Untitled - Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego

wuj.pl

Untitled - Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego

SeriaEIDOSPrzekład – zespół tłumaczy ze specjalności przekładowej Instytutu Filologii PolskiejUAM w PoznaniuRedakcja naukowa tłumaczeniaRecenzenciProjekt seriiProjekt okładkiprof. dr hab. Ewa Kraskowskadr Ewa Rajewskaprof. dr hab. Michał Głowińskidr hab. Krzysztof Uniłowski, prof. UŚJolanta OlszowskaAnna SadowskaTytuł oryginału: Narratology: Introduction to the Theory of Narrative, 3rd ed.© University of Toronto Press, 2009Original edition published by University of Toronto Press, Toronto, Canada© Copyright for Polish Translation and Edition by Wydawnictwo UniwersytetuJagiellońskiegoWydanie I, Kraków 2012All rights reservedNiniejszy utwór ani żaden jego fragment nie może być reprodukowany, przetwarzanyi rozpowszechniany w jakikolwiek sposób za pomocą urządzeń elektronicznych, mechanicznych,kopiujących, nagrywających i innych oraz nie może być przechowywanyw żadnym systemie informatycznym bez uprzedniej pisemnej zgody Wydawcy.Podręcznik akademicki dotowany przez Ministra Nauki i Szkolnictwa WyższegoISBN 978-83-233-3417-0www.wuj.plWydawnictwo Uniwersytetu JagiellońskiegoRedakcja: ul. Michałowskiego 9/2, 31-126 Krakówtel. 12-631-18-81, 12-631-18-82, fax 12-631-18-83Dystrybucja: tel. 12-631-01-97, tel./fax 12-631-01-98tel. kom. 506-006-674, e-mail: sprzedaz@wuj.plKonto: PEKAO SA, 80 1240 4722 1111 0000 4856 3325


Spis treściPrzedmowa do pierwszego wydaniaPrzedmowa do drugiego wydaniaPrzedmowa do trzeciego wydaniaprzekład: Joanna WoźniakIXXIIIXVIIWprowadzenie 1Uwagi i źródła 11przekład: Andrzej SzwatońskiI. TEKST: SŁOWA I INNE ZNAKI1. Uwagi wstępne 152. Narrator 18Formy narracji: „on” to też „ja” 20Różne rodzaje „ja” 25Narratorzy drugoosobowi? 293. Komentarze nienarracyjne 314. Opis 36Delimitacja 36Opis zakwestionowany 37Motywacja 42Retoryka opisu 465. Poziomy narracji 48Formy pośrednie: mowa zależna i mowa pozornie zależna 51Relacje między tekstem prymarnym [primary text] a włączonym[embedded text] 57Włączone teksty narracyjne 57Relacje między fabułą prymarną a tekstem włączonym 58Relacje między fabułą prymarną a fabułą włączoną 58Wskazówka dla czytelnika 63Wskazówka dla aktora 64Nienarracyjne teksty włączone 656. Uwagi i źródła 72przekład: Agnieszka Magnuszewska, Marta Ruta i Aleksandra Szymił


VINarratologia. Wprowadzenie do teorii narracjiII. OPOWIEŚĆ: ASPEKTY1. Uwagi wstępne 772. Czas 793. Porządkowanie sekwencyjne [sequential ordering] 81Kierunek czasu 85Niuanse anachronii 88Dystans czasowy 91Funkcje 92Rozpiętość czasowa 93Antycypacje 96Achronia 994. Rytm 101Zarys problemu 101Rytm całości 102Elipsa 103Streszczenie 104Scena 106Retardacja 107Pauza 1085. Częstotliwość 1116. Postacie 114Dlaczego postacie stawiają nam opór? 115Przewidywalność 122Konstrukcja zawartości 128Wypełnianie, ucieleśnianie 129Informacje 133Bohater [hero] 1347. Przestrzeń 135Przestrzeń postrzegana [space perceived] 138Zawartość i funkcja 140Relacje z innymi aspektami 142Informacje 1448. Fokalizacja [focalization] 146Zarys problemu 146Fokalizator [focalizor] 149Przedmiot fokalizacji 154Poziomy fokalizacji 162Suspens 1659. Opowieści wizualne [visual stories] 167Narratologia wizualna w pigułce 168Powieść i film 169Widzenie w języku [vision in language] 17210. Uwagi i źródła 177przekład: Ewelina Krzempek, Monika Sidorowska, Jędrzej Szymanowskii Wioletta Wiśniewska


Spis treściVIIIII. FABUŁA: ELEMENTY1. Uwagi wstępne 1832. Zdarzenia 191Selekcja 191Zmiana 192Wybór 193Konfrontacja 194Relacje 196Cykl narracyjny 197Inne zasady struktury 2013. Aktorzy 202Selekcja 203Kategorie aktorów 203Podmiot i dopełnienie 204Moc i adresat 205Pomocnik i przeciwnik 208Dalsze specyfikacje 210Podwojenie 210Kompetencja 211Wartość logiczna 212Inne podziały na kategorie 2144. Czas 215Trwanie 215Chronologia: przerwa i paralelizm 218Kolejność logiczna 2195. Lokacja [location] 2206. Uwagi i źródła 223przekład: Adrian Tomczyk i Agnieszka RogulskaPosłowie: Tezy o zastosowaniu narratologii w analiziekulturowej 227przekład: Anna RogulskaDla tych, którzy chcą wiedzieć więcej 233Aneks o cytowanych pisarzach holenderskich 237przekład: Joanna WoźniakBibliografia 241Indeks nazwisk i tytułów 249Indeks pojęć 255zestawił: Andrzej Szwatoński


Przedmowa do pierwszegowydaniaCelem niniejszego wprowadzenia do narratologii jest zaprezentowanieusystematyzowanego opisu teorii narracji, którą można zastosowaćw badaniach nad literaturą oraz innymi tekstami narracyjnymi. Nie zawieraono przeglądu najważniejszych kierunków w teorii narracji, botakie przeglądy istnieją w innych książkach. Zdecydowałam się na usystematyzowane,a więc ograniczone ujęcie, by uzyskać większą komunikatywność,możliwość wymiany opinii oraz uwolnić się od lęku [przedteorią – przyp. red.]. Wybory, jakich dokonałam w tej książce, zrodziłysię z przekonania, że usystematyzowany opis jednej teorii, która wychodziod definicji i sukcesywnie ujawnia własną strukturę oraz niezbędnośćkażdej fazy, jest łatwiejszy do zrozumienia dla osób stawiającychpierwsze kroki w tej dziedzinie niż przegląd wielu różnych teorii wrazz nazwiskami ich twórców, terminologią i – zwłaszcza – heterogenicznąargumentacją. Z tego samego powodu wzmianki o poprzednikachzostały zredukowane do absolutnego minimum, a tam, gdzie było tomożliwe, umieszczone w odrębnych akapitach na zakończenie rozdziałów.Konkretna teoria przedstawiona jako całość jest również bardziejprzystępna w tym sensie, że każdy jej użytkownik będzie ją rozumiałtak samo. Zaletą takiego porozumienia użytkowników jest większa intersubiektywność.Nauczanie staje się prostsze, a uczenie się – bardziejskuteczne, ponieważ maleje ryzyko nieporozumienia. Zastosowanietakich metod analizy, jakie może opanować każdy uczestnik dyskusji,pomaga studentom przezwyciężyć onieśmielenie często wywoływaneprzez błyskotliwą, ale zbudowaną według niejasnych reguł interpretacjęnauczyciela. Właśnie to poczucie – że nauczyciel czy nauczycielka,budząc w studentach pragnienie poznawania literatury, mogą wskutek


XNarratologia. Wprowadzenie do teorii narracjiwłasnej błyskotliwości równocześnie ich onieśmielać – skłoniło mnie dodokonania niniejszych podsumowań. Ja sama, zyskawszy umiejętnośćposługiwania się daną teorią, doskonaliłam zarówno swoje interpretacje,jak i umiejętności dydaktyczne.Powyższe uwagi wiodą do instrumentalnego pojmowania teorii, a ściślejbiorąc − tej konkretnej teorii, z zastrzeżeniem, że „instrumentalny”odnosi się tu do praktyki uczenia się i nauczania, a nie do relacji międzytekstem a samą teorią. Teoria ta, rozumiana jako zestaw narzędzi, środekdo wyrażenia oraz sprecyzowania naszych reakcji interpretacyjnych natekst, nie pretenduje do nieomylności. Nie należy sądzić, że wygenerowałoją i jej instrumentalizm pozytywistyczne pragnienie absolutnej,empirycznej wiedzy. Wręcz przeciwnie, została ona w taki, a nie innysposób pomyślana, ponieważ interpretacja wprawdzie nigdy nie bywa dokońca arbitralna, gdyż wchodzi − a przynajmniej powinna wchodzić −w interakcję z tekstem, ale w praktyce jest nieograniczona i wolna. Widzęwięc potrzebę dyskursu, który uczyniłby każdą interpretację wyrażalną,dostępną, zrozumiałą. Zaproponowane tu narzędzia mogą zostaćużyte do rozmaitych celów. Sama wykorzystywałam tę teorię zarównow krytyce estetycznej, jak i politycznej, szybko się przekonawszy, że niemożna, nie powinno się ich rozdzielać. Wynika z tego potrzeba teoriiwykraczającej poza narratologię; teorii, która wyjaśni funkcje i pozycjetekstów o różnym zapleczu, powstałych w ramach różnych gatunkówi epok historycznych. Jeśli brak takiej szerszej teorii stanie się bardziejdotkliwy, narratologia może ją z powodzeniem zastąpić.Aby stosować pojęcia i poglądy przedstawione w tej książce, nietrzeba być wyznawcą strukturalizmu jako filozofii. Nie należy równieżsądzić, że przywiązanie na przykład do dekonstrukcjonistycznych,marksistowskich lub feministycznych metod badawczych ograniczy jejprzydatność. Sama korzystam z niej w krytyce feministycznej i uważam,że dzięki walorom ujęcia systematycznego staje się ona bardziej przekonująca.Moim zdaniem narratologia jest narzędziem niezbędnym, ale jejzakres jest ograniczony.Przywoływane tu przykłady są bardzo rozmaite. Pochodzą z różnychwspólnot językowych, z moim ojczystym językiem holenderskimwłącznie. Wiele holenderskich przykładów zastąpiłam innymi, wziętymiz bardziej dostępnych literatur, kilka jednak pozostawiłam i opatrzyłamkrótkimi notkami bibliograficznymi na końcu książki. Reprezentują onezróżnicowany poziom estetycznego wyrafinowania, zaczerpnęłam je nietylko z dobrze znanych powieści, lecz także z literatury dla dzieci orazpublicystyki, niektóre są wręcz fikcyjne. Te ostatnie tworzą coś na kształtserii.


Przedmowa do pierwszego wydaniaXIData publikacji tej książki określa jej miejsce w dyskusji na tematbadań literackich. Jeśli uznać ją za pokłosie strukturalizmu, to ukazałasię późno. Nie wpisała się też w modę na anty- czy poststrukturalizmw pracach teoretycznych. Jej celem jest zintegrowanie różnych teorii,wskazanie potrzeby racjonalnego, krytycznego dyskursu wewnątrz wielogłosuindywidualnych poglądów na literaturę oraz konsekwentne rozwijaniebadań nad narracją jako gatunkiem wykraczającym daleko pozaliteraturę pojmowaną w ograniczony, estetyczny sposób.Krótko po ukazaniu się holenderskiej wersji książki Christine vanBoheemen uznała ją za przydatną w nauczaniu literatury angielskieji amerykańskiej oraz podjęła trudne zadanie zaadaptowania przedstawionychw niej przykładów na potrzeby międzynarodowego audytoriumoraz przetłumaczenia całości na język angielski bez żadnej gwarancjipublikacji. Fakt, że ta książka istnieje w swojej obecnej formie, jest zasługąwspaniałomyślnych i kompetentnych starań Christine, której pragnęwyrazić moją głęboką wdzięczność. Dziękuję również JonathanowiCullerowi, który wierzył w to przedsięwzięcie od samego początku i zachęcałmnie do jego realizacji nawet wtedy, kiedy stanęłam w obliczutrudności, o jakich wolałabym nie wspominać Czytelnikowi. Podziękowaniakieruję także do Henry’ego Schogta oraz Paula Perrona, moichwiernych sprzymierzeńców z Toronto.Nikt poza mną nie jest odpowiedzialny za nieporozumienia, jakiemoże wywołać przedstawiona tu teoria. Wszelkie informacje zwrotnezawsze będą mile widziane, pomogą mi w doskonaleniu książki pod kątemjej użyteczności dla odbiorców, do których jest skierowana: tych,którzy – początkujący lub nie – podzielają moje zainteresowanie narracjąjako sposobem kulturowej autoekspresji.1985


WprowadzenieZacznę od serii definicji. Czynię to, z myślą o studentach narratologii,aby w dowolnej chwili mogli po nie sięgnąć i sprawdzić ich spójnośćw konfrontacji z tekstem. Celem tych definicji nie jest wyrażanie prawdyo przedmiocie, który próbują opisać; mają raczej uczynić go przystępniejszym.Narratologia jest zbiorem teorii narracji, tekstów narracyjnych,obrazów, widowisk, wydarzeń; kulturowych artefaktów, które„opowiadają pewną historię”. Taka teoria pomaga zrozumieć, zbadaći ocenić teksty.Teoria jest uporządkowanym zestawem ogólnych twierdzeń na tematkonkretnego wycinka rzeczywistości. Ten wycinek rzeczywistości, korpus[corpus], o którym narratologia próbuje się wypowiadać, składa sięz „tekstów narracyjnych” wszelkiego rodzaju, stworzonych w różnychcelach i pełniących wiele odmiennych funkcji. Choć każdy z nas maogólne pojęcie na temat tego, czym są teksty narracyjne, to z pewnościąnie zawsze łatwo zdecydować, czy dany tekst można uznać za narrację,w całości lub częściowo. Celem tej teorii nie jest wszakże określaniegranic narracji, lecz ułatwianie analizy.Jeśli jednak ogólną charakterystykę tekstu narracyjnego uda się opracowaćchoćby wstępnie, może ona posłużyć jako punkt wyjścia następnejfazy: opisu, w jaki sposób skonstruowany jest każdy tekst narracyjny.Po zakończeniu tego etapu otrzymujemy opis s y s temu narracyjne g o. Na podstawie takiej deskrypcji jesteśmy w stanie dokonać analizyodmian, jakie mogą potencjalnie zaistnieć, kiedy system narracyjnyulega konkretyzacji w poszczególnych tekstach narracyjnych. Ostatnikrok zakłada, że nieskończona liczba tekstów narracyjnych może zostaćopisana za pomocą skończonej liczby pojęć składających się na tenżesystem.


2 Narratologia. Wprowadzenie do teorii narracjiNiniejszy podręcznik przedstawia spójną wewnętrznie, systemowąnarratologię oraz zestaw pojęć do niej się odnoszących. Oferuje czytelnikomnarzędzia, które pozwolą opisać, a następnie zinterpretować tekstynarracyjne. Nie znaczy to, że zaproponowana tu teoria jest „maszyną”,do której ktoś z jednej strony wkłada tekst i oczekuje, że po drugiejstronie pojawi się jego adekwatny opis. Zaprezentowane tutaj pojęcianależy uznać za intelektualne narzędzia pomagające w interpretacji. Sąone przydatne, ponieważ pozwalają użytkownikom na sformułowanieopisu interpretacyjnego w taki sposób, że będzie on przystępny dla innych.Wgląd w abstrakcyjny system narracyjny może także ułatwić odkrywaniewłaściwości tekstu. Nade wszystko jednak przedstawione tutajpojęcia przyczyniają się do zwiększania wiedzy czytelników poprzezzachęcanie ich do artykułowania tego, co zrozumieli, albo wydaje imsię, że zrozumieli, podczas lektury lub innego rodzaju „przetwarzania”artefaktu narracyjnego.Opis tekstu uzyskany za pomocą tej teorii w żadnym wypadku niemoże zostać uznany za jedynie słuszny. Nie to jest też jej celem. Każdymoże użyć tych samych pojęć w odmienny sposób, akcentując inneaspekty tekstu, i tym samym stworzyć zupełnie inny opis. Dzieje się tak,ponieważ czytanie jest czynnością z natury subiektywną. Rzecz w tym,że jeśli opis tekstu rozumiemy jako propozycję, którą można przedstawićinnym, fakt, że został on opracowany w ramach określonej teorii,ma jedną ważną zaletę: ułatwia dyskusję nad zaproponowaną charakterystyką.Tak wygląda „demokratyczne” użycie teorii. Dlatego też nawetteraz nie rezygnuję z myślenia o narratologii jako o systemie.Mając to wszystko na uwadze, możemy wrócić do pytania o korpustekstów narracyjnych. Z jakich elementów się on składa? Na pierwszyrzut oka odpowiedź wydaje się oczywista: powieści, nowele, opowiadania,baśnie, artykuły prasowe i tak dalej. Z różnych jednak powodów,a czasami i bez nich, wyznaczamy jego granice; granice, z którymi niekażdy byłby skłonny się zgodzić. Niektórzy na przykład dowodzą, żekomiksy należą do korpusu tekstów narracyjnych, inni z kolei temu zaprzeczają.Jeśli i jedni, i drudzy zechcą osiągnąć porozumienie, będąmusieli sobie uświadomić, jaką przebyli drogę, nim znaleźli się w tychzupełnie różnych miejscach. W przypadku komiksów wytłumaczeniejest bardzo proste. Ci, którzy są skłonni włączyć je w obręb tekstów narracyjnych,pojęcie t e k s t u interpretują swobodnie. Według nich tekstnie musi mieć charakteru językowego. Komiksy funkcjonują na podstawieodmiennego, niejęzykowego systemu znakowego − mianowiciesystemu obrazów. Z kolei osoby, które wyznaczniki tekstu postrzegająbardziej rygorystycznie, rezerwują ten termin tylko dla tekstów językowych.


Wprowadzenie3Jak pokazuje powyższy przykład, warto najpierw zdefiniować pojęcia,którymi się posługujemy. Definicja najlepiej działa wtedy, kiedy jestsformułowana na tyle jasno, że każdy, kto się nią posługuje, rozumieją w taki sam sposób, w jaki została pierwotnie nakreślona. Tę idealnąsytuację czasem niełatwo osiągnąć, szczególnie wówczas, gdy na przykładkonkretne pojęcie było używane tak często, że zaczęło żyć własnymżyciem i obecnie jest przez każdego z użytkowników rozumianenieco inaczej. Dzieje się tak w przypadku bardzo popularnych i pozornieoczywistych terminów, takich jak literatura, tekst, narracja czyw i e r s z, ale i tych bardziej precyzyjnych, które zostaną tu wprowadzonenieco później, takich jak fokalizacja [focalization]. Oczywiście zawszemożna użyć definicji, która sprawdzi się najlepiej w danym kontekście(lekcji, dyskusji, rozprawy naukowej, artykułu). Ostatecznie toczytelnicy tego podręcznika rozstrzygną, czy omówione tutaj definicjebędą stosowane w innych sytuacjach. Spór o status komiksu mógłby zostaćszybko rozstrzygnięty, gdyby najpierw osiągnąć porozumienie co dodefinicji tekstu. Innymi słowy, definicje przypominają język: dostarczają„słownika”, dzięki któremu jedna osoba rozumie, co druga ma na myśli.Ale niczego więcej narzucić nie mogą.Przedstawiając teorię tekstów narracyjnych, należy opisać kilka fundamentalnychpojęć. Znaczna część tej książki składa się właśnie z definicji.Zacznę jednak od podstawowych terminów. Te k s t w obrębieniniejszego Wprowadzenia do teorii narracji jest zatem skończoną i uporządkowanącałością składającą się ze znaków. Mogą nimi być zarównojednostki językowe, takie jak słowa czy zdania, jak i inne znaki, takie jakujęcia i sekwencje w filmie, lub punkty, linie i plamy w malarstwie. To,że tekst jest skończoną całością, nie oznacza od razu, iż sam w sobie jestskończony, ponieważ jego znaczenia, sensy, funkcje i tła nie mają takiegostatusu. Oznacza to tylko tyle, że można wskazać pierwsze i ostatniesłowo, pierwszy i ostatni kadr filmu, ramę obrazu, nawet jeśli granice te,jak zobaczymy, są tymczasowe i nieszczelne.Definicje, o których mówimy, mogą przybrać taką postać, jaką zaprezentowałampowyżej, ale ujęcia innych badaczy mogą się od siebie niecoróżnić. Na potrzeby tego podręcznika wybrałam następujące: t e k s tnarracyjny [narrative text] jest tekstem, w którym agens [agent] lubpodmiot przekazuje odbiorcy („opowiada” czytelnikowi) opowieść zapomocą określonego medium, którym mogą być język, obraz, dźwięk,budowla lub połączenie wymienionych. O p o w i e ś ć [story] stanowitreść takiego tekstu i źródło konkretnej manifestacji, kształtu oraz„zabarwienia” fabuły. F a b u ł a [fabula] to układ powiązanych logiczniei chronologicznie wydarzeń, sprowokowanych lub doświadczonychprzez aktorów [actors] i przedstawionych w określony sposób. Trzy


BibliografiaWszystkie pozycje, do których się odnoszę, znajdują się w Uwagachi źródłach na końcu każdego rozdziału. Poniższa bibliografia ograniczasię do prac teoretycznych, niekoniecznie narratologicznych per se, poktóre może sięgnąć student.Alpers S., Baxandall M. (1994), Tielpolo and the Pictorial Intelligence, YaleUniversity Press, New Haven.Auerbach E. (1953), Mimesis: Representation of Reality in Western Literature,Princeton University Press, Princeton [wyd. pol.: Mimesis: rzeczywistośćprzedstawiona w literaturze Zachodu, przeł. Z. Żabicki, Prószyński i S-ka,Warszawa 2004].Bachelard G. (1957), La poetique de l’espace, Presses universitaires de France,Paris [wyd. pol.: Poetyka przestrzeni, przeł. A. Tatarkiewicz [w:] Wyobraźniapoetycka. Wybór pism, PIW, Warszawa 1975].Bachtin M. (1981), The Dialogic Imagination, red. M. Holquist, przeł. C. Emerson,M. Holquist, University of Texas Press, Austin.Bal M. (1978), Mise en abyme et inconicite, „Literature”, nr 29, s. 116−128.Bal M. (1981), Notes on Narrative Embedding, „Poetics Today”, nr 2: 2,s. 41−59.Bal M. (1982), On the Meaning of Descriptions, „Twentieth-Century Literature”,nr 6: 1−2, s. 100−148.Bal M. (1986), Tell-Tale Theories, „Poetics Today”, nr 7: 3, s. 555−564.Bal M. (1988), Death and Dissymmetry: The Politics of Coherence in the Bookof Judges, University of Chicago Press, Chicago.Bal M. (1991), On Story-Telling: Essays in Narratology, red. D. Jobling, PolebridgePress, Sonoma.Bal M. (1991, 1994), Reading „Rembrandt”: Beyond the Word-Image Opposition,Cambridge University Press, New York.Bal M. (1994), On Meaning-Making: Essays in Semiotics, Polebridge Press,Sonoma.


242 Narratologia. Wprowadzenie do teorii narracjiBal M. (1997), The Mottled Screen: Rending Proust Visually, Stanford UniversityPress, Stanford.Bal M. (2004), Over-Writing as Un-Writing: Descriptions, World-Making, andNovelistic Time [w:] M. Bal (red.), Narrative Theory: Critical Concepts in Literaryand Cultural Studies, t. 1, Routledge, New York−London, s. 341−388.Bal M. (red., 1998), The Practice of Cultural Analysis: Exposing InterdisciplinaryInterpretation, Stanford University Press, Stanford.Bal M. (red., 2004), Narrative Theory: Critical Concepts in Literary and CulturalStudies, 4 t., Routledge, New York−London.Banfield A. (1982), Unspeakable Sentences, Routledge and Kegan Paul, London.Banfield A. (2000), The Phantom Table: Woolf, Fry, Russell and the Epistemologyof Modernism, Cambridge University Press, Cambridge.Barthes R. (1977), Introduction to the Structural Analysis of Narratives [w:]Image-Music-Text, Fontana, London [wyd. pol.: Wstęp do analizy strukturalnejopowiadań, „Pamiętnik Literacki” 1968, z. 4].Benveniste E. (1971), Problems in General Linguistics, University of MiamiPress, Coral Gables.Bertens H. (2001), Literary Theory, Routledge, New York−London.Bloom H. (1973), The Anxiety o Infl uence: A Theory of Poetry, Oxford UniversityPress, New York [wyd. pol.: Lęk przed wpływem: teoria poezji, przeł.A. Bielik-Robson, M. Szuster, Universitas, Kraków 2002].Booth W.C. (1961), The Rhetoric of Fiction, University of Chicago Press,Chicago [fragmenty w jęz. polskim opublikowane w: Rodzaje narracji,przeł. I. Sieradzki, „Pamiętnik Literacki” 1971, z. 1 oraz Narratologia, red.M. Głowiński, Gdańsk 2004].Bordwell D. (1985), Narration in the Fiction Film, University of WisconsinPress, Madison.Bordwell D. (1989), Making Meaning: Inference and Rhetoric in the Interpretationof Cinema, Harvard University Press, Cambridge, Mass.Bortolussi M., Dixon P. (2003), Psychonarratology: Foundations for the EmpiricalStudy of Liteary Response, Cambridge University Press, Cambridge.Branigan E. (1992), Narrative Comprehension and Film, Routledge, New York−London.Bremond C. (1973), Logique du récit, Editions du Seuil, Paris.Brooks P. (1984), Reading for the Plot: Design and Intention in Narrative, AlfredA. Knopf, New York.Bryson N. (1984), Tradition and Desire: From David to Delacroix, CambridgeUniversity Press, New York.Carlisle J., Schwartz D.R. (red., 1994), Narrative and Culture, University ofVirginia Press, Charlottesville−London.Chase C. (1986), Decomposing Figures: Rhetorical Readings in the RomanticTradition, Johns Hopkins University Press, Baltimore.Chatman S. (1969), New Ways of Analysing Narrative Structures, with an Examplefrom Joyce’s „Dubliners”, „Language and Style”, nr 2, s. 3−36.


Bibliografia243Chatman S. (1972), On the Formalist-Structuralist Theory of Character, „Journalof Literary Semantics”, nr 1, s. 57−79.Chatman S. (1978), Story and Discourse, Cornell University Press, Ithaca.Chatman S. (1990), Coming to Terms: The Rhetoric of Narrative in Fiction andFilm, Cornell University Press, Ithaca.Chatman S. (1992), Reading Narrative Fiction, Macmillan, New York.Chatman S. (1995), How Loose Can Narrators Get? (And How Vulnerable CanNarratees Be?), „Narrative”, nr 3, s. 303–306.Cohan S., Shires L.M. (1988), Telling Stories: A Theoretical Analysis of NarrativeFiction, Routledge, New York.Courtés J. (1976), Introduction à la sémiotique narrative et discursive, Hachette,Paris.Culler J. (1975), Structuralist Poetics: Structuralism, Linguistics and the Studyof Literature, Routledge and Kegan Paul, London.Culler J. (1981), The Pursuit of Signs: Semiotics, Literature, Deconstruction,Cornell University Press, Ithaca.Culler J. (1983), On Deconstruction, Cornell University Press, Ithaca.[fragmenty w jęz. polskim opublikowane w: Dekonstrukcja i jej konsekwencjedla badań literackich, przeł. M.B. Fedewicz, „Pamiętnik Literacki” 1987,nr LXXVIII, z. 4].Culler J. (2007), Omniscience, „The Literary in Theory”, Stanford UniversityPress, Stanford, s. 183−204.Dällenbach L. (1977), Le récit spéculaire: Essai sur la mise en abyme, Seuil,Paris.De Certeau M. (1984), The Practice of Everyday Life, przeł. S. Rendall, Universityof California Press, Berkeley.De Lauretis T. (1983), Alice Doesn’t: Feminism, Semiotics, Cinema, Macmillan,London.De Lauretis T. (1987), Technologies of Gender: Essays on Theory, Film andFiction, Indiana University Press, Bloomington.Dionne C., Mariniello S., Moser W. (red., 1966), Recyclages: Economies del’appropriation culturelle, Les Editions Balzac, Montreal.Doležel L. (1973), Narrative Modes in Czech Literature, University of TorontoPress, Toronto.Doležel L. (1980), Truth and Authenticity in Narrative, „Poetics Today”, nr 1:3, s. 7−25.Eco U. (1976), A Theory of Semiotics, Indiana University Press, Bloomington–Indianapolis [wyd. pol.: Eco U., Teoria semiotyki, przeł. M. Czerwiński, WydawnictwoUniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2009].Eco U. (1979), The Role of the Reader, Indiana University Press, Bloomington−Indianapolis [wyd. pol.: Czytelnik modelowy. Rola czytelnika [w:] Lector infabula. Współdziałanie w interpretacji tekstów narracyjnych, przeł. P. Salwa,PIW, Warszawa 1994].Elsbee L. (1982), The Rituals of Life: Patterns in Narratives, National UniversityPublications, Port Washington−London.


Indeks nazwisk i tytułówAcker Kathy 70, 110, 114, 182Aksolotl (Cortázar) 22Alpers Svetlana 181Ambasadorowie (James) 148, 216Amores Perros (González Iñârritu) 82Anamnese, Een [Anamneza] (Verweg)68–72Après-midi de Monsieur Andesmas, Le[Popołudnie pana Andesmasa] (Duras)82, 98, 107Arystoteles 197Auerbach, Erich 225Austen Jane 15avonden, De [Wieczory] (Reve) 84, 107,128, 154, 219, 238Babel (González Iñârritu) 82Bachelard Gaston 180Bachtin Michaił XIV, 11–12, 70–72, 74,123, 230Bal Mieke 13, 58, 70, 73, 74, 180, 230,234, 235Balzac Honore de 27, 41Banfield Ann 73, 234Barnes Djuna 37, 42, 173Barthes Roland 137, 183, 193, 194, 196,198, 225, 233Baśnie z tysiąca i jednej nocy 57–58, 60,65, 75, 80, 216Baxandall Michael 181Bellow Saul 135, 216Benjamin Walter 62Benveniste Emile 30, 73Bertens Hans 73Bestia ludzka (Zola) 43Biblia 188, 189, 220Biesheuvel J.M.A. 156, 237Black Orchid [Czarna orchidea] (Harper)122Blithedale Romance, The [Opowieśćo Blithedale] (Hawthorne) 98Blood and Guts in High School [Krewi fl aki w ogólniaku] (Acker) 110, 182Bloom Harold 75Bohlmeijer Arno 22, 74Booth Wayne C. 17, 73, 180, 228Bordwell David 181Borges Jorge Luis 61–62, 74, 112Bortolussi Marisa 12Boundaries of Narrative (Genette) 73Branigan Edward 181Brecht Bertolt 65Bremond Claude 196–201, 225Brooks Peter 11, 12Bryson Norman 75Budapest Diary [Dziennik budapeszteński](Suleiman) 23–24, 75, 87Butler Robert 123Butor Michel 20, 29–31, 75, 91, 216Campion Jane 77Camus Albert 106–107Carlisle Janice 235Cendrowska Barbara 182Cervantes Miguel de 27, 41, 61, 70, 74Chamoiseau Patrick 89, 153, 182, 223


250 Narratologia. Wprowadzenie do teorii narracjiChaplin Charlie 172Chase Cynthia 179Chata wuja Toma (Stowe) 170–172Chatman, Seymour 180, 194, 225, 233,234Chéri (Colette) 221Chopin Kate 112Christie Agatha 126, 217, 223Clinton Bill 122–123Co-Dependents (Longman) 185, 225Cohan Steven 12, 73Colette 51, 158, 221Coover Robert 121, 123Coppola Francis Ford 123Corneille Pierre 132, 218Cortázar Julio 22Couperus Louis 20–21, 25, 48, 94,154 166, 211, 218, 237Courtes Joseph 233Craft of Fiction, The (Lubbock) 101Culler Jonathan XI, 12–13, 73, 74, 75,179, 233, 234Cultural Memory in the Present (seriawydawnicza) 230Cyd (Corneille) 218Czechow Anton 164Czerny Anna Ludwika i Zygmunt 74Czerwone i czarne (Stendhal) 204Czerwony Kapturek 216Daantje doet boodschappen [Daniel idziedo sklepu] (Roggeveen) 32, 36Dallenbach, Lucien 73Dama z pieskiem (Czechow) 164Death and Dissymmetry (Bal) 225De Certeau Michel 180De Lauretis Teresa 180, 202, 225Dekameron (Boccaccio) 216Denial [Wyparcie] (Verheul) 143, 182Derrida Jacques 11, 12, 230De Vries Hent 230Dickens Charles 27, 37, 102, 105, 113,133, 145Discours antillais, Le (Glissant) 182Divino Narciso El [Boski Narcyz] (SorJuana) 71, 74Dixon Peter 12Do latarni morskiej (Woolf) 201Doležel Lubomir 73, 74, 225, 234, 235Dombey i syn (Dickens) 37, 102, 133Don Kichot (Cervantes) 27, 61, 70, 71,74, 112Dostojewski Fiodor 27Douglas Frederick 170Dublińczycy (Joyce) 194Duras Marguerite 82, 98, 106, 10721 gramów (González Iñârritu) 82Dyliżans i mucha (La Fontaine) 195Dyskurs opowiadania (Genette) 178Echo (Owidiusz) 182Eco Umberto 235Eisenhower Dwight D. 121, 123Eliot Thomas Stearns 8, 9Elsbee Langdon 225Emecheta Buchi 139, 147Emma (Austen) 15Fale (Woolf) 110, 173FaulknerWilliam 113Faust (Biesheuvel) 156, 237Figures III (Genette) 179Flaubert Gustave 93, 105–106, 113, 169,173, 219, 223Fludernik Monika 180, 225Forster Edward Morgan 117, 234Foucault Michel 15–16Freud Sigmund 124Friedman Norman 180Gadamer Hans-Georg 230–231García Márquez Gabriel 44, 82, 219Geertz Clifford 187–188, 190Genette Gérard XIV, XIX, 11–12, 73, 89,111, 178, 179, 180, 228, 233, 234Germinal (Zola) 127Gdzie diabeł mówi dobranoc (serial telewizyjny)123Glissant Edouard 153, 182Głowiński Michał 235González Iñârritu Alejandro 82Gorczyńska Renata 74Gorris Marleen 217Grafton Sue 217Greimas Algirdas Julien 5, 203–211, 225,233Hamon Philippe 74, 179, 234Hardy Thomas 40–41


Indeks nazwisk i tytułów251Harper Karen 122Hartman Geoffrey 181Harvey Richard Brown 234Hawthorne Nathaniel 98Hemingway Ernest 127Hendricks William O. 194, 225Herman David 12Herzog Werner 215Hirschkop Ken 12Holly Lauren 128Holocaust (serial telewizyjny) 45Homer 37, 85, 86, 109, 181Horacy (Corneille) 132Hoving Isabel 180Hrushovski Benjamin 234Iliada (Homer) 37, 85, 86, 109, 181Iser Wolfgang 235Jahn Manfred 12James Henry 37, 77, 148, 151, 216Jefferson Ann 73Jeżewska Kazimiera 181Johnson Barbara 75Joyce James 140, 194, 195Kafka Franz 63, 143, 214Kakandas Irene 75Kamieńska Anna 182Keller Evelyn Fox 34–35, 75Khanna Ranjana 75Kim jest autor? (Foucault) 15Kittay Jeffrey 234Kłobukowski Michał 182Kolor purpury (Spielberg) 169–171Kolor purpury (Walker) 169–170, 182Kotka (Colette) 51, 158Korzystaj z dnia (Bellow) 135, 216Król Artur 123Król Edyp (Sofokles) 124–125Królewna Śnieżka 126Krzempek Ewelina 182Księga Liczb (Biblia) 159Księga Sędziów (Biblia) 71, 188–190, 225Księga Rodzaju (Biblia) 59, 220Księżna de Clèves (Lafayette) 197kus, De [Pocałunek] (Wolkers) 155, 239Labirynty (Borges) 61–62, 74Lafayette de Maria 197La Fontaine Jean de 195Lämmert Eberhard 179Lanser Susan 73, 180Lato przed zmierzchem (Lessing) 153–154Lefebvre Henri 180Leith Dick 230, 235Lessing Doris 153Leśmian Bolesław 64Lewis Clive Staples 6Liotta Ray 128Lista Schindlera (Spielberg) 19–20, 45–46Lodge David 74, 180Lolita (Nabokov) 122Longman Mary 185, 225Lord Catherine 75Lubbock Percy 101, 102Ludzie starzy i sprawy przemijające (Couperus)20–21, 25, 48, 60, 94, 95,154, 166, 211, 213, 218, 238Łotman, Jurij 180, 202, 221, 225Malot Hector 127Man That Turned into a Statue, The[Człowiek, który zmienił się w posąg](Oates) 195Magnuszewska Agnieszka 75Margolin Uri 12Marple, panna (Christie) 126–127, 216McEwan Ian 175–176, 182, 215, 218McHale Brian 73, 234McMaster Gerald 185, 186, 225Melas Natalie 182Metamorfozy (Owidiusz) 125, 182Mezei Kathy 12Mikołaj, świętyMillhon Kinsey (Grafton) 205, 207, 208,212, 216Mitchell William J. Thomas 181Morrison Toni 24, 58, 66, 74, 83, 116Moser Walter 74Mulisch Harry 86, 89– 92, 151, 181, 238Müller Günther 101, 178Muñoz Juan 167, 182Musser Charles 74Myerson George 230Nabokov Vladimir 122Napoleon Bonaparte 123, 124


Indeks pojęćPodręcznik ten skupia się przede wszystkim na pojęciach narratologicznychoraz ich użyciu. Powstał na potrzeby dydaktyki, dlatego wiele pojęćpowtarza się w kilku miejscach. Wymienianie wszystkich lokalizacjikażdego z nich sprawiłoby, że ten indeks nie spełniłby swojego zadania.Aby był przydatny, zawiera odnośniki tylko do tych stron, na którychdany termin został zdefiniowany, omówiony lub użyty w szczególnymteoretycznym kontekście poszerzającym jego definicję.abolicjonizm, abolicjonista 170aborcja 111abstrakcja, abstrakcyjny 63, 186achronia 99–100, 179adresat (aktantów model) 205–208adresatka 3, 30–31, 235Afryka, przedstawienie 171agens 3 i n.działania: zob. aktornarracji: zob. narratorpercepcji: zob. fokalizatoraktant 204–213, 225aktantów model 204–213, 224, 233aktor 3, 4–10, 114–135, 202–215akumulacja 128, 140alegoria, alegoryczny 71, 118, 124, 126,139, 141, 147, 152–153alienacja 31, 173–174, 202anachronia 84–98ciągła 95–96punktowa 95–96obiektywna 88subiektywna 88anachronizm 62, 159–161analepsa: zob. retrospekcjaanaliza, badacz 5, 9, 79, 82, 130narracyjna, narratologiczna 8, 10,12,36, 71, 72, 121, 129, 167–168strukturalna 36, 72, 190, 224antropologia, antropologiczny 186, 187–191, 225antropomorfizm, antropomorficzny 7,115, 122, 186„antyaktant” (Genette) 225antybohater 41, 70, 135antycypacja 85–90, 92, 94, 96–99mieszana 92subiektywna 90, 97wewnętrzna 92, 97wielokrotna 97–98zewnętrzna 92antycypacja wewnątrz retrospekcji 99antynarracyjny 167antypatia 78, 209antypodmiot 210, 214, 225antyrealizm, antyrealistyczny 45–46, 113


256 Narratologia. Wprowadzenie do teorii narracjiantyteza anioł-dziwka 157apostrofa 30, 75arbitralność 42, 46, 118argumentacja, argumentacyjny 7, 33–34,36, 103, 111, 227–228, 234artefakt kulturowy 1 i n.zob. też tekstartykulacja 131aspekt 6 i n.atrybucja, przypisywanie 37, 48–58, 88autentyczność: zob. uwierzytelnienieautobiografia, autobiograficzny 22, 23–24, 133, 170autor 6, 15–17, 71, 122„śmierć autora” (Foucault) 15„autor implikowany” (Booth) 17, 73autor/tekst jako funkcja (Foucault) 15–16autoreferencja, autoreferencyjność 48–57autorytet 15–18, 67–68baśń 25, 117, 141, 205, 212–213, 218biblijny 19, 116, 117, 159, 160, 222biologia 34–35biurokracja 19, 63błędne odczytanie 75bohater ofiara 135bohater, bohaterka 128, 134–135cechy (postaci): zob. cechycechy, własności, właściwości 1, 6–9,46–48, 77, 115, 128, 129, 141cenzor, cenzura 16–17charakterystyka 115–135chronofobia 80chronologia, chronologiczny 5–6, 78,81–100, 218–220ciało 108, 125czas 5, 6, 34, 42, 61–62, 79–81, 215–220i n.„rzeczywisty” 106, 176czasownik 160deklaratywny 48–57wskazujący na relację teleologiczną204dynamiczny, działania 151, 192postrzegania 109, 151, 164czasownika czas (gramatyczny) 81–82,95, 176częstotliwość 111–114człowieczeństwo 22, 121czytelnik, odbiorca, czytanie 10, 12, 16,29–31, 63–64, 81, 235deixis, deiktyczny 30–31, 52–56dekonstrukcja 223, 230, 234delimitacja 36–37denaturalizować 41, 45destinataire (Greimas): zob. odbiorcadestinateur (Greimas): zob. władzadetektywistyczna powieść 93, 94, 98,117, 127, 133, 166, 212, 213, 217determinacja 61, 140–141determinizm 199dialog 65–66, 73, 103, 235dialogiczność (Bachtin) 70, 230didaskalia 65długie ujęcie 41dopełnienie (aktantów model) 204–205dotyk 138dramat, dramatyczny 8, 53, 65–66, 177,235druga osoba 20, 29–31, 75dyskurs, dyskursywny 12, 70–72dystrybucja 135, 153, 224, 228działać 4 i n.działanie 10działanie 4 i n.dziennik podróży 45, 74dziewica 188–190„dzikus” 131dźwięk 38, 40Edypa kompleks 124–125„efekt postaci” 115, 116, 119, 121egzystencjalizm, egzystencjalista 122,134, 199, 237ekfraza 40–42ekologia, ekologiczny 186element 6, 33, 136 i n.elipsa 93, 97, 102, 103–104, 113, 218,219emancypacja 16, 170emocja, emocjonalny 48–53, 84, 98,148–49, 184emotywny sposób użycia języka 48–53epicki 89, 142epistemologia, epistemologiczny 108,117, 120–121, 173, 228


Redaktor inicjującyRedaktorKorektaSkład i łamanieMarta CzerwonkaAnna Poinc-ChrabąszczLucyna SterczewskaKatarzyna Mróz-JaskułaNakład 1000 egz, ark. wyd. 18Wydawnictwo Uniwersytetu JagiellońskiegoRedakcja: ul. Michałowskiego 9/2, 31-126 Krakówtel. 12-631-18-81, 12-631-18-82, fax 12-631-18-83

More magazines by this user
Similar magazines