragroup, which was not noticed in the not sport practicing group. Most probably the asymmetricaltraining of capoeira group was reflected in the dominance of left lower limb insupport function during stance position but only in a more difficult condition of stance thatthe normal one.Key words: posture control, capoeira, adults, visual and non-visual conditionsWPROWADZENIEJedną z popularnych form ruchu dla dorosłychosób jest sztuka walki capoeira, opartana brazylijskich tradycjach kulturowych.Jest to rodzaj zespołowego tańca, połączonegoz elementami akrobatyki i symulacjąwalki [1], wykonywanego w rytm brazylijskiejmuzyki. Tancerze wykazują się wysokimpoziomem sprawności fizycznej i poczuciemrytmu, a także współdziałaniemz innymi uczestnikami „walki”. Umiejętnościte wymagają kształtowania koordynacjiruchów i równowagi. Trening capoeiryzawiera m.in. ćwiczenia, w którychposzczególne części ciała działają niesymetrycznie,inaczej niż w klasycznych formachgimnastycznych (np. w akrobatycei gimnastyce sportowej), gdzie większośććwiczeń to ćwiczenia symetryczne, jednakowoobciążające obie kończyny dolnei górne, a całe ciało wykonuje ćwiczenieprosto w płaszczyźnie strzałkowej, czołowejlub poprzecznej bez skosów i skrętówczęści tułowia. W przypadku gim nas tyczekartystycznych, których trening rów nież charakteryzujesię asymetrycznym zaangażowaniemkończyn dolnych w ćwiczeniachrównoważnych, nie stwierdzono istotnychróżnic między kończyną dolną dominującąi niedominującą w ich funkcji podporowej[2]. Natomiast asymetryczne zaangażowaniekończyn i skośne ustawienie ciała podczasćwiczeń akrobatycznych w treningucapoeira pozwala przypuszczać, że jednastrona ciała (preferowana podczas treningu)staje się dominującą podczas normalnych,codziennych czynności ruchowych, jakchoćby utrzymywanie równowagi w pozycjistojącej.


M. Sobera, J. WitkowskiSymetryczność funkcji podporowej kończyn dolnychROZPRAWY NAUKOWE2012, 38 AWF WE WROCŁAWIU 127Naturalna asymetryczność funkcjonalnaciała człowieka jest w pewnym stopniunormą i wynika z procesu lateralizacji w wiekudziecięcym [3, 4]. Systematyczny asymetrycznytrening może stać się jednak przyczynądysproporcji siły mięśni, zwłaszczamięśni grzbietu. Skośne skłony tułowia w tyłlub w bok, na ogół w tych samych kierunkachdla każdego ćwiczącego, powodujązwiększenie ruchomości stawów kręgosłupaw jednym kierunku, a zmniejszenie w przeciwnym.Taka asymetria funkcji mięśni posturalnychi ruchomości kręgosłupa możeprzekładać się na asymetrię funkcji podparciakończyn dolnych.Wyłączenie zmysłu wzroku jest na ogółpostrzegane jako utrudnienie warunkówstabilizacji ciała i skutkuje pogorszeniemsię równowagi ciała u młodych dorosłychosób [5]. Takiego efektu nie stwierdzononatomiast w badaniach grupy gimnastykówwyczynowych – w porównaniu z grupą nietrenujących[6]. W pracy tej założono, żestanie bez kontroli wzroku może uruchomićdodatkowe kompensacyjne mechanizmyutrzymywania równowagi u osób trenującychcapoeirę ze względu na specyficzny trening– z wykorzystaniem ćwiczeń angażującychgłównie jedną, dominującą stronę ciała.cel badańCelem badań jest wyjaśnienie zależnościmiędzy kontrolowaną i niekontrolowanąwzrokiem naturalną postawą w pozycji stojąceja symetrią podparcia kończyn dolnychu osób trenujących capoeirę.MATERIAŁ I METODy BADAŃBadania przeprowadzono w dwóch grupach:7-osobowej grupie trenujących od 5 do 8 latcapoeirę (4 mężczyzn i 3 kobiety w wieku20–28 lat, o wysokości ciała 160–183 cm)oraz 11-osobowej grupie nieuprawiającychwyczynowo żadnego sportu (4 mężczyzni 7 kobiet w wieku 19–25 lat, o wysokościciała 163–193 cm). Żadna z tych osób w chwilibadania nie miała nadwagi lub niedowagiciała. Tylko jedna osoba z grupy ćwiczącychcapoeirę deklarowała lewą kończynę dolnąjako dominującą, pozostałe – prawą, a w grupiekontrolnej dwie osoby oceniły lewą kończynędolną jako dominującą, pozostałe –prawą. Wszyscy badani byli zdrowi i wyrazilizgodę na uczestnictwo w badaniach równowagiciała.Każdy uczestnik eksperymentu miał zazadanie stać swobodnie przez 20 s na dwóchplatformach typu AccuSway: lewą stopą najednej, a prawą na drugiej platformie. Szerokośćrozstawienia stóp odpowiadała szerokościbioder, kończyny górne były opuszczonewzdłuż tułowia, wzrok skierowany doprzodu. Podczas badania proszono o niewykonywaniedodatkowych ruchów głową lubinną częścią ciała. Po kilkuminutowej przerwiebadany powtarzał próbę z oczami zamkniętymi.Częstotliwość próbkowania wynosiła100 Hz.Rejestrowano przebieg zmian położeniapunktu nacisku stóp na podłoże COP (centerof pressure) w funkcji czasu w dwóch płaszczyznachruchu: strzałkowej i czołowej.Punkt COP to punkt przyłożenia wypadkowejsiły reakcji podłoża, którą wyzwala naciskstóp w odpowiedzi na wychylenia ciałapodczas kontroli równowagi. Jeśli przyjąć,że stabilność ciała jest zdolnością do odzyskiwaniarównowagi, wyrażającą się zmianamipołożenia punktu COP, to miary wynikającez przebiegu tych zmian wskazują najakość stabilizacji ciała, a tym samym napoziom kontroli równowagi ciała. Na podstawieprzebiegów COP obliczono następującewskaźniki stabilności ciała:– zakres maksymalnego przemieszczeniapunktu COP (cm) – wskaźnikmaksymalnych przemieszczeń COP.Jest to odległość między minimalnymi maksymalnym położeniem COPw kierunku bocznym (zakres COPX)i przednio-tylnym (zakres COPY);– zmienność przemieszczeń punktuCOP (cm) – wskaźnik rozrzutu danych,wyrażony wielkością odchylenia standardowegood średniej przemieszczeńCOP w kierunku bocznym (zmiennośćCOPX) i przednio-tylnym (zmiennośćCOPY);– pole powierzchni elipsy określającejobszar przemieszczeń COP we wszystkichkierunkach ruchu [pole elipsy (cm 2 )];


128ROZPRAWY NAUKOWEAWF WE WROCŁAWIU 2012, 38M. Sobera, J. WitkowskiSymetryczność funkcji podporowej kończyn dolnych– średnia prędkość przemieszczeń COPwe wszystkich kierunkach ruchuCOP (cm/s). Jest to całkowita długośćścieżki zmian położenia punktu COP,przebyta w czasie 20-sekundowejpróby stania.Obliczenia wykonano za pomocą programuBioanalysis i Statistica 8.0. Rezultatybadań przetestowano testem Shapiro-Wilkaw celu sprawdzenia normalności rozkładów.W niektórych przypadkach rozkład wynikównie spełniał warunku normalności,w związku z czym w dalszej analizie wynikówposłużono się medianą i nieparametrycznymitechnikami analizy statystycznej.Różnice między wskaźnikami stabilnościlewej i prawej kończyny dolnej określonotestem kolejności par Wilcoxona.WYNIKIWyniki badań przedstawiono w tab. 1. Wpróbie stania z otwartymi oczami nie zanotowanożadnych istotnych różnic międzywskaźnikami stabilności lewej i prawej kończynydolnej zarówno w grupie kontrolnej,jak i w grupie trenującej capoeirę.W próbie bez kontroli wzroku takżew grupie nietrenujących nie stwierdzonożadnych istotnych różnic między wskaźnikamistabilności lewej i prawej kończyny dolnej.W grupie trenującej capoeirę w próbie bezkontroli wzroku różnice w działaniu obukończyn dolnych zaobserwowano w trzechwskaźnikach stabilności ciała: zmiennościprzemieszczeń COP w płaszczyźnie strzałkowej,polu elipsy i prędkości COP (tab. 1).We wszystkich trzech przypadkach istotniewyższe wartości wskaźników stabilnościzanotowano dla lewej kończyny dolnej niżdla prawej.DYSKUSJABrak wyraźnych różnic w działaniu leweji prawej kończyny dolnej w grupie osób nietrenującychi w próbie pod kontrolą wzroku,i bez tej kontroli, świadczy o symetrycznymangażowaniu obu kończyn dolnych do realizacjizadania utrzymywania równowagiTab. 1. Wartości median (Me) i rozstępów kwartyli (S Q) (w nawiasach) wskaźników stabilności ciaław grupie trenujących capoeirę (n = 7) i nietrenujących (n = 11) w próbie stania z otwartymi oczamii bez kontroli wzrokuWskaźnikistabilnościGrupabadanychPróba z oczami otwartymi Próba bez kontroli wzrokulewa kd. prawa kd. lewa kd. prawa kd.Me (S Q) Me (S Q) Me (S Q) Me (S Q)Zakres COPX(cm)Zakres COPY(cm)Zmienność COPX(cm)Zmienność COPY(cm)Pole elipsy COP(cm 2 )GK 0,38 (0,15) 0,46 (0,24) 0,45 (0,33) 0,41 (0,45)GC 0,42 (0,24) 0,32 (0,13) 0,48 (0,26) 0,49 (0,13)GK 1,38 (0,73) 1,60 (0,70) 2,01 (0,91) 1,69 (0,82)GC 1,13 (0,69) 1,06 (0,78) 1,98 (0,72) 1,91 (0,42)GK 0,07 (0,05) 0,09 (0,07) 0,10 (0,07) 0,09 (0,10)GC 0,06 (0,04) 0,06 (0,02) 0,09 (0,09) 0,09 (0,04)GK 0,32 (0,15) 0,38 (0,25) 0,42 (0,21) 0,38 (0,25)GC 0,25 (0,15) 0,22 (0,15) 0,43* (0,15) 0,35* (0,15)GK 0,23 (0,13) 0,21 (0,16) 0,26 (0,14) 0,26 (0,26)GC 0,11 (0,11) 0,14 (0,14) 0,25* (0,11) 0,21* (0,08)Prędkość COP(cm/s)GK 2,80 (1,20) 3,17 (1,10) 2,98 (0,99) 3,23 (1,31)GC 3,36 (1,11) 3,26 (0,97) 3,61* (0,79) 3,51* (0,55)* różnica statystycznie istotna na poziomie = 0,05kd. – kończyna dolna, GK – grupa kontrolna, GC – grupa trenująca capoeirę


M. Sobera, J. WitkowskiSymetryczność funkcji podporowej kończyn dolnychROZPRAWY NAUKOWE2012, 38 AWF WE WROCŁAWIU 129w pozycji stojącej. Wyniki te potwierdzająrezultaty innych badań, które wykazały, żenawet zawodniczki gimnastyki artystycznej,systematycznie wykonujące ćwiczeniarówno ważne asymetryczne, nie różnicująkończyn dolnych pod względem ich dominacjiw funkcji podporowej ciała w naturalnejpozycji stojącej, różnicują natomiastdziałanie kończyn dolnych podczas utrzymywaniarównowagi w pozycji na palcachjednej stopy [7, 2]. W naturalnych warunkachkontroli postawy ciała specyficznewytrenowanie nie odgrywa znaczącej roli,co potwierdzają także wyniki badań grupygimnastyków wyczynowych i osób nietrenujących[8].W grupie trenujących capoeirę próba staniaz zamkniętymi oczami uwydatniła asymetrycznedziałanie kończyn dolnych w realizacjizadania utrzymywania równowagiw pozycji stojącej. Lewa kończyna dolna w tejgrupie badanych wykazała przemieszczenieCOP w większym obszarze podparcia,z większą prędkością i o większej zmiennościruchu w kierunku przednio-tylnym niżprawa kończyna dolna. Wzrost wartościwskaźników stabilności ciała towarzyszytrudniejszym warunkom utrzymywaniarównowagi i – zdaniem Kuczyńskiego [5]– jest efektem pogorszenia się stabilnościciała. Pogorszenie to może jednak oznaczaćwiększą mobilizację organizmu do kontrolipostawy pionowej, by zapobiec utracierówno wagi. Zróżnicowanie działania kończyndolnych pojawia się podczas realizacjizadania stabilizacji ciała w pozycjach trudniejszychniż naturalna postawa dwunożna,np. podczas stania na jednej stopie i wspecyficznych sytuacjach związanych z trenowanądyscypliną sportu [6]. Podobne rezultatyuzyskano w badaniach opisanychw niniejszej pracy. W utrudnionych warunkachkontroli postawy ciała – w próbie staniaz zamkniętymi oczami – osoby trenującecapoeirę wydają się bardziej angażować lewąkończynę dolną niż prawą w realizację zadaniautrzymania równowagi (tab. 1). Świadcząo tym istotnie wyższe wartości wskaźnikówstabilności lewej kończyny dolnej niżprawej. Należy jednak zauważyć, że większośćosób, poza jedną, z grupy trenującychdeklarowała prawą kończynę dolną jako dominującączynnościowo. Nie ma tu jednaksprzeczności. Prawdopodobnie dominacjękończyny dolnej w wykonywaniu dowolnychruchów należy odróżnić od dominacjiw funkcji podparcia podczas stania [9]. Zamierzonydowolny ruch wykonuje się naogół kończyną dominującą [10], a główny„ciężar” stabilizacji ciała podczas chwilowegostania na jednej kończynie dolnej spoczywana niedominującej czynnościowokończynie. Przyjmując założenie, że 82%osób jest zlateralizowanych prawostronnieco do czynności dowolnych [11], możnaprzypuszczać, że lewa kończyna dolna stajesię dominującą w funkcji podparcia podczaswykonywania tych czynności.Podczas utrzymywania równowagi bezkontroli wzroku osoby trenujące capoeiręprzejawiają większą aktywność lewej kończynydolnej podczas stania niż prawej.Może to świadczyć o dominacji tej kończynyw funkcji podporowej, która ujawniła siędopiero w trudniejszych niż normalne warunkach.Nie zanotowano podobnej różnicyw funkcji kończyn dolnych w grupie nietrenujących,można zatem przypuszczać, żeróżnice między aktywnością kończyn dolnychsą efektem asymetrycznego treningucapoeiry. Jednakże różnice te ujawniają siędopiero w utrudnionych warunkach utrzymywaniarównowagi ciała.podsumowanie1. Wyniki niniejszych badań pozwalająstwierdzić, że specyficzny trening capoeiry,oparty m.in. na asymetrycznych ćwiczeniachakrobatycznych, nie wpływa na zróżnicowanedziałanie kończyn dolnych podczasrealizacji zadania utrzymywania równowagiw naturalnej pozycji stojącej z kontroląwzroku. W próbie dwunożnego stania bezkontroli wzroku pojawia się zwiększonaaktywność lewej kończyny dolnej w stosunkudo prawej. Można więc lewą kończynędolną uznać za dominującą w funkcji podporoweju osób trenujących capoeirę. Dominującaaktywność jednej z kończyn dolnychpodczas stania nie występuje u osób nietrenującychwyczynowo ani w warunkach normalnych,ani w próbie bez kontroli wzroku.


130ROZPRAWY NAUKOWEAWF WE WROCŁAWIU 2012, 38M. Sobera, J. WitkowskiSymetryczność funkcji podporowej kończyn dolnych2. Można wnosić, że asymetryczny treningu osób trenujących capoeirę wpływana ustalenie dominacji jednej z kończyndolnych w funkcji podparcia ciała podczasutrzymywania równowagi w pozycji stojącejbez kontroli wzroku.BiBLIOGRAFIA[1] Almeida B., Capoeira, brazylijska forma sztuki.Historia, filozofia, praktyka, Purana, b.m.w.2006. [2] Sobera M., Siedlecka B., Wpływ ćwiczeńrównoważnych na symetryczność funkcjonalnąkończyn dolnych u gimnastyczek artystycznych,Rozprawy Naukowe AWF we Wrocławiu,2009, 29, 577–582. [3] Malinowski A., Auksologia.Rozwój osobniczy człowieka w ujęciu biomedycznym,Uniwersytet Zielonogórski, ZielonaGóra 2004. [4] Stodółka J., Maćkała K., Lateralizacjaw ujęciu dynamicznego przejawu pracykończyn dolnych człowieka podczas odbicia,Rozprawy Naukowe AWF we Wrocławiu, 2009,29, 583–590. [5] Kuczyński M., Sterowanie lepko--sprężyste w układzie równowagi człowieka, Człowieki Ruch, 2001, 2(4), 33–38. [6] Asseman F.B.,Caron O., Crémieux J., Are there specific conditionsfor which expertise in gymnastics couldhave an effect on postural control and performance?,Gait & Posture, 2008, 27, 76–81. [7]Sobera M., Piestrak P., Sojka-Krawiec K., Badaniastabilograficzne w testach motorycznych.Wybrane zagadnienia biomechaniki sportu, [w:]Urbanik C. (red.), Wybrane zagadnienia biomechanikisportu, AWF, Warszawa 2001, 142–150.[8] Gautier G., Thouvarecq R., Vuillerme N., Posturalcontrol and perceptive configuration: Influenceof expertise in gymnastics, Gait & Posture,2008, 28, 46–51. [9] Sobera M., Charakterystykaprocesu utrzymywania równowagi ciała u dzieciw wieku 2–7 lat, Studia i Monografie AWF weWrocławiu, 2010, 97. [10] Hoffman M., SchraderJ., Applegate T., Koceja D., Unilateral posturalcontrol of the functionally dominant and non--dominant extremities of healthy subjects, Journalof Athletics Training, 1998, 33 (4), 319–322.[11] Goldie P.A., Bach T.M., Evans O.M., Forceplatform measures for evaluating postural control:reliability and validity, Archives of Physicaland Rehabilitation, 1989, 170 (7), 510–517.


ROZPRAWY NAUKOWEAkademii Wychowania Fizycznego we Wrocławiu2012, 38, 131 – 139Krzysztof Maćkała¹, Ryszard Michalski¹, Milan Čoh²¹ akademia wychowania fizycznego we wrocławiu² university of ljubljanaPREFERENCJA LATERALNA ODBICIA NOGĄA DŁUGOŚĆ KROKU SPRINTERA W BIEGU NA 100 i 200 mABSTRACTLateral preference of the take-off leg vs. the step lengthin the 100 and 200 m sprint performanceThe aim of the study was to determine the correlation of lateral preference in the take-offleg and the length of steps in sprinting – the 100 m and 200 m races – in different levelsof sport performance. The research material consisted of measuring the basic kinematicparameters of running speed: the length and frequency of steps in two different groups ofsprinters. One group (n = 6 – G1) ran a 200 m race, the other (n = 8 – G2) ran a 100 mdash. Detailed analysis included the variability in length of each step depending on thetake-off of the lower limb: left or right, for selected sections of the 100 and 200 m races.On the basis of material collected, it was found that the phenomenon of step asymmetryexists in both sprint groups (100 m and 200 m) regardless of the level of performancerepresented. Statistical analysis showed that the higher value of step length asymmetrywas shown in running a curve rather than running in a straight line.Key words: 100 m and 200 m sprint, asymmetry, stride length, take of from left and rightlower limbWPROWADZENIEW toku wieloletnich badań wykazano, żewynik w biegach sprinterskich, a zwłaszczaw biegu na 100 i 200 m, zależy m.in. oddwóch podstawowych parametrów kinematycznych:długości i częstotliwości kroków,które wyznaczają wartość rozwijanej prędkościbiegowej zarówno na odcinku startowym,jak i na dystansie [1–5]. Wciąż jednakdo końca nie wyjaśniono, w jaki sposób parametryte wpływają na wynik końcowybiegu u zawodników o różnym poziomiezaawansowania sportowego. Autorzy zajmującysię badaniem zależności między podstawowymiparametrami kroku biegowegoprzedstawiają sprzeczne opinie. Dotyczy togłównie określenia, który czynnik w najwyższymstopniu decyduje o poziomie (wartości)maksymalnej prędkości i jak prędkośćta zmienia się na dystansie. Na pewno wiadomo,że zmiany te są uzależnione od zmianzachodzących w parametrach charakteryzującychkrok biegowy, zwłaszcza długościkroku i czasu jego wykonania – częstotliwości[5–9]. Te zaś oddziałują na rytm biegusprinterskiego, który jest jedną ze składowychpoprawnej techniki. Skutecznośćwykorzystania umiejętności technicznychsprintera uwidacznia się w sposób szczególnyw biegu na 200 m, podczas którego zawodnikpierwszą część dystansu musi pokonaćpo krzywiźnie, a co za tym idzie – zmagać sięz oddziaływaniem siły odśrodkowej. Poziomtechniki znacząco wpływa na długość krokubiegowego, i to z odbicia zarówno nogą wewnętrzną(lewą), jak i zewnętrzną (prawą).Istnieje więc potrzeba znalezienia międzywspomnianymi parametrami zależności,pozwalających na osiągnięcie jak najlepszegowyniku (najkrótszego czasu) w biegusprinterskim.CEL BADAŃCelem badań jest wyjaśnienie zależnościmiędzy preferencją lateralną nogi a długościąkroku sprintera w biegu na 100 i 200 mna podstawie zmian głównych parametrów


132ROZPRAWY NAUKOWEAWF WE WROCŁAWIU 2012, 38K. Maćkała, R. Michalski, M. ČohPreferencja lateralna odbicia nogą a długość kroku sprinterakinematycznych kroku biegowego u zawodnikówo różnym przygotowaniu sportowym.Pozwoli to sprawdzić, jaki wpływ na technikębiegu, a tym samym na osiągany wynik,może mieć preferencja lateralna odbicia(asymetria), czyli różnice w długości krokubiegowego z odbicia nogą lewą lub prawą.W kontekście przytoczonych stwierdzeńistotne wydaje się sformułowanie pytań,które pozwolą na lepsze poznanie parametrów(wynikających z poziomu umiejętnościtechnicznych i poziomu cech somatycznych),wspomagających osiągnięcie jak najlepszegoczasu w biegu na 100 i 200 m przez sprinterów.Brzmią one:1. Czy w biegu po krzywiźnie (wielkościkrzywizny zależą od numeru toru)w porównaniu z biegiem po pros tejujawnia się większa preferencja lateralnaw odbiciu nogą lewą lub prawąoraz związana z tym różnica w długościkroku?2. Czy jest to istotna informacja dla procesuszkolenia w biegach krótkich?MATERIAŁ I METODY BADAŃBadania przeprowadzono na 14 sprinterach,których poddano podstawowym pomiaromsomatycznym:– wysokości ciała (cm),– masy ciała (kg),– wysokości siedzeniowej (cm),Następnie podzielono ich na dwie grupy.Grupa G1 (200 m) składała się z 6 sprinterów:średni wiek 19,3 roku, wysokość ciała180,5 cm, masa ciała 69,0 kg, wynik w bieguna 200 m 23,082 ± 1,864.Grupa G2 (100 m) składała się z 8 sprinterów:średni wiek 21,4 roku, wysokośćciała 179,9 cm, masa ciała 74,0 kg, wynikw biegu na 100 m 11,182 ± 0,313 s.Dodatkowo, w celu ułatwienia zrozumieniaproblemu zawartego w niniejszym doniesieniu,dla grupy G1 (zawodnicy biegający200 m) wydzielono dane kinematycznedotyczące przebieg nięcia drugich 100 m (naprostej) biegu na 200 m. Oznaczono to jakogrupę G1*.Poniżej opisano metody pomiaru długościkroków w obu grupach.Grupa G1 (200 m) – dane dotyczącedługości kroku podczas biegu na 200 m zarejestrowanoza pomocą prostej metodyręcznego pomiaru. W tym celu skonstruowanospecjalne urządzenie pomiarowe (metalowataśma miernicza na specjalnej suwnicyz suwakiem). Długość kroku biegowegozostała wyznaczona na podstawie pomiaruodległości między kolejnymi punktami odbiciastopy od podłoża.Grupa G2 (100 m) – długość kroku biegowegow biegu na 100 m wyznaczono napodstawie odczytu z taśmy wideo. Film, naktórym został zarejestrowany bieg na 100 mkażdego badanego sprintera, zrealizowanoprzy użyciu 10 kamer cyfrowych JVC GR--CVL 9800 z obiektywem Fujino 5,5–22 mm,rozmieszczonych na specjalnych statywachco 10 m. Długość kroku biegowego wyznaczonona podstawie pomiaru odległości międzykolejnymi punktami odbicia stopy od podłoża.Za moment kontaktu stopy (palca bądźkońca buta) z bieżnią przyjęto niemal pionowepostawienie stopy z wyprostem nogiodbijającej w stawie kolanowym, widzianew przedos tatniej klatce filmowej. W ostatniejklatce stopa traci kontakt z podłożem i jestjuż w powietrzu. Do odczytania danych kinematycznychkroku użyto filmowego analizatoraruchu typu SIMI Motion Gait 3D(profesjonalny system do analizy kroku napodstawie technologii DV). Start do bieguzarówno na 100 m, jak i na 200 m odbywałsię z bloku startowego, a sygnałem rozpoczynającymbieg był strzał z pistoletu startowegopołączonego z foto-finiszem za pomocąsystemu pomiaru czasu o nazwie Lynex.WYNIKICharakterystyka morfologicznazawodnikówW tab. 1 przedstawiono charakterystykęmorfologiczną sprinterów. Nie ma istotnychróżnic między grupami sprinterów w wysokościciała. Różnicuje je za to masa ciała– w grupie G2 jest ona wyższa średnio o 5 kg.Rozbieżność występuje w stosunkach długościowychtułowia i kończyn dolnych.Zawodnicy w grupie G2 mają dłuższy tułów,


K. Maćkała, R. Michalski, M. ČohPreferencja lateralna odbicia nogą a długość kroku sprinteraROZPRAWY NAUKOWE2012, 38 AWF WE WROCŁAWIU 133Tab. 1. Charakterystyka wybranych wskaźników morfologicznychzawodników grup G1 (n = 6) i G2 (n = 8)WskaźnikiGrupa G1 (200 m) Grupa G2 (100 m)sdsdWiek (lata)Wysokość ciała (cm)Masa ciała (kg)Wysokość siedzeniowa (cm)Wysokość podsiedzeniowa (cm)19,3180,569,092,388,24,085,544,603,553,2321,4179,974,095,284,73,895,835,172,933,52Tab. 2. Charakterystyka liczbowa biegu na 100 i 200 m z podziałem na trzy grupyAnalizastatystycznaKategoriawiekowaczas biegu(s)średnia prędkość(m/s)Zmienneliczbakrokówczęstotliwośćkroków (Hz)Min.–Maks.21,40–25,61 7,81–9,34 86,9–100,6 3,77–4,26G123,082 8,665 92,90 4,025sd 1,864 0,674 4,85 0,162Min.–Maks.11,00–12,70 7,87–9,09 44,1–51,0 3,88–4,25G1*11,662 8,575 47,52 4,074sd 0,763 0,544 2,42 0,134Min.–Maks.10,78–11,69 8,55–9,27 44,6–51,1 4,00–4,55G211,182 8,942 47,34 4,233sd 0,313 0,275 2,32 0,202ale krótsze kończyny dolne w porównaniuz grupą G1.Charakterystyka liczbowabiegu na 100 i 200 mW tab. 2 przedstawiono różnice między podstawowymiparametrami kinematycznymibiegu na 100 i 200 m.Na ogół nie ma dużych różnic w rozwijanejprędkości między poszczególnymi biegami:G1 (200 m) 8,665 m/s, G1* (100 m)8,575 m/s i G2 (100 m) 8,942 m/s. Podobnerelacje występują między częstotliwościąkroków, która we wszystkich biegach oscylujenieco powyżej 4 Hz (odpowiednio: 4,025 Hz,4,074 Hz i 4,233 Hz). Naj wyższa częstotliwośćkroku wystąpiła w biegu na 100 m wgrupie G2 (100 m). Można jednak zauważyćduże odchylenia indywidualnych wartościtych parametrów u poszczególnych zawodnikóww obu grupach, co pogarsza możliwościinterpretacyjne na podstawie średnichwartości nie tylko prędkości biegowej,ale również pozostałych parametrów (liczbawykonanych kroków i ich długość – ryc. 1).Charakterystyka liczbowadługości krokówW tab. 3 zestawiono średnie długości poszczególnychkroków zarówno w ujęciu całościowym,jak i w ujęciu asymetrii, czyliz uwzględnieniem różnic w długości kroku,wynikających z odbicia kończyną dolną lewą(często zwaną kończyną wewnętrzną) lubprawą (zewnętrzną bądź dominującą).Dane przedstawione w tab. 3 wskazują,że nie ma praktycznie żadnych różnic, jeśliporówna się klasyczny bieg na 100 m z przebiegnięciemdrugich 100 m (na prostej)w biegu na 200 m. Liczba wykonanych krokówwynosi odpowiednio 47,34 i 47,52.Dotyczy to również liczby wykonanych kro-


134ROZPRAWY NAUKOWEAWF WE WROCŁAWIU 2012, 38K. Maćkała, R. Michalski, M. ČohPreferencja lateralna odbicia nogą a długość kroku sprinteraRyc. 1. Rozkład średnich wartości długości kroków wykonanych przez badanych zawodnikówna dystansie 100 i 200 mRyc. 2. Rozkład średnich wartościdługości kroków z odbicia nogą lewąi nogą prawą z podziałem na dziesięć20-metrowych odcinków, wykonanychprzez badanych zawodników G1 nadystansie 200 mków z odbicia z lewej i prawej nogi. W bieguna 200 m (grupa G1), jak i w biegu na100 m (grupa G2) oraz w drugiej setce bieguna 200 m (grupa G1*) dłuższy krok byłwykonany z odbicia kończyną lewą. Krótszyśredni krok uzyskano w klasycznym bieguna 100 m (210,73 cm) niż w pomiarze dokonanymw drugiej setce biegu na 200 m(211,74 cm).Istotne znaczenie w analizie długościowejkroku ma charakterystyka wybranychodcinków 100- i 200-metrowego dystansu.Im krótsze odcinki zostaną poddane analizie,tym dokładniejsze będą wyniki dotyczącebadanego zjawiska – precyzyjnie ujęte w całość,obrazowo przedstawiające różnice i podobieństwa.W niniejszej pracy analizie poddanocały dystans (100 i 200 m) oraz dystansw rozbiciu na 20-metrowe odcinki (na wirażui na prostej, wycinek dystansu przy przejściuz wirażu na prostą oraz finisz).Uwzględniając technikę i taktykę, należystwierdzić, że bieg na 200 m jest trudniejszy,co wynika z konieczności pokonania siłyodśrodkowej, działającej na zawodnika biegnącegopo krzywiźnie. Z tab. 4 i ryc. 2 wy-


K. Maćkała, R. Michalski, M. ČohPreferencja lateralna odbicia nogą a długość kroku sprinteraROZPRAWY NAUKOWE2012, 38 AWF WE WROCŁAWIU 135Tab. 3. Charakterystyka liczbowa długości kroków wykonanych przez badanych zawodników:G1 (200 m), G1* (100 m) i G2 (100 m) w biegu na 100 i 200 mParametryG1 (200 m) G1* (100 m) G2 (100 m)sd sd sdLiczba wykonanych kroków 92,90 4,85 47,52 2,42 47,34 2,32Liczba kroków z odbicia LN 46,48 2,45 23,68 0,66 23,90 1,13Liczba kroków z odbicia PN 46,42 2,50 23,84 0,71 23,44 1,20Długość kroku (cm) 215,74 11,05 211,74 10,79 210,73 12,35Długość kroku z odbicia LN (cm) 217,98 11,60 209,54 14,20 210,71 13,58Długość kroku z odbicia PN (cm) 213,53 10,69 208,13 10,97 209,63 11,03Różnica długości krokówz odbicia LN i PN (cm)4,45 0,19 1,41 0,28 1,08 0,26Najkrótszy krok (cm) 129,50 9,63 129,50 5,89 107,00 9,47Najdłuższy krok (cm) 233,50 12,72 233,50 13,16 235,12 12,28Różnica między najkrótszyma najdłuższym krokiem (cm)104,00 3,09 104,00 7,27 128,12 2,81Najdłuższy krok z odbicia LN (cm) 229,33 13,04 228,25 12,66 234,75 12,54Najdłuższy krok z odbicia PN (cm) 231,50 13,33 230,41 13,85 232,25 12,36Różnica między najdłuższym krokiemz odbicia LN a najdłuższym krokiem2,17 0,29 2,16 0,20 2,50 0,18z odbicia PN (cm)LN – lewa kończyna dolna, PN – prawa kończyna dolnaTab. 4. Rozkład średnich wartości długości kroków wykonanych przez badanych zawodników G1na dystansie 200 mParametryKolejne odcinki 200-metrowego dystansu grupy G1 (o długości 20 m)1 2 3 4 5 6 7 8 9 10Liczba kroków 12,5 9,1 8,8 8,9 9,0 9,0 9,0 9,0 9,2 9,2Średnia długość kroków(cm)171,6 220,8 229,5 228,5 226,5 226,0 224,5 223,1 217,2 217,2Długość krokuz odbicia LN (cm)169,3 218,3 226,6 225,8 222,5 223,1 223,3 221,6 217,1 217,0Długość krokuz odbicia PN (cm)167,8 223,5 223,6 222,8 219,0 220,6 221,6 220,3 216,0 216,6Różnica długości krokówz odbicia LN i PN (cm)1,5 5,2 3,0 3,0 3,5 2,5 1,7 1,3 1,1 0,4raźnie wynika, że dłuższy krok wykonanoz odbicia kończyną lewą niemal na wszystkich20-metrowych odcinkach (9 z 10 odcinków).Największe różnice w długości krokówmożna było zauważyć w pierwszej częścidystansu, czyli w biegu po krzywiźnie. Imbliżej mety, tym te różnice są mniejsze i naostatnich trzech 20-metrowych odcinkachwynoszą około 1 cm i mniej (odpowiednio:1,3 cm, 1,1 cm i 0,4 cm).Podobną analizę z podziałem na 20-metroweodcinki przeprowadzono dla dystansu100 m i dla drugiej setki w biegu na 200 m(tab. 5 i ryc. 3). Celem tej analizy było znalezieniezależności w krzywej przebiegu długościkroku podobnych do tych, które wystąpiływ biegu na 200 m. Tu również możnazauważyć dłuższy krok z odbicia kończynądolną lewą w czterech z pięciu 20-metrowychodcinków. Różnice te są duże i świadcząo dominacji jednej kończyny nad drugą.Niemniej jednak wraz z pokonywaniem dystansuzmniejszała się różnica w długościkroków z odbicia kończyną lewą i prawą.


136ROZPRAWY NAUKOWEAWF WE WROCŁAWIU 2012, 38K. Maćkała, R. Michalski, M. ČohPreferencja lateralna odbicia nogą a długość kroku sprinteraTab. 5. Rozkład średnich wartości długości kroków wykonanych przez badanych zawodników G1*na drugich 100 m w biegu na 200 m oraz zawodników G1 na dystansie 100 mParametryKolejne odcinki drugich 100 mgrupy G1*Kolejne odcinki 100-metrowegodystansu grupy G21 2 3 4 5 1 2 3 4 5Liczba kroków 12,5 9,1 8,8 8,9 9,0 11,5 9,3 8,9 8,9 8,7Średnia długośćkroków (cm)171,6 220,8 229,5 228,5 226,5 179,5 219,1 225,0 224,3 228,5Długość krokuz odbicia LN (cm)169,3 218,3 226,6 225,8 222,5 173,3 221,1 229,6 224,0 226,4Długość krokuz odbicia PN (cm)167,8 223,5 223,6 222,8 219,0 179,8 217,7 223,5 222,7 225,6Różnica długości krokówz odbicia LN i PN (cm)1,5 5,2 3,0 3,0 3,5 6,5 3,4 6,1 1,3 0,8Ryc. 3. Rozkład średnich wartościdługości kroków z odbicia nogą lewąi nogą prawą z podziałem na pięć20-metrowych odcinków, wykonanychprzez zawodników grupy G1* (100 m) (a)i grupy G2 (100 m) (b)Istotne jest to, że zawodnicy biegającyklasyczne 100 m wykonali dłuższe kroki zarównoz odbicia lewą, jak i prawą nogą aniżelizawodnicy pokonujący drugie 100 mpo prostej (co wydaje się prawidłowościąze względu na rozwijaną prędkość biegu)odpowiednio: G1* (100 m) 8,575 m/s i G2(100 m) 8,942 m/s.DyskusjaWyniki eksperymentu pokazały, że istniejąróżnice w długości kroków z odbicia nogąlewą w stosunku do odbicia nogą prawąu wszystkich zawodników w trzech badanychgrupach: G1 (200 m), G1* (100 m)i G2 (100 m). Stało się to widoczne, kiedydystanse sprinterskie podzielono na mniejszesekcje, w tym wypadku na 20-metrowe


K. Maćkała, R. Michalski, M. ČohPreferencja lateralna odbicia nogą a długość kroku sprinteraROZPRAWY NAUKOWE2012, 38 AWF WE WROCŁAWIU 137odcinki. W analizie oparto się na tzw. definicjikroku biegowego, którego długość wyznaczonona podstawie pomiaru odległościmiędzy kolejnymi punktami podparciastopy (przeciwnych kończyn dolnych) napodłożu. Optymalne związki między długościąkroku z odbicia jedną lub drugą kończynądolną uwarunkowane są indywidualniei zależą głównie od wysokości ciałazawodnika, długości jego kończyn dolnych,ruchomości w stawach: biodrowym, kolanowymi skokowym oraz od dynamiki skurczówmięśniowych i szybkości wykonaniazadania ruchowego [9–11].Na uwagę zasługuje również to, że wahaniadługości pojedynczych kroków są uwarunkowanepreferencją lateralną w odbiciunogą lewą lub prawą, co związane jest z poziomemsiły kończyny, z której zawodnikodbija się do wykonania kolejnego kroku.Zazwyczaj kroki z odbicia lewą nogą są dłuższe[12], ale analiza danych przedstawionychw tab. 3 nie potwierdziła w pełni tej prawidłowości.Większość jednak zawodników(11 osób) zarówno z grupy G1, jak i G2 pierwszykrok wykonała z odbicia nogą lewą,umieszczoną na podpórce bloku startowegobliższej linii startu.Logiczne wydaje się twierdzenie, że różnicew długości kroków z odbicia kończynązewnętrzną i wewnętrzną szczególnie powinnybyć wyraźne w biegu na 200 m,w którym szczególnego znaczenia nabieradziałanie siły odśrodkowej związanej z biegiempo krzywiźnie.Badania przeprowadzone przez Lopeza[13] oraz Bosco i Vittoriego [14] ujawniły, żedługość kroku może być poprawiona przezzastosowanie w treningu specjalnych ćwiczeńsiły dynamicznej o charakterze skocznościowymi skipowym, ćwiczeń ze sztangąi różnego rodzaju biegów pod górę. Częstotliwośćnatomiast uwarunkowana jest główniegenetycznie i nie podlega aż tak dużymzmianom po zastosowaniu specjalnego treningu.Deriex [15] uważa, że działania zmierzającedo poprawy długości kroku w bieguna 200 m powinny być bardziej kompleksowei wymagają aplikacji specjalnego treningu,który musi uwzględnić specyfikębiegu po krzywiźnie.Istnieją dość duże rozbieżności co douwarunkowań somatycznych zawodnikóww odniesieniu do wartości parametrów krokubiegowego, jakkolwiek analizy Iskry [16]potwierdziły tezę, że czynniki antropometrycznenie korelują bezpośrednio z rozwijanąprędkością, ale mogą występować w ścisłychzależnościach z długością kroku.Pojawia się zatem pytanie, czym wytłumaczyćzjawisko asymetrii kroku biegowego?Sadeghi i wsp. [17] twierdzą, że różnicew wartościach długości poszczególnych krokówodzwierciedla naturalna funkcjonalnośćdanej kończyny. Potwierdzają to wieloletniebadania Hirasawy [18, 19], który stwierdził,że jedna z kończyn odpowiada za podparciei przenoszenie masy ciała w czasie chodu,a druga (przeciwna) bardziej odpowiada zaprzemieszczenie (ruch całego ciała). Na tejpodstawie można przypuszczać, że podobnezależności (asymetria kroku) występują wbiegu sprinterskim, zwłaszcza w biegu pokrzywiźnie, w którym kończyna wewnętrzna– ze względu na silniejsze odbicie – odpowiedzialnajest za dłuższy krok, a tym samymma większy wkład w przemieszczaniesię sprintera do przodu aniżeli kończyna prawa.Na podstawie zmian długości poszczególnychkroków zarówno w biegu na 100,jak i biegu na 200 m (cały dystans i wydzieloneodcinki dystansu) stwierdzono, że dłuższykrok był wykonany z odbicia nogą lewą.W literaturze sportowej można znaleźćkilka opracowań zajmujących się biegiempo krzywiźnie oraz biegiem ze zmianą kierunku[20–23]. Chang i Kram [24] w swoichbadaniach stwierdzili, że w szybkim biegupo krzywiźnie noga prawa generuje mniejsząsiłę w porównaniu z nogą lewą, co możepowodować słabsze odbicie i krótszy krok.Autorzy ci twierdzą również, że istniejewiele czynników biomechanicznych, któreograniczają sprawność kończyny podporowejw biegu po krzywiźnie, co powodujeograniczenie wartości siły reakcji podłoża.W przeciwieństwie do biegu po krzywiźnie,bieg po prostej wymaga wyższych wartościsił reakcji podłoża, aby zawodnik był zdolnydo rozwinięcia większej prędkości. Potwierdzato fakt, że na prostej zawodnicy sąw stanie rozwinąć wyższe wartości prędkości


138ROZPRAWY NAUKOWEAWF WE WROCŁAWIU 2012, 38K. Maćkała, R. Michalski, M. ČohPreferencja lateralna odbicia nogą a długość kroku sprinterabiegowej, co wykazała grupa G2 (100 m)w porównaniu z G1* (100 m).Pomimo tak istotnych twierdzeń, wciążzbyt mało jest danych, które przekonującotłumaczyłyby występowanie różnicy w długościkroków z odbicia zarówno lewą, jaki prawą nogą w biegu na 100 m. W opisywanejtu analizie dokonano również porównaniabiegu na 100 m po krzywiźnie(pierwsze 100 m biegu na 200 m) z biegiemna 100 m po prostej, jakkolwiek w dwóchniezależnych grupach. W związku z tym niemożna przedstawić przekonujących wniosków,choć wyniki nie potwierdziły aż takwielkich różnic w długości kroków. Czymwięc spowodowane są te różnice?W literaturze sportowej wiele miejsca poświęconosymetrii i asymetrii podczas chodui biegu. Występowanie asymetrii i symetriitłumaczone jest lateralizacją, czyli przewagąfunkcjonalną jednej części/strony ciała naddrugą, co szczególnie dotyczy kończyn dolnych[25–28]. Wyniki opisywanych tu badańw pełni potwierdziły tę zależność, cowskazuje, że dłuższy krok wykonany byłz odbicia z lewej kończyny dolnej (dominującej).Z badań Devity i wsp. [28] wynikanatomiast, że dominującą kończyną jestkończyna prawa, która podczas chodu zestałą prędkością generuje 56–61% pozytywnejpracy.Wiadomo, że poziom umiejętności technicznychsprintera znacząco wpływa na długośćkroku biegowego, i to zarówno z odbicianogą lewą, jak i prawą. Istnieje więc potrzebaznalezienia możliwie wielu zależności międzywspomnianymi parametrami, co w sposóbzasadniczy wpłynie na osiąganie przez zawodnikaoptymalnego wyniku na danympoziomie przygotowania motorycznego.PODSUMOWANIEAnalizując problem występowania asymetriidługości kroków (preferencji lateralnej)w biegach sprinterskich, z aplikacyjnegopunktu widzenia warto zwrócić uwagę nakilka istotnych elementów.1. Wyniki badań wskazują na występowanieróżnic w długości kroków sprinterówpreferujących odbicie z lewejnogi w biegach na 100 i 200 m.2. Preferencja ta znajduje również potwierdzeniew ułożeniu nogi lewejw bloku startowym jako nogi wykrocznej.3. Sportowe doświadczenie sprinterów(poziom sportowy zawodników) niewpływa znacząco na wielkość asymetrii,czyli przewagi funkcjonalnejnogi lewej nad prawą, i związanąz tym różnicę w długości kroku.4. Większe doświadczenie w biegu pokrzy wiźnie na 200 m (wyższy poziomzaawan sowania technicznego) towarzyszyłodłuższemu krokowi z odbicialewą nogą.Bibliografia[1] Ae M., Ito A., Suzuki M., The men’s 100 meters.Scientific Research Project at the III WorldChampionship in Athletics, Tokyo 1991, NewStudies in Athletics, 1992, 7, 47–52. [2] Gajer B.,Thepaut-Mathieu C., Lehenaff D., Evolution ofstride and amplitude during course of the 100 mevent in athletics, New Studies in Athletics, 1990,3, 43–50. [3] Shen W., The effects of stride lengthand frequency on the speeds of elite sprinters in100 meter dash, [w:] Hong Y., John D. (red.),Proceedings of XVIII International Symposiumof Biomechanics in Sports, Hong-Kong 2000,333–336. [4] Mać kała K., Kowalski P., Treningbiegów krótkich: założenia teoretyczne i implikacjepraktyczne, AWF, Wrocław 2007. [5] SusankaP., Moravec P., Dostal J., Ruzicka J., Barac F.,Vcelak J. i wsp., Fundamental motor abilities anda selected biomechanical variables related performancein 100 m, [w:] Report of the IAAF ResearchProject at the XXXIV. Olympiad – Seoul1989. [6] Mann R., Herman J., Kinematic analy sisof Olympic sprint performance: men’s 200 meters,Int J Sport Biomech, 1985, 1, 151–162. [7] BruggemannG.-P., Koszewski D., Muller H., BiomechanicalResearch Project. Athens 1997, Final report,Meyer & Meyer Sport, Oxford 1999. [8]Delecluse Ch., Ponnet H., Diels R., Stride characteristicsrelated to running velocity in maximalsprint running, [w:] Riehle H.J., Vie ten M.M. (red.),Proceedings II of XVI International Symposiumon Biomechanics in Sports, ISBS, Konstanz 1998,98, 146–149. [9] Donati A., Development of strideand stride frequency in sprint performance, [w:]Jarver J. (red.), Sprint and Relays, ContemporaryTheory, Technique and Training. Track & FieldNews, Los Altos 1995, 133–137. [10] Kunz H.,Kaufman D.A., Biomechanical analysis of sprint-


K. Maćkała, R. Michalski, M. ČohPreferencja lateralna odbicia nogą a długość kroku sprinteraROZPRAWY NAUKOWE2012, 38 AWF WE WROCŁAWIU 139ing: decathle tes versus champions, Br J Sport Med,1980, 15, 177–181.[11] Cavanagh P., Kram R., Stride length in distancerunning: velocity, body dimensions, andadded mass effects, Med Sci Sport Ex, 1989, 21,467–479. [12] Maćkała K., Michalski R., Ćoh M.,Asymmetry of step length in relationship to legstrength in 200 meters sprint of different performancelevels, J Hum Kin, 2010, 25, 101–108.[13] Lopez V., Speed development. Stride lengthand frequency, Track Field Quart Rev, 1981, 2, 25.[14] Bosco C., Vittori C., Biomechanical characteristicsof sprint running during maximal andsupramaximal speed, New Studies in Athletics,1986, 1, 39–45. [15] Deriex D., The effect ofstrength training on stride length and frequency– a comparative study, Technical Bulletin IAAF,1991, 2, 24–27. [16] Iskra J., Morfologiczne i funkcjonalneuwarunkowania rezultatów w biegachprzez płotki (Morphological and functional dependenciesof hurdle runs), AWF, Katowice 2001.[17] Sadeghi H., Allard P., Prince F., Labelle H.,Symmetry and limb dominance in able-bodiedgait: a review, Gait and Posture, 2000, 12, 34–45.[18] Hirasawa Y., An observation on standing abilityof Japanese males and females, J Anthr SocNippon, 1979, 87, 81–92. [19] Hirasawa Y., Leftleg supporting human straight (bipedal) standing,Saiensu, 1981, 6, 32–44. [20] Greene P.R.,Running on flat turns: experiments, theory, andapplications, J Biomech Engin, 1985, 107, 96–103.[21] Harrison A., Ryan G.J., The effects of bendradius of curvature on sprinting speed and technique,[w:] Proceedings of the 12 th Annual Congressof the European Society of Biomechanics,TCD Dublin 27 th –30 th August 2000, 358. [22]Walter R.M., Kinematics of 90° running turnsin wild mice, J Exp Biol, 2003, 206, 1739–1749.[23] Usherwood J.R., Wilson A.M., Accountingfor elite indoor 200 m sprint results, Biol Lett,2006, 2, 47–50. [24] Young-Hui Chang, Kram R.,Limitations to maximum running speed on flatcurves, J Exp Biol, 2007, 210, 971–982. [25] PetersM., Footedness: asymmetries in foot preferenceand skill and neuro-psychological assessmentof foot movement, Psychol Bull, 1988,103 (2), 179–192. [26] Gabbard C., Coming toterms with laterality, J Psychol, 1997, 131 (5),561–564. [27] Gabbard C., Hart S., A questionof foot dominance, J Genet Psychol, 1986, 123,289–296. [28] Devita P., Hong D., Hamill J., Effectsof asymmetric load carrying on the biomechanicsof walking, J Biomech, 1991, 24 (12),1119–1129.


ANALIZAOBCIĄŻEńTRENINGOWYCHW WYBRANYCHDZiAŁANIACHRUCHOWYCH


ROZPRAWY NAUKOWEAkademii Wychowania Fizycznego we Wrocławiu2012, 38, 141 – 150Stefan Szczepan, Krzysztof Maćkała, Paweł Kowalskiakademia wychowania fizycznego we wrocławiuSTRUKTURA OBCIĄŻEŃ TRENINGOWYCH A WYNIK W BIEGUNAJLEPSZYCH POLSKICH CZtERYSTUMETROWCÓWABSTRACTThe training load structure and the results in the 400 m run of best polish quater milersThe aim of this presentation is to investigate the 400 m dash training process of elite(mem bers of Poland national team in the years 1996–2004) quarter milers. The article isa detailed analysis of the main factors in the 400 m training including: training methodswhich in turn must be correctly designed (order of the exercises, volume intensity, recoveriesetc.), their place in an annual program, that is periodization. The article is based onathletes’ training log-books, coach Józef Lisowski’s training program and accessible sportliterature. According to a deep analysis of collected material the aspects and deter mi nantsof improvement in 400 m training of elite runners was established. It should be stressedthat successes of top-class 400 m runners’ performance are mainly dependent on distributionof direct and specific methods employed during training. It is also important to realizewhat specific methods, such as the development of speed and speed endurance (ana erobicglycolytic),are to be employed. All these variables are indicators of a proper methodologicalapproach toward modification of current training process of 400 m elite runners.Key words: atletics, 400 m run, training loads, order of the exercisesWPROWADZENIERezerwy organizmu ludzkiego są niezbadane,dlatego wciąż poszukiwane są nowe rozwiązaniatreningowe, dzięki którym możnabyłoby osiągać jeszcze lepsze wyniki sportowe.Rozwiązania te tworzyć można takżena podstawie informacji o treningu, któregozastosowanie skutkowało wysokim rezultatemsportowym. W ten sposób kształtowaćmożna wiedzę na temat zasad postępowaniaszkoleniowego [1–7]. Mając na uwadze poprawęwyników, należy ciągle usprawniaćproces treningowy. Poniższe doniesienie demonstrujepolski model współczesnego szkoleniaczterystumetrowców. Prezentowanysystem szkolenia i dane zawarte w niniejszejpracy nie muszą być traktowane jakodokładny wzór do naśladowania, mogą jednakżewskazywać właściwy kierunek postępowaniaszkoleniowego, stanowić fundamentpracy trenera oraz podstawę dalszychanaliz. Przedstawione tu wyniki mogą byćtraktowane jako uzupełnienie piśmiennictwa,wspomagającego doskonalenie nowychpokoleń trenerów w kierunku usprawnianiatreningu. Dane dotyczące obciążeń i cyklitreningowych oraz ich rodzaj i systematykęopracowano na podstawie materiałów źródłowychtrenera kadry narodowej Józefa Lisowskiego[8]. Ich analiza pozwoliła nadokładne opisanie procesu treningowegoczterystumetrowca.Cel badańCelem badań była ocena efektywności strukturyobciążeń treningowych biegaczy na podstawieosiągniętego wyniku biegu na 400 m.Wiąże się to z rozpoznaniem i analizą prawidłowościi zależności między strukturątreningu a osiągniętym poziomem wytrenowaniaoraz wynikiem w biegu na 400 m.Celem pośrednim było wyznaczenie wskazańmetodycznych służących poprawie procesutreningowego w biegach krótkich, ze szczególnymuwzględnieniem biegu na 400 m.Aby zrealizować te cele, niezbędne byłopozyskanie informacji, jak główne czynniki


142ROZPRAWY NAUKOWEAWF WE WROCŁAWIU 2012, 38S. Szczepan, K. Maćkała, P. KowalskiObciążenia treningowe a wynik w biegu najlepszych czterystumetrowcówprocesu treningowego: środki treningowei wyróżniki obciążenia (intensywność, objętość)zmieniały swoje wartości w różnychetapach rocznego cyklu treningowego i jakimiało to związek z osiąganym wynikiemsportowym.Interpretacja zjawisk zachodzących wprocesie treningowym zawodników biegającychna 400 m wymaga również odpowiedzina pytania:1. Jak przebiegał proces realizacji obciążeńtreningowych (ich wielkości)w poszczególnych cyklach treningowychbiegaczy na 400 m?2. Jaka jest optymalna struktura środkówtreningowych oraz wielkość obciążeńw rocznym cyklu treningowymzawodników na poziomie klasymistrzowskiej międzynarodowej wbiegu na 400 m?3. Które środki treningowe należy poddaćprocesowi modyfikacji, aby zawodnicybyli zdolni do osiąganiajeszcze lepszych wyników w biegu na400 m?Materiał i metodY badańAnalizie poddano proces treningowy sześciuzawodników (średnia wieku to 25,3 roku;sd = 2,87), uprawiających bieg na dystansie400 m (średni rekord życiowy wynosił45,348 s; sd = 0,512). Zawodnicy ci w latach1996–2004 stanowili fundament polskiejreprezentacji na najważniejszych zawodachklasy mis trzowskiej (mistrzostwa Europy,mistrzostwa świata oraz igrzyska olimpijskie)oraz najsilniejszą w Polsce grupę klubową.Niewielka liczebność badanej grupy(n = 6) podyktowana była tym, że zawodnicyci reprezentowali najwyższą klasę sportową– mistrzowską międzynarodową.Jako materiały źródłowe posłużyły dzienniczkitreningowe wybranych czterystumetrowców,plany treningowe Józefa Lisowskiego[8] – trenera kadry narodowej w bieguna 400 m – oraz dostępne opracowania naukowez zakresu treningu w biegu na 400 m,obejmujące aspekty rozkładu i prze biegurealizacji środków treningowych w rocznymcyklu szkolenia.Badaniami objęto poniższe trzy grupyproblemów.1. Charakterystyka morfologiczna badanychzawodników.2. Charakterystyka wybranych parametrówfizjologiczno-biochemicznych zawodników.Parametry te oznaczono podczas badańwydolnoś ciowych, przeprowadzonychw Zakładzie Fizjologii Akademii WychowaniaFizycznego we Wrocławiu. Próbę wysiłkowąwykonano na bieżni mechanicznej,ze wzrastającym co trzy minuty o 1 km/hobciążeniem, przy prędkości końcowej19,5 km/h. Próbę wysiłkową poprzedzałykażdorazowo zapis EKG oraz wywiad i badaniaogólnolekarskie. U zawodników wykonanopomiar maksymalnego zużycia tlenu(VO 2max) i maksymalnej wentylacji płuc(VE). Próbę wysiłkową uzupełniono o spoczynkowooznaczane: morfologię krwi, tętno(HR), ciśnienie tętnicze (RR) oraz poziommikroelementów Ca, Mg, K, Fe, Na. Powysiłkowooznaczano stężenie mleczanów wekrwi (LA), morfologię, HR i RR. Stężeniewapnia, żelaza i magnezu oznaczano za pomocątestów firmy Analco, a sodu i potasu– z użyciem aparatury typu Corning. Wartośćhematokrytu (HCT) wyrażono w %,posługując się czytnikiem. Liczbę erytrocytów(RBC) we krwi wyliczono tabelarycznieze wskaźnika hematokrytowego. Stężeniehemoglobiny (HGB) we krwi okreś lanometodą cyjanomethemoglobinową przy użyciustandardowych odczynników.3. Charakterystykę obciążeń treningowychsklasyfikowano z uwzględnieniemdwóch kierunków wpływu (informacyjny,energetyczny) [9, 10].WYNIKICharakterystyka morfologicznabadanej grupyWszyscy badani zawodnicy charakteryzowalisię szczupłą budową ciała, czyli małąmasą ciała i przewagą wymiarów długościowychnad szerokościowymi. Średnia wysokościciała wyniosła 180,2 cm, a masy ciała68,3 kg. Zawodnicy ci uzyskiwali bardzodobre wyniki w biegu na 400 m – od 45,99 s(w 2000 r.) do 44,62 s (w 1999 r.) (tab. 1).


S. Szczepan, K. Maćkała, P. KowalskiObciążenia treningowe a wynik w biegu najlepszych czterystumetrowcówROZPRAWY NAUKOWE2012, 38 AWF WE WROCŁAWIU 143Lp.ZawodnikTab. 1. Wiek, cechy somatyczne i wyniki sportowe badanej grupyWiek(lata)Wysokośćciała (cm)Masaciała (kg)Rekordżyciowy (PB) (s)Rokuzyskania PB1 R.M. 31 181 76 44,84 20012 P.R. 25 176 71 45,54 19993 T.C. 25 180 62 44,62* 19994 P.H. 23 188 72 45,43 20005 J.B. 24 180 65 45,99 20006 P.D. 24 176 64 45,67 200125,3 180,2 68,3 45,348sd 2,87 4,44 5,42 0,512* rekord PolskiCharakterystykafizjologiczno-biochemicznaWartości parametrów fizjologiczno-biochemicznych(tab. 2) świadczyły o wysokiejadaptacji zawodników do pracy w zakresieprzemian beztlenowych, będącej wynikiemwieloletniego procesu treningowego.Charakterystyka obciążeń treningowychw rocznym cyklu szkoleniowymCały roczny cykl treningu przyjęto dzielićna trzy okresy: przygotowawczy, startowyi przejściowy. Okres przygotowawczy i startowydzielą się na cztery i trzy etapy – w zależnościod ogólnego lub specjalnego rozwiązaniazadań treningu (tab. 3). Niezbędnośćkażdego z nich warunkują procesy fizjologiczne.W istocie wyłącznie stopniowe doskonalenieaparatu nerwowo-mięśniowego,układu krążenia i oddychania, nerwowej i humoralnejregulacji funkcji może zapewnićpomyślny przebieg przygotowań do startów.Dane zawarte w tab. 4 przedstawiają objętośćposzczególnych grup środków treningowychstosowanych w wymienionych okresachtreningowych.Głównym zadaniem podokresu przygotowaniawszechstronnego I (p.w.I) było podwyższeniepoziomu ogólnego przygotowaniafizycznego zawodników. Realizowano przedewszystkim dużą objętość środków kształceniasprawności ogólnej w wymiarze 54 godzini wytrzymałości ogólnej w objętości180 km. Brak było akcentów przygotowaniaspecjalnego, czyli związanych z wytrzymałością:szybkościową, czasu długiego, czasukrótkiego oraz z szybkością biegu.W podokresie przygotowania specjalnegoI (p.s.I) malał udział środków wszechstronnych,a wzrastał udział treningu specjalnego.Dla przykładu: na sprawnośćogólną w okresie przygotowania wszechstronnegoI (p.w.I) przypadało 33,86% udziałuprzeznaczonego dla całego cyklu, a w podokresiep.s.I już o 10,04% mniej, czyli23,82%. Trening był już wtedy jednoznacznieukierunkowany na bezpośrednie kształtowaniefor my sportowej. Widać wyraźniezwiększony udział obciążeń specjalnychi ukierunkowanych, a także ćwiczeń startowych.To właśnie w tym podokresie stwierdzonowysoki udział wytrzymałości szybkościowej(35,29%), wytrzymałości tlenowejpierwszego i drugiego zakresu (35,64%), wytrzymałościczasu długiego (30,00%) orazwytrzymałości czasu krótkiego (30,00%)w porównaniu z innymi podokresami. Wyraźniemalały obciążenia o charakterzewszechstronnym, zwłaszcza wytrzymałośćogólna – do 26,17%. Treść treningu nakierowanabyła na rozwój cech zintegrowanych,czyli możliwości szybkoś ciowych oraz wytrzymałościspecjalnej, wypracowanychw poprzednim podokresie p.w.I. Znaczącemiejsce w ogólnej objętości treningu zajmowałyśrodki wąskospecjalis tyczne, sprzyjającekształtowaniu wydolności specjalnej.Liczba dni treningowych w tym podokresiebyła największa i stanowiła 24,49% całegookresu treningowego. Podobnie byłoz liczbą tygodni (12), które przypadają naten podokres. Liczba jednostek treningowych


144ROZPRAWY NAUKOWEAWF WE WROCŁAWIU 2012, 38S. Szczepan, K. Maćkała, P. KowalskiObciążenia treningowe a wynik w biegu najlepszych czterystumetrowcówTab. 2. Wartości wskaźników fizjologiczno-biochemicznych uzyskane w próbie laboratoryjnej w roku osiągnięcia najlepszego wynikuprzez badanych zawodnikówZawodnikHCT(%)Parametry biochemicznemorfologia krwi wskaźniki czerwonokrwinkowe płytki krwiRBC(10 6 /µl)HGB(g/dl)WBC(10 3 /µl)MCV(f)MCHC(g/dl)R.M. 49,9 5,23 16,1 6,3 97,1 34,2 32,5 13,8 226 17,0 9,1 44,84 2001P.R. 45,5 4,97 16,0 7,6 92,8 35,4 31,7 12,4 221 16,9 8,6 45,54 1999T.C. 51,8 5,47 17,5 8,2 96,4 36,6 32,9 12,1 301 16,3 8,6 44,62 1999P.H. 46,0 5,40 15,4 8,5 86,7 33,8 29,1 12,3 269 17,1 8,1 45,43 2000J.B. 44,8 5,06 15,7 8,0 91,9 34,5 30,9 11,7 369 16,7 7,5 45,99 2000P.D. 47,6 5,22 16,1 7,7 82,9 28,0 31,4 12,4 277 16,8 8,4 45,67 2001ZawodnikNa +(mEg/l)K +(mEg/l)Ca 2+(mEg/l)Fe 2+(µg%)MCH(pg)Parametry biochemiczneMg(mEg/l)RDW(%)testosteron(mmol/l)PLT(f)białko(g%)PDW(f)glukoza(mg%)R.M. 145 5,5 5,18 211 2,2 25,0 7,1 102 44,84 2001P.R. 146 4,9 4,64 121 2,0 33,2 8,2 115 45,54 1999T.C. 145 4,9 4,96 260 1,9 22,7 7,62 112 44,62 1999P.H. 147 4,8 5,15 146 2,2 41,2 8,3 107 45,43 2000J.B. 148 5,0 5,16 164 2,0 32,9 7,12 109 45,99 2000P.D. 146 5,0 5,01 180 2,0 31,0 7,6 109 45,67 2001Zawodnikczas biegu(min)HRsp. HRmaxParametry fizjologiczneVmax(km/h)LA(mmol/l)VO2max(ml/min)dług O2 (l)MPV(f)Rekordżyciowy(s)Rekordżyciowy(s)Rekordżyciowy(s)RokuzyskaniarekordużyciowegoRokuzyskaniarekordużyciowegoRokuzyskaniarekordużyciowegom-c XI XII XI XII XI XII XI XII XI XII XI XII XI XIIR.M. 20 20 70 70 196 196 19,5 18,5 9,3 8,1 4209 4532 12,4 11,8 44,84 2001P.R. 17 22 85 69 187 184 17,5 19,5 8,8 9,3 4090 42,16 8,6 10,1 45,54 1999T.C. 17 18 75 75 196 193 17,5 17,5 9,4 8,3 4260 4160 13 12 44,62 1999P.H. 18 18 60 60 193 190 17,5 17,5 9,8 7,4 4200 4051 11,1 11,1 45,43 2000J.B. 18 21 68 68 200 196 17,5 18,5 8,8 7,7 4152 4403 9,7 10,3 45,99 2000P.D. 20 21 69 66 193 184 18,5 18,5 9,2 7,4 4351 4259 10,7 10,7 45,67 2001HTC – hematokryt, RBC – liczba czerwonych krwinek, HGB – stężenie hemoglobiny, WBC – liczba białych krwinek, MCV – średnia objętość krwinkiczerwonej, MCHC – średnie stężenie hemoglobiny w erytrocytach, MCH – średnia masa hemoglobiny w krwince czerwonej, RDW – rozpiętość rozkładuobjętości erytrocytów, PLT – liczba płytek krwi, PDW – zróżnicowanie pod względem objętości płytek krwi, MPV – średnia objętość trombocytu


S. Szczepan, K. Maćkała, P. KowalskiObciążenia treningowe a wynik w biegu najlepszych czterystumetrowcówROZPRAWY NAUKOWE2012, 38 AWF WE WROCŁAWIU 145Tab. 3. Podział rocznego cyklu treningowegona mniejsze jednostkiOkres przygotowawczyp.w.I – podokres przygotowaniawszechstronnego Ip.s.I – podokres przygotowania specjalnego Ip.w.II – podokres przygotowaniawszechstronnego IIp.s.II – podokres przygotowania specjalnego IIOkres startowys.I – podokres startowy IBPS – bezpośrednie przygotowania startowes.II – podokres startowy IInatomiast to aż 25,73% udziału całego cyklutreningowego. Najwięcej czasu na treningprzeznaczono w podokresach p.s.I (25,81%),s.II (20,20%), p.w.I (18,18%). Maksymalnasumaryczna objętość pracy przypadała naokres p.s.I, w którym łączny czas treninguwyniósł 230 godzin, a zrealizowany kilometraż– 649,4 km. Łączny zrealizowany kilometrażwyniósł 2059 km, w tym 1611,9 kmw okresie przygotowawczym i 447,1 kmw okresie startowym.Najmniej treningów zrealizowano w podokresieprzygotowania wszechstronnego II– zaledwie 5,15% rocznego cyklu treningowego.A zatem największą pracę treningowąwykonano w podokresie p.s.I. W pierwszympodokresie przygotowania wszechstronnegoi przygotowania specjalnego eksponowanogłównie pracę nad sprawnościąogólną, co stanowiło odpowiednio 33,86%i 23,82% łącznej wykonanej pracy i aż 57,68%całego rocznego cyklu treningowego.Akcenty treningowe z zakresu wytrzymałościogólnej najwyższe wartości osiągaływ pierwszych dwóch częściach rocznegocyklu treningowego – przygotowania wszechstronnegoI i startowego I. Były one fundamentemprzygotowania kondycyjnego zawodnika.W dalszej części cyklu treningowegoudział wytrzymałości ogólnej nie był już takznaczny. Wytrzymałość szybkościowa natomiastnajwiększe wartości osiągała w drugim(p.s.I) i ostatnim (s.II) podokresie cykluszkoleniowego, odpowiednio: 35,29%i 29,41% łącznego kilometrażu. Nie wystąpiłaona w pierwszym podokresie (p.w.I),a w podokresie BPS notuje się mały jej udział– zaledwie 2,94% rocznego cyklu. Dla porównania:wytrzymałość tempowa tlenowaw pierwszym i drugim zakresie intensywnościnajwyższe wartości osiągała w trzechpodokresach (przygotowania wszechstronnegoI, przygotowania specjalnego I i II).Najwyższe wartości wytrzymałości tempowejdługiej przypadały na podokres przygotowaniaspecjalnego I (30,00% rocznegocyklu treningowego). Ten środek treningowynie był stosowany w ogóle w przygotowaniuwszechstronnym I.Podobnie jak w przypadku wytrzymałościtempowej długiej, wytrzymałość tempowakrótka nie była trenowana w podokresieprzygotowania wszechstronnego I.Jej realizacja nastąpiła w dalszym podokresie– przygotowania specjalnego I – i wyniosła30,00% całego rocznego cyklu treningowego.Analizując środki treningowez zakresu szybkości, można było zauważyćciągłość ich występowania, poczynając odpodokresu przygotowania specjalnego I(23,49% wartości rocznego cyklu treningowego),a kończąc na podokresie startowymII (19,68%). Tego typu środków z regułynie stosuje się w podokresie przygotowaniawszechstronnego I.Z kolei akcenty treningowe z zakresusiły biegowej maksymalną wartość osiągaływ podokresie przygotowania specjalnego I,co stanowiło 24,49% rocznego udziału.Dla porównania: akcenty treningowe z zakresusiły ogólnej najwyższe wartości osiągaływ podokresach przygotowania wszechstronnegoI (26,87%) i specjalnego I (35,82%).W drugiej połowie cyklu treningowego ichudział nie był już tak znaczny, a w podokresieprzygotowania wszechstronnego IIw ogóle nie wystąpiły.Warto zwrócić uwagę na podokresprzygotowania specjalnego I, w którym aż40,91% czasu przeznaczono na rozwój siłydynamicznej zawodników. Jest to najwyższawartość udziału środków treningowychz tego zakresu. Akcenty treningowe z zakresuskoczności były realizowane w najwyższymstopniu w dwóch podokresach:przygotowania specjalnego I i II, a ich wartośćw tych podokresach to 24,14% łącznegoobciążenia treningowego. Z łącznej liczby


146ROZPRAWY NAUKOWEAWF WE WROCŁAWIU 2012, 38S. Szczepan, K. Maćkała, P. KowalskiObciążenia treningowe a wynik w biegu najlepszych czterystumetrowcówTab. 4. Akcenty i obciążenia treningowe w rocznym cyklu treningowym badanych zawodnikówLp. CharakterystykaOkres przygotowawczy Okres startowy RazemData 14.1–15.12 16.12–09.03 10.03–30.03 31.03–18.05 19.05–22.06 23.06–21.07 22.07–21.09 –1 Etap przygotowań p.w.I p.s.I p.w.II p.s.II s.I BPS s.II –liczba 9 12 3 7 5 3 102 Tygodnie49% udziału 18,37 24,49 6,12 14,29 10,20 6,12 20,41liczba 54 72 18 42 30 18 603 Dni treningu294% udziału 18,37 24,49 6,12 14,29 10,20 6,12 20,41liczba 81 115 6,12 72 30 36 904 Jednostki treningu430,12% udziału 18,12 25,73 5,15 16,11 6,71 8,05 20,13h 162 230 46 141 60 72 1805 Czas treningów891% udziału 18,18 25,81 5,16 15,82 6,73 8,08 20,20Akcenty treningowe Jednostka Charakterystyka obciążeniah 54 38 12 24 7,5 4 206 Sprawność ogólna159,5% udziału 33,86 23,82 7,52 15,05 4,70 2,51 12,547 Wytrzymałość ogólnakm 180 156 36 88 20 36 80 596% udziału 30,20 26,17 6,04 14,77 3,36 6,04 13,42 28,958 Wytrzymałość szybkościowakm 0 24 6 6 10 2 20 68% udziału 0,00 35,29 8,82 8,82 14,71 2,94 29,41 28,959 Wytrzymałość tlenowa 1,2*km 270 360 30 240 50 30 30 1010% udziału 26,73 35,64 2,97 23,76 4,95 2,97 2,97 49,0510 Wytrzymałość tempowa długakm 0 36 9 21 15 9 30 120% udziału 0,00 30,00 7,50 17,50 12,50 7,50 25,00 5,8311 Wytrzymałość tempowa krótkakm 0 48 12 28 20 12 40 160% udziału 0,00 30,00 7,50 17,50 12,50 7,50 25,00 7,77


S. Szczepan, K. Maćkała, P. KowalskiObciążenia treningowe a wynik w biegu najlepszych czterystumetrowcówROZPRAWY NAUKOWE2012, 38 AWF WE WROCŁAWIU 147km 0 7,4 3,7 4,3 6,2 3,7 6,2 31,5% udziału 0,00 23,49 11,75 13,65 19,68 11,75 19,68 1,5312 Szybkośćkm 13,5 18 4,5 10,5 7,5 4,5 15 73,5% udziału 18,37 24,49 6,12 14,29 10,20 6,12 20,41 3,5713 Siła biegowah 36 48 0 14 10 6 2014 Siła ogólna134% udziału 26,87 35,82 0,00 10,45 7,46 4,48 14,93h 0 27 6 7 10 6 1015 Siła dynamiczna66% udziału 0,00 40,91 9,09 10,61 15,15 9,09 15,15h 0 7 3 7 5 3 416 Skoczność29% udziału 0,00 24,14 10,34 24,14 17,24 10,34 13,79km 463,5 649,4 101,2 397,8 128,7 97,2 221,217 Łączna liczba km – pkt (7–13)2059% udziału 22,51 31,54 4,92 19,32 6,25 4,72 10,74* bieg ciągły w pierwszym zakresie intensywności (WT/T1), * bieg ciągły w drugim zakresie intensywności (WT/T2)przebiegniętych kilometrów (2059) najwięcejprzypada na podokres przygotowaniaspecjalnego I (649,4 km) i przygotowaniawszechstronnego I (463,5 km), a najmniej(70,2 km) na BPS.DyskusjaCelem powyższego doniesienia była próbawskazania, jakie środki treningowe zaowocowaływybitnymi osiągnięciami polskichczterystumetrowców. Z analizy dokumentówwynika, że o sukcesie decyduje nowoczesnyi innowacyjny system szkolenia, czyli treśći sposoby realizacji zadań treningowychułożonych w chronologiczny i speriodyzowanyporządek.Łączny czas treningów w ramowym planierocznym na etapie wieloletniego przygotowaniaczterystumetrowców w wiekupowyżej 23 lat wynosi około 829 godzin[11]. W grupie polskich czterystumetrowcówsuma czasu przeznaczonego na trening to891 godzin, czyli o 62 więcej, co daje aż 7%różnicy. Na tym poziomie przygotowaniasportowego była to różnica wyraźna, mogącamieć wpływ na poziom osiąganych rezultatówprzez poszczególnych zawodników.Obciążenie treningowe o charakterzeogólnym zwiększyło globalne obciążenietreningowe, lecz nie prowadziło do poprawywyników. Dopiero zastosowanie w kolejnychpodokresach treningowych – zwłaszczaw okresie treningu specjalnego – zwiększonychobciążeń z zakresu środków specjalnychprzyczyniło się do poprawy aktualnejformy sportowej (poziomu przygotowaniakondycyjnego), a tym samym do osiąganiawysokich wyników w sezonie startowym[12]. Znajduje to potwierdzenie w założeniachtreningowych stosowanych przez kilkuwybitnych trenerów na świecie.Ważnym wskaźnikiem w ocenie przygotowaniado biegu na 400 m jest stężenie mleczanu(LA). Jego obecność podczas biegu na400 m związana jest z przeważającym udziałemprzemian beztlenowych (ok. 70-procentowaprzewaga tych przemian). Potwierdzato Black [13], który w swoim opracowaniupodał, iż 20–25% energii pochodziło z rozpaduwysokoenergetycznego ATP, kolejne


148ROZPRAWY NAUKOWEAWF WE WROCŁAWIU 2012, 38S. Szczepan, K. Maćkała, P. KowalskiObciążenia treningowe a wynik w biegu najlepszych czterystumetrowców55–60% – z resyntezy ATP poprzez glikolizę,a pozostałe 15–25% to synteza ATP w obszarzetlenowym.Określenie maksymalnego stężenia LAw czasie wysiłków startowych stanowiłowytyczne do kontroli procesu treningowegoz wykorzystaniem tego wskaźnika. Znajomośćstężenia LA w czasie wysiłków o różnejintensywności przyczyniła się do opracowaniaswoistego wzorca biegowych środkówtreningowych, doskona lących odpowiedniesystemy energetyczne. Na podstawie analizyzebranego materiału autorzy opracowaliwłasną ich klasyfikację (tab. 5).Środki treningowe stosowane przezczterystumetrowców powinny kształtowaćzdolność kontynuowania biegu, mimo wysokiegopoziomu zakwaszenia i związanegoz tym długu tlenowego. Można do nichzaliczyć wszystkie biegi z zakresu wytrzymałościspecjalnej [14–16]. Kształtowaniewytrzymałości specjalnej jest procesem trudnymi bardzo złożonym. Uważa się, iż doosiągnięcia wysokiego poziomu tej zdolnościmotorycznej potrzeba 6–7 lat specjalnegotreningu biegu na 400 m [17].W strefie tlenowej zawodnik musi byćzaadaptowany do stężenia kwasu mlekowegowe krwi o wartości 2 mmol/l, która częstoosiągana była w biegu ciągłym o umiarkowanejintensywności i wyznaczonym zakresietętna, biegu wykonywanym w warunkachrównowagi fizjologicznej (steady-state) [18].Długość biegu ciągłego była ustalana napodstawie redukcji tkanki tłuszczowej. U zawodników,którzy w okresie przygotowaniawszechstronnego I mają poziom tkankitłuszczowej (BF %) wskazujący na koniecznośćzmniejszenia jej poziomu, bieg ciągłyrealizowany był od 1 do 1,5 h z intensywnościąokreśloną poziomem stężenia mleczanówwe krwi i tętna. Najefektywniejszymprzedziałem tętna zawodnika sprzyjającymredukcji tkanki tłuszczowej był zakres od120 do 157 ud./min. Trening tlenowy dogranicy 4 mmol/l stężenia mleczanu we krwirealizowany był w formie odcinków bieganychw czasie 1,5 min i 2 min, gdyż w tymTab. 5. Klasyfikacja środków treningowych (obszar informacyjny i energetyczny)w biegu na 400 m (opracowanie autorskie)Zakres intensywności 1 2 3 4 5Strefa energetycznaStrefa informacyjnaprzemiana energetyczna tlenowa mieszanaczęstość skurczów sercabezpośrednio po pracystężenia LA we krwibezpośrednio po pracyśrodkiwszechstronneśrodkiukierunkowaneśrodkispecjalne130–140ud./min< 4 mmol/lSPRo+RSPRo+PŁSPRo+PLWO160–180ud./min6–10mmol/lZGSSBbeztlenowakwasomlekowa> 190ud./min12-Himmol/lELszSBRWT/T 1 WT/T 2WTdłWTkrWSZStbeztlenowaniekwasomlekowa150–160ud./min5–6mmol/lELszanabolicznareakcje bardzozróżnicowaneŚrodki treningowe: wytrzymałość ogólna (WO), bieg ciągły w pierwszym zakresie intensywności(WT/T1), bieg ciągły w drugim zakresie intensywności (WT/T2), wytrzymałość czasu długiego(WTdł), wytrzymałość czasu krótszego (WTkr), wytrzymałość szybkościowa (WSZ), startyw zawodach (St), szybkość biegu (SZ), elementy szybkości biegu (ELsz), siła ogólna (SO), siładynamiczna (SD), skoczność (SK), siła biegowa (SB), sprawność ogólna + rytmy biegowe (SPRo+R),sprawność ogólna + ćwiczenia z piłkami lekarskimi (SPRo + PL), sprawność ogólna + ćwiczeniapłotkarskie (SPRo + PŁ), rytmy biegowe (R), zespołowe gry sportowe (ZGS)SZSOSDSK


S. Szczepan, K. Maćkała, P. KowalskiObciążenia treningowe a wynik w biegu najlepszych czterystumetrowcówROZPRAWY NAUKOWE2012, 38 AWF WE WROCŁAWIU 149zakresie czasowym najefektywniej kształtowałysię możliwości progu tlenowego –do 4 mmol/l stężenia LA we krwi [19, 20].Na granicy progu przemian beztlenowych4 mmol/l stężenia LA we krwi za fundamentalnyśrodek treningowy uznano biegw czasie około 1:30 (tzw. półtoraminutówka).W zależności od aktualnego stopnia obciążeniatreningowego zawodnika jej czas oscylowałod 1:15 do 1:45. Stężenia mleczanuwe krwi od 6 mmol/l do 12 mmol/l uzyskiwanogłównie za pomocą siły biegowej(tzw. siły wytrzymałościowej), stosując takieśrodki treningowe, jak skipy, wieloskoki,biegi z obciążeniem, podbiegi, a także stosująctrening w formie obwodów ćwiczebnych.Ten poziom stężenia LA we krwi uzyskiwanoteż dzięki bieganiu odcinków 300-i 500-metrowych. Wysoki poziom stężeniamleczanu we krwi osiągany był równieżprzy użyciu intensywnej siły biegowej orazdzięki wykonywaniu odcinków o dużej intensywności.Stosowanym środkiem treningowym,przy którym stężenie LA we krwisięgało 20 mmol/l, była wytrzymałość szybkościowa, np. 6–10 × 100 m, a także niewielkaliczba odcinków o długości od 300 do500 m, bieganych z dużą prędkością, np. 3 ×300 m lub 350 m + 450 m. Podobne rozwiązanieprezentował Tolbert [21] i Janssen [22].Analiza materiału badawczego przeprowadzonaw niniejszej pracy wykazała, żecel badawczy został osiągnięty. Sformułowanoprzy tym wiele istotnych spostrzeżeń,będących podstawą do sprecyzowania cyklutreningowego, który może służyć optymalizacjiprocesu szkolenia zawodników w bieguna 400 m.PODSUMOWANIENa podstawie analizy materiału badawczegowykazano, iż w procesie treningowymzawodników uprawiających bieg na 400 mnajwiększy udział miały obciążenia o charakterzespecjalnym i ukierunkowanym,czyli szybkość i wytrzymałość szybkościowa(wydolność beztlenowa). Stąd wniosek,że są one czynnikiem decydującym o sukcesachw procesie treningowym czterystumetrowcówi powinny być wyznacznikamimetodycznego działania w procesie modyfikacjitreningu sportowego – nawet wśródelity zawodników.Analizując schemat rocznego cyklu szkolenia,w tym poszczególne mikrocykle treningowe,z aplikacyjnego punktu widzeniawarto zwrócić uwagę na kilka istotnychelementów:– obciążenia treningowe o charakterzeogólnym zwiększały globalne obciążenietreningowe, lecz nie prowadziłydo poprawy wyników. Dopiero zastosowaniew kolejnych podokresach treningowychzwiększonych obciążeńz zakresu środków specjalnych przyczyniłosię do osiągania wysokichwyników w biegu. W odniesieniu dosprawności ogólnej środki te spowodowałykompensację przeciążeń układuruchu oraz przyczyniły się do zapobieganiaurazom;– najwyższą wartość wytrzymałości tlenowejw pierwszym i drugim zakresieintensywności odnotowano w trzechpodokresach (przygotowania wszechstronnegoI, przygotowania specjalnegoI i II). Przywiązywano dużą wagędo tych środków treningowych, ponieważograniczenie możliwości bieguna 400 m na ostatnich 100 m wynikanie z wyczerpania się zapasów energetycznychi dużego wzostu stężeniamleczanu we krwi, ale z braku sprawniedziałających mechanizmów buforujących.Trening tlenowy natomiastwpływa na ich doskonalenie;– najistotniejszym parametrem biologicznymwykorzystywanym do kontrolitreningu było stężenie LA we krwi.BIBLIOGRAFIA[1] Bompa T., Teoria i metodyka treningu,RCMSKFiS, Warszawa 1990. [2] Kosendiak J.,Wykłady z Teorii Sportu dla studentów AkademiiWychowania Fizycznego, Wydawnictwo BK,Wrocław 2004. [3] Kruczalak E., Teoretyczne i metodycznepodstawy treningu sportowego w lekkoatletycznychbiegach krótkich, AWF, Kraków1999. [4] Maćkała K., Kowalski P., Trening biegówkrótkich: założenia teoretyczne i implikacjepraktyczne, AWF, Wrocław 2007. [5] Prus G.,


150ROZPRAWY NAUKOWEAWF WE WROCŁAWIU 2012, 38S. Szczepan, K. Maćkała, P. KowalskiObciążenia treningowe a wynik w biegu najlepszych czterystumetrowcówW poszukiwaniu przesłanek do optymalizacji obciążeńtreningowych w biegach lekkoatletycznych,AWF, Katowice 1993. [6] Prus G., Treningsportowy, AWF, Katowice 2003. [7] Sozański H.,Perkowski K., Śledziewski D. (red.), Efektywnośćsystemów szkolenia w różnych dyscyplinach sportu,AWF, Warszawa 2000. [8] Lisowski J., Dzienniktreningowy lata 1996–2004 (nieopublikowane).[9] Płatonow W., Sozański H., Optymalizacjastruktury treningu sportowego, RCMSKFiS, Warszawa1991. [10] Sozański H., Śledziewski D.,Obciążenia treningowe: dokumentowanie i opracowywaniedanych, AWF, Warszawa 1995.[11] Moravec P., Beh na 400 m muzu a zen. Zakladniprogramove materialy, VMO UV CSTV,Praha 1984. [12] Radford P.F., Sprinting, [w:]Reilly T., Secher N., Snell P. Williams C. (red.),Physiology of Sport. E & FN Spon, London 1990,71–99. [13] Black W., Training for the 400 m, TrackCoach, 1988, 102, 3243–3245. [14] MacFarlane B.,The science of hurdling and speed, CanadianAthletics Association, Ottawa 2000. [15] VanCoppenolle H., Analysis of 200 meters interme-diate times for 400-meters world-class runners,Track & Field Quarterly Rev, 1980, 2, 37–39. [16]Winkler G., Gambetta V., Classification of energysystem in sprint training, Track Techinque, 1987,100, 3193–3195. [17] Dostal E., Trousil J., Beh na400 m muzu. Metodicky dopis, VMO CSTV, Praha1973. [18] Ronikier A., Fizjologia sportu, COS,Warszawa 2001. [19] Pansold B., Roth W., ZinnerJ., Hasart E., Gabriel B.M., Laktat-Leistungs--Kurve – ein Grundprinzip sport medizinischerLeistungsdiagnostik / Lactate per for mance graph– a basic principle of sports-medical performancediagnosis, Medizin & Sport, 1982, 22 (4), 107–112.[20] Pansold B., Zinner J., Gabriel B.M., ZumEinsatz und zur Interpretation von Laktatbestimmungenin der Leistungsdiagnostik / On the onsetof and interprevention of lactate in performancediagnosis, Theorie und Praxis des Leistungssports,1985, 23 (9–10), 98–160.[21] Tolbert K., Sprinting and Hurdling. USATFDevelopment Program, Mountain View 1989.[22] Janssen P., Lactate Threshold Training, HumanKinetics, Champaign 2001.


ROZPRAWY NAUKOWEAkademii Wychowania Fizycznego we Wrocławiu2012, 38, 151 – 157Ryszard Grzywocz, Tomasz Skowronekakademia wychowania fizycznego w katowicachTętno wysiłkowe i wydatek energetycznyw ocenie efektywności treningu zdrowotnegoKOBIET UPRAWIAJĄCYCH Nordic Walking, Joggingi FitnessABSTRACTEffectiveness of health training in women doing nordic walking, jogging and aerobicsassessed by heart rate and energy outputSearching for optimal physical activities, balanced nutrition and proper diet should be a maintarget in active people’s lives. Regular physical activity is responsible for many positivereactions in human body – reducing the risk of developing cardiovascular diseases, higherphysical fitness, endorfine secretion – these are only some of the beneficial effects.The objective of this research was to estimate which of three analyzed physical activities(jogging, aerobics, nordic walking) is the closest to the assumptions of health training.The analysis included heart rate and energy output during one hour of the three types ofactivities and compared with laboratory progressive VO2max test. The results of this researchmay suggest that nordic walking and aerobics are the kinds of physical activities whichalmost perfectly meet the conditions of health training.Key words: health training, nordic walking, jogging, fitness, power step, heart rate, caloriesWprowadzeniePoszukiwanie optymalnych wysiłków rekreacyjnychw celu zapobiegania chorobom cywilizacyjnym(oprócz odpowiedniej diety)staje się priorytetem w życiu aktywnychludzi. Regularny wysiłek fizyczny wywołujewiele korzystnych reakcji w organizmieczłowieka. Wyższa wydolność fizyczna,zmniejszenie ryzyka choroby wieńcowej, wydzielaniesię endorfin – to tylko niektórez pozytywnych i pożądanych efektów. Zanajbardziej korzystne formy wysiłku fizycznegopod względem rekreacji i rehabilitacjiuważane są dynamiczne ćwiczenia wytrzymałościowe,angażujące duże grupy mięśni,a jednocześnie utrzymujące intensywnośćw zakresie wysiłków o charakterze tlenowym[1].Wyniki badań Aerobics Center LongitudinalStudy, przeprowadzonych przezCooper Institute Dallas w Teksasie na 10 tysiącachkobiet i 20 tysiącach mężczyzn,wyraźnie wskazują na związek między wydolnościąsercowo-naczyniową a ryzykiemzachorowalności na choroby serca i przedwczesnejśmierci [2].W celu ograniczenia przyrostu masy ciałazaleca się umiarkowany wysiłek o czasietrwania od 30 do 45–60 minut trzy razyw tygodniu, a dla zachowania stabilnej masyciała należy stosować wysiłek o podobnej,umiarkowanej intensywności przez 60–90minut również trzy razy w tygodniu [3].Zgodnie z tym założeniem, na zajęciach ruchowychnależy wydatkować od 1000 do2000 kcal na tydzień, a w przeliczeniu najednostkę treningową około 300 kcal [1].Można zatem przyjąć, że właściwym elementemoceny skuteczności odpowiedniodobranych obciążeń w treningu zdrowotnymjest częstość tętna oraz ilość spalonychkalorii. Ćwiczenia przy muzyce (aerobik),jogging i ostatnio również nordic walkingto najbardziej rozpowszechnione formy rekreacji,oparte na naturalnych formach ruchu,spełniające wszystkie warunki stawianewysiłkom rekreacyjnym.Dostępność, prostota, brak specjalnychwymagań – to główne czynniki przemawia-


152ROZPRAWY NAUKOWEAWF WE WROCŁAWIU 2012, 38R. Grzywocz, T. SkowronekTętno wysiłkowe i wydatek energetyczny a efektywność treningujące za wyborem takich rekreacyjnych formlekkoatletycznych, jak chód i bieg. Kobietyjednak częściej wybierają fitness przy muzyce[4, 5]. Badania Lipowskiego potwierdzajązaobserwowane zjawisko – aż 71%kobiet wybiera zajęcia typu aerobik, natomiastjogging i spacer zaledwie 10–11% [6].CEL BADAŃCelem badań było oszacowanie efektywnościmetod treningu zdrowotnego kobiet uprawiającychnordic walking, jogging i fitness– na podstawie pomiaru tętna wysiłkowegoi wydatku energetycznego.Pytanie badawcze:Jaka jest zależność między aktywnościątreningowo-zdrowotną kobiet uprawiającychnordic walking, jogging i fitness a tętnemwysiłkowym i wydatkiem energetycznym?MATERIAŁ I METODY BADAńBadania przeprowadzono w 2010 rokuw grupie 15 kobiet (wiek 21,2 ± 0,6), studentekkierunku turystyka i rekreacja naAWF w Katowicach. W przeszłości badanenie uprawiały wyczynowo sportu. W czasie,gdy przeprowadzano badania, aktywnośćfizyczna tych kobiet ograniczała się do 2–3typowo rekreacyjnych wysiłków związanychz rodzajem studiów. Wszystkie badaneuczestniczyły wcześniej w zajęciach mającychna celu zapoznanie się z techniką nordicwalking, podstawowymi zasadami jogginguoraz fitness step. Uczestnictwo w badaniachbyło dobrowolne.Badania podzielono na dwie części: laboratoryjnąi terenową. W pierwszej częścidokonano pomiarów podstawowych parametrówsomatycznych (masa i wysokośćciała, BMI) oraz składu ciała (zawartośćtkanki aktywnej FFM, zawartość tkankitłuszczowej F%, TBW). Badanie przeprowadzonoprzy użyciu urządzenia InBody 220(Biospace).Charakterystykę somatyczną badanejgrupy przestawiono w tab. 1.W celu określenia podstawowych parametrówwysiłkowych przeprowadzono maksymalnytest wysiłkowy na bieżni mechanicznejJaeger, sporządzając przy tymprotokół badania 2 km/3 min (prędkośćpoczątkowa wynosiła 3 km/h, co 3 minutywzrastała o 2 km/h). Kobiety zostały poinstruowaneo możliwości zakończenia badaniaw dowolnie wybranym momencie.Podczas testu dokonywano pomiaru parametrówwentylacyjnych (MetaLyzer 3B-2R,Cortex). Do analiz wykorzystano następująceparametry: maksymalną liczbę skurczówserca (HR max) i maksymalny pobór tlenu(VO 2max) (tab. 2).Tab. 1. Charakterystyka somatyczna badanej grupy studentekZmienna sd Min. Maks.Masa ciała (kg) 52,18 1,612 49,9 53,6Wysokość ciała (cm) 165,4 5,13 158 171Zawartość tkanki tłuszczowej (%) 19,7 3,73 16 25BMI 19,14* 1,640 17,0 21,5* norma BMITab. 2. Wyniki testu maksymalnego VO 2max na bieżni mechanicznejZmienna sd Min. Maks.Obciążenie maksymalne (km/h) 14,4 0,89 16 14HR Rest (ud./min) 71,2 2,34 68 73HR max (ud./min) 198,6 7,54 191 211VO 2max (ml/min/kg) 46,0 3,08 42 49HR Rest – tętno spoczynkowe


R. Grzywocz, T. SkowronekTętno wysiłkowe i wydatek energetyczny a efektywność treninguROZPRAWY NAUKOWE2012, 38 AWF WE WROCŁAWIU 153Tab. 3. Podstawowe parametry mierzone podczas testów terenowych –godzina nordic walking (NW), joggingu (JG) i power step (PS)ZmiennaNW JG PS NW JG PSsdHR max (ud./min) 155,2 197,1 173,0 9,70 1,97 4,04HR śr (ud./min) 131,4 180,3 151,2 11,99 9,55 9,02Dystans (km) 6,0 8,7 – 0,70 1,03 –Wydatek energetyczny (kcal) 336,4 602,2 375,0 73,04 18,85 30,50Ocena intensywności (RPE) 12,2 14,5 14,1 – – –Drugą część badań przeprowadzonow warunkach terenowych. Składała się onaz trzech form wysiłków rekreacyjnych: nordicwalking (NW) i joggingu (JG) oraz zajęćfitness power step (PS). W zajęciach nordicwalking i joggingu określono jedynie dwiezmienne charakteryzujące wysiłek: czastrwania (1 godzina) i intensywność (prędkośćporuszania się) pozwalająca na realizacjęzajęć metodą ciągłą. Wysiłek odbywał się napoznanych wcześniej podczas zajęć z instruktoremtrasach, na których różnica poziomówwynosiła nie więcej niż 10 m. Przerwamiędzy poszczególnymi wysiłkamiwynosiła około 10 dni. Podczas wysiłku rejestrowanonastępujące zmienne: HR, prędkośćporuszania się, dystans, wydatek energetyczny(kcal). Trzeci typ zajęć to powerstep, w którego skład wchodziły: 10-minutowarozgrzewka bez użycia podestu (tzw.kroki podstawowe), 40 min ćwiczeń z wykorzystaniemplatformy (step) oraz 10 mincool down i stretchingu. W trakcie tych zajęćokreślono następujące parametry: HR, spalonekalorie. Do rejestracji tętna (HR) i określeniawydatku energetycznego (kalorie) wykorzystanourządzenie Garmin Forerunner310XT. Dodatkowo do oceny subiektywnejintensywności treningu zdrowotnego wykorzystanoskalę RPE (Rating of PerceivedExertion) [7]. Wyniki pomiaru podstawowychparametrów podczas testów terenowychprzedstawiono w tab. 3.Planując testy terenowe, postawionogłówny warunek: intensywność wysiłku mabyć dobierana przez ćwiczące samodzielnie,tak aby była ona na poziomie akceptowalnymprzez badane i jednocześnie odbieranaprzez nie za typowo rekreacyjną. Instruującbadane, wykorzystano subiektywne metodyoceny intensywności wysiłku.Zasada walk and talk określa orientacyjnieintensywność treningu zdrowotnego –osoba, która podczas wysiłku jest w stanierozmawiać ze współćwiczącym, wykonujewysiłek tlenowy [5, 12, 13].Rozwinięciem tej zasady, opartej na subiektywnychodczuciach ćwiczącego w trakcieaktywności fizycznej, jest skala RPE.Obejmuje ona wartości od 6 do 20 punktówodzwierciedlających subiektywne odczuciapodczas wysiłku sportowego. Liczbapunktów na skali RPE pomnożona przez10 odpowiada w przybliżeniu wartości tętnapodczas wysiłku [7].WYNIKIWyniki uzyskane podczas testu laboratoryjnegoporównano z wynikami testów terenowychw odniesieniu do teoretycznychzałożeń treningu zdrowotnego opisanychw literaturze.Jednym z najbardziej znanych sposobówwyznaczania maksymalnej liczby skurczówserca jest skorzystanie ze wzoru [8, 9]:HR max = 220 – wiek.Ostatnie badania [10] dowiodły jednak,że w przypadku osób młodych uzyskiwanewyniki są zawyżone, a u ludzi starszych zaniżone.Na podstawie badań i analiz prowadzonychprzez ACSM (American College ofSports Medicine) wprowadzono modyfikacjęwspomnianego powyżej wzoru:HR max = 208 – (0,7 × wiek).


154ROZPRAWY NAUKOWEAWF WE WROCŁAWIU 2012, 38R. Grzywocz, T. SkowronekTętno wysiłkowe i wydatek energetyczny a efektywność treninguWedług tych metod wyliczania HR maxprzyjmuje się, że efektywne tętno treningowedla osób uprawiających sport rekreacyjnieto 60–70% HR max.Alternatywnym sposobem wyznaczaniatętna treningowego jest formuła Karvonena,czyli obliczanie tzw. rezerwy tętna (HRR– heart rate reserve) według wzoru [11]:HRR = HR max – HRRest.Wyznaczanie zakresu intensywnościćwiczeń, która według tego autora wynosi40–70% HRR, opiera się na następującymwzorze:(40–70%) × [HR peak – HR Rest] + HR Rest,gdzie HR peak oznacza najwyższą wartość tętnaw danej próbie wysiłkowej.Metoda ta uważana jest za jedną z najbardziejwiarygodnych, ponieważ uwzględniaindywidualną częstość skurczów sercapodczas spoczynku.W tab. 4 przedstawiono parametry tętnawysiłków zdrowotnych (na poziomie 65%HR max), obliczone opisanymi wyżej metodami,w porównaniu z wynikami testówprzeprowadzonych w warunkach terenowych(NW, JG, PS). Rozkład tętna podczasposzczególnych zajęć (NW, JG i PS) zilustrowanoodpowiednio na ryc. 1–3.Tab. 4. Wartości tętna optymalnego dla wysiłków rekreacyjnych obliczone według podanych wyżejwzorów w porównaniu z wartościami zmierzonymiTętno 220ModyfikacjaACSMMetodaKarvonenaLaboratorium NW JG PS65% HR max 129 125 122–161 129 131 180 151Ryc. 1. Przykładowy rozkład tętna podczas zajęć nordic walking (333 kcal)Ryc. 2. Przykładowy rozkład tętna podczas zajęć joggingu (624 kcal)


R. Grzywocz, T. SkowronekTętno wysiłkowe i wydatek energetyczny a efektywność treninguROZPRAWY NAUKOWE2012, 38 AWF WE WROCŁAWIU 155Ryc. 3. Przykładowy rozkład tętna podczas zajęć power step (430 kcal)DYSKUSJANajbardziej wiarygodną metodą oceny intensywnościwysiłku jest określenie metodamilaboratoryjnymi progu wentylacyjnego(VT – ventilation threshold), maksymalnegopoboru tlenu (VO 2max) lub progu mleczanowego,zwanego także progiem przemianbeztlenowych (LA – lactate threshold). W warunkachtreningowych najczęściej stosowanąmetodą oceny intensywności wysiłkufizycznego jest obserwacja częstotliwościskurczów serca.Znając podstawowe parametry wysiłkowei monitorując HR, można określić optymalnezakresy pracy. Korzystając z różnychsposobów określania intensywności wysiłkuopartych na monitorowaniu HR, posiłkowanosię także metodami uznanymi w literaturzei wymienionymi w poprzednimrozdziale, dokonując porównań uzyskanychwyników z badań terenowych z wynikamitestów laboratoryjnych.Analizując wyniki uzyskane podczastestów terenowych i porównując je z teoretycznymi(wyliczonymi na podstawie wyżejwymienionych wzorów) wartościami HRdla treningów zdrowotnych, można zauważyć,że średnie tętno podczas nordic walkingi power step mieściło się w zakładanychgranicach normy. Wykonany wysiłekbadane studentki określały w skali RPE jako12 pkt dla NW i 14 pkt dla SP, co odpowiadaHR na poziomie 120 i 140, czyli bardzo bliskofaktycznej intensywności tego wysiłku. WartościHR uzyskiwane przez badane podczasjoggingu znacznie wykraczały poza ramy70% HR max, osiągając 180 ud./min, co stanowiponad 90% HR max. Jednocześnie subiektywneodczucie wysiłku w skali RPEbyło przez badane określone na poziomie15–16 pkt, czyli znacznie poniżej faktycznegowysiłku.Na podstawie powyższej analizy wydawaćsię może, że nordic walking oraz fitnessbardziej odpowiadają warunkom stawianymtreningowi zdrowotnemu niż jogging, prawieidealnie wpisując się w wymagania stawianetego typu formom aktywności. Należyjednak głębiej się zastanowić, dlaczegojogging, uważany do tej pory za jedną z najpopularniejszychi najbardziej dostępnychform rekreacji fizycznej, nie spełnia tych warunków.Można sądzić, że głównym powodemtakiej sytuacji było zbyt wysokie tętnouzyskiwane przez badane studentki podczasjoggingu, pomimo dużo niższej subiektywnejoceny tego wysiłku. Można przypuszczać,że to właśnie ta subiektywna ocenai brak znajomości możliwości własnego organizmubyły przyczyną zawyżonego w stosunkudo oczekiwań tętna. Z punktu widzeniawykorzystania zużytych kalorii uwagęzwraca znaczna przewaga zajęć typu joggingnad pozostałymi. Na tej podstawie możnazałożyć, że tego rodzaju trening jest skuteczniejszyw regulacji masy ciała, ale jednocześniemniej komfortowy dla ćwiczących.Dlatego ta forma ćwiczeń (60 min biegu), zewzględu na większą intensywność i wyższypoziom tętna w trakcie prowadzonych zajęć,jest zarezerwowana dla osób o silnej moty-


156ROZPRAWY NAUKOWEAWF WE WROCŁAWIU 2012, 38R. Grzywocz, T. SkowronekTętno wysiłkowe i wydatek energetyczny a efektywność treninguwacji i samozaparciu w dążeniu do celu. Abyćwiczenia te dawały radość i satysfakcję,muszą być poparte przygotowaniem teoretycznymi odpowiednim poziomem wydolnościćwiczących.Nordic walking jako forma ruchu jestdużo bliższy marszowi niż biegowi, dziękiczemu ćwiczącym osobom o niewielkim„doświadczeniu sportowym” w sposób zamierzonyi skuteczny łatwiej jest kontrolowaćtempo marszu i dostosowywać je do własnychwymagań. Ekonomia ruchu i związanaz tym efektywność biegu są cechami charakterystycznymidla zaawansowanych joggerów,można zatem przypuszczać, że w przypadkutakich osób średnie tętno podczaswysiłku oscyluje w granicach 65–70% HR max.Nie można zapominać, że cele wysiłku rekreacyjnegosą całkowicie odmienne od celówstawianych wysiłkom treningowym charakterystycznymdla sportu wyczynowego.Interpretację wysiłku podczas ćwiczeńtypu fitness należy rozpocząć od scharakteryzowaniazajęć. Zajęcia power step należądo jednych z najbardziej intensywnych ćwiczeńspośród zajęć fitness, mocno obciążającychukład krążeniowo-oddechowy, stąd teżtak wysokie tętno wśród badanych. W trakcietego typu zajęć często dokonywane sąprzerwy na tzw. łyk wody. Nierzadko możnawtedy zaobserwować zgubienie rytmu przezćwiczących oraz różny i zindywidualizowanyzakres ruchu, co może znacznie wpłynąćna obniżenie intensywności wysiłku –szczególnie u osób mniej zaawansowanych.Różnorodność form ćwiczeń przy muzycepozwala na dokonanie wyboru odpowiedniejintensywności w zależności od potrzebi możliwości ćwiczących kobiet [14].O ile podniesienie sprawności układukrążeniowo-oddechowego i przemian metabolicznychoraz poprawa ogólnej wydolnościorganizmu są cechami wspólnymidla wszystkich przedstawionych rodzajówwysiłku, o tyle w przypadku treningu zdrowotnegopriorytetem jest bezpieczeństwoi zdrowie ćwiczącego, a nie wynik sportowy.Zajęcia tego typu powinny przynosićradość, zadowolenie i satysfakcję. Dlategobezwzględnie należy pamiętać o zachowaniuintensywności do 70% HR max, co powinnogwarantować pracę w zgodzie z właściwymiprzemianami tlenowymi [13].Z badań wielu autorów wynika, że nienależy przenosić wymagań treningowychdotyczących joggingu na specyfikę ruchuw nordic walking. Wskazują oni na znaczniekorzystniejszy model ruchu NW w stosunkudo zwykłego marszu przy podobnychwarunkach początkowych [15, 16].Należy jednocześnie zauważyć, że proponowanew literaturze metody wyznaczaniapoziomu HR dosyć precyzyjnie pozwalająoszacować zakres tętna treninguzdrowotnego w przypadku młodych kobiet.Trzeba jednak zastanowić się, co jestistotniejsze z punktu widzenia osoby decydującejsię na podjęcie opisanych form wysiłkufizycznego: subiektywne odczucie wysiłku,a co za tym idzie, zadowolenie i chęćdo dalszej pracy, czy też kierowanie się podanymiw literaturze wytycznymi odnośniedo zakresu HR i dostosowywanie się dotych granic podczas wysiłku?PODSUMOWANIE1. Subiektywna ocena intensywności treninguzdrowotnego typu nordic walkingi fitness badanych kobiet odpowiada bardziejzbliżonym do ideału normom wysiłkowymniż treningu biegowego (jogging).2. Trening zdrowotny nordic walkingjest najbardziej zgodny z oczekiwaniami badanychkobiet o niewielkim „doświadczeniusportowym”.3. Największy wydatek energetycznywśród badanych kobiet zaobserwowano podczasjoggingu. Wynika z tego, że jest on bardziejskuteczny niż inne formy zajęć ruchowychpod względem regulacji masy ciała.BIBLIOGRAFIA[1] Nowak Z., Nowak A., Znaczenie aktywnościruchowej w profilaktyce chorób sercowo-naczyniowych.Cz. II, Rehabilitacja w Praktyce, 2010,1, 31–34. [2] Kuński H., Trening zdrowotny osóbdorosłych, Medsport Press, Warszawa 2003. [3]Plewa M., Markiewicz A., Aktywność fizycznaw profilaktyce i leczeniu otyłości, Endokrynolo-


R. Grzywocz, T. SkowronekTętno wysiłkowe i wydatek energetyczny a efektywność treninguROZPRAWY NAUKOWE2012, 38 AWF WE WROCŁAWIU 157gia, Otyłość i Zaburzenia Przemiany Materii,2006, 1, 30–37. [4] Drabik J., Aktywność fizycznaw treningu zdrowotnym osób dorosłych. Część II,AWF, Gdańsk 1996. [5] Corbin C.B., Welk G.J.,Corbin W.R., Welk K.A., Fitness i wellness. Kondycja,sprawność, zdrowie, Zysk i S-ka, Poznań2007. [6] Lipowski M., Rekreacja ruchowa kobiet.Motywy zachowań prozdrowotnych, AWFiS,Gdańsk 2005. [7] Borg G., Borg’s Rating of PerceivedExertion and Pain Scales, Human Kinetics,Champaign 1998. [8] Baur Ch., Thurner B., Biegidługodystansowe, RM, Warszawa 2009. [9] GloverB., Shepherd J., Gloger S., Podręcznik biegacza,Buk Rower, Zielonka 2007. [10] Tanaka H.,Monahan K.D., Seals D.R., Age-predicted maximalheart rate revisited, Journal of AmericanCollege Cardiology, 2001, 37 (1), 153–156.[11] Karvonen J., Vuorima T., Heart rate andexercise intensity during sport activities. Practicalapplication, Sports Medicine, 1998, 5, 303–312.[12] Łysak A., Walentukiewicz A., Trening zdrowotnyw leczeniu otyłości, Rehabilitacja w Praktyce,2010, 1, 26–30. [13] Górski J., Fizjologicznepodstawy wysiłku fizycznego, WL PZWL,Warszawa 2006. [14] Kuba L., Paruzel-Dyja M.,Fitness. Nowoczesne formy gimnastyki – podstawyteoretyczne, AWF, Katowice 2010. [15]Church T., Earnest C., Morss G., Field testing ofphysiological responses associated with NordicWalking, Research Quarterly for Exercise and Sport,2002, 3, 296–300. [16] Schiffer T., Kni cker A., HoffmanU., Harwig B., Hollmann W., Strüder H.K.,Physiological responses to nordic walking, walkingand jogging, European Journal of AppliedPhysiology, 2006, 98 (1), 56–61.


REGULAMIN CZASOPISMARozprawy Naukowe Akademii Wychowania Fizycznegowe Wrocławiu1. Rocznik Rozprawy Naukowe AkademiiWychowania Fizycznego we Wrocławiu(dalej: RN) jest recenzowanym czasopismemnaukowym Akademii WychowaniaFizycznego we Wrocławiu (dalej:AWF).2. Redakcja przyjmuje prace naukowe (powstałena bazie badań własnych), a takżeprace przeglądowe i poglądowe obejmującetematykę związaną z szerokopojętą aktywnością fizyczną i ruchemczłowieka, wychowaniem fizycznym,wychowaniem zdrowotnym, sportem,rekreacją i turystyką oraz rehabilitacjąi fizjoterapią. Przyjmowane są także listydo Redakcji, sprawozdania z konferencjinaukowych i recenzje książek.3. Do druku zatwierdzane są tylko prace,które uzyskają pozytywną opinię recenzentówi redaktorów naukowych.Do oceny każdej publikacji będzie powołanychprzez Redakcję co najmniejdwóch niezależnych recenzentów spozajednostki. Redaktor naukowy możezaproponować recenzentów, lecz Redakcja zastrzega sobie prawo ich doboru.Re cenzent nie może być autoremtekstu, w którym recenzuje artykuły.Recenzje mają formę pisemną i sporządzanesą na arkuszu recenzenckim.Autor i Recen zent pozostają względemsiebie anonimowi.Procedury recenzowania są zgodnez wy tycznymi Ministerstwa Naukii Szkolnictwa Wyższego, umieszczonymina stronie: https://pbn.nauka.gov.pl.4. Po akceptacji artykułu do druku autorzyprzekazują prawa autorskie na rzeczAWF, podpisując stosowne oświadczenie.Przyjęte artykuły stają się własnościąAWF i nie mogą się ukazywać w innymwydawnictwie bez jej pisemnejzgody. Publikacje podlegają prawu autorskiemuwynikającemu z KonwencjiBerneńskiej i z Międzynarodowej KonwencjiPraw Autorskich, poza wyjątkamidopuszczanymi przez prawo krajowe.Żadna część publikacji nie może być reprodukowana,archiwizowana ani przekazywanaw jakiejkolwiek formie aniżadnymi środkami bez pozwolenia właścicielapraw autorskich.5. Redakcja zastrzega sobie prawo dowpro wadzenia poprawek oraz niedopuszczeniapublikacji artykułu w przypadkustwierdzenia plagiatu. Artykułyprzygotowane niezgodnie z regulaminembędą odsyłane autorom do poprawy.6. Za artykuły opublikowane w RN Autorzynie otrzymują honorarium, przysługujeim jedynie egzemplarz tomu.7. Autorzy prac naukowych mają obowiązekochraniać dane osobowe badanychosób. Jeżeli zawarte w artykule informacjeumożliwiają w jakikolwiek sposóbustalenie tożsamości badanych osób,autorzy muszą uzyskać ich pisemną zgodęna opublikowanie wyników, w tymzdjęć fotograficznych, przed złożeniemartykułu do druku.8. Warunkiem rozpoczęcia prac redakcyjnychnad artykułem jest dostarczeniedo Redakcji wydruku przygotowanegozgodnie z wytycznymi zawartymi w załącznikuniniejszego regulaminu orazwersji elektronicznej (rozprawynaukowe@awf.wroc.pl)zawierającej kompletmateriałów: plik tekstowy i pliki z ilustracjamiw formacie *.jpg i *.pdf.9. Artykuł po opracowaniu redakcyjnymzostanie przekazany redaktorowi naukowemutomu w celu wyjaśnienia przezniego pytań i wątpliwości redaktorawydawniczego.10. Redakcja przyjmuje zamówienia na reklamy,które mogą być umieszczane nadodatkowych kartach sąsiadującychz okładką. Ceny reklam będą negocjowaneindywidualnie.11. Redakcja nie przyjmie artykułu, w którymwystępują zjawiska „ghostwritting”i „guest authorship”, a wszelkie nieprawidłowościbędą ujawniane przez Redakcję.12. Wersja pierwotna czasopisma jest wersjąpapierową.


ROZPRAWY NAUKOWERegulamin czasopisma 2012, 38 AWF WE WROCŁAWIU 159Załącznik do Regulaminu czasopismaRozprawy Naukowe AWF we WrocławiuWYTYCZNE DOTYCZĄCEPRZYGOTOWANIA ARTYKUŁÓW1. Warunkiem włączenia artykułu w procedurę redakcyjną czasopisma „RozprawyNaukowe” jest dostar cze nie do Redakcji wydruku artykułu oraz jego wersjielek tro nicznej. Treść zapisana na nośnikuelek tro nicznym nie może się różnićod treści dostarczonego wydruku.2. Artykuły, które nie będą przygotowanezgodnie z poniższymi wskazówkami,będą odsyłane Autorom.3. Tekst prac empirycznych wraz ze streszczeniem,rycinami i tabelami nie po winienprzekraczać 20 stron, a prac przeglądowych– 30 stron znormalizowanegoformatu A4 (ok. 1800 znaków na stronie).Strony należy ponumerować.4. Artykuły należy przygotować w edy torzetekstu Microsoft Word według następującychzasad:– rozmiar i krój czcionki: 12 punktów,Times New Roman,– interlinia: 1,5,– sposób wyrównywania tekstu: wy justowany,– sposób wyrównywania tytułów: wyśrodkowany.Układ artykułu:– imię i nazwisko autora (autorów) z afiliacją,– tytuł pracy w języku polskim i angielskim,– streszczenie w języku angielskim (maksymalnie250 wyrazów) składającesię z części: Background, Material andmethods, Results, Conclusions,– słowa kluczowe w języku angielskim(3–6),– tekst główny.5. Na pierwszej stronie artykułu przed teks -tem głównym należy dodatkowo podać:– skrócony tytuł pracy (do 40 znaków),który będzie umieszczony w żywej paginie,– adres do korespondencji, e-mail.6. Tekst główny pracy empirycznej powinienzawierać następujące części:– wprowadzenie,– cel badań,– ma teriał i metody badań,– wyniki,– dyskusja (omówienie wyników),– podsumowanie,– przypisy,– bibliografia.7. W pracach prze glądowych należy za chowaćlogiczną ciągłość.8. Bibliografię (umieszczoną na końcu pracy)należy zestawić według kolejności cytowaniaw tekście i po nu merować. W celuoznaczenia odwołania do bibliografii należyposługiwać się numerami ujętymiw na wiasy kwa dratowe. Wszystkie publikacjewymienione w bibliografii musząmieć powołanie w tekście i od wrotnie.przykłady opisu bibliograficznegoKsiążka:– nazwisko autora (autorów) i inicjał(ini cjały) imienia,– tytuł pracy,– wydawca,– miejsce wydania,– rok wydania,– część, tom.Przykład: [2] Kuźmińska O., Podręcznikgimnastyki artystycznej, SAWW, Warszawa1991.Artykuł w czasopiśmie:– nazwisko autora (autorów) i inicjał(inicjały) imienia,– tytuł artykułu,– tytuł czasopisma, ewentualnie skróttytułu periodyku zgodnie z przyjętymizasadami,– rocznik i numer periodyku,– stronice zawierające przytaczany artykuł.Przykład: [1] Richard M.D., Veatch S.,Effect of running speed and aerobic dancejump height on vertical ground reactionforces, J Appl Biomech, 1994, 10, 14–27.Artykuł lub rozdział w pracy zbiorowej:– nazwisko autora (autorów) i inicjał(inicjały) imienia,– tytuł artykułu lub rozdziału,– nazwisko i inicjały redaktora naukowegolub nazwiska i inicjały autorówpracy zbiorowej,


160ROZPRAWY NAUKOWEAWF WE WROCŁAWIU 2012, 38Regulamin czasopisma– tytuł pracy zbiorowej,– wydawca,– miejsce wydania,– rok wydania,– część, tom,– stronice zawierające przytaczany artykuł lub rozdział.Przykład: [4] Urbanik C., Rola bio mechaniki w sporcie, [w:] Urbanik C. (red.),Wybrane zagadnienia bio mechaniki sportu,AWF, Warszawa 2001, 7–9.9. Wykorzystane w artykule cytaty musząbyć opatrzone informacją biblio gra ficzną.Po cytowaniu należy po dać źródłooraz numer stronicy, z której pochodzicytat, np. [1, s. 14].10. Tabele należy opisać na górze kolejnymnumerem (Tab. 1.) i tytułem i odpowiednio włączyć do tekstu. Liczba tabelpo winna być ograniczona do niezbędnegominimum. Każda kolumna i wierszta beli po winny mieć nagłówek. W tabelinie należy pozostawiać pustych klatek.Znakiem oddzielającym całość od ułamkówdziesiętnych jest w tekstach polskichprzecinek (nie kropka).11. Materiał ilustracyjny (ryciny, wykresy,fotografie) należy opi sać pod spodemkolejnym numerem (Ryc. 1.) i ty tułemi wstawić odpowiednio do tekstu. Dodatkowonależy dołączyć ryciny, wykresy i fotografie w postaci osobnychpli ków zapisanych w formacie *.jpglub *.pdf (rozdzielczość co najmniej300 dpi). Ma teriał ilustra cyjny będziedrukowany w wersji czarno-białej (z za -chowaniem odcieni szarości).12. Nie można powta rzać tych samych wynikóww tabelach i na rycinach. Symbole,np. strzałki, gwiazdki, lub skrótyużyte w tabelach czy na rycinach należydokładnie objaśnić w legendzie.13. Jeśli rysunek lub tabela zostały opracowanena podstawie innego rysunku lubtabeli, należy podać źródło.


spis treściPrzedmowa ...................................................................................................................... 3PSYCHOSPOŁECZNE ASPEKTY UPRAWIANIALEKKOATLETYKI, GIMNASTYKI I TAŃCARemigiusz Kubiak, Paweł KowalskiEfektywność internetowej kampanii marketingowej sportowcówi wybranych klubów .................................................................................................. 5Aleksandra Sikora, Anna CelmerWiedza praktyczna kobiet podejmujących aktywność w klubie fitness ................... 9Dorota Lipka-Nowak, Dorota Dudek, Krystyna Kapik-Gruca,Anna Perzyńska-BiskupMotywacje sportowców-tancerzy a sposoby radzenia sobie ze stresem................... 16Anna Romanowska-Tołłoczko, Jarosław MarciniukMotywacja uczestników biegów masowych............................................................. 22Aleksandra Sikora, Jacek Kaszuba, Anna TomaszewskaMotywy podejmowania treningu aqua fitnessprzez kobiety w różnym wieku ................................................................................ 26Katarzyna Bukowska, Mirosława MarksLęk i motywacja osiągnięć a wynik sportowylekkoatletów wybranych konkurencji ..................................................................... 33Mirosława Marks, Katarzyna BukowskaSpecyfika uprawianej dyscypliny sportu a osobowość gimnastyków ..................... 41Mirosława Marks, Katarzyna Bukowska, Agata PytkaAgresywność i lęk a kompetencje tancerza.............................................................. 49Katarzyna Bukowska, Mirosława MarksTemperament zawodników trenujących odmienne konkurencje biegowe ............. 57SOMATYCZNE, MOTORYCZNE I BIOMECHANICZNEUWARUNKOWANIA LEKKOATLETYCZNYCH, GIMNASTYCZNYCHI TANECZNYCH DZIAŁAŃ RUCHOWYCHJacek Stodółka, Kamil KobiałkaSprawność fizyczna uczniów 14–16-letnich uczestniczącychw programie „Trener Osiedlowy” ........................................................................... 67Leszek Korzewa, Ewa Misiołek, Anna Czeczkowska, Urszula WłodarczykWartość prognostyczna pomiaru sprawności motorycznej dzieciw procesie doboru do szkolenia sportowego............................................................ 73Paweł Kowalski, Marek ZielińskiCharakterystyka wybranych parametrów morfofunkcjonalnych studentekPaństwowej Wyższej Szkoły Zawodowej we Włocławku......................................... 82Leszek Korzewa, Ewa Misiołek, Anna Czeczkowska, Agata OlaszekBudowa somatyczna i przejawy wybranych zdolności motorycznycha siła zrywowa dzieci dziesięcioletnich.................................................................... 86Małgorzata Sobera, Anna Tomaszewska, Rafał NowakWpływ ćwiczeń z użyciem piłek „fit ball”na kontrolę równowagi ciała kobiet ........................................................................ 95Jarosław Gasilewski, Jolanta Hyjek, Janusz IskraGibkość uczniów nietrenujących a wynik biegu przez płotki ............................... 101


162ROZPRAWY NAUKOWEAWF WE WROCŁAWIU 2012, 38Spis treściJolanta Hyjek, Janusz Iskra, Grzegorz WachowskiBudowa somatyczna, zdolności motoryczne i lateralizacjaa rytm biegu przez płotki uczennic 17–19-letnich................................................. 109Marzena Paruzel-Dyja, Jarosław Gasilewski, Janusz IskraSprawność kondycyjna i koordynacyjna uczniów nietrenującycha wyniki biegu przez płotki o różnej wysokości i zmiennych odległościach ....... 113Anna Czeczkowska, Leszek Korzewa, Ewa MisiołekRytm biegu przy zmiennych rozstawach płotkówu chłopców głuchych i słyszących......................................................................... 118Małgorzata Sobera, Jacek WitkowskiSymetryczność funkcji podporowej kończyn dolnych u osób trenującychsztukę walki capoeira ............................................................................................ 126Krzysztof Maćkała, Ryszard Michalski, Milan ČohPreferencja lateralna odbicia nogą a długość kroku sprinteraw biegu na 100 i 200 m ......................................................................................... 131ANALIZA OBCIĄŻEŃ TRENINGOWYCHW WYBRANYCH DZIAŁANIACH RUCHOWYCHStefan Szczepan, Krzysztof Maćkała, Paweł KowalskiStruktura obciążeń treningowych a wynik w biegunajlepszych polskich czterystumetrowców ............................................................141Ryszard Grzywocz, Tomasz SkowronekTętno wysiłkowe i wydatek energetyczny w ocenie efektywności treninguzdrowotnego kobiet uprawiających nordic walking, jogging i fitness................... 151Regulamin czasopismaRozprawy Naukowe Akademii Wychowania Fizycznego we Wrocławiu ................. 158

More magazines by this user
Similar magazines