NIK o pomocy materialnej dla uczniów - Najwyższa Izba Kontroli

nik.gov.pl

NIK o pomocy materialnej dla uczniów - Najwyższa Izba Kontroli

Spis treściN A J W Y Ż S Z A I Z B A K O N T R O L IInformacjao wynikach kontroliwykorzystania środków publicznychna pomoc materialną dla uczniówNr ewid. 144/2011/P/10074/KNO1. Wprowadzenie………………………………………………………………………………………12. Podsumowanie wyników kontroli……………………………………………………………22.1. Ocena kontrolowanej działalności......................................................................22.2. Uwagi i wnioski ..................................................................................................53. Ważniejsze wyniki kontroli………………………………………………………………83.1. Podział i wykorzystanie środków publicznych na pomoc materialnądla uczniów ........................................................................................................83.1.1. Podział środków z budżetu państwa na pomoc materialną dla uczniówdokonywany przez Ministerstwo Edukacji Narodowej........................................83.1.2. Wykorzystanie środków publicznych na pomoc materialną dla ucznióww gminach .......................................................................................................113.1.3. Wykorzystanie środków publicznych na pomoc materialną dla ucznióww szkołach publicznych....................................................................................153.2. Realizacja programów pomocy materialnej dla uczniów..................................173.2.1. Realizacja programu rządowego pn. Wyprawka szkolna .................................173.2.2. Realiacaja programu wieloletniego pn. Pomoc państwa w zakresiedożywiania .......................................................................................................203.3. Organizacja pomocy materialnej dla uczniów ..................................................243.3.1. W Ministerstwie Edukacji Narodowej ...............................................................243.3.2. W gminach.......................................................................................................263.3.3. W szkołach publicznych ...................................................................................293.4. Efekty pomocy materialnej dla uczniów...........................................................334. Informacje dodatkowe o przeprowadzonej kontroli.……………………….…..375. Załączniki.…………………………………………………………………………………. 391. Charakterystyka stanu prawnego oraz uwarunkowań ekonomicznych i organizacyjnych.2. Wykaz jednostek skontrolowanych i osób kierujących tymi jednostkami oraz jednostekorganizacyjnych Najwyższej Izby Kontroli, które przeprowadziły kontrole, a takżeocen skontrolowanej działalności zawartych w wystąpieniach pokontrolnych.3. Notatka z panelu ekspertów zorganizowanego przez Najwyższą Izbę Kontroli w dniu14 czerwca 2011 r. w celu omówienia wstępnych ustaleń wynikającychz przedmiotowej kontroli.4. Wykaz podmiotów, którym przekazano informację o wynikach kontroli.


Wprowadzenie1. Wprowadzenie1.1. Temat kontroliKontrola pn. Wykorzystanie środkówpublicznych na pomoc materialną dlauczniów (nr P/10/074) została podjętaz inicjatywy Najwyższej Izby Kontroli.Kontrolą objęto lata 2009–2011 (I kwartał).1.2. Cel i zakres kontroliCelem kontroli była ocena funkcjonowaniasystemu pomocy materialnej dlauczniów.Ocena dotyczyła w szczególności:1) sposobu podziału i wykorzystania środkówpublicznych na ww. pomoc,2) realizacji zadań przez Ministra EdukacjiNarodowej, jednostki samorządu terytorialnegoi szkoły publiczne wynikającychz przepisów prawnych oraz programówpomocy materialnej,3) organizacji i efektów pomocy materialnejdla uczniów.Kontrolą - z udziałem siedmiu DelegaturNIK 1 - objęto 75 jednostek organizacyjnych,w tym: Ministerstwo Edukacji Narodowej(MEN), 19 urzędów gmin i trzy jednostkiorganizacyjne gmin 2 oraz 52 szkołypubliczne (25 szkół podstawowych,20 gimnazjów, siedem szkół ponadgimnazjalnych)na terenie 10 województw.Kontrolę w Ministerstwie Edukacji Narodowejprzeprowadzono na podstawie art.2 ust. 1 ustawy z dnia 23 grudnia 1994 r.o Najwyższej Izbie Kontroli 3 , z uwzględnieniemkryteriów określonych w art. 5 ust. 1ww. ustawy, tj. legalności, gospodarności,celowości i rzetelności, a w jednostkachsamorządu terytorialnego oraz szkołach, dlaktórych j.s.t. są organami prowadzącymi -na podstawie art. 2 ust. 2 tej ustawy,z uwzględnieniem kryteriów określonychw art. 5 ust. 2 ww. ustawy, tj.: legalności,gospodarności i rzetelności.Zgodnie z ustawą z dnia 7 września1991 r. o systemie oświaty 4 pomoc materialnajest udzielana uczniom w celuzmniejszenia różnic w dostępie do edukacjioraz umożliwienia pokonywania barier dostępudo edukacji wynikających z trudnejsytuacji materialnej ucznia, a także wspieraniaedukacji uczniów zdolnych.Pomoc materialna dla uczniów macharakter socjalny lub motywacyjny i jestfinansowana z budżetu państwa i budżetówgmin. Pomoc materialna o charakterzesocjalnym udzielana jest przez gminyw formie stypendiów szkolnych i zasiłkówszkolnych. Pomoc materialna o charakterzemotywacyjnym udzielana jest przezszkoły w formie stypendiów za wynikiw nauce lub za osiągnięcia sportowe orazprzez Prezesa Rady Ministrów, MinistraEdukacji Narodowej i Ministra Kulturyi Dziedzictwa Narodowego w formie stypendiówza szczególne osiągnięcia edukacyjnelub artystyczne.1W Białymstoku, Bydgoszczy, Lublinie, Krakowie,Olsztynie, Poznaniu i Rzeszowie.2Tj.: Miejski Zespół Oświaty i Zdrowia w Barczewie,Miejsko-Gminny Ośrodek Pomocy Społecznejw Rawiczu oraz Gminny Zespół Oświaty w Kcyni.Rady gmin upoważniły ww. jednostki do prowadzeniapostępowań w sprawach pomocy materialnejdla uczniów o charakterze socjalnym.34Dz. U. z 2007 r. Nr 231, poz. 1701, ze zm., zwanadalej ustawą o NIK.Dz. U. z 2004 r. Nr 256, poz. 2572, ze zm.1


Podsumowanie wyników kontroli2. Podsumowanie wyników kontroli2.1. Ogólna ocena kontrolowanej działalnościzakresie 7 i nie organizowały dodatkowychzajęć edukacyjnych. PonadtoPaństwo zapewnia, w miarę możliwości,środki finansowe na pomocmaterialną dla uczniów, w celu wyrównywanianie w pełni wykorzystywały środkiszans edukacyjnych,budżetowe przeznaczone na te cele.W 2009 r. w skali kraju nie wykorzystanogłównie poprzez udział w dodatkowychzajęciach edukacyjnych orazponad 9% środków budżeto-wspieranie edukacji uczniów zdolnych.W 2009 r. z budżetu państwaprzeznaczono na pomoc materialnądla uczniów kwotę 478.059 tys. zł,a w 2010 r. – 515.881 tys. zł (tj. więcejo 8%) 5 . Środki te przeznaczonewych przeznaczonych na pomoc materialnądla uczniów, w tym 30%środków na pomoc w ramach programurządowego Wyprawka szkolna 8 ,a w 2010 r. 16% środków, w tymna pomoc w ramach ww. Programu –38% środków. [str. 25 oraz 28-29]zostały głównie na pomoc socjalną,tj. stypendia i zasiłki szkolne (83%ww. kwoty w 2009 r. i 75% w 2010Minister Edukacji Narodowej podejmowałdziałania w celu zapewnieniaw budżecie państwa środków nar.) oraz na dofinansowanie zakupupomoc materialną dla uczniów, w tympodręczników (15% kwoty w 2009 r.i 17% w 2010 r.). Ogółem pomocąw ramach rządowego programu pn.Wyprawka szkolna 9 oraz na stypendiamaterialną we wszystkich formachministra właściwego do spraw oświatyi wychowania dla uczniów uzysku-objęto średnio w roku około 1,7 mlnuczniów (tj. 31% ogólnej liczbyuczniów w Polsce) 6 jących wybitne osiągnięcia edukacyjne.[str. 8, 17, 19-20]. [str. 8-9]Pomoc ta nie zapewnia jednakżeosiągnięcia zakładanych celów, ponieważStwierdzona nieprawidłowośćma głównie charakter socjalnyw działaniach Ministra Edukacji Narodowejpolegała na przekazaniui sprowadza się do przekazywaniabeneficjentom gotówki lub dofinansowaniazakupu podręczników.Gminy, których zadaniem jestm.in. udzielanie pomocy materialnejdla uczniów, nie rozpoznawały w dostatecznymstopniu potrzeb w tym56W ustawie budżetowej na 2011 r. przeznaczonona pomoc materialną dla uczniów kwotę517 mln zł.Ogólna liczba uczniów objętych pomocą materialnąuwzględnia również stypendia za wynikiw nauce i stypendia za osiągnięcia sportowe, finansowaneze środków własnych gmin.789Jak wynika z Europejskiego Badania Dochodówi Warunków Życia, w Polsce zagrożony ubóstwemjest co szósty obywatel i co piąte dziecko. Danete nie odbiegają od średniej dla krajów UE, jednakpoziom granic ubóstwa w Polsce należy donajniższych (szczegółowe dane na str. 47-48).Warunki udzielania pomocy w ramach tego Programuokreśla rozporządzenie Rady Ministrówz dnia 28 maja 2010 r. w sprawie szczegółowychwarunków udzielania pomocy finansowejuczniom na zakup podręczników oraz wypłatyuczniom zasiłku powodziowego na cele edukacyjne(Dz. U. Nr 95, poz. 612, ze zm.).Program na 2009 r. ustanowiony uchwałą RadyMinistrów nr 57/2009 z dnia 27 kwietnia 2009 r.oraz Program na 2010 r. ustanowiony uchwałąRady Ministrów nr 76/2010 z dnia 28 maja 2010 r.2


Podsumowanie wyników kontroliw 2010 r. wojewodom, kuratoromoświaty i organom gmin pisma, zawierającegoniezgodną ze stanowiskiemMinistra Finansów interpretacjęart. 128 ust. 2 ustawy z dnia 27 sierpnia2009 r. o finansach publicznych 10 .Z interpretacji wynika, że wejściew życie ww. ustawy (1 stycznia2010 r.) nie powinno spowodowaćzmian w zakresie dotowania stypendiówi zasiłków szkolnych, polegającychna ponoszeniu przez gminyco najmniej 20% kosztów realizacjitego zadania, podczas gdy w art. 128ust. 2 ww. ustawy zostało zawartejednoznaczne sformułowanie, że kwotadotacji na dofinansowanie zadańwłasnych bieżących i inwestycyjnychnie może stanowić więcej niż 80%kosztów realizacji zadania, chyba żeodrębne ustawy stanowią inaczej.[str. 10-11]Ponadto w ocenie NIK działaniaMinisterstwa Edukacji Narodowejpodejmowane w celu zwiększeniawykorzystania przez gminy w poszczególnychwojewództwach dotacjina pomoc materialną dla uczniów,w tym na program rządowy pn.Wyprawka szkolna, nie były skuteczne.[str. 17]Skontrolowane gminy zapewniałyuczniom wsparcie w formie stypendiówszkolnych i zasiłków szkolnychoraz w formie dofinansowaniazakupu podręczników w ramach programurządowego pn. Wyprawkaszkolna. Większość skontrolowanychgmin (58%) uwzględniała w budżecieśrodki własne na stypendiaza wyniki w nauce lub stypendiaza osiągnięcia sportowe. [str. 11-14]Stwierdzone nieprawidłowościw skontrolowanej działalności gminpolegały m.in. na:1) braku rzetelnego rozpoznania potrzebuczniów ubiegających sięo stypendia szkolne, co m.in. skutkowałomalejącym z roku na roklub niepełnym wykorzystaniemcorocznych dotacji budżetowych(11 gmin, tj. 58%) lub przyznawaniemstypendiów szkolnych jedyniew formie pieniężnej, podczas gdyzgodnie z art. 90d ust. 5 ustawyo systemie oświaty, stypendiumszkolne może być udzielone w formieświadczenia pieniężnego jedyniew przypadku, jeżeli organ przyznającystypendium uzna, że udzieleniestypendium w innej formie(m.in. całkowitego lub częściowegopokrycia kosztów udziału ucznióww zajęciach edukacyjnych, wykraczającychpoza zajęcia realizowanew ramach planu nauczania, w tymrealizowanych poza szkołą orazpomocy rzeczowej o charakterzeedukacyjnym, w tym w szczególnościzakupu podręczników)nie jest możliwe (siedem gmin,tj. 37%), [str. 13 oraz 27-28]2) niezrealizowaniu obowiązku wynikającegoz art. 128 ust. 2 ustawyo finansach publicznych, polegającegona niezapewnieniu przez gminyw 2010 r. 20% udziału środkówwłasnych w finansowaniu stypendiówszkolnych i zasiłków szkolnychoraz niezwróceniu do budżetu państwapobranych w nadmiernej wy-10Dz. U. Nr 157, poz. 1240, ze zm.3


Podsumowanie wyników kontrolisokości kwot dotacji (cztery gminy,tj. 21%), [str. 11-12]3) stosowaniu niezgodnych z ustawąo systemie oświaty zasad udzielaniastypendiów i zasiłków szkolnych,dotyczących m.in.: pierwszeństwaw przyznawaniu stypendiumkryteriów innych niż miesięcznawysokość dochodu na osobęw rodzinie ucznia, uzależnieniaprzyznania stypendium od dołączeniaprzez wnioskodawcę opiniidyrektora szkoły, wstrzymywaniastypendium w przypadku niskiejfrekwencji na zajęciach, uzależnieniaprzyznania zasiłku szkolnegood uprzedniego przedłożenia dokumentówpotwierdzających dokonaniewydatków na cele edukacyjne(sześć gmin, tj. 28%),[str. 26-28]4) wypłacaniu kwot stypendiumszkolnego w kwotach niższych niżminimum określone w art. 90dust. 9 ustawy o systemie oświaty(dwie gminy, tj. 11%), [str. 13]5) nieprzestrzeganiu Kodeksu postępowaniaadministracyjnego przywydawaniu decyzji administracyjnychw sprawie udzielania pomocyw formie stypendiów i zasiłkówszkolnych (m.in. przekraczaniuustawowych terminów na załatwieniesprawy, niewywiązywaniu sięz obowiązku zawiadomienia stronyo nieterminowym załatwieniusprawy), co świadczy m.in. o nieskutecznejkontroli wewnętrznej(13 gmin, tj. 68%), [str. 28-29]6) nierzetelnym rozpatrywaniu wnioskówo stypendia szkolne, co skutkowałouchylaniem decyzji administracyjnychw sprawie przyznawaniapomocy materialnej o charakterzesocjalnym przez organyodwoławcze ze względu na wydaniedecyzji z naruszeniem prawa(dwie gminy, tj. 11%). [str.28, 35-36]Skontrolowane szkoły publicznepodejmowały działania związanez rozpoznawaniem potrzeb ucznióww zakresie pomocy materialnej orazudzielały pomocy uczniom w ramachprogramu rządowego pn. Wyprawkaszkolna. Większość skontrolowanychszkół (58%) zapewniła takżeuczniom zdolnym stypendia za wynikiw nauce lub za osiągnięcia sportowe.[str. 15 i 30]Stwierdzone nieprawidłowościw skontrolowanej działalności szkółpublicznych polegały m.in. na:1) niewystępowaniu do gmin (organówprowadzących szkoły) o środkifinansowe na stypendia o charakterzemotywacyjnym, co pozbawiłouczniów zdolnych korzystaniaz prawa do pomocy materialnejw formie stypendiów za wynikiw nauce lub za osiągnięcia sportowe(22 szkoły, tj. 42%), [str. 15]2) nieuwzględnieniu w statutachszkół rodzajów i form pomocy materialnejdla uczniów, określonychw ustawie o systemie oświaty(22 szkoły, tj. 42%), [str. 30]3) nieprzestrzeganiu ustawowychzasad udzielania stypendiów motywacyjnych,w tym:a) nieprawidłowym powoływaniukomisji stypendialnych oraznieprzestrzeganiu zasadyudzielania stypendium za wy-4


Podsumowanie wyników kontroliniki w nauce lub za osiągnięciasportowe tylko raz w semestrze(25 z 30 szkół udzielającychstypendiów motywacyjnych,tj. 83%),b) wypłacaniu stypendiów motywacyjnychabsolwentomszkół (dwie z 30 skontrolowanychw tym zakresie szkół, tj.7%), [str. 30-31]4) błędnym wyliczeniu miesięcznejwysokości dochodu na osobęw rodzinie ucznia, od którego zależyudzielenie dofinansowaniazakupu podręczników w ramachprogramu rządowego pn. Wyprawkaszkolna (siedem z 25skontrolowanych w tym zakresieszkół podstawowych, tj. 28%)oraz braku faktur i rachunków2.2. Uwagi i wnioskiW celu lepszego zaspokajania potrzebw zakresie pomocy materialnejdla uczniów niezbędne jest wprowadzenierozwiązań prawnych, obligującychMinistra Edukacji Narodowejoraz gminy do analizy i oceny skutecznościfunkcjonowania systemuudzielania tej pomocy, w tym do ocenyfunkcjonującego algorytmu podziałudla gmin środków budżetowychna tę pomoc.Bez systematycznego analizowaniai oceniania skuteczności stosowanychprocedur i przepisów prawnychw zakresie pomocy materialnejdla uczniów, nie jest możliwa realizacjakonstytucyjnej normy, zawartejw art. 70 ust. 4 Konstytucji Rzeczy-związanych z rozliczeniem tegodofinansowania, a także nieegzekwowaniuod rodziców ubiegającychsię o dofinansowanie uzasadnieniapomocy w przypadkachprzekroczenia kryterium dochodowegoi nieprawidłowym dokumentowaniurozliczenia wydatków(7 z 20 skontrolowanych w tymzakresie gimnazjów, tj. 35%), [str.19-20]5) niezapewnieniu w jednej ze szkółuczniom dożywiania w ramachprogramu wieloletniego pn.Pomoc państwa w zakresie dożywiania.[str. 21]pospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia1997 r. 11 , według której „Władzepubliczne zapewniają obywatelompowszechny i równy dostęp do wykształcenia.W tym celu tworząi wspierają systemy indywidualnejpomocy finansowej i organizacyjnejdla uczniów i studentów.”.W celu wyeliminowania stwierdzonychnieprawidłowości MinisterEdukacji Narodowej powinien rozważyćwprowadzenie przepisów prawnych,dotyczących:a) zobowiązania gmin do sporządzaniabilansu potrzeb w zakresiepomocy materialnej o charakterzesocjalnym dla uczniów, co umoż-11Dz. U. Nr 78, poz. 483, ze zm.5


Podsumowanie wyników kontroliliwi m.in.: rzetelne planowaniekwot wydatków na tę pomoc,ustalenie minimalnych kwot stypendióworaz dotarcie z tą pomocądo uczniów, których rodzicenie podejmują odpowiednichdziałań w celu jej uzyskania, pomimotakich potrzeb,b) zobowiązania gmin do tworzeniaw prowadzonych szkołach ofertyzajęć edukacyjnych dla uczniówwykraczających poza plany nauczania,umożliwiających uczestnictwow nich uczniom w ramach przyznanychstypendiów szkolnych,c) określenia kryteriów (niezależnieod regulacji prawnych, zawartychw ustawie o pomocy społecznej),od których zależy kwalifikowanieucznia do pomocy materialnejo charakterze socjalnym (przekroczenieprogu dochodowegonawet o niewielką kwotę pozbawiaucznia możliwości skorzystaniaze stypendium szkolnego, mimotrudnej sytuacji materialnej).Prezydenci, burmistrzowiei wójtowie powinni:1) podjąć działania w celu rzetelnegorozpoznania potrzeb w zakresiepomocy materialnej dla uczniów,2) zapewnić terminowe rozpatrywaniewniosków o stypendiaszkolne i zasiłki szkolne,3) zweryfikować regulaminy przyznawaniapomocy materialnejdla uczniów pod względemzgodności z obowiązującymiprze-pisami ustawy o systemieoświaty,4) opracować i wdrożyć proceduryzapewniające pełne wykorzystanieprzez beneficjentów przyznanychstypendiów szkolnych,5) tworzyć warunki do wspieraniaprzez szkoły uczniów zdolnych,m.in. poprzez zapewnienie w budżetachszkół środków na stypendiaza wyniki w nauce lub stypendiaza osiągnięcia sportowe.Dyrektorzy szkół publicznychpowinni:1) określić w statutach szkół formyi zakres pomocy materialnej dlauczniów, zgodnie z zasadami zawartymiw ustawie o systemieoświaty,2) podejmować działania wspomagającerodziców w pełnym wykorzystaniukwot w ramach przyznanychstypendiów szkolnych,3) występować do organu prowadzącegoszkołę o środkina stypendia za wyniki w naucelub za osiągnięcia sportowe,4) zapewnić właściwe warunki doobjęcia pomocą w formie pełnowartościowychobiadów wszystkichpotrzebujących ucznióww ramach programu wieloletniegopn. Pomoc państwa w zakresiedożywiania.Na potrzebę istotnych zmianw systemie pomocy materialnej dlauczniów wskazali również eksperci(naukowcy i praktycy) biorący udziałw zorganizowanym przez NajwyższąIzbę Kontroli panelu ekspertów 12 .12Przebieg dyskusji w trakcie panelu przedstawiazałącznik nr 3 do niniejszej Informacji.6


Podsumowanie wyników kontroliZa szczególnie ważne eksperciuznali:1) systematyczne monitorowanieoraz dokonywanie analiz i ocenskuteczności udzielanej pomocymaterialnej dla uczniów, w tymfunkcjonowania algorytmu podziałuśrodków budżetowych dla gminna tę pomoc,2) wdrożenie procedur zapewniającychpełne wykorzystanie przezbeneficjentów środków przeznaczonychna pomoc materialną dlauczniów,4) dostosowanie regulaminów przyznawaniapomocy materialnejdla uczniów w gminach do przepisówustawy o systemie oświaty.W 76 wystąpieniach pokontrolnychNajwyższa Izba Kontroli sformułowałałącznie 197 wniosków, z którychdo dnia 18 sierpnia 2011 r. zrealizowano141, 39 wniosków było w trakcierealizacji a 17 nie zrealizowano.3) uregulowanie kwestii organizowaniaw szkołach dodatkowychzajęć edukacyjnych dla uczniówuprawnionych do korzystaniaz pomocy materialnej w formiestypendiów szkolnych,7


Ważniejsze wyniki kontroli3. Ważniejsze wyniki kontroli3.1. Podział i wykorzystanie środków publicznychna pomoc materialną dla uczniów3.1.1. Podział środków z budżetupaństwa na pomoc materialnądla uczniów dokonywany przez MinisterstwoEdukacji Narodowej1. Zasady udzielania pomocy materialnej dlauczniów ze środków budżetu państwa regulująprzepisy rozdziału 8a ustawy o systemieoświaty, z uwzględnieniem przepisów ustawyz dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej13 oraz ustawy z dnia 28 listopada2003 r. o świadczeniach rodzinnych 14 .Informacje dotyczące zakresu, warunkówi form udzielania pomocy materialnejdla uczniów zawarte zostały we Wprowadzeniuna str. 1 oraz w załączniku nr 1do niniejszej Informacji.Szczególną formą pomocy materialnejdla uczniów o charakterze socjalnym jestedukacyjna pomoc rzeczowa w formiedofinansowania z rezerwy celowej budżetupaństwa zakupu podręczników szkolnych,prowadzona w ramach programu rządowegopn. Wyprawka szkolna.Pomocą materialną państwa o charakterzesocjalnym objęte są również m.in.dzieci i uczniowie (do czasu ukończeniaszkoły ponadgimnazjalnej) w ramach programuwieloletniego pn. Pomoc państwaw zakresie dożywiania 15 .Charakterystykę stanu prawnego orazuwarunkowań ekonomicznych i organizacyjnychprzedstawia załącznik nr 1do niniejszej Informacji.2. Minister Edukacji Narodowej dokonywałw skontrolowanym okresie podziału środkówz rezerwy celowej budżetu państwana gminy (na okres od stycznia do czerwcai od września do grudnia), z przeznaczeniemna stypendia szkolne i zasiłki szkolne.Podział środków dokonywany był wedługalgorytmu, określonego w § 1 rozporządzeniaMinistra Edukacji Narodoweji Sportu z dnia 22 lutego 2005 r. w sprawieterminów przekazywania dotacji celowejgminom na dofinansowanie świadczeńpomocy materialnej o charakterze socjalnymoraz sposobu ustalania tej dotacji 16 .Minister Edukacji Narodowej przekazywałwnioski w sprawie podziału ww. środków doMinistra Finansów, który, zgodnie z art. 90rust. 2 ustawy o systemie oświaty oraz § 2ww. rozporządzenia, powinien udzielać dotacjicelowych dla gmin w transzach miesięcznych(do 10-tego każdego miesiąca).W wyniku kontroli stwierdzono, że postępowaniew tym zakresie nie było zgodne z ww.przepisami prawnymi. Ministerstwo Finansówprzekazywało środki dotacji dla gminza pośrednictwem wojewodów.3. Na pomoc materialną dla uczniów o charakterzesocjalnym i motywacyjnym MinisterstwoEdukacji Narodowej uruchomiło13Dz. U. z 2009 r. Nr 175, poz. 1362, ze zm.14Dz. U. z 2006 r. Nr 139, poz. 992, ze zm.15Na podstawie ustawy z dnia 29 grudnia 2005 r.o ustanowieniu programu wieloletniego „Pomocpaństwa w zakresie dożywiania” (Dz. U. Nr 267,poz. 2259, ze zm.).16Dz. U. Nr 36, poz. 319.8


Ważniejsze wyniki kontroliz budżetu państwa 17w 2009 r. kwotę478.059 tys. zł i w 2010 r. kwotę515.881 tys. zł (tj. więcej niż w 2009 r.o 8%).4. Na pomoc materialną dla uczniówo charakterze socjalnym Ministerstwo EdukacjiNarodowej uruchomiło z budżetu państwa18 w 2009 r. kwotę 466.586,3 tys. złi w 2010 r. kwotę 504.636 tys. zł, tj. więcejniż w 2009 r. o 8%).Wyżej wymienione środki przeznaczonezostały na:1) stypendia szkolne i zasiłki szkolne,w 2009 r. w kwocie 396.000 tys. zł(83% ogółu środków przeznaczonychz budżetu państwa) i w 2010 r.w kwocie 386.510 tys. zł (75% ogółuśrodków), tj. mniej niż w 2009 r. o 2%.Stypendia szkolne w 2009 r. uzyskało705.897 uczniów, a w 2010 r.677.010 uczniów (mniej niż w 2009 r.o 28.887 uczniów, tj. 0 4%). Zasiłkiszkolne w 2009 r. uzyskało 23.675uczniów, a w 2010 r. – 19.429 uczniów(mniej niż w 2009 r. o 4.246 uczniów,tj. o 18%);2) pomoc rzeczową o charakterze edukacyjnymw postaci dofinansowania zakupupodręczników, w ramach realizacjiprogramu rządowego pn. Wyprawkaszkolna, w 2009 r. w kwocie70.586,3 tys. zł (15% ogółu środków)i w 2010 r. – 85.573,5 tys. zł (17%ogółu środków), tj. więcej niż w 2009 r.o 17% 19 .1718W ramach części 30 - Oświata i wychowanie orazczęści 83 - Rezerwy celowe (dane MinisterstwaEdukacji Narodowej).W ramach części 30 - Oświata i wychowanie orazczęści 83 - Rezerwy celowe (dane MinisterstwaEdukacji Narodowej).19Ponadto, na wypłatę zasiłków powodziowychi pokrycie kosztów wyjazdów terapeutycznych dlaDofinansowanie zakupu podręcznikówszkolnych w ramach programurządowego pn. Wyprawka szkolnaotrzymało w 2009 r. 263.406 uczniów,a w 2010 r. 262.536 uczniów.Z pomocy materialnej o charakterzesocjalnym dla uczniów, finansowanejz budżetu państwa oraz ze środkówbudżetów gmin, poprzez dożywianiew szkole w ramach programu wieloletniegopn. Pomoc państwa w zakresiedożywiania, skorzystało w roku szkolnym2008/2009 r. 570.914 uczniów,a w roku szkolnym 2009/2010 r. -556.948 uczniów.Łącznie z poszczególnych form pomocymaterialnej o charakterze socjalnym,razem z pomocą w zakresie dożywiania,skorzystało w roku szkolnym2008/2009 - 1.563.892 uczniów, a w rokuszkolnym 2009/2010 - 1.515.923uczniów, tj. 28% ogółu uczniów w kraju.5. Na pomoc materialną dla uczniówo charakterze motywacyjnym uruchomionoz budżetu państwa w 2009 r. kwotę11.473 tys. zł i w 2010 r. kwotę 11.245 tys.zł (tj. mniej niż w 2009 r. o 2%).Wymienione wyżej środki przeznaczonezostały na:1) stypendia Prezesa Rady Ministrów dlauczniów, którzy otrzymali promocjez wyróżnieniami lub wykazującychszczególne uzdolnienia, w 2009 r.w łącznej kwocie 10.513 tys. zł (4.569stypendiów) i w 2010 r. w łącznej kwocie10.285 tys. zł (3.381 stypendiów),2) stypendia Ministra Edukacji Narodowejdla uczniów uzyskujących wybitdzieciz terenów dotkniętych powodzią przeznaczono32.552,5 tys. zł (6% ogółu środków).9


Ważniejsze wyniki kontroline osiągnięcia edukacyjne, w 2009 r.i w 2010 r. w kwocie po 960 tys. zł(w 2009 r. – spośród 1.457 zgłoszonychwniosków przy-znano 300 stypendiówpo 3.200 zł, a w 2010 r. spośród1.592 wniosków przyznano 320stypendiów po 3.000 zł).Ponadto Minister Kultury i DziedzictwaNarodowego przyznał, ze środków budżetupaństwa, stypendia dla wyróżniających sięuczniów szkół artystycznych oraz laureatówmiędzynarodowych lub krajowychkonkursów artystycznych, w 2009 r. – 324stypendia i w 2010 r. – 683 stypendia.Pomoc materialna o charakterze motywacyjnymdla uczniów przyznana zostałarównież, w skontrolowanym okresie,w formie stypendiów za wyniki w naucelub za osiągnięcia sportowe przez,ze środków przyznanych na ten cel organprowadzący, w 2009 r. – 170.372 uczniomi w 2010 r. – 169.472 uczniom.Łącznie z poszczególnych form pomocymaterialnej o charakterze motywacyjnymskorzystało w 2009 r. 175.565 uczniówi w 2010 r. - 173.856 uczniów.Ogółem wszystkimi formami pomocymaterialnej objęto w 2009 r. 1.739.457uczniów, a w 2010 r. – 1.689.779 uczniów,tj. w skontrolowanym okresie około 31%ogólnej liczby uczniów w Polsce.6. Z dniem 1 stycznia 2010 r., zgodniez art. 128 ust. 2 ustawy o finansach publicznych,gminy zostały zobowiązanedo zapewnienia wkładu własnego w wysokościnie mniejszej niż 20% ogólnej kwotywydatków na pomoc materialną dlauczniów o charakterze socjalnym.Minister Edukacji Narodowej w piśmiez dnia 23 lipca 2010 r. skierowanym dowojewodów, kuratorów oświaty oraz organówjednostek samorządu terytorialnegoprzekazał interpretację przepisów art. 128ust. 2 ustawy o finansach publicznych,która jest niezgodna ze stanowiskiem MinistraFinansów, wyrażonym w piśmie z dnia24 maja 2010 r. W ww. piśmie MinisterstwaEdukacji Narodowej zawarto stwierdzenie,że wejście w życie nowej ustawy o finansachpublicznych nie powinno powodowaćzmian w zakresie dotowania stypendiówi zasiłków uczniowskich, polegającychna ponoszeniu przez gminy co najmniej 20%kosztów realizacji tego zadania, podczas gdyw art. 128 ust. 2 ww. ustawy zostało zawartejednoznaczne sformułowanie, co potwierdziłMinister Finansów w ww. piśmie z dnia24 maja 2010 r., że kwota dotacji na dofinansowaniezadań własnych bieżącychi inwestycyjnych nie może stanowić więcejniż 80% kosztów realizacji zadania, chybaże odrębne ustawy stanowią inaczej.W wyniku kontroli stwierdzono, że czteryskontrolowane gminy (21%) w 2010 r.przyjęły ww. interpretację MinisterstwaEdukacji Narodowej, skutkiem czego dwiegminy nie zapewniły w 2010 r. udziałuśrodków własnych w całkowitym koszcierealizacji zadań w zakresie pomocy materialnejdla uczniów, a dwie gminy zapewniłyten udział tylko częściowo, poniżej wymaganych20%.Stwierdzono również, że trzy gminy(Włocławek, Gościeradów, Jasło, tj. 16%)wskazały na utrudnienia w wykorzystaniuśrodków z dotacji celowej w związkuz koniecznością wygospodarowania 20%wkładu własnego do ogółu wydatkówna stypendia szkolne i zasiłki szkolne.Ponadto osiem gmin (42%) wskazałona późne przekazywanie informacji o wysokościdotacji celowej.10


Ważniejsze wyniki kontroliZ kontroli wykonania budżetu państwaprzez wojewodów w 2010 r. 20 wynika,że 203 gminy w kraju (8%), wykorzystującdotację celową na realizację zadań własnychw zakresie pomocy materialnej dlauczniów, nie uwzględniły udziału własnegow kwocie stanowiącej minimum 20% realizowanegozadania.Najwyższa Izba Kontroli oceniłapozytywnie, mimo stwierdzonej nieprawidłowości,skontrolowaną działalnośćMinistra Edukacji Narodowej.Przyjmując pozytywną ocenę NIKuwzględniła w szczególności działaniaMinisterstwa Edukacji Narodowejdotyczące: zapewnienia w budżeciepaństwa środków na pomoc materialnądla uczniów, w tym środkóww ramach programu rządowego pn.Wyprawka szkolna, zorganizowaniaw 2010 r. wyjazdów edukacyjnychdla uczniów z terenów dotkniętychpowodzią, monitorowania programuwieloletniego pn. Pomoc państwaw zakresie dożywiania oraz zgodnegoz planem wykorzystania środkówbudżetowych na stypendia MinistraEdukacji Narodowej dla uczniów.Stwierdzona nieprawidłowośćdotyczy przekazania przez MinisterstwoEdukacji Narodowej do wojewodów,kuratorów oświaty i gminniezgodnej ze stanowiskiem MinistraFinansów interpretacji art. 128 ust. 2ustawy o finansach publicznych 21 .W odpowiedzi na wystąpieniepokontrolne Minister Edukacji Naro-dowej poinformowała NIK, że dlausunięcia problemów interpretacyjnych,dotyczących art. 128 ust. 2ustawy o finansach publicznych, zostałypodjęte prace legislacyjne nadzmianą ustawy o systemie oświaty.3.1.2. Wykorzystanie środków publicznychna pomoc materialną dlauczniów w gminach1. Wszystkie skontrolowane gminy zapewniłyuczniom spełniającym wymaganekryteria 22 pomoc materialną w formiestypendiów szkolnych i zasiłków szkolnych.W 2009 r. skontrolowane gminy pokrywaływydatki na pomoc materialną dlauczniów głównie środkami z dotacji celowejprzekazywanej gminom przez MinisterstwoFinansów za pośrednictwem właściwegowojewody. Udział środków własnychw ogólnej kwocie wydatkówna pomoc materialną dla uczniów (stypendiaszkolne i zasiłki szkolne) stwierdzonotylko w czterech gminach 23 (21%). Najwięcejśrodków własnych na stypendiaszkolne i zasiłki szkolne (175 tys. złna jednego ucznia, tj. 28% ogólnej kwotyna pomoc materialną) wydatkowało MiastoTarnów (województwo małopolskie).W 2010 r. cztery gminy 24 (21%)nie uwzględniły w ogólnej kwocie wydatkówna pomoc materialną w formie stypendiówi zasiłków szkolnych 20% udziału środkówwłasnych, co naruszało art. 128 ust. 2ustawy o finansach publicznych, zgodniez którym udział środków z dotacji celowej22Określone w art. 90d ust. 1 i 7 ustawy o systemieoświaty.2021Analiza Wykonania Budżetu Państwa i ZałożeńPolityki Pieniężnej w 2010 r. Nr ewid.111/2011/KBF, str. 127.Dz. U. Nr 157, poz. 1240, ze zm.2324Dotyczy to gmin: Tarnów, Barczewo, Rawiczi Jędrzejów.Dotyczyło to gmin: Łapy, Elbląg, Rawiczi Częstochowa.11


Ważniejsze wyniki kontrolina ww. zadanie nie może być wyższy niż80% całkowitego kosztu wykonania zadania.Gminy te do czasu zakończenia kontrolinie zwróciły do budżetu państwa nadmierniepobranych kwot dotacji celowej,co naruszało art. 169 ust. 4 ustawyo finansach publicznych i zgodnie z art. 9pkt 3 ustawy z dnia 17 grudnia 2005 r.o odpowiedzialności za naruszenie dyscyplinyfinansów publicznych 25 stanowiło naruszeniedyscypliny finansów publicznych.W przypadku pobranej w nadmiernejwysokości dotacji przez Miasto Elbląg WojewodaWarmińsko-Mazurski wszcząłz urzędu 26 postępowanie administracyjnew sprawie zwrotu dotacji celowej pobranejw nadmiernej wysokości w 2010 r. 27W pozostałych przypadkach NIK wnioskowaław wystąpieniach pokontrolnycho zwrot dotacji celowej pobranej w nadmiernejwysokości.2. W 2009 r. na stypendia szkolne i zasiłkiszkolne w skontrolowanych gminach wydatkowanokwotę 14.381,1 tys. zł, tj. 89%kwoty planowanej w wysokości16.171,4 tys. zł, a w 2010 r. wydatkowanoogółem kwotę 12.861,6 tys. zł, tj. 74%kwoty planowanej w wysokości17.495,1 tys. zł. Z ww. kwot na zasiłkiszkolne wydatkowano odpowiednio:131,9 tys. zł i 117,7 tys. zł, tj. 0,9%.3. Niepełne wykonanie planowanych kwotwydatków na pomoc materialną o charakte-rze socjalnym dla uczniów oraz mniejszewykonanie tych wydatków w 2010 r.,w stosunku do 2009 r. stwierdzono w 11gminach (58%). Najmniejsze wykonanietych wydatków stwierdzono w: Chełmie(61% planu w 2009 r. i 37% planuw 2010 r.), Radomiu (90% planu w 2009 r.i 56% planu w 2010 r.) oraz Kcyni (99,9%planu w 2009 r. i 70% planu w 2010 r.).Zmniejszenie wydatków na pomoc materialnądla uczniów o charakterze socjalnymw trzech skontrolowanych gminach 28(16%) uzasadniano obowiązkiem wnoszeniaod 2010 r. wkładu własnego do ogólnejkwoty środków na tę pomoc.4. W sześciu skontrolowanych gminach 29(32%) wskazano na utrudnienia w realizacjiwydatków na pomoc materialną dla uczniów,spowodowane: utrzymywaniem niskiegokryterium dochodu na jednegoczłonka w rodzinie ucznia przy ubieganiusię o stypendium szkolne lub zasiłek szkolny(351 zł lub 207 zł z hektara przeliczeniowego30 ), późnym otrzymywaniem informacjiod wojewodów o wielkości przyznanejdotacji oraz nieregularnym otrzymywaniemśrodków z dotacji celowej budżetupaństwa.Na przykład:Urząd Miasta Elbląga jako ważne utrudnieniaw realizacji wydatków na pomoc materialną dlauczniów o charakterze socjalnym wymienił: późneprzyznawanie dotacji przez wojewodę, nieprzewidywalnośćwysokości dotacji (zdaniem25Dz. U. z 2005 r. Nr 14, poz. 114, ze zm.28Dotyczy to gmin: Gościeradów, Kcyniai Strzyżów.2627Odpowiedź z dnia 2 marca 2011 r. na wystąpieniepokontrolne skierowane przez DelegaturęNajwyższej Izby Kontroli w Olsztynie.W odpowiedzi na wystąpienie pokontrolne UrządMiasta Elbląg poinformował NIK o zwrocie(w dniu 6 kwietnia 2011 r. na rachunek bankowyWarmińsko-Mazurskiego Urzędu Wojewódzkiegow Olsztynie) nadmiernie pobranych środków finansowychwraz z należnymi odsetkami (odpowiednio:139.408,46 zł i 3.152,92 zł).2930Dotyczy to gmin: Gościeradów, Kcynia, Strzyżów,Tarnów, Barczewo i Piła.Kwota ta obowiązuje od 1 października 2006 r.zgodnie z rozporządzeniem Rady Ministrów z dnia24 lipca 2006 r. w sprawie zweryfikowanych kryteriówdochodowych oraz kwot świadczeń pieniężnychz pomocy społecznej (Dz. U. Nr 135,poz. 950) oraz rozporządzeniem Rady Ministróww tej samej sprawie z dnia 29 lipca 2009 r.(Dz. U. Nr 127, poz. 1055).12


Ważniejsze wyniki kontroliUrzędu jest ona udzielana przez wojewodę bezrozpoznania rzeczywistych potrzeb gmin w tymzakresie, a wysokość dotacji w pierwszym półroczujest zwykle zaniżona w stosunku do wysokościdotacji udzielanej pod koniec roku); dublowaniesię możliwości udzielenia wsparciaw ramach stypendiów szkolnych i zasiłkówszkolnych z programem rządowym pn. Wyprawkaszkolna; obliczanie wysokości dochodu rodzinyna podstawie danych z jednego miesiąca,zwykle sierpnia, tj. okresu z którego dochodyrodzin są niejednokrotnie wyższe ze względu nawakacyjne prace doraźne.W jednym przypadku (gmina Suwałki)w 2010 r. nastąpił znaczny wzrost wykonaniawydatków na stypendia szkolne i zasiłkiszkolne (o 122%). W ogólnej kwocie wydatkówna to zadanie (134,2 tys. zł) 68%stanowiły środki własne gminy Suwałki.5. Wysokość miesięcznych kwot stypendiówszkolnych w skontrolowanych gminach byłazróżnicowana (od 51 zł do 182 zł).Na przykład:w gminie Gościeradów (lubelskie) do dnia31 października 2009 r. wszystkie stypendiaszkolne przyznawano w maksymalnej wysokości,tj. 128 zł, natomiast wysokość miesięcznegostypendium od 1 listopada 2009 r. do czasu zakończeniakontroli (18 stycznia 2011 r.) wynosiłaod 90 zł do 150 zł, podczas gdy maksymalnakwota stypendium w tym okresie mogła wynosić182 zł; w gminie wiejskiej Suwałki (podlaskie),w przypadkach osiągania miesięcznego dochoduna osobę w rodzinie w wysokości od 263,26 złdo 351 zł (tj. powyżej 75% do 100% kryteriumdochodowego), stypendium szkolne określono wkwocie 72,80 zł, a ze względu na trudną sytuacjęmaterialną wszystkich wnioskujących miesięcznakwota stypendium została podniesionado 75 zł.W dwóch gminach 31 (11%) stwierdzonoprzypadki naruszenia art. 90d ust. 9ustawy o systemie oświaty, ponieważprzyznawano i wypłacano stypendia szkolnew kwotach poniżej minimum wynikającegoz tego przepisu prawnego.Na przykład:kontrola próby 120 dokumentacji wnioskowychw Jaśle (podkarpackie) wykazała 26 przypadków(22% próby) zaniżenia miesięcznej wysokościprzyznanych stypendiów szkolnych. W stosunkudo minimum ustawowego zaniżenia te wynosiłyod 0,55 zł do 21,6 zł. Nieprawidłowości te uzasadnionobrakiem wystarczających środkóww budżecie gminy.6. Nie stwierdzono nieprawidłowościw wydatkowaniu środków na zasiłki szkolne.We wszystkich skontrolowanych gminach,zgodnie z art. 90r ust. 4 ustawy o systemieoświaty, wydatki na zasiłki szkolne nie przekraczały5% dotacji celowej na dofinansowanieświadczeń pomocy materialnej dlauczniów o charakterze socjalnym.Na przykład: Miasto Włocławek w latach 2009–2010na zasiłki szkolne wykorzystało odpowiednio:0,35% (tj. 6,6 tys. zł z 1.870,6 tys. zł) i 0,83%(10,9 tys. zł z 1.323,1 tys. zł);Miasto Łapy w latach 2009-2010 na zasiłkiszkolne wykorzystało odpowiednio: 0,6%(2,9 tys. zł z 506,2 tys. zł) i 0,5% (3,7 tys. złz 697,4 tys. zł); środki na zasiłki szkolne w latach 2009–2010w gminie Gościeradów (woj. lubelskie) stanowiłyokoło 1% kwoty dotacji celowej odpowiednio:5.980 zł (z kwoty 549,1 tys. zł) i 3.150 zł(z kwoty 369,1 tys. zł).7. W 11 gminach 32 (58%) realizowano,zgodnie z art. 90b ust. 2 ustawy o systemieoświaty, obowiązek wspierania edukacjiuczniów zdolnych, poprzez zapewnieniew budżetach organów prowadzących szkołykwot na stypendia motywacyjne (za wynikiw nauce lub za osiągnięcia sportowe).W pozostałych ośmiu gminach (42%)nie planowano i nie wydatkowano środkówna stypendia motywacyjne.W 2009 r. na stypendia motywacyjnew 11 skontrolowanych gminach wydatkowanołącznie kwotę 887,2 tys. zł,a w 2010 r. 110% tej kwoty,tj. o 92,1 tys. zł więcej.31Dotyczyło to Miast: Jasła i Wołomina.32Dotyczy to gmin: Jasło, Suwałki, Łapy, Gościeradów,Tarnów, Stary Sącz, Barczewo, Radom, Wołomin,Rawicz i Skarżysko-Kamienna.13


Ważniejsze wyniki kontroliW trzech niżej wymienionych gminach33nie przestrzegano zasady, że stypendiaza wyniki w nauce lub za osiągnięciasportowe udziela szkoła, bowiem stypendiówudzielał na wniosek szkoły organprowadzący szkołę, co naruszało zasadęokreśloną w art. 90g ust. 1 ustawy o systemieoświaty. I tak: Prezydent Tarnowa w latach szkolnych2008/2009 i 2009/2010 przyznał stypendiaza wyniki w nauce w kwotach po 2.000 zł, podczasgdy zgodnie z art. 90g ust. 1 ustawy o systemieoświaty stypendia za wyniki w nauce lubza osiągnięcia sportowe udziela szkoła, a zgodniez art. 90g ust. 10 powołanej ustawy jednorazowekwoty tych stypendiów od 1 listopada2009 r. nie mogą przekroczyć kwoty stanowiącejdwukrotność kwoty, o której mowa w art. 6 ust.2 pkt 2 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r.o świadczeniach rodzinnych 34 , tj. 182 zł;w latach 2009-2010 ze środków własnych MiastaWłocławka stypendia motywacyjne uczniomszkół ponadgimnazjalnych wypłacono: odpowiednio13 stypendiów w kwotach po 620 złw łącznej kwocie 8.060 zł i 14 stypendiów po1.000 zł w łącznej kwocie 14.000 zł. Ponadto,obowiązująca w tym czasie uchwała Rady MiastaWłocławek z dnia 5 czerwca 2006 r. w sprawiezasad udzielania stypendiów dla uczniówszkół ponadgimnazjalnych za wyniki w naucezostała podjęta na podstawie niewłaściwej podstawyprawnej, tj. przepisu kompetencyjnegookreślonego w art. 12 pkt 10a w związku z art.92 ust. 2 ustawy z dnia 5 czerwca 1998 r.o samorządzie powiatowym 35 ; w Jaśle (podkarpackie) w latach 2004-2010stypendia o charakterze motywacyjnym przyznawanow Urzędzie Miasta na podstawie uchwałyRady Miejskiej Nr LII/501/2002 z dnia 12 czerwca2002 r., uchwalonej m.in. na podstawie przepisówart. 91 ustawy o systemie oświaty. Powyższyprzepis wyrokiem Trybunału Konstytucyjnegoz dnia 26 kwietnia 2004 r. sygn. akt K 50/02 36został uznany za niezgodny z art. 70 ust. 4 i art.92 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej,zaś wydane na jego podstawie rozporządzenieRady Ministrów z dnia 4 sierpnia 1993 r. w sprawiewarunków, form i trybu przyznawaniai wypłacania oraz wysokości pomocy materialnejdla uczniów 37 za niezgodne z art. 92 ust. 1 KonstytucjiRzeczypospolitej Polskiej. Konsekwencjąpowyższego było uchylenie ww. art. 91 z dniem 1stycznia 2005 r. przez art. 1 pkt 2 ustawy z dnia16 grudnia 2004 r. o zmianie ustawy o systemieoświaty oraz ustawy o podatku dochodowym odosób fizycznych 38 .Najwyższa Izba Kontroli oceniłapozytywnie, mimo stwierdzenia nieprawidłowości,realizację zadań przezskontrolowane gminy w zakresie wykorzystaniaśrodków publicznychna pomoc materialną dla uczniów.W związku ze stwierdzonymi nieprawidłowościamiNIK wnioskowałado gmin m.in. o:1) rzetelne planowanie środkówwłasnych na realizację stypendiówszkolnych i zasiłków szkolnychw wysokości zapewniającejco najmniej 20% ich udziałw ogólnym koszcie zadania,2) rozliczenie dotacji celowej otrzymanejw 2010 r. na pomoc materialnąo charakterze socjalnymstosownie do zasad wynikającychz ustawy o finansach publicznych,3) dokonanie zwrotu środków dotacjicelowej na pomoc materialnądla uczniów pobranych w nadmiernejwysokości, wraz z należnymiodsetkami,4) zapewnienie przyznawania minimalnejwielkości miesięcznegostypendium szkolnego w wysokościokreślonej w art. 90d ust. 9ustawy o systemie oświaty,3334353637Dotyczy to gmin: Włocławek, Tarnów i Jasło.W okresie od 1 września 2006 r. do 31 października2009 r. stypendium motywacyjne nie powinnoprzekraczać kwoty 128 zł, a od 1 listopada2009 r. kwoty 182 zł.Dz. U. z 2001 r. Nr 142, poz. 1592, ze zm.Dz. U. Nr 109, poz. 1161.Dz. U. Nr 74, poz. 350, ze zm.5) podjęcie działań w celu zapewnieniaw budżetach gmin środkówna stypendia za wyniki w naucelub za osiągnięcia sportowe.38Dz. U. Nr 281, poz. 2781.14


Ważniejsze wyniki kontroliW odpowiedzi na wystąpienia pokontrolnekierownicy jednostekskontrolowanych poinformowali NIKo przyjęciu wniosków do realizacjioraz o działaniach podjętych lub planowanychw celu usunięcia stwierdzonychnieprawidłowości.3.1.3. Wykorzystanie środków publicznychna pomoc materialną dlauczniów w szkołach publicznych1. Pozytywnie należy ocenić fakt, że w 21szkołach (40%) stwierdzono udzielaniewsparcia materialnego w różnych formachtakże uczniom, którzy nie spełniali ustawowegokryterium dochodowego (351 złmiesięcznie na osobę w rodzinie). W oceniedyrektorów szkół uczniowie ci znajdowalisię w trudnej sytuacji materialnej.Pomoc ta pochodziła m.in. ze środkówrodziców, organizacji poza-rządowych orazKościoła Katolickiego.Na przykład:w III Liceum Ogólnokształcącym im. A. Mickiewiczaw Tarnowie w latach 2008/2009i 2009/2010 na wnioski wychowawców klas RadaRodziców udzieliła pięciu uczniom pomocysocjalnej w kwocie ogółem 4.566 zł.2. W 30 szkołach (58%) udzielano stypendiówmotywacyjnych (za wyniki w naucelub za osiągnięcia sportowe). Jednorazowekwoty tych stypendiów były zróżnicowane(od 45 zł do 360 zł).W skontrolowanym okresie na stypendiamotywacyjne w szkołach wydatkowanoogółem kwotę 220,8 tys. zł, z tego w szkołachpodstawowych – 104,6 tys. zł, w gimnazjach– 88,7 tys. zł i w szkołach ponadgimnazjalnych– 27,5 tys. zł. W 26 szkołach(87%) kwoty stypendiów motywacyjnychnie przekraczały wielkości określonejw art. 90g ust. 10 ustawy o systemieoświaty, tj. 182 zł (od 1 listopada 2009 r.).W czterech szkołach 39 stwierdzonoprzypadki zawyżenia kwot tych stypendiów,co naruszało art. 90g ust. 10 ustawyo systemie oświaty.Na przykład:w Zespole Szkół Ogólnokształcących w Radomiuw pierwszym semestrze roku szkolnego2009/2010 spośród 63 stypendiów za osiągnięciasportowe przyznano dwa powyżej kwoty 182zł, tj. w kwotach po 200 zł, co było niezgodnez art. 90g ust. 10 ww. ustawy;W Gimnazjum nr 2 w Tarnowie na wniosekSzkoły Prezydent Tarnowa przyznał w styczniu2010 r. i 2011 r. dziewięciu uczniom stypendiaw wysokości jednorazowej po 2.000 zł, tj. niezgodniez art. 90g ust. 2 i 10 powołanej ustawy.3. W 22 szkołach (42%) nie zapewnionowsparcia w zakresie edukacji uczniówzdolnych, o którym mowa w art. 90b ust.2 ustawy o systemie oświaty i nie wystąpionoo środki finansowe na ten celdo gmin (organów prowadzących szkoły).Na przykład:w Zespole Szkół Ekonomicznych we Włocławkubrak środków na stypendia motywacyjne dyrektorszkoły uzasadnił tym, iż uznał, że wystąpieniedo organu prowadzącego o środki na stypendiamotywacyjne dla uczniów byłoby zbytdużym obciążeniem dla budżetu miasta.4. W 33 przypadkach (64%) skontrolowaneszkoły uczestniczyły w udzielaniu stypendiówszkolnych i zasiłków szkolnych. Działaniaszkół obejmowały przyjmowanie i wstępnąweryfikację wniosków o stypendia szkolnei zasiłki szkolne, opiniowanie tych wnioskówprzez dyrektora szkoły oraz wypłacanieudzielonej przez organ gminy pomocy.39Na przykład:Szkoła Podstawowa nr 10 w Chełmie zostałazobowiązana przez organ prowadzący do wypłacaniastypendiów i zasiłków szkolnych udzielonychprzez Prezydenta Miasta Chełma równieżuczniom spoza tej szkoły.Dotyczy to: Zespołu Szkół Ogólnokształcącychw Radomiu, Gimnazjum nr 12 w Radomiu, Gimnazjumnr 2 w Tarnowie i III Liceum Ogólnokształcącegoim. A. Mickiewicza w Tarnowie.15


Ważniejsze wyniki kontroliPonadto trzem szkołom 40 (6%) gminypowierzyły zadania w zakresie przyznawaniapomocy materialnej uczniom w formie stypendiówszkolnych i zasiłków szkolnych.Dyrektorzy tych szkół uchwałami rad gminzostali upoważnieni do prowadzenia postępowańadministracyjnych w sprawachświadczeń pomocy materialnej o charakterzesocjalnym na podstawie przepisów ustawyz dnia 8 marca 1990 r. o samorządzie gminnym41 . W każdej z tych szkół stwierdzononieprawidłowości w tym zakresie.3) powoływanie się na właściweprzepisy prawne przy wydaniudecyzji w sprawie przyznania stypendiów.W odpowiedzi na wystąpienia pokontrolnedyrektorzy kontrolowanychszkół poinformowali NIK o przyjęciuwniosków do realizacji oraz o podjętychlub planowanych działaniachw celu usunięcia stwierdzonych nieprawidłowości.Na przykład:w Szkole Podstawowej w Jaśle nieprawidłowościdotyczyły przypadków zaniżenia w 2009 r. miesięcznychkwot stypendiów szkolnych o kwotyod 47,10 zł do 53,20 zł, co naruszało przepisart. 90d ust. 9 ustawy o systemie oświaty.Stwierdzono także powoływanie niewłaściwychprzepisów prawnych w decyzjach o przyznaniutych stypendiów.Najwyższa Izba Kontroli oceniłapozytywnie, mimo stwierdzenia nieprawidłowości,realizację zadań przezskontrolowane szkoły w zakresiewykorzystania środków publicznychna pomoc materialną dla uczniów.W związku ze stwierdzonymiw trakcie kontroli nieprawidłowościamiNIK wnioskowała do dyrektorówszkół m.in. o:1) podjęcie działań w celu udzielaniaw szkołach stypendiów za wynikiw nauce lub za osiągnięcia sportowe,2) określanie wysokości stypendiówmotywacyjnych zgodnie z uregulowaniamiustawowymi,4041Dotyczyło Szkół prowadzonych przez MiastoJasło: tj. Szkoły Podstawowej nr 2 w Jaśle, Gimnazjumnr 1 oraz Gimnazjum nr 4 w ZespoleSzkół im. Romualda Traugutta.Dz. U. z 2001 r. Nr 142, poz. 1591, ze zm.16


Ważniejsze wyniki kontroli3.2. Realizacja programów pomocy materialnej dla uczniów3.2.1. Realizacja programu rządowegopn. Wyprawka szkolna1. W skontrolowanym okresie nie zostaływ pełni wykorzystane środki finansowena realizację programu rządowegopn. Wyprawka szkolna (Program).Wykorzystanie środków w ramach Programuw latach 2009-2010, według województw,przedstawiają poniższe wykresynr 1 i 2 (na podstawie danych wynikającychz kontroli w Ministerstwie EdukacjiNarodowej).W 2009 r. z przeznaczonych środkóww kwocie 70.586,3 tys. zł nie wykorzystano21.388,6 tys. zł (30%), a w 2010 r.z przeznaczonych środków w kwocie85.573,5 tys. zł nie wykorzystano32.740,8 tys. zł (38%).W 2009 r. najniższe wykorzystanieśrodków na realizację Programu miałomiejsce w województwach: śląskim(50%), opolskim (60%), lubuskim (60%)i łódzkim (62%), a w 2010 r.w województwach: lubuskim (48%), śląskim(48%), opolskim (51%), wielkopolskim(52%), dolnośląskim (52%) i kujawsko-pomorskim(58%).W ocenie NIK działania podejmowaneprzez Ministerstwo Edukacji Narodowejw celu zwiększenia wykorzystania środkóww ramach ww. Programu nie były wystarczające.Rozszerzenie zakresu udzielanej pomocyo uczniów niepełnosprawnych 42 oraz zobowiązanieprzez Ministra Edukacji Narodowejwojewodów do szacowania potrzeb tegorodzaju pomocy nie przyniosło znaczącejpoprawy wykorzystania tych środków.42W związku z wejściem w życie rozporządzeniaRady Ministrów z dnia 28 maja 2010 r. w sprawieszczegółowych warunków udzielania pomocy finansowejuczniom na zakup podręczników orazwypłaty uczniom zasiłku powodziowego na celeedukacyjne.17


Ważniejsze wyniki kontroliWykres nr 1.10 000 000 złWykorzystanie środków programu "Wyprawka szkolna" w 2009 r. w województwach (w zł)9 000 000 zł8 000 000 zł7 000 000 zł6 000 000 zł64.26%87.65%5 000 000 zł4 000 000 zł3 000 000 zł2 000 000 zł1 000 000 zł- zł80.45%66.32%73.57%60.35%62.36%73.72%59.76%71.54%71.69%73.2%50.04%81.21%68.79%66.28%30.68%DolnośląskieKujawsko - PomorskieLubelskieLubuskieŁódzkieMałopolskieMazowieckieNazwa województwaŚrodki budżetowe na wyprawkę szkolną w 2009 r.OpolskiePodkarpackiePodlaskiePomorskieŚrodki wykorzystaneŚląskieŚwiętokrzyskieWarmińsko- MazurskieWielkopolskieZachodniopomorskieMinister Kultury i DNWykres nr 2.12 000 000 złWykorzystanie środków z programu "Wyprawka szkolna" w 2010 r. w województwach (w zł)11 000 000 zł10 000 000 zł9 000 000 zł8 000 000 zł7 000 000 zł63.02%6 000 000 zł68.61%5 000 000 zł4 000 000 zł3 000 000 zł52.11%57.93%84.97%62.76%70.6%69.17%61.39%47.69%65.17%77.81%51.51%59.2%2 000 000 zł1 000 000 zł- zł47.53%50.52%41.35%DolnośląskieKujawsko - PomorskieLubelskieLubuskieNazwa województwaŁódzkieMałopolskieMazowieckieŚrodki budżetowe na wyprawkę szkolną w 2010 r.OpolskiePodkarpackiePodlaskiePomorskieŚrodki wykorzystaneŚląskieŚwiętokrzyskieWarmińsko- MazurskieWielkopolskieZachodniopomorskieMinister Kultury i DN18


Ważniejsze wyniki kontroli2. W 2009 r. w skontrolowanych gminachna realizację Programu zaplanowano łączniekwotę 1.978,5 tys. zł, a wydatkowanokwotę 1.291,2 tys. zł, tj. 65% planu.W 2010 r. na realizację Programu zaplanowanołącznie kwotę 2.298,8 tys. zł, a wydatkowano1.505,9 tys. zł, tj. 66% planu.W 2009 r. najwięcej środków zwróciłydo budżetu wojewodów z dotacji udzielonychna realizację Programu: Miasto Elbląg(wykorzystano 30% planowanych środków),Miasto Rawicz (wykorzystano 39%) i MiastoKcynia (wykorzystano 47%). Najwyższewykonanie odnotowano w Jędrzejowie(99,9%), Radomiu (98%) i Chełmie (97%).W 2010 r. najwięcej środków do budżetuwojewodów zwróciły: Miasto Rawicz(wykorzystano 38% planowanych środków),Miasto Tarnów (wykorzystano 41%)i Miasto Częstochowa (wykorzystano45%). W 100% środki wykorzystały dwiegminy, tj. Miasto Łapy i Miasto Barczewo.Na przykład:przyczyną zmniejszenia wykonania planu wydatkówna wyprawkę szkolną w Chełmie w 2010 r.było wyższe niż wnioskowano przyznanie środków.Gmina złożyła wniosek o kwotę 59.180 zł,natomiast wojewoda przekazał środki w kwocie63.256 zł, z tego wykorzystano 58.084,34 zł;w gminie Rawicz przyczyny bardzo niskiegowykonania wydatków w tym zakresie wyjaśniono:zmianą dochodów wnioskodawców w okresieod kwietnia do września; mniejszą, niż zakładano,liczbą wniosków złożonych przezuczniów nie przekraczających ustawowe kryteriumdochodowe; zakupem części podręcznikówza niższą kwotę, niż przysługująca maksymalnawartość pomocy; nieprzedłożeniem dowodówzakupu podręczników przez wnioskodawców,w głównej mierze uczniów Zespołu Szkół Specjalnychw Rawiczu.W 2010 r. stwierdzono jeden przypadekniezakwalifikowania przez gminę ucznia dopomocy w ramach Programu, pomimospełniania kryteriów do otrzymania tej pomocy.Dotyczyło to ucznia ze Szkoły PodstawowejNr 5 w Rawiczu, co tłumaczonowzględami oszczędnościowymi.W wyniku kontroli nie stwierdzonoprzypadków przekroczenia 10% limitu 43pomocy uczniom przekraczającym kryteriumdochodowe.3. W roku szkolnym 2009/2010 na realizacjęProgramu w skontrolowanych 24 44szkołach podstawowych (dofinansowaniezakupu podręczników uczniom klas I-III)wydatkowano środki w łącznej kwocie101,6 tys. zł, a w roku szkolnym2010/2011 wydatkowano 90,3 tys. zł,tj. 89% środków wydatkowanychw poprzednim roku szkolnym.Nieprawidłowości w wykorzystaniuww. środków stwierdzono w siedmiu z ww.szkół podstawowych 45 (28%). Dotyczyło togłównie wypłat na dofinansowanie zakupupodręczników w przypadkach przekroczeniaobowiązującego kryterium dochodowego,mimo nieprzedłożenia przez wnioskodawcówuzasadnienia o konieczności udzieleniatej formy pomocy.4. Z pomocy w ramach Programuw okresie objętym kontrolą korzystaliuczniowie klas I-II wszystkich (20) skontrolowanychgimnazjów. W roku szkolnym2009/2010 na zadania te w ww. szkołachwydatkowano 102,5 tys. zł, a w rokuszkolnym 2010/2011 – 86,5 tys. zł,tj. 84% kwoty wydatkowanej w poprzednimroku szkolnym.434445Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia27 kwietnia 2009 r. w sprawie szczegółowychwarunków udzielania pomocy finansowejuczniom na zakup podręczników (Dz. U. Nr 76,poz. 642), a następnie rozporządzenie Rady Ministrówz dnia 28 maja 2010 r. w sprawie szczegółowychwarunków udzielania pomocy finansowejuczniom na zakup podręczników oraz wypłatyuczniom zasiłku powodziowego na cele edukacyjne(Dz. U. Nr 95, poz. 612, ze zm.).W kontroli Szkoły Podstawowej nr 1 w StarymSączu nie uzyskano danych w tym zakresie.Tj. SP w Sipiorach, SP nr 7 w Wołominie, SPw Gościeradowie, SP nr 8 w Tarnowie, SP nr 4w Pile, SP nr 5 w Rawiczu i SP nr 3 w Rawiczu.19


Ważniejsze wyniki kontroliNieprawidłowości w wykorzystaniuśrodków w realizacji Programu stwierdzonow siedmiu gimnazjach 46 (35%). Dotyczyłyone m.in.: wypłacenia dofinansowania bezprzedłożenia przez wnioskodawców dowodówzakupu podręczników, nieprawidłowejweryfikacji dochodów uprawniających dotej pomocy, wypłaty kwoty dofinansowaniamimo nieprzedłożenia przez wnioskodawcówuzasadnienia w przypadkach przekroczeniakryterium dochodowego udzieleniatej formy pomocy.Najwyższa Izba Kontroli oceniłapozytywnie, mimo stwierdzenia nieprawidłowości,realizację przez jednostkiskontrolowane zadań w zakresierealizacji programu rządowegopn. Wyprawka szkolna.W związku ze stwierdzonymi nieprawidłowościamiNIK wnioskowałado gmin i szkół m.in. o:1) podjęcie działań mających na celuzwiększenie wykorzystania środkówbudżetowych na realizacjęProgramu,2) przestrzeganie warunków przyznawaniadofinansowania na zakuppodręczników szkolnychuczniom przekraczającym kryteriumdochodowe,3) weryfikowanie dochodów wykazanychwe wnioskach o dofinansowaniezakupu podręcznikówzgodnie z zasadami określonymiw ustawie o pomocy społecznej,4) przestrzeganie obowiązującychzasad dofinansowania uczniomzakupu podręczników,5) zapewnienie prawidłowego prowadzeniadokumentacji dotyczącejrealizacji Programu.W odpowiedzi na wystąpieniapokontrolne kierownicy jednostekskontrolowanych poinformowali NIKo przyjęciu wniosków do realizacjioraz o działaniach podjętych lub planowanychw celu usunięcia nieprawidłowości.W wystąpieniu pokontrolnymskierowanym do Ministra EdukacjiNarodowej NIK zgłosiła uwagę,że działania podejmowane przez Ministerstwow celu zwiększenia wykorzystaniaśrodków na realizację Programunie były wystarczające.W odpowiedzi na wystąpienie pokontrolneMinister Edukacji Narodowejpoinformowała NIK, że podejmiedziałania informacyjne i interwencyjnew urzędach wojewódzkich, w celuzwiększenia stopnia wykorzystaniaśrodków.3.2.2. Realizacja programuwieloletniego pn. Pomoc państwaw zakresie dożywiania1. Minister Edukacji Narodowej zgodniez art. 11 ustawy o ustanowieniu programuwieloletniego ,,Pomoc państwa w zakresiedożywiania” (Program dożywiania) prowadziłdziałalność informacyjną oraz monitorowałjego realizację.46Tj. Gimnazjów: nr 2 w Chełmie, Liśniku Dużym,nr 2 w Tarnowie, nr 7 w Elblągu, w Sierakowie,nr 12 w Radomiu i nr 9 w Częstochowie.Z danych Ministerstwa Edukacji Narodowejwynika, że w całym 2009 r. z formpomocy w ramach Programu dożywianiaskorzystało 832.021 dzieci i młodzieży,20


Ważniejsze wyniki kontrolitj. 13% ogółu uczniów, z tego 108.225dzieci w przedszkolach (tj. 12%), 37.964dzieci w wieku przedszkolnym pozostającychw domu (tj. 9%), 442.641 uczniówszkół podstawowych (tj. 20%), 198.252uczniów gimnazjów (16%), 44.939uczniów szkół ponadgimnazjalnych(tj. 3%).W najszerszym zakresie z pomocyw dożywianiu korzystali uczniowie w województwach:warmińsko–mazurskim - 21%ogółu uczniów, zachodniopomorskim - 18%i podkarpackim - 20%, a najmniej w województwach:śląskim - 10% ogółu uczniów,wielkopolskim - 10% i opolskim - 10%.W całym 2010 r. z form pomocyw ramach Programu dożywiania skorzystało691.448 dzieci i młodzieży (tj. 10%), z tego93.466 dzieci w przedszkolach (tj. 9%),29.022 dzieci w wieku przedszkolnym pozostającychw domu (tj. 8%), 377.470uczniów szkół podstawowych (tj. 17%),160.164 uczniów gimnazjów (13%), 31.326uczniów szkół ponadgimnazjalnych (tj. 2%).2. W okresie objętym kontrolą wszystkiegminy realizowały Program dożywiania.Brak zaplecza kuchennego w szkołachstwierdzono w sześciu skontrolowanychgminach (32%).Na przykład:w gminie Elbląg stołówki posiadały wszystkieszkoły podstawowe oraz osiem z 10 gimnazjów.Uczniom dwóch gimnazjów zapewniono spożywaniedwudaniowego posiłku w stołówce firmy,która w drodze przetargu podjęła się żywieniaw ramach Programu dożywiania;w gminie Tarnów kwestia dożywiania dziecii młodzieży w szkołach niepublicznych i tychktóre nie dysponowały stołówkami (dwóchw 2009 r. i jednej w 2010 r.) została rozwiązanaw taki sposób, że wydawano dzieciom drożdżówki,kanapki, napoje, niegazowane sokii herbatę;w gminie Strzyżów prowadzono dożywianiew 21 placówkach, z tego siedem z nich posiadałowłasne zaplecze kuchenne, gdzie przygotowywanebyły posiłki i wydawane w stołówce lubsalach klasowych. Pozostałych 14 placówek nieposiadało zaplecza kuchennego, a posiłki wydawanebyły w salach klasowych. Przygotowanietych posiłków i ich dostarczanie do placówek realizowanebyło przez zewnętrzną firmę na podstawiezawartej umowy;w gminie Jędrzejowie Programem dożywianiaobjęte były wszystkie podległe szkoły.W czterech szkołach były prowadzone stołówkiszkolne, a do dwóch szkół (w Jasionniei Piaskach) dowożono gorące posiłki;w gminie Kcynia na terenie miasta znajdowałasię jedna stołówka, w której spożywali jednodanioweposiłki uczniowie szkół miejskich, natomiastw szkołach na terenach wiejskich utworzonopunkty wydawania posiłków.3. W roku szkolnym 2008/2009 z form pomocyw ramach Programu dożywianiaw skontrolowanych gminach korzystałoogółem 22.298 uczniów, tj. 11% ogółuuczniów (207.039). W roku szkolnym2009/2010 z tej formy pomocy materialnejkorzystało ogółem 20.155 uczniów, tj. 10%ogółu uczniów w szkołach (204.777).4. W roku szkolnym 2008/2009 dożywianiemw zróżnicowanych formach w 25skontrolowanych szkołach podstawowychobjęto ogółem 1.460 uczniów, tj. 17%ogółu uczniów w tych szkołach (8.763).W roku szkolnym 2009/2010 z tej formypomocy korzystało ogółem 1.472 uczniów,tj. 17% ogółu uczniów (8.538).Posiłki w formie pełnych obiadów zapewnionouczniom w 19 z 25 szkół podstawowych,posiłki w formie śniadania i obiaduzapewniła uczniom jedna z 25 szkół podstawowych(Szkoła Podstawowa nr 5w Pile), w sześciu z 25 szkół uczniowiekorzystali z posiłków jednodaniowych,a dożywianie w formie śniadania prowadziłajedna ze szkół (Szkoła Podstawowaw Łęgajnach).W jednej ze szkół z braku środkówograniczano wydawanie posiłków do siedmiumiesięcy w roku szkolnym, w dziewięciuww. szkołach posiłki przygotowywałyfirmy zewnętrzne.21


Ważniejsze wyniki kontroliNa przykład:w Zespole Szkół w Godowej (podkarpackie)z braku warunków do przygotowania w szkolepełnych obiadów dla wszystkich dzieci, częśćuczniów otrzymywała posiłek w postaci zupydowożony z pobliskiej restauracji, a część - pełnyobiad,Szkoła Podstawowa w Sipiorach (kujawskopomorskie)z powodu ograniczeń lokalowychi finansowych oraz braku etatu dla pracownikanie posiada stołówki szkolnej. Posiłki dlauczniów dowoziła firma zewnętrzna w formie cateringu.Konsumpcja posiłków odbywała sięw salach lekcyjnych na jednorazowych naczyniach.Z braku środków dożywianie było organizowaneprzez siedem miesięcy - od październikado kwietnia.Dyrektor Szkoły Podstawowej nr 7 w Wołominie(mazowieckie) nie miał wpływu na jakość posiłkówwydawanych w stołówce szkolnej, ponieważumowa z firmą wynajmującą zaplecze kuchennei przygotowującą posiłki została zawartaz dyrektorem Zespołu Obsługi Szkół.5. W skontrolowanych gimnazjach w rokuszkolnym 2008/2009 dożywianiem, w zróżnicowanychformach, objęto ogółem 985uczniów, tj. 13% ogółu uczniów w tychszkołach (7.382). W roku szkolnym2009/2010 z tej formy pomocy korzystałoogółem 919 uczniów, tj. 13% ogółuuczniów (6.968).Posiłki w formie pełnych obiadów zapewnionouczniom w 15 z 20 skontrolowanychgimnazjów (75%), posiłki w formiekanapek zapewniły dwa gimnazja (10%),jedno gimnazjum żywienie organizowałow formie śniadania (5%) i jedno w formiedrugiego śniadania (5%), w dwóch gimnazjach(10%) uczniowie korzystali z posiłkówjednodaniowych. W jednym z gimnazjówz braku środków ograniczano wydawanieposiłków do siedmiu miesięcy w roku szkolnym.W ośmiu gimnazjach posiłki przygotowywałyfirmy zewnętrzne.Na przykład: w Gimnazjum im. Juliusza Słowackiegow Starym Sączu (małopolskie) od 2008 r.w związku z brakiem stołówki na życzenie rodziców,po przeprowadzeniu ankiety, wprowadzonozamiast obiadów suchy prowiant (kanapki, bułkiwiosenne) co wyjaśniono tym, że uczniowie niechcieli konsumować obiadów,w Gimnazjum nr 1 w Barczewie (warmińskomazurskie)dożywianiem zajmował się podmiotzewnętrzny. Uznano, że bardziej ekonomicznejest wynajęcie firmy cateringowej niż ponoszeniekosztów związanych z wybudowaniem i wyposażeniemoraz funkcjonowaniem kuchnii przygotowywaniem posiłków, w Gimnazjum w Dziewierzewie (kujawskopomorskie)dożywianie (jednodaniowy cateringz użyciem naczyń i sztućców jednorazowegoużytku) z powodu braku środków finansowanoprzez siedem miesięcy w roku (od październikado kwietnia roku szkolnego). W maju i czerwcudożywianie uczniów uprawnionych do tej formypomocy finansowała organizacja pozarządowa(program „PAJACYK) We wrześniu uprawnieninie byli dożywiani. Posiłki wydawanow pomieszczeniach do zajęć lekcyjnych,6. W sześciu 47 z siedmiu szkół ponadgimnazjalnychobjęto dożywianiem odpowiednio360 i 308 uczniów, co stanowiło odpowiednio:10% i 9% ogółu uczniów.Żywienie w formie pełnego obiadu prowadziłydwie szkoły, posiłku jednodaniowego- dwie szkoły oraz dwie szkoły - w postacidrugiego dania obiadowego.Na przykład:w III Liceum Ogólnokształcącym, im. AdamaMickiewicza w Tarnowie brak udziałuw Programie dożywiania uzasadniono brakiemstołówki. Stwierdzono także, że młodzież nie byłazainteresowana próbą zorganizowania przezszkołę dożywiania w stołówkach znajdującychsię w innych placówkach, w Zespole Szkół Ogólnokształcących Nr 4w Radomiu Dyrektor nie korzystał z możliwościwnioskowania do ośrodka pomocy społecznejo objęcie dożywianiem uczniów przekraczającychkryterium dochodowe.Ponadto kontrola wykazała, że dwie 48z 19 skontrolowanych gmin realizowałyzadania w ramach programów z udziałemśrodków z UE. W okresie objętym kontroląz inicjatywy szkół z pomocy z programówz udziałem środków unijnych korzystaliuczniowie trzech szkół podstawowych(SP nr 4 w Pile, SP nr 2 i SP nr 3w Jędrzejowie). I tak:4748Żywienia nie prowadziło III LO w Tarnowie.Tj. Suwałki i Częstochowa.22


Ważniejsze wyniki kontroliw Szkole Podstawowej w Pile w ramach (ProgramuOperacyjnego Kapitał Ludzki (POKL),Priorytet IX Poddziałanie 9.1.2. pn. „Wyrównywanieszans edukacyjnych – moja szansa na inneżycie”, realizowanego przez Centrum Charytatywno-OpiekuńczeCaritas w latach szkolnych2008/2009 i 2009/2010 skorzystało ogółem 119uczniów. Efektem pracy było uzyskanie wyższychocen uczestników z poszczególnychprzedmiotów; w Szkołach Podstawowych nr 3 i nr 2w Jędrzejowie w ramach POKL, Poddziałanie3.3.4. pn. Pierwsze uczniowskie doświadczeniadrogą do wiedzy, realizowanego przez GrupęEdukacyjną S.A. w Kielcach w okresie od października2008 – do grudnia 2011 pomocąw formie zajęć edukacyjnych objętow ww. szkołach odpowiednio ogółem 67 i 50uczniów.W ramach Programu Operacyjnego KapitałLudzki z programów stypendialnychkorzystało od jednego do kilku uczniówczterech skontrolowanych gimnazjów 49i trzech szkół ponadgimnazjalnych 50 . I tak:z pomocy Małopolskiego programu stypendialnegodla uczniów szczególnie uzdolnionych realizowanegoprzez Małopolskie Centrum Przedsiębiorczościw latach 2008/2009 i 2009/2010korzystało dwóch uczniów Gimnazjum w Przysietnicyoraz 43 uczniów III LO w Tarnowie;z programu realizowanego przez samorządWojewództwa Warmińsko-Mazurskiego pn. Programedukacyjny szansą na rozwój edukacjiuczniów Warmii i Mazur, skorzystało w ww.okresie odpowiednio dwóch i trzech uczniów;z programu realizowanego przez samorządWojewództwa Podkarpackiego Działanie 9.1. korzystałotrzech uczniów Gimnazjum Publicznegonr 1 w Strzyżowie;z programu realizowanego przez samorządWojewództwa Śląskiego pn. Nauka Drogą doSukcesu na Śląsku korzystało odpowiednio czterechi dwóch uczniów Gimnazjum nr 9w Częstochowie;z programu realizowanego przez samorządWojewództwa Kujawsko-Pomorskiego korzystałodwóch uczniów Technikum nr 3 we Włocławku.NIK oceniła pozytywnie, mimostwierdzenia nieprawidłowości, realizacjęprzez jednostki skontrolowanezadań w ramach Programu.W związku ze stwierdzonymi nieprawidłowościamiNIK wnioskowałado kierowników jednostek skontrolowanychm.in. o podjęcie działań mającychna celu zapewnienie warunkówumożliwiających objęcie wszystkichpotrzebujących uczniów pełnowartościowymposiłkiem w formieobiadu.W odpowiedzi na wystąpienia pokontrolnekierownicy jednostek kontrolowanychpoinformowali NIKo działaniach podjętych w celu usunięciastwierdzonych nieprawidłowości.4950Tj. Gimnazjum w Przysietnicy, Gimnazjum Nr 7w Elblągu, Gimnazjum w Strzyżowie, Gimnazjumnr 9 w Częstochowie.Tj. Technikum nr 3 we Włocławku, Zespołu SzkółHandlowych w Elblągu i III Liceum Ogólnokształcącegow Tarnowie.23


Ważniejsze wyniki kontroli3.3. Organizacja pomocy materialnej dla uczniów3.3.1. W Ministerstwie EdukacjiNarodowej1. Z ustaleń kontroli wynika brak spójnościprzepisów prawnych, dotyczących zasadnaliczania dotacji celowej oraz zasadudzielania pomocy materialnej dla uczniówo charakterze socjalnym.Wysokość dotacji celowej dla gmin napomoc materialną dla uczniów o charakterzesocjalnym, zależy od:1) kwoty środków przewidzianych w budżeciepaństwa na dofinansowanieświadczeń pomocy materialnej o charakterzesocjalnym dla uczniów,2) liczby dzieci w wieku 16-18 lat, zameldowanychna terenie gminy na pobytstały,3) stosunku liczby osób, którym przyznanozasiłek okresowy 51 do liczby osób zameldowanychna terenie gminy na pobytstały oraz wskaźnika dochodów podatkowychna jednego mieszkańcaw gminie.Z art. 90r ust. 3 pkt 2 ustawy o systemieoświaty wynika, że przy określaniu wysokościdotacji celowej na pomoc materialną dlauczniów uwzględnia się jedynie liczbę dziecii młodzieży od 6-18 lat, zameldowanejna terenie gminy na pobyt stały, podczas gdyz art. 90b ust. 3 ww. ustawy wynika,że pomoc materialna przysługuje m.in.uczniom szkół publicznych i niepublicznycho uprawnieniach szkół publicznych dla młodzieżyi dla dorosłych oraz słuchaczom51O którym mowa w art. 36 pkt 1 lit. b ustawyz dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej(Dz. U. Nr 64, poz. 593, z e zm.).publicznych kolegiów nauczycielskich, kolegiówjęzyków obcych i pracowników służbspołecznych do czasu ukończenia kształcenia,nie dłużej jednak niż do ukończenia 24roku życia.Przywołany wyżej wskaźnik dotyczącyliczby dzieci i młodzieży zgodnie z art. 90rust. 3 pkt 2 ustawy o systemie oświaty,odnosi się do osób zameldowanychna terenie gminy na pobyt stały, podczas gdyzgodnie z art. 90f ustawy o systemie oświaty,rada gminy uchwala regulamin udzielaniapomocy materialnej o charakterze socjalnymdla uczniów zamieszkałych na terenie gminy,w którym określa m.in. formy, w jakichudziela się stypendium szkolnego w zależnościod potrzeb uczniów zamieszkałychna terenie gminy.Zgodnie z art. 90f ustawy o systemieoświaty, uprawnieni do otrzymania pomocymaterialnej o charakterze socjalnym sąuczniowie zamieszkali na terenie danejgminy. Należy zwrócić uwagę, że pojęciemiejsca zamieszkania, jako kategoria prawacywilnego (regulowana w art. 25-28 Kodeksucywilnego) jest odrębne i niezależne odpojęcia miejsca zameldowania, jako kategoriiprawa administracyjnego. Zameldowanie niedecyduje o określeniu miejsca zamieszkania,które dotyczy nie tylko osób zameldowanychna pobyt stały, ale także osób zameldowanychna pobyt czasowy lub zamieszkującychbez realizacji obowiązku meldunkowego.2. W skontrolowanym okresie w MinisterstwieEdukacji Narodowej nie dokonywano(poza niżej wymienionym przypadkiem)analiz funkcjonowania algorytmu naliczaniaśrodków na stypendia i zasiłki szkolne.24


Ważniejsze wyniki kontroliAnalizę wykorzystania środków na pomocmaterialną dla uczniów o charakterzesocjalnym zawarto tylko w opracowaniuMinisterstwa Edukacji Narodowej pn.Informacja o realizacji Narodowego ProgramuStypendialnego w 2009 r., w tymprogramu pn. Wyprawka szkolna” przekazanymKomisji Edukacji, Nauki i MłodzieżySejmu RP w dniu 19 marca 2010 r. Analizazawarta w tym dokumencie dotyczy m.in.wykorzystania środków z NarodowegoProgramu Stypendialnego 52 w 2009 r.ze szczególnym uwzględnieniem informacjio niewykorzystanych przez jednostki samorząduterytorialnego dotacji.Ustalono, że dane zawarte w ww. opracowaniuróżnią się od danych, wykazanychw sprawozdaniach wojewodów z wykonaniawydatków budżetowych na pomoc materialnądla uczniów w 2009 r.Z opracowania Ministerstwa EdukacjiNarodowej wynika, że w 2009 r. na pomocmaterialną dla uczniów o charakterze socjalnymuruchomiono środki w kwocie478.059 tys. zł, natomiast z danychze sprawozdań finansowych wojewodówz wykonania wydatków w 2009 r. 53 wynika,że planowane wydatki z 16 województwna koniec roku na pomoc materialną dlauczniów o charakterze socjalnym zawierałykwotę ogółem 497.232 tys. zł, a wykonanietych wydatków w 16 województwach wyniosłoogółem 451.693,4 tys. zł, tj. 91% planu.W 2009 r. w skali kraju 9% środkówprzeznaczonych na pomoc materialną dlauczniów nie zostało wykorzystanych,a w 2010 r. – 16%.Niedokonywanie innych, pogłębionychanaliz w przedmiotowym zakresie uzasadnionobrakiem podstaw prawnych do zbieraniaprzez Ministerstwo danych z tegozakresu od wojewodów i jednostek samorząduterytorialnego.3. Ze sprawozdań finansowych za 2009 r.opracowywanych przez wojewodów wynika,że najniższe wykonanie wydatków napomoc materialną dla uczniów o charakterzesocjalnym wykazało województwo śląskie(68% planu po zmianach). W pięciuwojewództwach wykonanie wydatków napomoc materialną dla uczniów było poniżej90% planu po zmianach. Dotyczyło to województw:dolnośląskiego (88%), lubuskiego(87%), łódzkiego (90%), opolskiego(81%) i zachodnio-pomorskiego (90%).Plan i wykonanie wydatków w 2010 r.cz. 85 - Budżety wojewodów przedstawiatabela nr 1 54 .52Pod pojęciem Narodowy Program Stypendialnynależy rozumieć pomoc materialną udzielanąuczniom, słuchaczom i wychowankom na podstawieustawy o systemie oświaty, pomoc materialnąrealizowaną na podstawie programów rządowych,programy realizowane z wykorzystaniemwspólnotowych środków publicznych, stypendiasportowe, działania umożliwiające i generująceaktywność podmiotów innych niż rządowew udzielaniu pomocy edukacyjnej dla ucznióworaz pomoc materialną udzielaną studentom wramach systemu szkolnictwa wyższego – wedługkomunikatu po posiedzeniu Rady Ministróww dniu 28 września 2004 r.53Na podstawie danych z kontroli NIK wykonaniabudżetu państwa w 2009 r. w cz. 85 budżety wojewodów.54Na podstawie danych z kontroli NIK wykonaniabudżetu państwa w 2010 r. w cz. 85 - Budżetywojewodów.25


Ważniejsze wyniki kontroliTabela nr 1 (w tys. zł)Lp Województwo2009 r. 2010 %wykonanie plan wykonanie 5:41 2 3 4 5 61 dolnośląskie 28 473.00 31 117.00 21 971.00 70,62 kujawsko-pomorskie 40 258.90 44 623.20 34 020.80 76,23 lubelskie 34 068.60 36 561.20 32 184.50 88,04 lubuskie 15 170.30 18 520.30 15 393.50 83,15 łódzkie 25 647.00 29 313.00 24 554.00 83,86 małopolskie 30 764.00 40 046.00 36 729.00 92,07 mazowieckie 39 204.50 42 552.20 36 810.00 86,58 opolskie 8 026.00 13 114.00 9 590.00 73,19 podlaskie 20 578.50 23 187.00 20 199.50 87,110 podkarpackie 49 879.00 41 391.00 38 872.00 93,911 pomorskie 26 229.50 26 401.10 22 072.20 83,612 śląskie 23 104.00 36 025.00 26 099.00 72,413 świętokrzyskie 18 847.00 21 539.00 18 938.00 87,914 wielkopolskie 32 406.20 31 802.20 26 498.60 83,315 warmińsko-mazurskie 32 568.20 35 959.10 31 951.20 88,916 zachodniopomorskie 26 468.70 27 510.80 23 095.70 84,0razem 451 693.40 499 662.10 418 979.00 83,853.3.2. W gminach1. Przyjęte w 18 skontrolowanych gminach(95%) formy informowania społecznościlokalnej o możliwościach skorzystaniaz pomocy materialnej na cele edukacyjneumożliwiały dotarcie z tą informacją dozainteresowanych osób.W jednym przypadku (Miasto Kcynia)NIK oceniła te działania jako niewystarczające.Informacje w przedmiotowym zakresienie były zamieszczone na stronie internetowejUrzędu Miasta ani na tablicy ogłoszeńUrzędu. Nie wykorzystano też do tychcelów lokalnej rozgłośni radiowej i prasy.2. W sześciu 55 gminach (32%)w regulaminach udzielania pomocy materialnejo charakterze socjalnym przyjętouregulowania niezgodne z przepisamiustawy o systemie oświaty. W rozwiązaniachprzyjętych w regulaminach m.in.55Dotyczyło to: Suwałk, Włocławka, Barczewa,Strzyżowa, Radomia i Wołomina.uzależniano przyznanie wspomnianej pomocymaterialnej od wysokości posiadanychna ten cel środków finansowychotrzymanych w ramach dotacji celowejz budżetu państwa, podczas gdy zgodniez art. 90p ust. 1 ustawy o systemie oświatyudzielanie pomocy materialnej o charakterzesocjalnym jest zadaniem własnym gminy.Na przykład:regulamin obowiązujący w okresie objętymkontrolą w Wołominie nie gwarantował udzielaniapomocy materialnej wszystkim uczniomznajdującym się w trudnej sytuacji materialnejwynikającej z niskich dochodów na osobę w rodzinie,bowiem w myśl jego przepisów pierwszeństwow przyznawaniu stypendium szkolnegomieli uczniowie pochodzący z rodzin o najniższymdochodzie na osobę (§ 5 Regulaminu), cobyło niezgodne z art. 90d ust. 1 i 7 ustawyo systemie oświaty. Przyznanie pomocy materialnejuzależniono od posiadanych na ten celśrodków finansowych otrzymanych w ramachdotacji celowej z budżetu państwa (§ 15 ust. 1Regulaminu), podczas gdy zgodnie z art. 90rust. 1 ww. ustawy na dofinansowanie tej pomocygmina otrzymuje dotację celową z budżetupaństwa. Ponadto zgodnie z § 8 ww. Regulaminuprowadzenie postępowania w zakresie rozpatrywaniawniosków o stypendia i zasiłki szkolnenależało do obowiązków dyrektorów szkół. BurmistrzWołomina, wydając decyzje administracyjnew tych sprawach, nie dysponował aktamispraw, co uniemożliwiało mu odniesienie się26


Ważniejsze wyniki kontroliw uzasadnieniu rozstrzygnięcia do dowodówzebranych w postępowaniu. Było to niezgodnez art. 77 § 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r.Kodeks postępowania administracyjnego 56(k.p.a.), nakładającym na organ administracjipublicznej obowiązek zebrania i w sposób wyczerpującyrozpatrzenia całego materiału dowodowegooraz z art. 107 § 3 k.p.a., zgodniez którym uzasadnienie faktyczne decyzji powinnow szczególności zawierać wskazanie faktów,które organ uznał za udowodnione, dowodów,na których się oparł, oraz przyczyn, z powoduktórych innym dowodom odmówił wiarygodnościi mocy dowodowej;podobne zasady udzielania pomocy materialnejokreślał Regulamin udzielania pomocy materialnejo charakterze socjalnym dla uczniów zamieszkałychna terenie miasta Radomia. Regulaminten dopuszczał także możliwość cofnięcialub wstrzymania stypendium szkolnego w przypadku,gdy uczeń opuścił 10% godzin lekcyjnychnieusprawiedliwionych w stosunku doobowiązujących godzin lekcyjnych w danym rokuszkolnym, co było niezgodne z przepisem art.90o ust. 4 ustawy o systemie oświaty;w regulaminie obowiązującym w gminie Barczewouzyskanie stypendium szkolnego byłouwarunkowane obowiązkiem zasięgnięcia opiniidyrektora szkoły, do której uczęszcza uczeń,nieprzewidzianym w art. 90n ust. 2 pkt 1 i ust. 4ustawy o systemie oświaty.3. W 18 gminach (95%) w regulaminachudzielenia pomocy materialnej dla uczniówprzyjęte formy udzielanej pomocy byłyzgodne z przepisami określonymi w art. 90dust. 2 ustawy o systemie oświaty. Regulaminpomocy materialnej Miasta Włocławkanie przewidywał udzielania stypendiumszkolnego w formie świadczeń niepieniężnych,co naruszało zasady określone w art.90d ust. 2 i 5 ww. ustawy.Nie stwierdzono przypadku wprowadzeniaprzez gminę na podstawie art. 90fpkt 2 powołanej ustawy różnicowania formudzielanego stypendium szkolnegow zależności od potrzeb uczniów zamieszkałychna terenie gminy.4. W dziewięciu gminach (47%) stwierdzonoprzypadki nieprzestrzegania regulaminuudzielania pomocy materialnej o charakterzesocjalnym. Dotyczyło to m.in. nieprze-strzegania regulaminowych form udzielaniastypendiów i obowiązku określania w decyzjacho przyznaniu pomocy materialnejsposobu i terminu rozliczenia przez wnioskodawcęstypendium.5. W skontrolowanych gminach decyzjeo przyznaniu stypendiów i zasiłków szkolnychpodejmowały różne organy.W 12 gminach (63%) pomoc w formiestypendiów szkolnych i zasiłków szkolnychprzyznawał, zgodnie z art. 90m ust. 1ustawy o systemie oświaty organ wykonawczygminy (wójt, burmistrz, prezydent),w czterech gminach (21%) 57 zadaniaw tym zakresie przekazano ośrodkom pomocyspołecznej, w dwóch gminach (11%)ww. zadania przekazano zespołowi obsługiszkół, a w jednej gminie (Jasło) przyznawaniestypendiów szkolnych i zasiłkówszkolnych zlecono dyrektorom szkół.Stwierdzone nieprawidłowości w tymzakresie dotyczyły sposobu przekazaniaupoważnienia do udzielania świadczeńpomocy materialnej dla uczniów.Na przykład:Burmistrz Starego Sącza upoważnił kierownikaOśrodka Pomocy Społecznej do wydawania decyzjiw jego imieniu, co naruszało art. 268a kpa,zgodnie z którym organ administracji publicznejmoże w formie pisemnej upoważnić tylko pracownikówkierowanej jednostki organizacyjnejdo załatwiania spraw w jego imieniu.6. W siedmiu gminach 58 (37%) udzielanostypendium szkolnego wyłącznie w formiepieniężnej, co naruszało zasadę określonąw art. 90d ust. 5 ustawy o systemie oświaty,zgodnie z którą stypendium szkolne57Tj. w gminie Łapy, Starym Sączu, Rawiczui Strzyżowie.56Dz. U. z 2000 r. Nr 98, poz. 1071, ze zm.58Miasto Włocławek, Miasto Tarnów, Miasto StarySącz, Miasto Piła, Miasto Radom, Miasto Wołomini Miasto Skarżysko-Kamienna.27


Ważniejsze wyniki kontrolimoże być udzielone w formie świadczeniapieniężnego, jeżeli organ przyznający stypendiumuzna, że udzielenie stypendiumw formach całkowitego lub częściowegopokrycia kosztów udziału ucznia w zajęciachedukacyjnych lub w formie pomocyrzeczowej o charakterze edukacyjnym niejest możliwe.Przyznanie stypendium szkolnegow formie pieniężnej może nastąpić jedyniew przypadku, jeżeli organ przyznającystypendium uzna, że udzielenie stypendiumw innej formie (m.in. całkowitegolub częściowego pokrycia kosztów udziałuuczniów w zajęciach edukacyjnych wykraczającychpoza program nauczania)nie jest możliwe. Forma pieniężna stypendiumszkolnego nie daje gwarancji wykorzystaniaśrodków budżetowych na rzeczywistepotrzeby dziecka związane z dostępemdo edukacji.Na przykład: Zastępca Prezydenta Włocławka, wyjaśniającprzyczyny przyznawania stypendiów szkolnychw formie pieniężnej, podał m.in., że przepisy rozdziału8a ustawy o systemie oświaty są przepisaminieprecyzyjnymi i ograniczającymi samorządw zakresie procedur związanych z udzielaniempomocy. Rzeczowa pomoc jest praktycznie niemożliwaz uwagi na różnorodność potrzebuczniów oraz wielkość j.s.t.;Miasto Tarnów wybrało wyłącznie pieniężnąformę udzielania stypendiów szkolnych, bo zdaniemUrzędu: forma świadczenia pieniężnego jakąwybrała gmina w celu realizacji zadania jestekonomiczna, tańsza w obsłudze administracyjneji przede wszystkim racjonalna, nie ograniczabowiem możliwości dokonania zakupów wedługindywidualnych potrzeb ucznia, umożliwiając zakupprzez wnioskodawców określonych pomocydydaktycznych również na rynku wtórnym. Wybórinnej formy pomocy uczniom wiązałby sięz koniecznością organizowania przetargów bezposiadania informacji na temat rodzaju, wielkościi różnorodności indywidualnych potrzeb uczniów,a tym samym o przedmiocie zamówienia. Szkołyprowadzone przez Urząd kwalifikowały uczniówdo stypendiów oraz zasiłków szkolnych - i napodstawie decyzji Prezydenta o przyznanychświadczeniach - wypłacały te należności;Miasto Radom wypłatę stypendiów szkolnychw formie pieniężnej uzasadniało możliwościamiorganizacyjnymi. Kontrola 120 dokumentacji dotyczącejstypendium wykazała przypadek wypłatystypendium w formie pieniężnej nawet wtedy,gdy we wniosku o stypendium wskazywano nawystępowanie alkoholizmu w rodzinie;Urząd Miasta Starego Sącza przyjął pieniężnąformę świadczenia pomocy ze względów organizacyjnychoraz braków kadrowych.7. Ponad dwie trzecie skontrolowanychgmin (68%) wydawało decyzje o udzieleniupomocy materialnej z naruszeniemzasad określonych w Kodeksie postępowaniaadministracyjnego. W tym zakresiekontrole ujawniły m.in., że: nie dotrzymywanoterminów rozpatrywania wnioskówo stypendia szkolne określonych w art. 35§ 1 i 3 K.p.a. oraz nie stosowano przepisuart. 36 § 1 K.p.a. (zobowiązującego dozawiadomienia o niezałatwieniu sprawyw terminie), art. 61 § 4 K.p.a. (zawiadamianiao wszczęciu postępowania z urzędu)oraz art. 107 § 1 K.p.a. (określającego,jakie wymogi powinna spełniać decyzjaadministracyjna).W ocenie NIK przyznanie stypendiumw trzy lub cztery miesiące po rozpoczęciunauki nie sprzyja właściwemu, zgodnemuz założeniami ustawy o systemie oświaty,wykorzystaniu przyznanych środków.Na przykład:kontrola w Radomiu wykazała, że decyzje dotyczącepomocy materialnej o charakterze socjalnymwydawane były z przekroczeniem maksymalnychterminów na załatwienie sprawy (od 32do 83 dni). Przekroczenie terminów załatwieniawniosków o stypendium lub zasiłek szkolnystwierdzono we wszystkich ze 120 badanych dokumentacjachwnioskowych o stypendia szkolneoraz w 23 (60%) z 38 dokumentacjach wnioskowycho zasiłek szkolny. Jednocześnie strony niebyły zawiadamiane o niezałatwieniu sprawyw terminie, co naruszało przepis art. 36 § 1K.p.a. Stwierdzono także, że organ I instancjiwydawał decyzje o cofnięciu lub wstrzymaniustypendium jedynie na podstawie informacji uzyskanychod dyrektorów szkół o przekroczeniuprzez ucznia 10% limitu godzin nieusprawiedliwionych,nie zawiadamiając strony o wszczęciupostępowania, czym naruszano przepis art. 61 §4 K.p.a. W rezultacie powyższego wydano(na skutek pomyłki szkoły we wskazaniu danychucznia) decyzję o cofnięciu stypendium, skierowanądo osoby niebędącej stroną w sprawie;W Mieście Częstochowa nieprzestrzeganie przepisówK.p.a. przy wydawaniu decyzji administracyjnychw sprawach stypendiów szkolnych było28


Ważniejsze wyniki kontroliprzyczyną uwzględnienia 14 (35%) z 40 odwołańi skierowania tych spraw do ponownego rozpatrzenia,a w przypadku jednego odwołania, porozpatrzeniu skargi na decyzję SamorządowegoKolegium Odwoławczego (SKO), Wojewódzki SądAdministracyjny w Gliwicach wyrokiem z dnia8 lipca 2010 r. uchylił decyzję SKO utrzymującąw mocy decyzję Prezydenta i skierował sprawędo ponownego rozpatrzenia. W uzasadnieniu wyrokuWSA oraz orzeczeń SKO uchylających decyzjePrezydenta wskazano na zaniedbaniaw procedurze postępowania administracyjnego:brak oceny, należytego i wyczerpującego wyjaśnieniaprzyczyny decyzji odmownej (przekroczenieterminu złożenia wniosku, prawidłowego wyliczeniadochodu), brak wyjaśnienia wnioskodawcystanu prawnego, co narusza interes społecznyi słuszny interes obywatela w myśl art. 7, art. 77§ 1, art. 80 oraz art. 107 § 3 K.p.a.8. W okresie objętym kontrolą cztery gminy(21%) 59 dokonywały oceny stanui efektów działań z zakresu wyrównywaniaszans edukacyjnych uczniów, a dziewięćgmin (47%) podejmowało działaniaw zakresie rozpoznawania potrzeb materialnychuczniów.W ocenie NIK diagnoza sytuacji materialnejuczniów zwiększa możliwość rzetelnegozaplanowania kwot wydatków oraz -na podstawie art. 90n ust. 3 ustawyo systemie oświaty - udzielenia pomocyrównież tym uczniom, znajdującym sięw trudnych warunkach materialnych, którychrodzice (prawni opiekunowie) nie podjęliodpowiednich działań w celu uzyskaniaświadczenia.Na przykład:Burmistrz Miasta Łapy niesporządzanie bilansupotrzeb uczniów uzasadnił brakiem takiegoobowiązku;Gmina Gościeradów nie podejmowała działańumożliwiających pełne rozpoznanie potrzebw zakresie udzielania uczniom stypendiówszkolnych, przyjmując, że nie ma to wpływu nawysokość otrzymywanej dotacji celowej na tozadanie. Kontrola wykazała, że w latach 2009-2010 Gmina zrealizowała plan wydatków w tymzakresie na poziomie 93% i 58%.9. Urzędy gmin nie wspomagały rodzicóww wykorzystywaniu przyznanych stypen-diów szkolnych, co mogło przyczyniać sięm.in. do niepełnego wykorzystywaniaprzyznanej pomocy.Na przykład:w 2010 r. w Kcyni 28% beneficjentów (z próby120 badanych) wykorzystało środki w kwotachniższych niż kwoty przyznanych stypendiów, couzasadniono trudną sytuacją finansową rodzini brakiem możliwości wyłożenia odpowiednichśrodków na zakup artykułów i pomocy szkolnych;w Urzędzie Miasta Częstochowy nie podejmowanodziałań wspomagających rodziców w wykorzystaniuśrodków w ramach przyznanych stypendiówszkolnych, mimo że szkoły przekazywałydo Urzędu informacje o niewykorzystanych kwotachprzyznanych stypendiów. Kontrola wykonania120 decyzji wykazała, że w 14 (11% badanychspraw) przypadkach niewykorzystana kwotaprzekraczała połowę kwoty stypendium, w 15przypadkach niewykorzystana kwota wyniosła30% kwoty stypendium, w czterech przypadkachniewykorzystane kwoty wynosiły mniej niż 10%przyznanego stypendium i w czterech (3%) przypadkachstypendium nie zostało w ogóle wykorzystane.10. Kontrola dokumentacji w UrzędzieMiasta Piła wykazała, że ze środków stypendiumszkolnego beneficjenci finansowalizakupy markowych artykułów sportowych(buty, dresy).3.3.3. W szkołach publicznych1. Wszystkie skontrolowane szkoły informowałyrodziców o warunkach udzielaniapomocy materialnej o charakterze socjalnym.Działania te prowadzili najczęściejpedagodzy szkolni we współpracy z wychowawcamioraz ośrodkami pomocy społeczneji organizacjami pozarządowymi.W 23 szkołach (44%) opracowano pisemnądiagnozę potrzeb materialnychuczniów. W szkołach tych (z wyjątkiemSzkoły Podstawowej w Godowej, woj.podkarpackie) podejmowano działaniadiagnostyczne w zakresie potrzeb materialnychuczniów oraz udzielanej pomocyw formie stypendiów szkolnych i zasiłkówszkolnych.59Miasto Stary Sącz, Miasto i Gmina Barczewo,Miasto Elbląg oraz Miasto i Gmina Strzyżów.29


Ważniejsze wyniki kontroliNa przykład:w Zespole Szkół nr 9 60 we Włocławku opracowano„Procedurę rozpoznawania potrzeb w zakresiepomocy materialnej w Zespole Szkół Nr 9 weWłocławku” z dnia 1 września 2007 r., któraokreślała między innymi: a) sposób informowaniarodziców i uczniów o formach pomocy materialnej,b) formy pomocy, c) metody diagnozy sytuacjimaterialnej uczniów, d) tryb wnioskowaniao pomoc materialną, e) inne działania związanez pomocą materialną dla uczniów (organizowaniepomocy rzeczowej dla uczniów, którzy znajdowalisię w ciężkiej sytuacji, organizowanie dożywianiauczniów, organizowanie paczek świątecznychdla uczniów w szczególnie trudnych warunkachmaterialnych poprzez pozyskiwanie sponsorów,organizowanie dofinansowania do wycieczeki wyjazdów na zieloną szkołę, pozyskiwanie sponsorów).Opracowano również „Poradnik dla wnioskodawcyubiegającego się o uzyskanie pomocymaterialnej w postaci stypendium szkolnego i/lubdofinansowania do zakupu podręczników”;III LO im. Adama Mickiewicza w Tarnowie (małopolskie)współpracowało z ośrodkami pomocyspołecznej w różnych gminach w zależnościod miejsca zamieszkania ucznia. Po rozeznaniusytuacji materialnej rodziny szkoła zwracała sięz prośbą do tych instytucji o udzielenie pomocyw formie dożywiania członków rodziny ucznia,dotacji na zakup opału na zimę oraz objęcie pomocąfinansową rodziny będącej w szczególnejpotrzebie;Szkoły w Nowej Wsi i w Płocicznie–Tartak (podlaskie)są sygnatariuszami porozumienia zawartegow dniu 28 kwietnia 2009 roku pomiędzy szeregieminstytucji z terenu powiatu suwalskiego, dotyczącegokoalicji na rzecz osób znajdujących sięw sytuacji kryzysowej. Zakres działania obejmujemiędzy innymi: analizę problemów społecznych,które mają istotny wpływ na tworzenie sytuacjikryzysowej i kierunki oddziaływań profilaktycznych,w zakresie pomocy psychologicznej, terapeutycznej,materialnej, organizacji zajęć dladzieci z rodzin dotkniętych problemami takimi,jak: alkoholizm, bieda, wyjazdy rodziców za granicę,bezrobocie, rozpad rodziny.2. W 22 szkołach (42%) statuty nie określałyform opieki i pomocy uczniom, którymz przyczyn losowych lub rodzinnychpotrzebna była pomoc i wsparcie, co byłoniezgodne z przepisami rozporządzeniaMinistra Edukacji Narodowej z dnia21 maja 2001 r. w sprawie ramowychstatutów publicznego przedszkola orazpublicznych szkół 61 . Dotyczyło to 11 z 256061Kontrola dotyczyła Szkoły Podstawowej nr 22w tym Zespole Szkół.Dz. U. Nr 61, poz. 624, ze zm.szkół podstawowych, siedmiu z 20 gimnazjóworaz czterech z siedmiu szkół ponadgimnazjalnych.Na przykład:w statucie Gimnazjum nr 4 w Skarżysku-Kamiennej nie określono form opieki i pomocyuczniom, którym z przyczyn losowych lub rodzinnychpotrzebna jest pomoc i wsparcie, co naruszałozasady określone w załączniku nr 3 do rozporządzeniaMinistra Edukacji Narodowej z dnia21 maja 2001 r.3. W 11 (79%) spośród 14 szkół podstawowych,udzielających stypendia motywacyjne(za wyniki w nauce lub za osiągnięciaw sporcie) nie przestrzegano zasadudzielania tych stypendiów, określonychw art. 90g ustawy o systemie oświaty.Nieprawidłowości stwierdzono takżew 11 (85%) spośród 13 skontrolowanychgimnazjów oraz we wszystkich szkołachponadgimnazjalnych udzielających stypendiamotywacyjne.W dwóch szkołach określono dodatkowekryteria otrzymania stypendiumza wyniki w nauce.Na przykład:w Szkole Podstawowej nr 7 w Wołominie uzyskaniestypendium za wyniki w nauce, oprócz określeniawyższej niż w art. 90g ust. 2 ustawyo systemie oświaty oceny z zachowania, uzależnionom.in. od aktywnego uczestnictwaw pracach samorządu uczniowskiego lub pracachinnych organizacji działających na terenie szkoły,udziału w realizacji przedsięwzięć o zasięguszkolnym i pozaszkolnym, kołach zainteresowań,konkursach i olimpiadach. Podobne dodatkoweuwarunkowania określono w Gimnazjum nr 12w Radomiu.4. W 23 skontrolowanych szkołach spośród30 udzielających stypendiów motywacyjnych(77%) nie przestrzegano zasadyprzyznawania tej formy pomocy materialnejna podstawie wyników uzyskanychw semestrze poprzedzającym semestr,w którym przyznaje się to stypendium.W dwóch przypadkach skutkowało to wypłacaniemstypendiów absolwentom szkółlub nieprzestrzeganiem zasady wypłacania30


Ważniejsze wyniki kontrolistypendium raz w semestrze, tj. zasadyokreślonej w art. 90g ust. 9 ustawy o systemieoświaty.Na przykład:w Szkole Podstawowej nr 7 w Wołominiew I semestrze roku szkolnego 2010/2011 dyrektorSzkoły, decyzją z dnia 15 września 2010 r.,przyznał stypendia za wyniki w nauce 12 osobom,uczniom klasy VI w roku szkolnym2009/2010, tj. absolwentom Szkoły. Przyznanietej grupie uczniów stypendiów motywacyjnychw kwocie łącznej 1.280 zł było niezgodne z art.90g ust. 2 ustawy o systemie oświaty, na podstawiektórego stypendium za wyniki w naucemoże być przyznane uczniowi;w Gimnazjum nr 12 w Radomiu dyrektor Szkołyprzewodniczył pracom komisji stypendialnej, conaruszało zasady określone w art. 90g ust. 6, 8i 11 ustawy o systemie oświaty, stanowiącymi, żedyrektor powołuje komisję stypendialnąi przyznaje stypendium, a komisja opiniuje wnioseko przyznanie stypendium, przekazując opiniędyrektorowi szkoły; średnią ocen, warunkującąotrzymanie stypendium, określała Rada Pedagogiczna,a nie komisja stypendialna, co było niezgodnez art. 90g ust. 7 ww. ustawy; stypendiaprzyznawała komisja stypendialna, a nie dyrektorSzkoły. Komisja nie zasięgała też w tej sprawieopinii Rady Pedagogicznej, co było niezgodnez art. 90g ust. 8 i 11 powołanej ustawy; wysokośćstypendiów określała komisja stypendialna, a niedyrektor Szkoły, co było niezgodne z art. 90g ust.10 ww. ustawy; w roku szkolnym 2008/2009 stypendiaprzyznano i wypłacono dwukrotnie w drugimsemestrze (25 lutego i 16 czerwca 2009 r.),natomiast w roku szkolnym 2009/2010 jeden raz(w dniu 23 czerwca 2010 r.), przy czym podstawąprzyznania stypendiów były wyniki w naucei oceny zachowania z bieżącego semestru; byłoto niezgodne z art. 90g ust. 2 i 9 ustawy stanowiącym,iż stypendium za wyniki w nauce lub zaosiągnięcia sportowe jest przyznawane w okresie(semestrze) poprzedzającym okres (semestr),w którym przyznaje się to stypendium oraz wypłacaneraz w okresie (semestrze).Najwyższa Izba Kontroli oceniłapozytywnie, mimo stwierdzenia nieprawidłowości,organizację pomocymaterialnej dla uczniów.W związku ze stwierdzonymi nieprawidłowościamiNIK wnioskowałado kierowników jednostek skontrolowanychm.in. o:1) podjęcie działań w gminachi w szkołach w celu zdiagnozowaniapotrzeb w zakresie pomocymaterialnej o charakterze socjalnymdla uczniów,2) podjęcie działań mających na celuocenę skuteczności udzielanejpomocy materialnej uczniom,3) dostosowanie w gminach, doobowiązujących przepisów, regulaminuudzielania pomocy materialnejdla uczniów o charakterzesocjalnym,4) rozważenie w gminach i w szkołachmożliwości wspomaganiarodziców (prawnych opiekunówdziecka) w pełnym zagospodarowaniuśrodków przyznanychw ramach stypendiów szkolnych,5) stworzenie w gminach warunkówdo udzielania stypendiów szkolnychw formach określonychw art. 90d ust. 2 ustawyo systemie oświaty,6) wyeliminowanie w gminach przypadkównieprzestrzegania przepisówK.p.a. w zakresie terminówzałatwienia sprawy, uzasadnianiadecyzji administracyjnych oraznależytego określania stron postępowaniaprzy wydawaniu decyzjiadministracyjnych w sprawachstypendiów szkolnych i zasiłkówszkolnych,7) dostosowanie statutów szkół doobowiązujących przepisów poprzezokreślenie form opiekii pomocy uczniom,8) aktualizację regulaminów przyznawaniastypendiów za wynikiw nauce lub za osiągnięcia sportowe,31


Ważniejsze wyniki kontroli9) przestrzeganie w gminachi szkołach zasad przyznawaniai wypłacania stypendiów motywacyjnych,10) wyeliminowanie przypadków wypłacaniastypendiów motywacyjnychabsolwentom szkół,11) wzmocnienie w gminach nadzorunad rozpatrywaniem wnioskówo stypendia szkolne i zasiłkiszkolne,12) zwiększenie kontroli i nadzorunad działalnością szkółw zakresie przyznawania pomocymaterialnej,13) uwzględnienie w kontroli zarządczejdziałań związanychz udzielaniem stypendiów szkolnychi zasiłków szkolnych.W odpowiedzi na wystąpienia pokontrolnekierownicy jednostek kontrolowanychpoinformowali NIK o przyjęciuwniosków do realizacji orazo działaniach podjętych lub planowanychw celu usunięcia stwierdzonychnieprawidłowości.32


Ważniejsze wyniki kontroli3.4. Efekty pomocy materialnejdla uczniów1. W skontrolowanych gminach pomocyw formie stypendiów szkolnych i zasiłkówszkolnych w roku szkolnym 2008/2009udzielono ogółem 22.803 uczniom spełniającymkryteria dochodowe. W roku szkolnym2009/2010 tej formy pomocy udzielonoogółem 17.835 uczniom, tj. mniejo 4.968 uczniów (o 12%).Porównanie w 11 skontrolowanychgminach liczby złożonych wniosków doliczby przyznanych stypendiów szkolnychw 2009 r. wykazało, że tylko w jednejgminie (Strzyżów, woj. podkarpackie)liczba udzielonych stypendiów była równaliczbie złożonych wniosków. W pozostałychgminach liczba wniosków była wyższa odudzielonych stypendiów, ponieważ wnioskodawcynie spełniali ustawowego kryteriumdotyczącego wysokości dochodu najednego członka rodziny uprawniającegodo tej pomocy (od 1 listopada 2006 r. -351 zł).Uczniowie korzystający z pomocymaterialnejNa przykład:• w Gminie Stary Sącz o udzielenie stypendiumubiegało się 988 uczniów, pomoc otrzymało97%;• w Gminie Piła pomoc uzyskało 85% wnioskujących;• W Jaśle w 2009 r. pomoc uzyskało blisko 74%ubiegających się uczniów, natomiast w 2010 r.tylko 52% uczniów.2. Z pomocy w ramach programu rządowegopn. Wyprawka szkolna w latach2009-2010 skorzystało w kontrolowanychgminach ogółem odpowiednio: 6.876i 6.989 uczniów, a z pomocy w formiezasiłków powodziowych w 2010 r. w czterechgminach skorzystało 149 ucznióww kwocie ogółem 534 tys. zł.3. Liczbę uczniów w skali kraju korzystającychz poszczególnych form pomocy materialnejdla uczniów w latach szkolnych2008/2009 i 2009/2010, wynikającez ustaleń kontroli w Ministerstwie, przedstawiaponiższa tabela nr 2.2008/2009wrzesień 2009Rok szkolny2009/2010wrzesień 2010Tabela nr 21 2 3 4Liczba uczniów, ogółem 5.593.285 5.455.503 98Liczba uczniów korzystających z form pomocy materialnejogółem, z tego: 1.769.203 1.743.804 99otrzymujących stypendium szkolne 705.897 677.010 96otrzymujących zasiłki szkolne 23.675 19 429 82otrzymujących stypendia o charakterze motywacyjnym 175.565 173.856 99- stypendium za wyniki w nauce lub w sporcie 170.372 169.472 99- stypendium Prezesa Rady Ministrów 4.569 3.381 74- stypendium ministra właściwego do spraw oświatyi wychowania 300 320 107- stypendium ministra właściwego do spraw kulturyi dziedzictwa narodowego 324 683 211zwolnionych całkowicie lub częściowo z opłat za posiłkiw stołówce szkoły lub placówki oświatowej 570.914 556.948 98przewidzianych w rządowych programach wyrównywaniaszans edukacyjnych dzieci i młodzieży: 263.406 288.984 110- w tym wyprawka szkolna 263.406 262.536 99otrzymujących stypendia przyznawane przez osobyfizyczne i osoby prawne inne niż jednostki samorząduterytorialnego17.673 15.110 86%3:233


Ważniejsze wyniki kontroli4. W dwóch gminach (11%) realizowanopomoc w ramach projektów edukacyjnychwspółfinansowanych przez UE. I tak:w Gminie Suwałki w 2010 r., w ramach ProgramuOperacyjnego Kapitał Ludzki w dwóch projektachpn. Transfer Szans i Nowa Wieś - Nowa Szkoła(których celem jest wyrównywanie szans edukacyjnychuczniów mających trudności w nauce, nazajęcia dla tych uczniów wydatkowano środkiw kwotach wynoszących odpowiednio:16,9 tys. zł i 64,2 tys. zł; w Częstochowie w ramach Programu pn. Naukadrogą do sukcesu na Śląsku pomocą w formiestypendiów w roku szkolnym 2008/2009 objęto43 uczniów w ramach kwoty 101.650 zł, a w rokuszkolnym 2009/2010 stypendia uzyskało 45uczniów w ramach kwoty 235.800 zł.5. W roku szkolnym 2008/2009 w 25 szkołachpodstawowych w trudnej sytuacjimaterialnej znajdowało się ogółem 1.999uczniów, tj. 23% ogółu uczniów w tychszkołach (8.763). Z pomocy materialnejw różnych formach korzystało 1.885uczniów (94%). W roku szkolnym2009/2010 w trudniej sytuacji materialnejznajdowało się ogółem 1.898 uczniów,tj. 22% ogółu uczniów (8.538). Z różnychform pomocy korzystało ogółem 1.773uczniów (93%).W roku szkolnym 2010/2011 do końcamarca 2011 r. w trudnej sytuacji materialnejznajdowało się 1.870 uczniów, tj. 22%ogółu uczniów (8.431). Z różnych formpomocy skorzystało 1.543 uczniów (83%).W dziewięciu (36%) z 25 szkół pomocąmaterialną nie objęto wszystkich potrzebującychuczniów.6. W roku szkolnym 2008/2009w skontrolowanych 20 gimnazjachw trudnej sytuacji materialnej znajdowałosię ogółem 1.600 uczniów, tj. 22% ogółuuczniów w tych szkołach (7.382).Z pomocy materialnej w różnych formachkorzystało 1.428 uczniów (89%).W roku szkolnym 2009/2010 w trudniejsytuacji materialnej znajdowało się ogółem1.827 uczniów, tj. 26% ogółu uczniów(6.968). Z różnych form pomocy korzystałoogółem 1.611 uczniów (88%). W rokuszkolnym 2010/2011 do końca marca2011 r. w trudnej sytuacji materialnejznajdowało się 1.646 uczniów, tj. 25%ogółu uczniów (6.604). Z różnych formpomocy skorzystało 1.382 uczniów (84%).W 10 (50%) z 20 gimnazjów pomocąmaterialną objęto wszystkich potrzebującychuczniów.7. Z pomocy w ramach programu rządowegopn. Wyprawka szkolna w 25 szkołachpodstawowych w roku szkolnym2009/2010 skorzystało ogółem 716uczniów klas I-III, a w roku szkolnym2010/2011 ogółem 656 uczniów klas I-III.Z tej formy pomocy w 20 Gimnazjachw ww. okresie skorzystało odpowiednio:389 i 308 uczniów.8. W roku szkolnym 2008/2009w skontrolowanych siedmiu szkołach ponadgimnazjalnychw trudnej sytuacji materialnejznajdowało się ogółem 606 uczniów,tj. 17% ogółu uczniów w tych szkołach.Z pomocy materialnej w różnych formachkorzystało 422 uczniów (70%).W roku szkolnym 2009/2010 w trudniejsytuacji materialnej znajdowało się ogółem580 uczniów, tj. 17% ogółu uczniów.Z różnych form pomocy korzystało ogółem363 uczniów (63%).W roku szkolnym 2010/2011 do końcamarca 2011 r. w trudnej sytuacji materialnejznajdowało się 524 uczniów, tj. 15%ogółu uczniów. Z różnych form pomocyskorzystało 298 uczniów (57%).W dwóch z pięciu szkół ponadgimnazjalnychpomocą materialną objętowszystkich potrzebujących uczniów.34


Ważniejsze wyniki kontroli9. W okresie objętym kontrolą stypendiaza wyniki w nauce lub za osiągnięcia sportowew 14 szkołach podstawowych otrzymywałoogółem 969 uczniów, w tym 217za osiągnięcia sportowe.Tę formę wsparcia w 10 z 20 skontrolowanychgimnazjów otrzymało ogółem861 uczniów, w tym za osiągnięcia sportowe- 184 uczniów.W trzech z siedmiu skontrolowanychszkół ponadgimnazjalnych stypendia motywacyjneudzielane przez szkołę otrzymałoogółem 206 uczniów, w tym pięciuuczniów za osiągnięcia sportowe.10. W okresie objętym kontrolą w dwóch(ZSE we Włocławku i Zespół Szkół Zawodowychnr 4 w Chełmie) spośród siedmiuszkół ponadgimnazjalnych stwierdzonodwa przypadki udzielenia uczniom stypendiówministra właściwego ds. oświatyi wychowania.Stypendia Prezesa Rady Ministróww tym okresie otrzymało 14 uczniówz sześciu skontrolowanych szkół.11. W latach 2009–2011 w MinisterstwieEdukacji Narodowej kontrole przeprowadzonezgodnie z planem kontroliwewnętrznych (obejmujących kontrolekomórek organizacyjnych Ministerstwa) nieobejmowały problematyki realizacji zadańw zakresie wykorzystania środków publicznychna pomoc materialną dla uczniów.W regulaminie organizacyjnym MinisterstwaEdukacji Narodowej 62 przygoto-62Zarządzenie Nr 1 Ministra Edukacji Narodowejz dnia 23 stycznia 2008 r. w sprawie regulaminuorganizacyjnego Ministerstwa Edukacji Narodowej(Dz. Urz. MEN Nr 1, poz. 1, ze zm.), zarządzenieNr 8 Ministra Edukacji Narodowej z dnia 28 kwietnia2009 r. w tej samej sprawie (Dz. Urz. MEN, Nr1, poz. 8, ze zm.); zarządzenie Nr 2 Ministra EdukacjiNarodowej z dnia 4 marca 2010 r. w tej samejsprawie (Dz. Urz. MEN, Nr 1, poz. 11, ze zm.).wywanie, koordynowanie i realizacja programówrządowych w zakresie wyrównywaniaszans edukacyjnych dzieci i młodzieży,w tym wynikających z NarodowegoProgramu Stypendialnego, zostało przypisaneDepartamentowi Zwiększania SzansEdukacyjnych.Realizację zadań z zakresu pomocyuczniom znajdującym się w trudnej sytuacjimaterialnej oraz zapobieganiu wykluczeniuspołecznemu dzieci i młodzieży przypisanojednemu pracownikowi, do którego obowiązkównależało m.in. przygotowywaniesprawozdań i analiz z realizacji NarodowegoProgramu Stypendialnego oraz innych przyjętychprogramów rządowych w celu prowadzeniapolityki edukacyjnej państwaw zakresie pomocy materialnej dla uczniów.12. W okresie objętym kontrolą problematykępomocy materialnej w kontroli wewnętrznejuwzględniły dwie spośród19 gmin (Włocławek i Strzyżów). MiastoWłocławek problematykę tę uwzględniłow procedurach kontroli funkcjonalnej.W 2009 r. w Gminie Strzyżów problematykata była przedmiotem kontroli KomisjiRewizyjnej Rady Miejskiej w Strzyżowie.W jednym przypadku (Urząd Gminy Elbląg)stwierdzono, że kontrole z tego zakresunie były ujęte w planie kontroli,natomiast Wydział Edukacji w ramachzadań przeprowadził w szkołach kontrolęudzielania pomocy materialnej i prawidłowośćrealizacji stypendiów.13. Spośród 52 skontrolowanych szkół zaledwiew dwóch (Szkoła Podstawowaw Gościeradowie i Technikum nr 4 w Chełmie)zadania pomocy materialnej byłyprzedmiotem kontroli wewnętrznej.14. Nie stwierdzono nieprawidłowościw rozpatrywaniu przez Ministerstwo Edu-35


Ważniejsze wyniki kontrolikacji Narodowej skarg dotyczących udzieleniapomocy materialnej dla uczniów.W Centralnym rejestrze skarg i wnioskówMinisterstwa w okresie od 1 stycznia2009 r. do 28 lutego 2011 r. zarejestrowanoosiem skarg dotyczących badanejproblematyki, z tego jedna skarga - nienależąca do kompetencji Ministerstwa –dotyczyła nieprzyznania stypendiumw ramach Programu Operacyjnego KapitałLudzki i została przekazana do MinisterstwaRozwoju Regionalnego. Trzy skargizostały rozpatrzone przez DepartamentZwiększania Szans Edukacyjnych. Pozostałecztery sprawy zostały przesłanewg kompetencji do właściwych organów.W okresie objętym kontrolą skargiw sprawach związanych z pomocą materialnąodnotowano w czterech spośród 19skontrolowanych gmin. Nie odnotowanoskarg w żadnej z kontrolowanych szkół.W jednej z czterech gmin (Elbląg) skargabyła zasadna i została rozpatrzona pozytywniepo odwołaniu skarżącego do SamorządowegoKolegium Odwoławczego.Najwyższa Izba Kontroli oceniłapozytywnie, mimo stwierdzenia nieprawidłowości,efekty pomocy materialnejdla uczniów.W związku ze stwierdzonymiw trakcie kontroli nieprawidłowościamiNIK wnioskowała do kierownikówjednostek kontrolowanychm.in. o:1) podjęcie działań mających na celuocenę skuteczności udzielanejpomocy materialnej uczniom,2) wzmocnienie w gminach nadzorunad rozpatrywaniem wnioskówo stypendia szkolne i zasiłkiszkolne,3) zwiększenie kontroli i nadzorunad działalnością szkółw zakresie przyznawania pomocymaterialnej,4) uwzględnienie w kontroli zarządczejdziałań związanych z udzielaniemstypendiów szkolnychi zasiłków szkolnych.W odpowiedzi na wystąpienia pokontrolnekierownicy jednostek kontrolowanychpoinformowali NIKo przyjęciu wniosków do realizacjioraz o działaniach podjętych lub planowanychw celu usunięcia stwierdzonychnieprawidłowości.36


Informacje dodatkowe o przeprowadzonej kontroli4. Informacje dodatkowe o przeprowadzonej kontroliKontrolę planową pn. Wykorzystanieśrodków publicznych na pomoc materialnądla uczniów poprzedziły kontrole doraźne(rozpoznawcze), przeprowadzone w IVkwartale 2010 r. w Urzędzie Miasta Sosnowcai Gimnazjum nr 16 w Sosnowcu.Kontrole te wykazały istotne nieprawidłowościzwiązane z realizacją zadań w zakresiewykorzystania środków publicznychna pomoc materialną dla uczniów.Stwierdzono m.in., że w Urzędzie MiastaSosnowca nie podejmowano działańumożliwiających rzetelne rozpoznanie potrzebw zakresie udzielania uczniom pomocymaterialnej o charakterze socjalnymoraz działań wspomagających rodzicóww wykorzystaniu środków w ramach przyznanychstypendiów szkolnych.W Gimnazjum w Sosnowcu nie dokonywanooceny efektów udzielanej uczniompomocy materialnej, pomimo wzrastającegopoziomu niewykorzystywania przez rodzicówpełnej kwoty stypendiów szkolnych.Stwierdzono, że ww. szkoła nie planowałaśrodków finansowych na pomoc materialnąo charakterze motywacyjnym, co w ocenieNIK uniemożliwiało właściwą realizacjęzadań w zakresie wspierania edukacjiuczniów zdolnych, tj. przyznawania w każdymsemestrze stypendiów za wynikiw nauce lub za osiągnięcia sportoweuczniom spełniającym warunki określonew art. 90g ustawy o systemie oświaty.Do kontroli planowej wybrano województwawschodniej, południowej i centralnejczęści kraju.W ocenach skontrolowanej działalności,zawartych w wystąpieniach pokontrolnych,przyjęto następującą trzystopniowąskalę:1) ocena pozytywna stosowana byław przypadkach, w których nie zostałystwierdzone nieprawidłowości, a ewentualneuchybienia miały charakter formalny(np. oczywiste pomyłki), nie naruszałyprzepisów prawa i nie powodowałyskutków finansowych dla kontrolowanejdziałalności,2) ocena pozytywna, mimo stwierdzenianieprawidłowości, stosowana byław przypadkach, w których stwierdzononieprawidłowości (czyny, zaniechanialub przypadki działań naruszającychobowiązujące przepisy prawa oraz niosąceskutki finansowe) nie mające jednakzasadniczego znaczenia dla kontrolowanejdziałalności,3) ocena negatywna stosowana byław przypadkach, w których stwierdzonoistotne nieprawidłowości (działania nielegalne,niegospodarne lub nierzetelne),mające istotne znaczenie dla kontrolowanejdziałalności.W celu właściwego przygotowania orazoceny wyników kontroli NIK przeprowadziław dniu 14 czerwca 2011 r. dyskusję panelową,z udziałem ekspertów reprezentującychnaukę i praktykę z zakresu problematykiobjętej kontrolą. Dyskutowano nadproblemami dotyczącymi pomocy materialnejdla uczniów, które wymagają pilnegorozwiązania. Wypowiedzi uczestników paneluprzedstawiono w autoryzowanej notatce(załącznik nr 3 do niniejszej Informacji).W trakcie kontroli zasięgano informacjiw trybie art. 29 pkt 2 lit. f ustawy o NIKw 36 jednostkach niekontrolowanych, w tym37


Informacje dodatkowe o przeprowadzonej kontroligłównie w ośrodkach pomocy społecznej.Informacje uzyskane w tym trybie dotyczyłygłównie współdziałania szkół z ośrodkamipomocy społecznej w zakresie diagnozowaniasytuacji materialnej uczniów.Wystąpienia pokontrolne skierowano dowszystkich (75) skontrolowanych jednostek.W wyniku kontroli Najwyższa IzbaKontroli stwierdziła nieprawidłowościi korzyści finansowe na łączną kwotę9.179.615 zł, w tym:1) wydatki realizowane z naruszeniemprawa, w kwocie 8.896.500 zł w związkuz nieuwzględnieniem przez skontrolowanegminy w ogólnej kwocie wydatkówna stypendia i zasiłki szkolne 20%udziału środków własnych, udzielaniastypendiów szkolnych tylko w formiepieniężnej oraz nieprzestrzegania przepisówustawy o systemie oświaty przyprzyznawaniu stypendiów motywacyjnych(str. 11-20 i 30),3) uszczuplenie środków w kwocie 996 złw związku z nieprzestrzeganiem zasaddofinansowania zakupu podręcznikówszkolnych w ramach programu rządowegopn. Wyprawka szkolna (str. 19),4) nienależnie uzyskaną kwotę w wysokości139.408 zł w związku z nierozliczeniemw terminie przez Urząd MiastaElbląg nadmiernie pobranej dotacji celowejna stypendia szkolne (str. 12),5) pozyskane pożytki finansowe w kwociełącznej 142.561 zł, w związku ze zwrotem(wraz z odsetkami) nadmierniepobranej kwoty dotacji celowej przezUrząd Miasta Elbląg (str. 12).2) wydatki realizowane z naruszeniemzasad należytego zarządzania finansamiw kwocie 150 zł w związku z zaniżeniemprzyznanej kwoty, przez dyrektoraGimnazjum w Liśniku Dużym, na zakuppodręczników w ramach programurządowego pn. Wyprawka szkolna(str. 18-20),38


Załączniki5. ZałącznikiCharakterystyka stanu prawnegooraz uwarunkowań ekonomicznych i organizacyjnychZałącznik nr 1Charakterystyka stanu prawnegoPomoc materialna dla uczniów, zgodniez art. 90b ust. 3 ustawy o systemie oświaty,przysługuje:1. uczniom szkół publicznychi niepublicznych o uprawnieniach szkółpublicznych dla młodzieży i dla dorosłychoraz słuchaczom publicznych kolegiównauczycielskich, nauczycielskich kolegiówjęzyków obcych i kolegiów pracownikówsłużb społecznych - do czasu ukończeniakształcenia, nie dłużej jednak niż do ukończenia24 roku życia;2. wychowankom publicznych i niepublicznychośrodków umożliwiających dzieciomi młodzieży upośledzonej w stopniugłębokim uczestnictwo w zajęciach rewalidacyjno-wychowawczych,a także dzieciomi młodzieży z upośledzeniem umysłowymz niepełno-sprawnościami sprzężonymirealizację obowiązku szkolnego lub obowiązkunauki - do czasu ukończenia realizacjiobowiązku nauki.Świadczenia pomocy materialnej, o którychmowa wyżej, przysługują również(art. 90b ust. 4 ustawy o systemie oświaty):1) uczniom szkół niepublicznych nieposiadającychuprawnień szkół publicznych dlamłodzieży i dla dorosłych – do czasuukończenia realizacji obowiązku nauki,2) słuchaczom niepublicznych kolegiównauczycielskich i nauczycielskich kolegiówjęzyków obcych - do czasu ukończeniakształcenia, nie dłużej jednak niż do ukończenia24 roku życia.Stosownie do art. 90c ust. 1 ustawyo systemie oświaty, pomoc materialna macharakter socjalny albo motywacyjny.Świadczeniami pomocy materialnej o charakterzesocjalnym (art. 90c ust. 2 ustawyo systemie oświaty) są stypendia szkolnei zasiłki szkolne.Świadczeniami pomocy materialnejo charakterze motywacyjnym (art. 90cust. 3 ustawy o systemie oświaty) są:1) stypendium za wyniki w nauce lub zaosiągnięcia sportowe,2) stypendium Prezesa Rady Ministrów,3) stypendium ministra właściwego dospraw oświaty i wychowania,4) stypendium ministra właściwego dospraw kultury i ochrony dziedzictwa narodowego.Uczniowi może być przyznana jednocześniepomoc materialna o charakterzesocjalnym i motywacyjnym (art. 90c ust. 4ustawy o systemie oświaty).Zgodnie z art. 90d ust. 1 ww. ustawystypendium szkolne może otrzymać uczeńznajdujący się w trudnej sytuacji materialnej,wynikającej z niskich dochodówna osobę w rodzinie, w szczególności gdyw rodzinie tej występuje: bezrobocie, niepełnosprawność,ciężka lub długotrwałachoroba, wielodzietność, brak umiejętnościwypełniania funkcji opiekuńczo-wychowawczych,alkoholizm lub narkomania, a takżegdy rodzina jest niepełna lub wystąpiłozdarzenie losowe.39


ZałącznikiStypendium szkolne może być udzielaneuczniom w formie:1) całkowitego lub częściowego pokryciakosztów udziału w zajęciach edukacyjnych,w tym wyrównawczych, wykraczającychpoza zajęcia realizowane w szkole w ramachplanu nauczania, a także udziałuw zajęciach edukacyjnych realizowanychpoza szkołą,2) pomocy rzeczowej o charakterze edukacyjnym,w tym w szczególności zakupupodręczników (art. 90d ust. 2 ustawyo systemie oświaty).Stypendium szkolne może być udzielaneuczniom szkół ponadgimnazjalnych orazsłuchaczom kolegiów nauczycielskich, nauczycielskichkolegiów języków obcych i kolegiówpracowników służb społecznych,także w formie całkowitego lub częściowegopokrycia kosztów związanych z pobieraniemnauki poza miejscem zamieszkania (art. 90dust. 4 ustawy o systemie oświaty).Stypendium szkolne może być takżeudzielone w formie świadczenia pieniężnego,jeżeli organ przyznający stypendiumuzna, że udzielenie stypendium w ww.formach nie jest możliwe, natomiastw przypadku słuchaczy ww. kolegiów,udzielenie stypendium w ww. formach niejest celowe (art. 90d ust. 5 ustawy o systemieoświaty).Miesięczna wysokość dochodu na osobęw rodzinie ucznia uprawniająca do ubieganiasię o stypendium szkolne nie może byćwiększa niż kwota, o której mowa w art. 8ust. 1 pkt 2 ustawy o pomocy społecznej(art. 90d ust. 7 ustawy o systemie oświaty).Miesięczna wysokość dochodu na osobęw rodzinie ucznia jest ustalana na zasadachokreślonych w art. 8 ust. 3-13 ustawyo pomocy społecznej, z tym że do dochodunie wlicza się świadczeń pomocy materialnej,o których mowa w art. 90c ust. 2 i 3ustawy o systemie oświaty (art. 90d ust. 8ustawy o systemie oświaty).Stypendium szkolne nie może być niższemiesięcznie niż 80% kwoty, o którejmowa w art. 6 ust. 2 pkt 2 ustawyo świadczeniach rodzinnych i nie możeprzekraczać miesięcznie 200% kwoty,o której mowa w art. 6 ust. 2 pkt 2 tejustawy (art. 90d ust. 9 ustawy o systemieoświaty). Oznacza to, że w okresie od19 lipca 2006 r. do 31 października 2009 r.najniższe stypendium miesięcznie niemogło być niższe niż 51,20 zł i nie możeprzekraczać kwoty 128 zł, a od 1 listopada2009 r. najniższe stypendium nie mogłobyć niższe niż 72,80 zł i nie może przekraczaćmiesięcznie kwoty 182 zł.Stypendium szkolne jest przyznawanena okres nie krótszy niż miesiąc i nie dłuższyniż 10 miesięcy w danym roku szkolnym,a w przypadku słuchaczy kolegiównauczycielskich, nauczycielskich kolegiówjęzyków obcych i kolegiów pracownikówsłużb społecznych - na okres nie krótszyniż miesiąc i nie dłuższy niż dziewięć miesięcyw danym roku szkolnym (art. 90dust. 10 ustawy o systemie oświaty).Jeżeli forma stypendium szkolnego tegowymaga, stypendium szkolne może byćrealizowane w okresach innych niż miesięcznelub jednorazowo, z tym że wartośćstypendium szkolnego w danym rokuszkolnym nie może przekroczyć łączniedwudziestokrotności kwoty, o której mowaw art. 6 ust. 2 pkt 2 ustawy oświadczeniachrodzinnych, a w przypadku słuchaczykolegiów nauczycielskich, nauczycielskichkolegiów języków obcych i kolegiówpracowników służb społecznych -osiemnastokrotności kwoty, o której mowa40


Załącznikiw art. 6 ust. 2 pkt 2 ustawyo świadczeniach rodzinnych (art. 90dust. 11 ustawy o systemie oświaty).Stypendium szkolne nie przysługujeuczniowi, który otrzymuje inne stypendiumo charakterze socjalnym ze środków publicznych,z zastrzeżeniem, że uczeń możeotrzymać stypendium szkolne, ale w wysokości,która łącznie z innym stypendiumo charakterze socjalnym ze środków publicznychnie przekroczy dwudziestokrotnościkwoty 63 , o której mowa w art. 6 ust. 2pkt 2 ustawy o świadczeniach rodzinnych,a w przypadku słuchaczy kolegiów nauczycielskich,nauczycielskich kolegiów językówobcych i kolegiów pracowników służb społecznych- osiemnastokrotności kwoty,o której mowa w art. 6 ust. 2 pkt 2 ustawyo świadczeniach rodzinnych (art. 90dust. 12 i 13 ustawy o systemie oświaty).Kwota określona w art. 8 ust. 1 pkt 2ustawy o pomocy społecznej podlega weryfikacjico trzy lata, w trybie określonymw art. 9 tej ustawy. Od dnia 1 października2006 r. 64 dochód uprawniający do otrzymaniaświadczeń pomocy społecznej dla osobyw rodzinie wyniósł 351 zł, natomiast kwotędochodu z hektara przeliczeniowego ustalonow wysokości 207 zł. Kwoty te zostałyutrzymane po 1 października 2009 r. 65Zgodnie z art. 90e ust. 1 ustawyo systemie oświaty zasiłek szkolny możebyć przyznany uczniowi znajdującemu sięprzejściowo w trudnej sytuacji materialnejz powodu zdarzenia losowego.Zasiłek szkolny może być przyznanyw formie świadczenia pieniężnego na pokryciewydatków związanych z procesemedukacyjnym lub w formie pomocy rzeczowejo charakterze edukacyjnym, raz lubkilka razy w roku, niezależnie od otrzymywanegostypendium szkolnego (art. 90eust. 2 ustawy o systemie oświaty).Wysokość zasiłku szkolnego nie możeprzekroczyć jednorazowo kwoty stanowiącejpięciokrotność kwoty, o której mowaw art. 6 ust. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniachrodzinnych (art. 90e ust. 3 ustawyo systemie oświaty). O zasiłek szkolnymożna ubiegać się w terminie nie dłuższymniż dwa miesiące od wystąpienia zdarzeniauzasadniającego przyznanie tego zasiłku(art. 90e ust. 4 ustawy o systemie oświaty).Rada gminy uchwala regulamin udzielaniapomocy materialnej o charakterzesocjalnym dla uczniów zamieszkałychna terenie gminy, kierując się celami pomocymaterialnej o charakterze socjalnym,w którym określa w szczególności:1) sposób ustalania wysokości stypendiumszkolnego, w zależności od sytuacji materialnejuczniów i ich rodzin oraz innychokoliczności,2) formy, w jakich udziela się stypendiumszkolnego w zależności od potrzeb uczniówzamieszkałych na terenie gminy,636465Tj. kwoty 1120 zł, a od 1 listopada 2009 r.kwoty 1820 zł.Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 24 lipca2006 r. w sprawie zweryfikowanych kryteriówdochodowych oraz kwot świadczeń pieniężnychz pomocy społecznej (Dz. U. Nr 135, poz. 950).Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 29 lipca2009 r. w sprawie zweryfikowanych kryteriówdochodowych oraz kwot świadczeń pieniężnychz pomocy społecznej (Dz. U. Nr 127, poz. 1055).3) tryb i sposób udzielania stypendiumszkolnego,4) tryb i sposób udzielania zasiłku szkolnego,w zależności od zdarzenia losowego(art. 90f ustawy o systemie oświaty).Treść regulaminu powinna uwzględniaćzasady ustawowe, zawarte w ustawie41


Załącznikio systemie oświaty i nie może zmieniaćtych zasad 66 . Do przestrzegania granicupoważnienia udzielonego w art. 90f ustawyo systemie oświaty obligują radę gminyprzepisy art. 7 Konstytucji RzeczypospolitejPolskiej oraz § 135 w związku z § 143 załącznikado rozporządzenia Prezesa RadyMinistrów z dnia 20 czerwca 2002 r. w sprawie„Zasad techniki prawodawczej” 67 .Świadczenie pomocy materialnejo charakterze socjalnym w myśl art. 90must. 1 ustawy o systemie oświaty przyznajewójt (burmistrz, prezydent miasta).Rada gminy może upoważnić kierownikaośrodka pomocy społecznej do prowadzeniaspraw w zakresie przyznania świadczeniapomocy materialnej o charakterzesocjalnym (art. 90m ust. 2 ustawy o systemieoświaty).W sprawach świadczeń pomocy materialnejo charakterze socjalnym, zgodniez art. 90n ust. 1 ustawy o systemie oświaty,wydaje się decyzje administracyjne.Świadczenia pomocy materialnej o charakterzesocjalnym są przyznawane na:1) wniosek rodziców albo pełnoletniegoucznia,2) wniosek odpowiednio dyrektora szkoły,kolegium nauczycielskiego, nauczycielskiegokolegium języków obcych, kolegiumpracowników służb społecznych lub ośrodka,umożliwiającego dzieciom z upośledzeniemumysłowym i innymi niepełnosprawnościamirealizację obowiązku szkolnegoi obowiązku nauki (art. 90n ust. 2ustawy o systemie oświaty).6667Ustawa o systemie oświaty. Komentarz, MateuszPilich, Dom Wydawniczy ABC, 2008 r., wydanie II.Dz. U. Nr 100, poz. 908.Świadczenia pomocy materialnejo charakterze socjalnym mogą być równieżprzyznawane z urzędu (art. 90n ust. 3ustawy o systemie oświaty).Wniosek o przyznanie świadczeniapomocy materialnej o charakterze socjalnymzawiera w szczególności:1) imię i nazwisko ucznia i jego rodziców,2) miejsce zamieszkania ucznia,3) dane uzasadniające przyznanie świadczeniapomocy materialnej, w tym zaświadczenieo wysokości dochodów, z zastrzeżeniem,że w przypadku ubiegania się o stypendiumszkolne dla ucznia, którego rodzinakorzysta ze świadczeń pieniężnychz pomocy społecznej, zamiast zaświadczeniao wysokości dochodów przedkłada sięzaświadczenie o korzystaniu ze świadczeńpieniężnych z pomocy społecznej,4) pożądaną formę świadczenia pomocymaterialnej inną niż forma pieniężna(art. 90n ust. 4 ustawy o systemie oświaty).W przypadku ubiegania się o stypendiumszkolne dla ucznia, którego rodzinakorzysta ze świadczeń pieniężnych z pomocyspołecznej, zamiast zaświadczeniao wysokości dochodów przedkłada sięzaświadczenie o korzystaniu ze świadczeńpieniężnych z pomocy społecznej (art. 90nust. 5 ustawy o systemie oświaty).Wniosek o przyznanie stypendiumszkolnego składa się do dnia 15 wrześniadanego roku szkolnego, a w przypadkusłuchaczy kolegiów nauczycielskich, nauczycielskichkolegiów języków obcychi kolegiów pracowników służb społecznych -do dnia 15 października danego roku szkolnego(art. 90n ust. 6 ustawy o systemieoświaty). W uzasadnionych przypadkach,wniosek o przyznanie stypendium szkolnegomoże być złożony po upływie wyżej42


Załącznikiokreślonego terminu (art. 90n ust. 7 ustawyo systemie oświaty).Zgodnie z art. 90o ust. 1 ustawyo systemie oświaty rodzice ucznia otrzymującegostypendium szkolne są obowiązaniniezwłocznie powiadomić organ, któryprzyznał stypendium, o ustaniu przyczyn,które stanowiły podstawę przyznania stypendiumszkolnego. Ww. przepis stosujesię odpowiednio do pełnoletniego uczniaoraz odpowiednio do dyrektora szkoły,kolegium nauczycielskiego, nauczycielskiegokolegium języków obcych, kolegiumpracowników służb społecznych lub ośrodka,o którym mowa w art. 90b ust. 3 pkt 2ustawy o systemie oświaty, w przypadkugdy dyrektor poweźmie informację o ustaniuprzyczyn, które stanowiły podstawęprzyznania stypendium szkolnego (art. 90oust. 3 ustawy o systemie oświaty).Stypendium szkolne wstrzymuje się albocofa w przypadku ustania przyczyn,które stanowiły podstawę przyznania stypendiumszkolnego (art. 90o ust. 4 ustawyo systemie oświaty).Należności z tytułu nienależnie pobranegostypendium szkolnego podlegają ściągnięciuw trybie przepisów o postępowaniuegzekucyjnym w administracji. Wysokośćnależności podlegającej zwrotowi oraz terminzwrotu tej należności ustala się w drodzedecyzji administracyjnej (art. 90o ust. 5i 6 ustawy o systemie oświaty).W przypadkach szczególnych, zwłaszczajeżeli zwrot wydatków na udzielonestypendium szkolne w całości lub w częścistanowiłby dla osoby zobowiązanej nadmierneobciążenie lub też niweczyłby skutkiudzielanej pomocy, właściwy organ możeodstąpić od żądania takiego zwrotu(art. 90o ust. 7 ustawy o systemie oświaty).W przypadkach podjęcia postępowaniaw sprawach wstrzymania lub cofnięciapomocy materialnej mają zastosowanieprzepisy K.p.a. W razie wszczęcia proceduryz urzędu lub na żądanie jednej ze stronzgodnie z art. 61 § 4 K.p.a., wymaganejest zawiadomienie o wszczęciu postępowaniawszystkich stron postępowania.Udzielanie świadczeń pomocy materialnejo charakterze socjalnym zgodniez art. 90p ust. 1 ustawy o systemie oświatyjest zadaniem własnym gminy. Na dofinansowanieświadczeń pomocy materialnejo charakterze socjalnym gmina otrzymujedotację celową z budżetu państwa.Dotacji celowej, udziela minister właściwydo spraw finansów publicznych, na wniosekministra właściwego do spraw oświatyi wychowania (art. 90r ust. 1 i 2 ustawyo systemie oświaty).W okresie objętym kontrolą sposóbustalania wysokości dotacji celowej dla j.s.t.na dofinansowanie pomocy materialnejo charakterze socjalnym oraz terminy przekazywaniatej dotacji określało rozporządzenieMinistra Edukacji Narodowej i Sportuz dnia 22 lutego 2005 r. w sprawie terminówprzekazywania dotacji celowej gminomna dofinansowanie świadczeń pomocy materialnejo charakterze socjalnym oraz sposobuustalania wysokości tej dotacji.Z dniem 1 stycznia 2010 r. - w związkuz wejściem w życie ustawy z dnia27 sierpnia 2009 r. o finansach publicznych- kwota dotacji celowej na dofinansowaniepomocy materialnej o charakterze socjalnym- w myśl art. 128 ust. 2 ww. ustawy –nie może przekroczyć 80% kosztów realizacjitego zadania w gminie. W związku z powyższym,w przypadkach pobrania przezgminę dotacji na pomoc materialną o charakterzesocjalnym w nadmiernej wysoko-43


Załącznikiści, tj. pokrywającej ponad 80% kosztówrealizacji tego zadania w 2010 r., majązastosowanie przepisy art. 169 ust. 1 i 6ustawy o finansach publicznych.Na finansowanie zasiłków szkolnychw danej gminie przeznacza się nie więcejniż 5% kwoty dotacji celowej (art. 90r ust.4 ustawy o systemie oświaty).Stypendium za wyniki w nauce lub zaosiągnięcia sportowe zgodnie z art. 90gust. 1 ww. ustawy może udzielać szkołai jest ono wypłacane raz w okresie (semestrze)- art. 90g ust. 9 ustawy o systemieoświaty.Stypendium za wyniki w nauce możebyć przyznane uczniowi, który uzyskałwysoką średnią ocen oraz co najmniejdobrą ocenę z zachowania w okresie (semestrze)poprzedzającym okres (semestr),w którym przyznaje się stypendium, a stypendiumza osiągnięcia sportowe możebyć przyznane uczniowi, który uzyskałwysokie wyniki we współzawodnictwiesportowym na szczeblu co najmniej międzyszkolnymoraz co najmniej dobrą ocenęz zachowania w okresie (semestrze) poprzedzającymokres (semestr), w którymprzyznaje się to stypendium (art. 90g ust.2 ustawy o systemie oświaty)Wysokość tego stypendium nie możeprzekroczyć kwoty stanowiącej dwukrotnośćkwoty, o której mowa w art. 6 ust. 2 pkt 2ustawy o świadczeniach rodzinnych. Wysokośćstypendium ustala dyrektor szkoły,po zasięgnięciu opinii komisji stypendialneji rady pedagogicznej oraz w porozumieniuz organem prowadzącym szkołę (art. 90gust. 10 ustawy o systemie oświaty).Stypendium za wyniki w nauce lub zaosiągnięcia sportowe przyznaje dyrektorszkoły, po zasięgnięciu opinii rady pedagogicznej,w ramach środków przyznanychprzez organ prowadzący na ten cel w budżecieszkoły (art. 90g ust. 11 ustawyo systemie oświaty).Do udzielania szkolnego stypendiummotywacyjnego ustawa o systemie oświatyupoważnia zarówno szkoły publiczne,jak i niepubliczne o uprawnieniach szkółpublicznych (art. 90b ust. 3 pkt 1 ww.ustawy).Średnią ocen, na użytek danej szkoły,określa komisja stypendialna, po zasięgnięciuopinii rady pedagogicznej i samorząduuczniowskiego.Zgodnie z opracowaniem Mateusza Pilichapt. Ustawa o systemie oświaty - przepisnie upoważnia ww. komisji do sprecyzowaniapojęcia "wysokich wyników wewspółzawodnictwie sportowym" – w tymzakresie komisja każdy przypadek powinnarozpatrywać i opiniować indywidualnie, alenie ma też przeszkód, aby wskazać ogólnekryteria wysokich wyników we współzawodnictwiesportowym (art. 90g ust. 7ustawy o systemie oświaty). Akt przyznaniastypendium motywacyjnego nie macharakteru decyzji administracyjnejw rozumieniu k.p.a., bowiem przepis art.90n ust. 1 ustawy o systemie oświaty mazastosowanie do świadczeń pomocy materialnejo charakterze socjalnym. Szkolnestypendium motywacyjne jest świadczeniemprzyznawanym na jeden semestr.Może ono, w stosunku do tej samej osoby,być wielokrotnie ponawiane, jednakżewymaga to za każdym razem przeprowadzeniastosownego postępowania i dokonaniaponownej oceny, przy uwzględnieniudalszych osiągnięć ucznia w nauce lubsporcie.Zgodnie z art. 90h ust. 1 ustawyo systemie oświaty, stypendium Prezesa44


ZałącznikiRady Ministrów może być przyznaneuczniowi szkoły dla młodzieży, którejukończenie umożliwia uzyskanie świadectwadojrzałości. Stypendium Prezesa RadyMinistrów przyznaje się uczniowi, któryotrzymał promocję z wyróżnieniem, uzyskującprzy tym najwyższą w danej szkoleśrednią ocen lub wykazuje szczególneuzdolnienia w co najmniej jednej dziedziniewiedzy, uzyskując w niej najwyższewyniki, a w pozostałych dziedzinach wiedzywyniki co najmniej dobre (art. 90hust. 2 ustawy o systemie oświaty).Stypendium Prezesa Rady Ministrówprzyznaje się jednemu uczniowi danejszkoły na okres od września do czerwcaw danym roku szkolnym. Stypendium PrezesaRady Ministrów przyznaje PrezesRady Ministrów (art. 90h ust. 3 i 4 ustawyo systemie oświaty).Stypendium ministra właściwego dospraw oświaty i wychowania (art. 90i ust. 1ustawy o systemie oświaty) może być przyznaneuczniowi szkoły publicznej dla młodzieżylub szkoły niepublicznej o uprawnieniachszkoły publicznej dla młodzieży, uzyskującemuwybitne osiągnięcia edukacyjne,w szczególności:1) laureatowi międzynarodowej olimpiadylub laureatowi i finaliście olimpiady przedmiotowejo zasięgu ogólnopolskim lub turnieju,2) laureatowi konkursu na pracę naukową,organizowanego przez instytucję naukowąlub stowarzyszenie naukowe,3) uczniowi szkoły ponadgimnazjalnejuzyskującemu najwyższe wyniki w naucewedług indywidualnego programu lub tokunauki,4) uczniowi uczestniczącemu w zajęciachw uczelni przewidzianych tokiem studiówna podstawie postanowień regulaminustudiów dotyczących warunków uczestniczeniawybitnie uzdolnionych ucznióww zajęciach przewidzianych tokiem studiów,5) uczniowi, który uzyskał wysokie wynikiwe współzawodnictwie sportowym naszczeblu krajowym lub międzynarodowym.Stypendium ministra właściwego dospraw oświaty i wychowania przyznajeminister właściwy do spraw oświaty i wychowania(art. 90i ust. 2 ustawy o systemieoświaty).Minister właściwy do spraw oświatyi wychowania ogłasza na stronach internetowychwłaściwego ministerstwa liczbęstypendiów oraz wysokość stypendiumw każdym roku szkolnym (art. 90i ust. 3ustawy o systemie oświaty). Zasady przyznawaniastypendium ministra właściwegodo spraw kultury i ochrony dziedzictwanarodowego określa art. 90j ustawy o systemieoświaty.Zgodnie z art. 90k ustawy o systemieoświaty wysokość stypendium PrezesaRady Ministrów, a także szczegółowy sposóbi tryb przyznawania i wypłacania stypendiów,o których mowa w art. 90c ust. 3pkt 2-4 określają przepisy rozporządzeniaRady Ministrów 68 .Ustawa nie wyklucza przyznawaniastypendiów motywacyjnych również przezpodmioty prywatne (tj. osoby fizyczne lubosoby prawne niebędące jednostkamisamorządu terytorialnego, np. przez fundacje,spółki kapitałowe prawa handlowego,stowarzyszenia bądź kościelne osoby68T. j. rozporządzenia Rady Ministrów z dnia14 czerwca 2005 r. w sprawie stypendiów PrezesaRady Ministrów, ministra właściwego dospraw oświaty i wychowania oraz ministra właściwegodo spraw kultury i ochrony dziedzictwanarodowego (Dz. U. Nr 106, poz. 890).45


Załącznikiprawne), co zostało określone w art. 90lustawy o systemie oświaty.Udzielanie stypendium za wynikiw nauce lub za osiągnięcia sportowe w:1) publicznych szkołach, kolegiach nauczycielskich,nauczycielskich kolegiach językówobcych i kolegiach pracowników służbspołecznych prowadzonych przez jednostkisamorządu terytorialnego jest zadaniemwłasnym tych jednostek;2) publicznych szkołach prowadzonychprzez organy niebędące j.s.t. oraz szkołachniepublicznych o uprawnieniach szkółpublicznych jest zadaniem organów prowadzącychte szkoły (art. 90p ust. 2 ustawyo systemie oświaty).W myśl art. 90s ust. 1 ustawyo systemie oświaty, stypendia za wynikiw nauce lub za osiągnięcia sportowew szkołach prowadzonych przez j.s.t. sąfinansowane z dochodów jednostek samorząduterytorialnego.Stypendium Prezesa Rady Ministrówjest finansowane z budżetu państwa,a stypendium ministra właściwego dospraw oświaty i wychowania oraz stypendiumministra właściwego do spraw kulturyi ochrony dziedzictwa narodowego są finansowanez budżetu państwa z części,których dysponentami są odpowiednio ministerwłaściwy do spraw oświaty i wychowaniaoraz minister właściwy do sprawkultury i ochrony dziedzictwa narodowego(art. 90s ust. 7 ustawy o systemie oświaty).Jednostki samorządu terytorialnego,zgodnie z art. 90t ust. 1 ustawyo systemie oświaty, mogą tworzyć regionalnelub lokalne programy wyrównywaniaszans edukacyjnych dzieci i młodzieży orazwspierania edukacji uzdolnionych dziecii młodzieży.Na realizację ww. Programów gminyprzeznaczają środki własne, a także mogąprzeznaczać środki publiczne, pochodząceze źródeł zagranicznych (art. 90t ust. 2ustawy o systemie oświaty).Jednostki samorządu terytorialnegomogą tworzyć regionalne lub lokalne programy,o których mowa wyżej we współpracyz organizacjami pozarządowymi,o których mowa w art. 3 ust. 2 i 3 ustawyz dnia 24 kwietnia 2003 r. o działalnościpożytku publicznego i o wolontariacie 69(art. 90t ust.3 ustawy o systemie oświaty).W przypadku przyjęcia ww. programóworgan stanowiący jednostki samorząduterytorialnego określa szczegółowe warunkiudzielania pomocy dzieciom i młodzieży,formy i zakres tej pomocy, w tym stypendiadla uzdolnionych uczniów oraz tryb postępowaniaw tych sprawach, uwzględniającw szczególności przedsięwzięcia sprzyjająceeliminowaniu barier edukacyjnych, a takżeosoby lub grupy osób uprawnione do pomocyoraz potrzeby edukacyjne na danymobszarze (art. 90t ust. 4 ustawy o systemieoświaty).Kompetencje Rady Ministróww sprawie tworzenia rządowych programów,dotyczących wyrównywaniaszans edukacyjnych dzieci i młodzieży orazpomocy materialnej i socjalnej dlauczniów, w tym warunków wspieraniagmin w tym zakresie określa art. 90u ustawyo systemie oświaty.Warunki udzielania pomocy w zakresiedofinansowania zakupu podręcznikóww 2009 r. regulowało rozporządzenie RadyMinistrów z dnia 27 kwietnia 2009 r.w sprawie szczegółowych warunków udzie-69Dz. U. z 2010 r. Nr 234, poz. 1536, ze zm.46


Załącznikilania pomocy finansowej uczniom na zakuppodręczników 70 .Od 16 czerwca 2010 r. warunki udzielaniaww. pomocy reguluje rozporządzenieRady Ministrów z dnia 28 maja 2010 r.w sprawie szczegółowych warunków udzielaniapomocy finansowej uczniom na zakuppodręczników oraz wypłaty uczniom zasiłkupowodziowego na cele edukacyjne 71 .Cel i warunki realizacji Programuw zakresie dożywiania określają przepisyustawy z dnia 29 grudnia 2005 r.o ustanowieniu programu wieloletniego„Pomoc państwa w zakresie dożywiania” 72 .Art. 2 tej ustawy określa cel Programu.Rodzaje przykładowych działań w ramachtego Programu określa art. 3 ustawy,a podmioty realizujące i koordynująceProgram określają art. 8-10 powołanejustawy. Zasady finansowania Programuzostały określone w art. 13 ww. ustawy.Sposób realizacji ww. Programu, sposóbplanowania i dokonywania podziału środkówbudżetu państwa przyznanych najego realizację oraz zakres i formy monitorowaniaokreśla rozporządzenie Rady Ministrówz dnia 7 lutego 2006 r. w sprawierealizacji programu wieloletniego „Pomocpaństwa w zakresie dożywiania” 73 .Uwarunkowania ekonomicznei organizacyjneprowadzenia systematycznych analiz dotyczącychzasięgu i społecznego zróżnicowaniaubóstwa 74 w UE są wyniki prowadzonegoprzez wszystkie kraje członkowskieEuropejskiego Badania Dochodówi Warunków Życia, zwanego w skrócie EU-SILC (od angielskiej nazwy - EU Statisticson Income and Living Condition).Z aktualnie dostępnych szacunków Eurostatu75 , przeprowadzonych na podstawieEU-SILC 2008, w którym to badaniu zbieranoinformacje o sytuacji dochodowejgospodarstw domowych w 2007 r., wynika,że w sferze ubóstwa relatywnego 76 żyłw tym czasie co szósty obywatel UE (17%osób - od 9% w Czechach, 11% w Słowacjii Niderlandach do 23% w Rumunii,26% na Łotwie). W Polsce wskaźnik zagrożeniaubóstwem relatywnym był takijak średnia dla 27 krajów Unii i wyniósł17%. Jednak Polska zaliczała się do gronakrajów charakteryzujących się najniższympoziomem granic ubóstwa.W UE częściej niż przeciętnie ubóstwemzagrożone są dzieci (osoby w wieku0 - 17 lat) oraz osoby starsze (w wieku65 lat i więcej). W sferze ubóstwa relatywnegożyło w UE co piąte dziecko(20%). W przypadku dzieci stopa ubóstwawahała się od 9% w Danii, 12% w Finlandiioraz w Słowenii do 25% we Włoszech,Z opracowania GUS pn. Ubóstwow Polsce na tle krajów Unii Europejskiejw świetle Europejskiego Badania Dochodówi Warunków Życia – EU-SILC 2008wynika, że w ostatnich latach podstawą70717273Dz. U. Nr 76, poz. 642. Rozporządzenie obowiązywałodo dnia 31 grudnia 2009 r.Dz. U. Nr 95, poz. 612, ze zm.Dz. U. Nr 267, poz. 2259, ze zm.Dz. U. Nr 25, poz. 186, ze zm.747576Według wspólnie uzgodnionej i przyjętej przezEurostat metodologii za zagrożone ubóstwemuważa się osoby żyjące w gospodarstwach domowych,których dochód do dyspozycji jest niższyod granicy ubóstwa ustalonej na poziomie60% mediany dochodu w danym kraju.Urząd Statystyczny Unii Europejskiej.Ubóstwo relatywne wg definicji prof. LucynyFrąckiewicz z Uniwersytetu Ekonomicznegow Katowicach to: odniesienie sytuacji jednostkido poziomu życia dostępnego innym lub do ogólnejsytuacji społeczeństwa, w którym jednostkata żyje; ujęcie w kategoriach względnych, na tlewarunków życia powszechnie dostępnego w danymspołeczeństwie.47


Załącznikina Łotwie, 26% w Bułgarii i 33% w Rumunii.W Polsce poniżej granicy ubóstwa relatywnegożyło 22% dzieci. Polska należałado krajów o najwyższym stopniu zagrożeniaubóstwem dzieci i młodzieży, chociażw ostatnich latach obserwuje się poprawęsytuacji w tym zakresie (w porównaniuze wskaźnikami ubóstwa szacowanymina podstawie badania EU-SILC 2007 odnotowanodwupunktowy spadek zasięguubóstwa relatywnego – z 24% do 22%).Najczęściej w sferze ubóstwa znajdowałysię dzieci z rodzin wielodzietnychi niepełnych. Wskaźnik zagrożenia ubóstwemwśród gospodarstw domowychzłożonych z dwóch osób dorosłych i przynajmniejz trójką dzieci na utrzymaniuwynosił w UE 26% (24% - wśród tzw.starych krajów członkowskich, 31% wśródnowych). W Polsce stopa ubóstwa wśródtego typu gospodarstw domowych kształtowałasię na poziomie 34%. W 2008 r.co szósty mieszkaniec UE dotknięty był(zgodnie z przyjętą definicją wskaźnika 77 )deprywacją materialną (17%).Najwyższą wartość wskaźnik deprywacjimaterialnej osiągnięto w Rumunii i Bułgarii(50-51%) oraz na Łotwie i na Węgrzech(35-37%), natomiast najniższą – w Luksemburgu,Niderlandach i Szwecji (4-5%).W Polsce - przynajmniej trzy z dziewięciuuwzględnionych potrzeb - nie mogło w tymczasie zaspokoić 32% osób, czyli prawiedwukrotnie więcej niż średnio w UE. Biorącpod uwagę możliwość zaspokojenia poszczególnychpotrzeb okazało się, że naopłacenie tygodniowego wyjazdu wakacyjnegonie mogło sobie pozwolić 63% Polaków(w UE - 37% osób), na zjedzenie codrugi dzień pełnowartościowego posiłku(z mięsem, rybą) nie było stać co piątegoPolaka (w UE – co 11 osobę). Co piątemumieszkańcowi Polski nie wystarczało pieniędzyna ogrzewanie mieszkania (co 10mieszkańcowi UE), a samochodu do prywatnegoużytku nie miało z powodów finansowych17% Polaków (w UE - 9%).Z analizy materiałów dotyczących sytuacjispołecznej w Polsce 78 wynika, że istotnymwydatkiem w budżetach domowych sąkoszty edukacji. Niezbędne zatem jestwsparcie dochodowe rodzin z dziećmize środowisk dotkniętych bezrobociem,z obszarów wiejskich oraz rodzin dotkniętychwypadkami losowymi. Braki finansowerodzin mają bowiem bezpośredni wpływna poziom wykształcenia młodzieży,a w konsekwencji na możliwość późniejszegozatrudnienia oraz aktywnego poszukiwaniapracy.Pomoc materialna dla uczniów w Polscejest finansowana ze środków budżetu państwa(rezerwy celowe i cz. 30 budżetu państwa),środków UE i środków gmin.Narodowy Program Stypendialny przyjętyprzez Radę Ministrów w dniu28 września 2004 r. 79 zastąpił większośćdotychczasowych form pomocy materialnejdla uczniów potrzebujących finansowegowsparcia, w szczególności na: zakup77Przy obliczaniu wskaźnika deprywacji materialnejwzięto pod uwagę brak możliwości zaspokojenia,ze względu na problemy finansowe, potrzebuznanych w warunkach europejskich za podstawowe.W związku z tym, wskaźnika tego nie należytraktować jako wskaźnika poziomu życia,a jedynie jako jeden z mierników ubóstwa materialnego.7879Krajowy Program „Zabezpieczenie Społecznei Integracja Społeczna na lata 2008–2010” - dokumentprzyjęty przez Radę Ministrów w dniu16 grudnia 2008 r.Komunikat po Radzie Ministrów – 28 września2004 r., www.premier.gov.pl/archiwum/.48


Załącznikipodręczników, dojazd do szkoły, dopłatydo internatu, zajęcia wyrównawcze i dodatkowelekcje języków obcych. UchwalającProgram zakładano, że ze wsparciaskorzysta większa niż dotąd liczba uczniówpotrzebujących pomocy (do czasu utworzeniawspomnianego Programu na pomocsocjalną ze środków publicznych mogłoliczyć tylko około 5% wszystkich uczniów).Od 2006 r. częściowo ze środkówprzeznaczonych na Narodowy ProgramStypendialny jest realizowany programrządowy pn. Wyprawka szkolna. Adresatamiww. Programu są głównie uczniowiez rodzin, w których dochód na osobęw rodzinie nie przekracza kryterium określonegow ustawie z dnia 12 marca 2004 r.o pomocy społecznej 80 .W 2009 r. pomocą w ramach programurządowego pn. Wyprawka szkolnaobjęci zostali uczniowie rozpoczynającyw roku szkolnym 2009/2010 naukę w klasachI-III szkoły podstawowej oraz w klasachI gimnazjum 81 .Jednorazowa pomoc dla ucznia klasyI i II szkoły podstawowej nie mogła przekroczyć150 zł, dla ucznia klasy III szkołypodstawowej – 170 zł, a dla ucznia klasyI gimnazjum kwoty - 280 zł.W 2010 r. pomocą w ramach ww. programuobjęci zostali uczniowie rozpoczynającyw roku szkolnym 2010/2011 naukęw klasach I-III szkoły podstawowej orazw klasach II gimnazjum 82 , a także(bez względu na kryterium dochodowe)uczniowie słabo widzący, niesłyszący,z upośledzeniem umysłowym w stopniulekkim oraz uczniowie z niepełnosprawnościamisprzężonymi w przypadkach, gdyjedną z niepełno-sprawności sprzężonychjest ww. niepełnosprawność, a uczniowieci posiadają orzeczenie o potrzebie kształceniaspecjalnego i w roku szkolnym2010/2011 realizują obowiązek szkolny lubobowiązek nauki w szkołach dla dziecii młodzieży lub w szkołach wymienionychw przypisach nr 83 i 84.Jednorazowa wartość pomocy w 2010 r.dla ww. grup uczniów wzrosła w porównaniudo roku ubiegłego i wynosiła 170 zł dlaucznia klasy I-III szkoły podstawowej,w tym uczniów tych klas z ww. niepełnosprawnościami,i 300 zł dla ucznia klasyII gimnazjum, w tym ucznia z ww. niepełnosprawnościami,kwotę 200 zł dla uczniaz ww. niepełnosprawnościami realizującegoobowiązek nauki lub obowiązek szkolnyw klasach IV – VI szkoły podstawowej,300 zł dla ucznia z ww. niepełnosprawnościamirealizującego kształcenie w zasadniczejszkole zawodowej i 370 zł dla uczniaz ww. niepełnosprawnościami realizującegokształcenie w szkole ponadgimnazjanejwyłączając zasadniczą szkołę zawodową.W 2005 r. ustanowiony został programwieloletni pn. Pomoc państwa w zakresiedożywiania 83 . Celem Programu jest m.in.wsparcie gmin w wypełnianiu zadań własnycho charakterze obowiązkowym808182Dz. U. z 2009 r., Nr 175, poz. 1362, ze zm.Także w klasach I-III ogólnokształcącej szkołymuzycznej I stopnia, w klasie I ogólnokształcącejszkoły muzycznej II stopnia, w klasie I ogólnokształcącejszkoły sztuk pięknych oraz w klasieIV ogólnokształcącej szkoły baletowej.Także w klasach I-III ogólnokształcącej szkołymuzycznej I stopnia, w klasie II ogólnokształcącejszkoły muzycznej II stopnia, w klasie II83ogólnokształcącej szkoły sztuk pięknych orazw klasie V ogólnokształcącej szkoły baletowej.Ustawa z dnia 29 grudnia 2005 r. o ustanowieniuprogramu wieloletniego „Pomoc państwa w zakresiedożywiania”. (Dz. U. Nr 267, poz. 2259, zezm.). Ustawą z dnia 19 listopada 2009 r. o zmianieniektórych ustaw związanych z realizacją wydatkówbudżetowych (Dz. U. Nr 219, poz. 1706)program został przedłużony do 2013 r.49


Załącznikiw zakresie dożywiania dzieci, upowszechnianiezdrowego stylu żywienia, poprawapoziomu życia rodzin o niskich dochodachoraz rozwój w gminach bazy żywieniowej,ze szczególnym uwzględnieniem dziecii młodzieży. W ramach Programu ze środkówbudżetu państwa oraz środków własnychgmin (nie mniej niż 40%) zapewnionajest pomoc w zakresie dożywianiam.in. dzieciom do siódmego roku życiai uczniom do czasu ukończenia szkołyponadgimnazjalnej.Na szczeblu państwa Program jest koordynowanyprzez ministra właściwego ds.zabezpieczenia społecznego i ministrawłaściwego ds. oświaty i wychowania.Koordynatorem Programu w województwiejest wojewoda, w gminie - wójt (burmistrz,prezydent miasta), a wykonawcą przeważnieośrodek pomocy społecznej we współpracyz dyrektorami szkół i placówekoświatowych.50


ZałącznikiZałącznik nr 2Wykaz jednostek skontrolowanych i osób kierujących tymi jednostkami orazjednostek organizacyjnych NIK, które przeprowadziły kontrole, a także ocenskontrolowanej działalności zawartych w wystąpieniach pokontrolnychLp.JednostkaskontrolowanaImię i nazwiskokierownikajednostkikontrolowanejOcenaskontrolowanejdziałalności*1 Ministerstwo Edukacji Narodowej Katarzyna Hall PN2 Urząd Miasta Radom Andrzej Kosztowniak PN3KrzysztofUrząd Miasta CzęstochowyMatyjaszczykN4 Urząd Miasta Wołomin Ryszard Madziar PN5 Urząd Miasta Jędrzejów Marcin Piszczek PN6 Urząd Miasta Skarżysko-Kamienna Roman Wojcieszek PN7 Szkoła Podstawowa nr 2im. Komisji Edukacji NarodowejMarek MajPNw Jędrzejowie8 Szkoła Podstawowa nr 3im. Władysława BroniewskiegoMaria NowakPNw Jędrzejowie9 Szkoła Podstawowa nr 8im. Stefana ŻeromskiegoSebastian MiernikPNw Skarżysku-Kamiennej10 Szkoła Podstawowa nr 7z Oddziałami IntegracyjnymiAlicja OlszewskaPNim. Królowej Jadwigi w Wołominie11 Gimnazjum nr 2 w Zespole Szkół nr 2w WołominieJolanta GągałaPN12 Publiczne Gimnazjum nr 12im. Mikołaja Reja w RadomiuPaweł JakubiakPN13 Gimnazjum nr 9 w Częstochowie Elżbieta Pacierpnik PN14 Gimnazjum nr 4w Zespole Szkół Publicznych nr 4im. Marii Curie-SkłodowskiejAlina MączyńskaPNw Skarżysku-Kamiennej15 I Liceum Ogólnokształcąceim. Wacława Nałkowskiegow Zespole Szkół nr 1Krzysztof Milczarek PNw Wołominie16 Zespół Szkół Ogólnokształcących nr 4z oddziałami sportowymiim. Polskich Olimpijczyków w RadomiuAndrzej NowakPN17 Urząd Gminy Suwałki Tadeusz Chołko PN18 Urząd Miasta Łapy Wiktor Brzosko PN19 Szkołą Podstawowa nr 1im. Papieża Jana Pawła II w ŁapachAndrzej RogowskiPN20 Szkołą Podstawowa nr 2im. Mikołaja Kopernika w ŁapachIrena HryncewiczPN21 Szkoła Podstawowaim. Papieża Jana Pawła II w Nowej Wsi22 Szkoła Podstawowa im. LotnikówPolskich w Płocicznie-TartakAlicjaRawa-CimochowskaHelena BalonisPNPNJednostkaorganizacyjnaNIK, przeprowadzającakontrolęDepartamentNauki,OświatyiDziedzictwaNarodowegoDelegaturaNIKw Białymstoku51


Załączniki23 Gimnazjum nr 1 im. ppłk. StanisławaNilskiego-Łapińskiegow Łapach24 Gimnazjum im. Lotników Polskichw Płocicznie-TartakTamara ŁapińskaHelena Balonis25 Urząd Miasta Włocławek Andrzej Pałucki PN26 Urząd Miasta Kcynia Piotr Hemmerling PN27 Gminny Zespół Oświaty w Kcyni Jarosław Kieca PN28 Szkoła Podstawowaim. Pamięci Obrońców Niepodległościw Sipiorach29 Szkoła Podstawowa nr 22w Zespole Szkół nr 9 we Włocławku30 Gimnazjum w Zespole Szkółw DziewierzewieIwona MusiałMaria SzparagaLucyna Bursztynowicz31 Gimnazjum nr 9 we Włocławku Ewa Miereczko PN32 Liceum Ogólnokształcąceim. Karola Libelta w Zespole Szkół nr 1 Grażyna Malerowicz PNw Kcyni33 Technikum nr 3 w Zespole SzkólEkonomicznych we WłocławkuRobert HałasińskiPN34 Urząd Miasta Tarnów Ryszard Ścigała PN35 Urząd Miasta Stary Sącz Marian Cycoń PN36 Szkoła Podstawowa nr 1im. ks. prof. Jerzego Tischneraw Starym Sączu37 Szkoła Podstawowa nr 8im. Krzysztofa Kamila Baczyńskiegow Tarnowie38 Gimnazjum im. Kardynała StefanaWyszyńskiego w Zespole Szkółw Przysietnicy39 Gimnazjum im. Juliusza Słowackiegow Starym SączuZdzisław WojnarowskiDorota ZaleśnaZofia GolonkaStanisław Majca40 Gimnazjum nr 2 w Tarnowie Mariusz Zając PN41 III Liceum Ogólnokształcąceim. Adama Mickiewicza w TarnowieJan RybaPN42 Urząd Miasta Chełm Agata Fisz PN43 Urząd Gminy Gościeradów Jan Filipczak PN44 Szkoła Podstawowa nr 10im. ks. Jerzego Popiełuszki w ChełmieBożena KargolPN45 Publiczna Szkoła Podstawowaw Zespole Placówek Oświatowych Anna DrwalPNw Gościeradowie46 Szkoła Podstawowa w Zespole Szkółim. Józefa Twaroga w KsiężomierzuKrzysztof WronkaPN47 Gimnazjum nr 2 im. ks. ZygfrydaBerezeckiego w ChełmieBogdan GrocholaPN48 Gimnazjum Publiczne w Zespole Szkółim. Janiny WierzchowskiejElżbieta KrawczykPNw Liśniku Dużym49 Technikum nr 4 w Zespole SzkółZawodowych nr 4 im. Kazimierza Marta MazurekPNAndrzeja Jaworskiego w Chełmie50 Urząd Miasta Elbląg Grzegorz Nowaczyk PNPNPNPNPUPNPNPNPNPNDelegaturaNIKw BydgoszczyDelegaturaNIKw KrakowieDelegaturaNIKw Lublinie52


Załączniki51 Urząd Miasta Barczewo Lech Jan Nitkowski PN52 Miejski Zespół Oświaty i Zdrowiaw BarczewieHanna Chyżyńska53 Szkoła Podstawowa nr 1im. Feliksa NowowiejskiegoJolanta Pastuszenko PNw Barczewie54 Szkoła Podstawowa nr 25w Zespole Szkól nr 2 w ElbląguEwa IwanowiczPN55 Zespół Szkolno-Przedszkolnyw LęgajnachElżbieta Kozłowska PN56 Gimnazjum nr 1 im. Ziemi Warmińskiejw BarczewieZbigniew PodlaskiPN57 Gimnazjum nr 7 w Elblągu Iwona Statek PN58 Technikum w Zespole SzkółHandlowych w ElbląguMirosław Zalewski PN59 Urząd Miasta Piły Piotr Głowski PN60 Urząd Miasta Rawicz Tadeusz Pawłowski PN61 Miejsko-Gminny Ośrodek PomocySpołecznej w Rawiczu62 Szkoła Podstawowa nr 4im. Mikołaja Kopernika w Pile63 Szkoła Podstawowa nr 5im. Dzieci Polskich w Pile64 Szkoła Podstawowa nr 3 w Rawiczuim. Kornela Makuszyńskiego65 Szkoła Podstawowa nr 5im. Karola Kurpińskiego w Rawiczu66 Gimnazjum nr 4 im. Ignacego JanaPaderewskiego w Pile67 Gimnazjum im. Adama OlbrachtaPrzyjmy-Przyjemskiego w SierakowieWładysława CzjakowskaMarek RuckiAnna StefanowiczUrszula BrandysMichał BródkaRyszard MałeckiPiotr Mosiek68 Urząd Miasta Jasło Andrzej Czernecki PN69 Urząd Miasta Strzyżów Marek Śliwiński PN70 Szkoła Podstawowa im. Hugona Kołłątajaw Zespole Szkół w DobrzechowieJacek GrodzkiPN71 Szkoła Podstawowa w Zespole Szkółim. Jana Pawła II w GodowejWojciech MałekPN72 Szkoła Podstawowa nr 2 w Jaśle Marta Baran PN73 Gimnazjum nr 1 w Jaśle Kazimierz Mikrut PU74 Gimnazjum nr 4 w Zespole SzkółMiejskich nr 4 im. Romualda Traugutta Grażyna IdzikPNw Jaśle75 Gimnazjum Publiczne nr 1 w MiejskimZespole Szkół w StrzyżowieJanusz WłodykaPNPNPNPNPPNPNPPNDelegaturaNIKw PoznaniuDelegaturaNIKw Rzeszowie* Zastosowane skróty: ocena pozytywna – P; ocena pozytywna z uchybieniami – PU, ocena pozytywnaz nieprawidłowościami – PN, N – ocena negatywna53


ZałącznikiNotatkaZałącznik nr 3z panelu ekspertów zorganizowanego przez NIK w dniu 14 czerwca 2011 r.w celu omówienia wstępnych ustaleń wynikających z przedmiotowejkontroli 84(autoryzowana)W panelu uczestniczyli :Dr hab. Iwona Kowalska – Wydział Nauk Ekonomicznych Szkoły Głównej GospodarstwaWiejskiego.Cezary Zawistowski - Departament Zwiększania Szans Edukacyjnych w Ministerstwie EdukacjiNarodowej.Tadeusz Chołko – Wójt Gminy Suwałki.Anna Martin – Dyrektor Szkoły Podstawowej nr 127 w Warszawie.Spotkanie prowadził Józef Górny, Wiceprezes NIK oraz Grzegorz Buczyński,Dyrektor Departamentu Nauki, Oświaty i Dziedzictwa Narodowego, który przedstawiłwstępne ustalenia ww. kontroli oraz problemy do dyskusji.W trakcie dyskusji uczestnicy panelu zwracali uwagę na niżej przedstawianezagadnienia.Iwona Kowalska – stwierdziła, że aktualnysposób liczenia przyznawanych środkówgminom na stypendia szkolne (z ustawyo systemie oświaty) nie tylko nie wyrównujeszans (a taka była idea przewodnia), leczjeszcze bardziej pogłębia terytorialne zróżnicowaniesytuacji materialnej uczniów.Wynika to z faktu, że czynniki, jakie sąwzięte do algorytmu podziału tych środkównie dotyczą sytuacji beneficjenta, który tępomoc otrzyma, lecz sytuacji społecznoekonomicznejjednostki samorządu terytorialnego,na terenie której dany beneficjentmieszka. W związku z tym na terenie każdejgminy jest wewnętrzna (lokalna) politykapodziału pieniędzy.Z przeprowadzonych badań wynika np.,że w niektórych gminach z tytułu wielodzietnościrodziny otrzymuje się stypendiumo 10% wyższe, a w innych gminachtakie kryterium nie jest premiowane. Innyprzykład – w niektórych gminach stypendiumjest wypłacane za okres trzech mie-84Panel w dniu 14 czerwca 2011 r. dotyczył także omówienia wstępnych wyników kontroli pn. Zapobieganie nadwadzei otyłości u uczniów i młodzieży szkolnej (nr P/10/190). Treść notatki zawiera wyłącznie wykaz ekspertóworaz ich wypowiedzi odnoszące się do kontroli wykorzystania środków publicznych na pomoc materialną dlauczniów.54


Załącznikisięcy, a w innych - za jeden miesiąc.W związku z powyższym w każdej gminieustalana jest trochę inna wysokość tegostypendium. Innymi słowy osoba, któraspełnia kryterium dochodowe jednakowew skali kraju otrzymuje zróżnicowaną pomocw zależności od regionu, w którymmieszka, ponieważ na to wpływa mechanizmfinansowania stypendiów w poszczególnychgminach. Ponadto ustalono,że stypendium jest nierzadko wypłacanejednorazowo w gotówce, a urzędnicy nieżądają w zamian faktur. Powoduje to sytuacjęw której nie wiadomo, na co te pieniądzetak naprawdę zostały przeznaczone.Mechanizm przyznawania pomocy materialnejjest dosyć skomplikowany, częstodublujący się, jeśli chodzi o formę wsparcia(np. dojazdy do szkoły, czy zakup podręcznika).Być może propozycją rozwiązaniaistniejącego problemu z przyznawaniempomocy materialnej jest unikaniedublowania kosztów administracyjnychpoprzez wykorzystanie już istniejącychścieżek wsparcia. Można by na przykładrozważyć rozszerzenie zakresu rządowegoprogramu Wyprawka szkolna lub rozszerzyćzakres wypłat dodatków do zasiłkówrodzinnych związanych z rozpoczęciemszkoły przez dziecko.Oczywiście trzeba mieć na względzie,że z ekonomicznego punktu widzenia występujątutaj dwa kryteria dochodowe,które trzeba by było odpowiednio zbilansowaćpod kątem możliwości finansowaniaze środków publicznych. Propozycja z wyprawkąbyłaby tańsza, ponieważ występujetutaj to samo kryterium dochodowe, zaśw przepisach o świadczeniach rodzinnychjest wyższe kryterium, czyli potencjalniewięcej klientów mogłoby to kryteriumspełnić. Jak do tej pory w kwestii zapobieganiadublowania się kosztów administracyjnychpoczyniono tyle, że ośrodki pomocyspołecznej zostały upoważnione doobsługi indywidualnych spraw i weryfikacjikryteriów dochodowych, aczkolwiek dokumentyrzadko potwierdzają rzeczywistość,ponieważ ludzie utrzymują sięz bardzo wielu źródeł z obszaru szarejstrefy, zaś z dokumentów wynika, że sąoni osobami bardzo biednymi.Algorytm, według którego się dzielipieniądze na pomoc materialną dyskwalifikujechociażby wskaźnik dochodów podatkowychna mieszkańca (wskaźnik G) –przy uwzględnieniu tego wskaźnika gminapowinna dostawać więcej pieniędzy imbardziej jest uboga, natomiast nie występujekorelacja pomiędzy wysokością przyznanychśrodków na stypendia a wartościąwskaźnika G.Trzeba jednak docenić działania samorządowcóww tym zakresie, bo zdobywająsię czasem na wielki wysiłek, aby zmieścićsię w swoich finansach i jednocześniewypełnić wszystko, czego prawo od nichwymaga.Anna Martin – dzieląc się doświadczeniamiz zakresu udzielania pomocy materialnejdla uczniów stwierdziła, że przepisybardzo dokładnie określają, na co pomocmaterialna może być przeznaczona, ale taknaprawdę, to mimo uzyskania przez dzieckostypendium i rozliczenia go fakturami,nie zawsze uczniowie są wyposażaniw niezbędne podręczniki i strój sportowy.Przekazane pieniądze nie do końca właściwiezostają wykorzystane.Występują przypadki przynoszeniaprzez dzieci drogich telefonów czy innychgadżetów, które świadczyłyby o niezłejsytuacji finansowej rodziny, a dzieci tejednocześnie korzystają z pomocy socjalnej.Należałoby zatem częściej korzystać55


Załącznikiz możliwości weryfikowania decyzji przyznającychpomoc materialną i monitorowaniasytuacji rodzin korzystającychz takiej pomocy. Dyrektor szkoły wprawdziewie, na co zostały wykorzystane pieniądze,ponieważ podpisuje faktury, alenie ma możliwości odmówienia rodzicowi,który na przykład kupił markowe buty za450 zł, bo zgodnie z decyzją o przyznaniustypendium szkolnego pieniądze byłyprzeznaczone między innymi na ten cel.To, czy dziecko przychodzi w tych butachdo szkoły, to już jest inna kwestia.Są dzieci z biednych rodzin, które nigdy niewyjeżdżają na wycieczkę, nie idą do teatruczy na koncert, bo rodzice nie mają pieniędzy.Z kolei pieniądze przyznane na stypendiumsocjalne mogłoby być na ten celwydatkowane, ale rodzic nie jest zainteresowanytakim rozdysponowaniem środków,a szkoła w obecnych warunkach prawnychnie ma możliwości wpływu na jego decyzjei skłonienie rodzica do przeznaczenia, przynajmniejczęści środków, na dodatkowezajęcia edukacyjne dla dziecka, np. naukęjęzyka obcego czy rozwijanie zainteresowańdziecka. Rodzic ma dowolność w podejmowaniudecyzji, i tę niezależność należy cenić,ale musimy pamiętać, że są to pieniądzeprzyznane na wyrównanie szans edukacyjnych,a nie tylko wsparcie socjalne.Tadeusz Chołko – stwierdził, że w ustawieo systemie oświaty zostało zapisane,że stypendium socjalne może być przyznawanena okres nie krótszy niż miesiąci nie dłuższy niż 10 miesięcy, natomiasta system funkcjonował prawidłowo, musizostać określone ile miesięcy taka pomocma trwać (przez 10 miesięcy, czyli tyle iletrwa rok szkolny). Jeśli mowa o wyrównaniuszans, to nie przez miesiąc, lecz przez10 miesięcy.Obecnie każda gmina ma dowolnośćw zakresie okresu przyznawania pomocypod warunkiem, że spełnia kryteria ustawowe.Pomoc materialna jest wprawdziezadaniem własnym gminy, lecz dotowanymz budżetu państwa. Zgodnie z ustawąo finansach publicznych dotacja z budżetupaństwa nie może przekraczać 80%, zaśdopłata samorządu nie może być niższaniż 20%, natomiast w 2010 r. gmina dostałaz budżetu państwa dotację w wysokości30% zaś 70% ze względu na potrzebymusiała wyłożyć z własnych środków.Już w styczniu gmina powinna wiedzieć,w jakiej wysokości może wypłacić stypendium.W chwili obecnej gmina do marca niema informacji na temat wysokości wskaźnikówi do tego czasu nie można wypłacaćstypendiów, co powoduje, że podczas kontroliwskazuje się, że wystąpiły opóźnieniaw wypłacaniu stypendiów.Jeśli chodzi o wyprawkę szkolną,to książki powinny być kupowane przezgminę, nie przez rodziców. Ale należy skierowaćpytanie do Ministerstwa EdukacjiNarodowej – jakie książki. Każdy nauczycielwymaga innych podręczników. Ostateczniedochodzi do tego, że rodzic zwleka z zakupemksiążek do października i wtedy dzieckoprzez miesiąc nie ma podręcznikówdo nauki lub w ogóle książek nie kupuje.Cezary Zawistowski – stwierdził,że algorytm naliczania środków na stypendiai zasiłki szkolne, może nie jest doskonały,ale jak do tej pory, pomimo próbzaproponowania innych rozwiązań, należystwierdzić, że żadne z nich nie okazało sięlepsze. Te dane są w zasadzie jedynymidanymi, które są agregowane na poziomiegminy, czyli są to te dane, które możnaliczyć tylko i wyłącznie z poziomu gminy.Są to: liczba dzieci w wieku szkolnym,56


Załącznikidochodowość gminy oraz liczba zasiłkówokresowych, które będą wypłacanew danej gminie.Ze względu na te dane część gmin dostosowałaoferowaną pomoc społecznąi troszeczkę przesunęła, na przykład wypłacaniezasiłków okresowych, czy w ogólestrukturę pomocy materialnej wypłacanejdla mieszkańców gminy w stronę zasiłkówokresowych, żeby dostawać troszeczkęwięcej owych pieniędzy stypendialnych.Poza uczniami szkół ponadgimnazjalnychkażda wypłata pieniędzy w ramachstypendium szkolnego, która nie jest refundacjąponiesionych kosztów, jest niezgodnaz ustawą o systemie oświaty. Tylkow przypadku uczniów szkół ponadgimnazjalnychewentualnie zachodzi możliwośćprzekazania środków stypendialnych,jako pomocy finansowej.Ten mechanizm zastosowany w przypadkuuczniów starszych miał jakby dwapodłoża: pierwsze to pewnego rodzajuodpowiedzialność za swoje czyny tegow miarę dorosłego człowieka i udostępnieniemożliwości kupowania pewnychrzeczy na bieżąco, z drugiej strony równieżułatwienie pozyskania środków w momencie,gdy on uczy się poza miejscem swojegozamieszkania. Jeżeli ktoś, kto jestz miasta A uczy się w mieście B i tam nastałe przebywa to trudno, żeby szedł dourzędu gminy w godzinach urzędowaniapo to, żeby przedstawić rachunki.Odnośnie tego, że wypłata stypendiówpo raz pierwszy odbywa się w marcu,to owszem, Ministerstwo może dzielić subwencjedopiero wtedy, gdy jest przyjętaustawa budżetowa. Natomiast, przeglądającregulaminy przyznawania stypendiówpomocowych w niektórych gminach, możnaz nich wyczytać, że na przykład dopierow czerwcu wypłacana jest pierwsza transzastypendium za okres styczeń – czerwiec.Część gmin wpisuje w gminne regulaminyprzyznawania pomocy materialnejwypłatę stypendiów w czerwcu, nie stosującsię w ten sposób do ustawy o systemieoświaty. Pomoc powinna być wypłacanawtedy, gdy do gminy przychodzi uczeńz rachunkami, które powinny być refundowane.MEN nie nałożyło tutaj żadnychograniczeń wypłaty.Wypłaty stypendiów po to zostały podzielonena okresy od września do grudniai później kontynuowane styczeń-czerwiec,żeby mniej więcej proporcjonalnie przyznawaćśrodki. Gmina, jeśli wie, ile dostałaśrodków na okres od września do grudnia,to są pieniądze, które przekładając na okresstyczeń - czerwiec dostali odpowiedniozwiększone, ale teoretycznie na tych samychstypendystów, po to żeby właśniemożna było tym samym uczniom wypłacaćstypendia.Byłoby dobrze gdyby można byłona 10 miesięcy wypłacać środki, ale wtedyśrodki przeznaczone na ten cel trzebazwiększyć z 0,5 mld do 3 czy 4 mld zł,a minimalną kwotę stypendium zwiększyćz 78 zł do 180 zł.Odnośnie programu rządowego pn.Wyprawka szkolna Ministerstwo EdukacjiNarodowej już drugi rok usiłuje przekonaćgminy do bardziej elastycznego podejściaprzy udzielaniu pomocy materialnej. Ministerstwoprosi, przypomina i zwraca uwagęgminom oraz kuratoriom oświatyi wojewodom, że poza kryterium dochodowym(w wysokości 351 zł), są do wykorzystaniaśrodki w ramach 10% uczniówspoza kryterium dochodowego, które powinnybyć przyznane uczniom znajdującymsię z różnego powodu w trudnej sytuacji57


Załącznikiekonomicznie i którym należałoby pomóc.Mamy tu na myśli np. wielodzietność, niewydolnośćwychowawczą, alkoholizmi wiele innych czynników znajdujących siępoza kryterium dochodowym. Już w tymroku, na poziomie zgłaszania wnioskówwiadomo, że część gmin nie wystąpiła o te10% twierdząc, że oni takich pieniędzy niechcą. W tych gminach już w kwietniu wiedziano,że w tym roku na pewno tych 10%nie będą wykorzystywać.W zeszłym roku z tych 10% zostałowykorzystane ledwie 3%. Czyli znowu taaktywność samorządu w tej dziedzinie jestdosyć mizerna. MEN nie ma więcej narzędzi,bo trudno teraz za każdym z przedstawicielisamorządu chodzić i powiadać,panie wójcie, panie burmistrzu, gdzie jestte 7-8%? Gdzie są te dzieci? Teoretyczniekażdy odpowiada, że jest źle, natomiastjak jest mechanizm, z którego możemykorzystać, to on zostaje gdzieś zaprzepaszczony.Znaczna część środków z NarodowegoProgramu Stypendialnego jest niewykorzystywana.Tutaj gminy również niesą w stanie odpowiedzieć Ministerstwu -dlaczego część z nich wprowadziło bardzosztywne kryteria przyznawania pomocymaterialnej. Wszystko operowane jestwidełkami, jeżeli jest od 100 zł to maksymalnie,jeśli jest od 101 zł do 105 zł tojakiś kolejny. I w tym momencie uczniowienie są traktowani zgodnie z potrzebami,tylko wyłącznie według kryterium dochodowego.Jeżeli jest najbiedniejszy z najbiedniejszych,to powinien dostać dużo.Natomiast okazuje się, że po prostu gminanie stosuje również żadnego programuedukacyjnego wobec tych rodzin. Po prostu,jeśli rodzic się nie zgłasza z rachunkamii dokumentami potwierdzającymikonkretne wydatki, to samorząd nie ingerujew to co się w tej rodzinie dzieje.Czeka się dla przykładu do czerwca,jeśli rodzic do tego czasu się nie pokazał,to uznaje się, że nic złego się nie stało,bo pieniądze zostaną zwrócone do budżetupaństwa. Ale o takiej sytuacji gminy teżMEN nie informują, bo gdyby na przykładzwroty następowały przed końcem września,to można by zwiększyć pulę stypendiówod września do grudnia. Natomiast tepieniądze nie wracają do rezerwy celowejdo Ministra Finansów. Gminy je przetrzymująi zwracają je dopiero na koniec roku.Dlatego też na przykład w tym roku w ramachprogramu rządowego pn. Wyprawaszkolna uruchomione zostało tylko 50%środków, aby niepotrzebnie nie zamrozićpieniędzy.Nie do końca jest też tak, że samorządynie mają mechanizmu kontrolowania na copieniądze zostały wypłacone. Rodzic, składającwniosek o stypendium szkolne, jestzobligowany do wskazania we wniosku,na co te pieniądze zostaną przeznaczone.Gmina, przyznając stypendium, równieżwskazuje pewne obszary, na które te środkisą wypłacone. Wobec tego, jeżeli na przykładjest taka potrzeba, żeby poszłyna finansowanie wycieczek szkolnych, edukacyjnych,czy wyjść do teatru, to z całąpewnością można to uzgodnić z jednostkąsamorządu terytorialnego, że na przykładdla dzieci z klas 1 do 3 część środków,czy też jedna rata stypendium powinna byćna przykład przeznaczona na refundacjęwłaśnie takich inicjatyw, a nie tylko te markowebuty za 450 zł.Oczywiście takie buty to jest bardzo wygodnaforma rozliczenia się ze stypendiumdla obydwu stron, zarówno dla rodzica,jak i dla samorządu, bo jest jednorazowa.58


ZałącznikiRodzic pojawia się raz, przynosi dużyrachunek i sprawa jest załatwiona. Tymbardziej jest to wygodne w tym systemie,kiedy dopiero w czerwcu jest refundowanydany zakup, to wtedy właśnie rodzice planująponoszenie tych kosztów. W czerwcuuczeń już nie myśli o zakupie podręczników,tylko o wakacjach, więc nie kupujepodręczników, lecz buty czy strój sportowy.I może to właśnie jest powód do tego,by wojewodowie jeszcze raz przejrzeligminne regulaminy wypłacania pomocymaterialnej dla uczniów i zweryfikowali jez rzeczywistością. Natomiast sam przepisustawowy może nie jest doskonały, alez drugiej strony nie jest też całkiemod rzeczy. On jest precyzyjny na tyle,na ile może być na poziomie ustawowym,natomiast jego zastosowanie dalej poprostu zależy od człowieka. Musimy przyjąć,że urzędnik też jest człowiekiem i jeśligmina rozlicza na przykład 10 000 dzieci,to przy ósmym tysiącu urzędnik rozlicza,co mu zostanie przyniesione. Wobec powyższego,warto rozważyć weryfikacjętych gminnych regulaminów wypłacaniapomocy materialnej dla uczniów.59


ZałącznikiZałącznik nr 4Wykaz podmiotów, którym przekazano informację o wynikach kontroliPrezydent Rzeczypospolitej PolskiejMarszałek Sejmu Rzeczypospolitej PolskiejMarszałek Senatu Rzeczypospolitej PolskiejPrezes Rady MinistrówWiceprezes Rady MinistrówMinister Spraw Wewnętrznych i AdministracjiMinister Edukacji NarodowejMinister ZdrowiaMinister Sportu i TurystykiMinister SprawiedliwościPrzewodniczący Komisji Edukacji, Nauki i Młodzieży Sejmu RPPrzewodniczący Komisji ds. Kontroli Państwowej Sejmu RPPrzewodniczący Komisji Samorządu Terytorialnego i Polityki Regionalnej Sejmu RPSzef Centralnego Biura AntykorupcyjnegoSzef Biura Bezpieczeństwa NarodowegoRzecznik Praw DzieckaRzecznik Praw ObywatelskichPrezes Trybunału KonstytucyjnegoPrzewodniczący Komisji Odpowiedzialności Konstytucyjnej Sejmu RPPrzewodniczący Komisji Polityki Społecznej i Rodziny Sejmu RPPrzewodniczący Komisji Rodziny i Polityki Społecznej Senatu RPPrzewodniczący Komisji Edukacji, Nauki i Sportu Senatu RPPrzewodniczący Komisji Kultury Fizycznej i Turystyki Sejmu RPPrzewodniczący Komisji Zdrowia Sejmu RPPrzewodniczący Komisji Zdrowia Senatu RPPrzewodniczący Związku Miast PolskichPrzewodniczący Związku Gmin Polskich60

More magazines by this user
Similar magazines