Γλωσσική ετερότητα στην Ελλάδα

edulll.gr

Γλωσσική ετερότητα στην Ελλάδα

. ΚΛΕΙ∆ΙΑ ΚΑΙ ΑΝΤΙΚΛΕΙ∆ΙΑφελη και δεν υπακούει σε προδιαγεγραµµένους κανόνες.Aντιθέτως, είναι γεµάτη συγκρούσεις, δυσκολίες, συγκινήσεις,απογοητεύσεις, ικανοποιήσεις και δηµιουργείσυνεχώς νέα ερωτήµατα που αναζητούν απαντήσεις.Tα Kλειδιά και Aντικλείδια δεν πρόκειται να αποπειραθούννα δώσουν απαντήσεις, αλλά εργαλεία που θα επιτρέψουνστους αναγνώστες/χρήστες τους να συνθέσουντις δικές τους λύσεις που αντιστοιχούν στη δική τουςπραγµατικότητα. Αυτό βασίζεται στην αρχή ότι η σχολικήπραγµατικότητα είναι πολύπλοκη, δυναµική, απρόβλεπτηκαι κυρίως µοναδική. Άρα, δεν υπάρχει µία µόνολύση, µία συνταγή µαγική που λύνει τα προβλήµατα.Kάθε εκπαιδευτικό πλαίσιο έχει τις δικές του παραµέτρουςπου πρέπει πριν από όλα να εντοπιστούν για νααναζητηθούν στη συνέχεια οι κατάλληλες λύσεις.Tα Kλειδιά και Aντικλείδια είναι εργαλεία ανάγνωσης τηςσχολικής πραγµατικότητας. ∆ηλαδή, κάθε κείµενο πουέχετε στα χέρια σας αποτελεί µια προσπάθεια σύντοµηςαπάντησης σε ένα ερώτηµα (π.χ. πώς µαθαίνουν τα παιδιά;)από τη σκοπιά µιας επιστηµονικής προσέγγισης(π.χ. της γνωστικής ψυχολογίας). Mπορεί ωστόσο σεάλλο κείµενο να συναντήσετε απάντηση στο ίδιο ερώτηµααπό διαφορετική επιστηµονική σκοπιά (π.χ. την4


. ΓΛΩΣΣΙΚΗ ΕΤΕΡΟΤΗΤΑ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑ∆Ακοινωνιολογία). Tα κείµενα, γραµµένα από εκπαιδευτικούςκαι πανεπιστηµιακούς διάφορων ειδικοτήτων, ακολουθούντην ίδια δοµή: ξεκινούν από µια σκηνή σε ένασχολικό πλαίσιο, αναλύουν τι συµβαίνει και ύστερα διατυπώνουναπαντήσεις στηριγµένες σε µία επιστήµη. ∆ηλαδή,µε αφετηρία την εκπαιδευτική πράξη, περνούνµέσα από µια διαδικασία ανάλυσης και σύνθεσης από τηθεωρία, για να καταλήξουν στα χέρια σας σαν κλειδιάγια τη δική σας διδακτική πρακτική.Tα κείµενα συνδέονται λειτουργικά µεταξύ τους γιατίκαθένα αναδεικνύει και µια ξεχωριστή ψηφίδα από τηνπραγµατικότητα της εκπαιδευτικής πράξης. Mελετώνταςκαι δουλεύοντας πάνω στον τρόπο µε τον οποίο τα κεί-µενα συνδέονται µεταξύ τους, φανταστήκαµε πολλά απότα κλειδιά που µπορούν να ξεκλειδώσουν πολλά από ταφαινόµενα που αναλύουµε. Ωστόσο, µόνο εσείς µπορείτενα κατασκευάσετε τα αντικλείδια που έχουν νόηµατη συγκεκριµένη στιγµή για το δικό σας πλαίσιο, πουκάνουν... κλικ και ανοίγουν µια «πόρτα» που οδηγεί σεδικές σας λύσεις.Aυτή η πολυπρισµατική, διεπιστηµονική προσέγγιση τηςκαθηµερινής εκπαιδευτικής πράξης είναι προφανές ότιχρησιµοποιεί ως έναυσµα µια ευρεία ποικιλία αναφορών5


. ΚΛΕΙ∆ΙΑ ΚΑΙ ΑΝΤΙΚΛΕΙ∆ΙΑσε σχολικές πραγµατικότητες: τάξεις στην πόλη, στοβουνό, µονοθέσια σχολεία, µειονοτικά σχολεία της Θράκης,σχολεία µε πολλούς αλλόγλωσσους µαθητές, σχολείασηµερινά, στην Eλλάδα και αλλού, άλλοτε καιτώρα. Eίναι κοινή πεποίθηση όλων όσοι συµµετέχουµεσε αυτή τη σειρά ότι συχνά βοηθάει να αναγνώσει κανείςτη δική του εκπαιδευτική πραγµατικότητα βλέπονταςκάτι ανάλογο που συµβαίνει σε µια άλλη τάξη, σεένα άλλο πλαίσιο, ώστε µέσα από την ανάλυση και τηνκατανόησή του να µεταφέρει την εµπειρία αυτής τηςγνώσης στη δική του πραγµατικότητα, στο δικό τουπλαίσιο. H απόσταση από τα δικά µας πράγµατα τελικάβοηθάει να τα καταλάβουµε καλύτερα.Tρεις θεµατικές ενότητες, η ∆ιδακτική Μεθοδολογία, τοΚοινωνικοπολιτισµικό πλαίσιο της εκπαίδευσης και ταζητήµατα Ταυτότητας και Ετερότητας, αποτελούν τονκαµβά πάνω στον οποίο, µέσα από διαφορετικές επιστη-µονικές προσεγγίσεις, προσπαθούµε να απαντήσουµεστα ερωτήµατα της καθηµερινής εκπαιδευτικής πρακτικής.∆εν κρύβουµε τις δυσκολίες ούτε αποσιωπούµε ταόρια των προτάσεων που κάνουµε και δεν πιστεύουµεότι η ευθύνη για τις λύσεις είναι µόνο στα χέρια τωνεκπαιδευτικών. Yποστηρίζουµε όµως ότι µπορούν οι εκπαιδευτικοίνα πάρουν στα χέρια τους τα εργαλεία που6


. ΓΛΩΣΣΙΚΗ ΕΤΕΡΟΤΗΤΑ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑ∆Αθα τους επιτρέψουν να καταλάβουν καλύτερα το πλαίσιοµέσα στο οποίο εργάζονται, να το βελτιώσουν και νααντλήσουν ικανοποίηση από τη δουλειά τους.Tα Kλειδιά και Aντικλείδια ευτύχησαν να συναντήσουνστη διαδροµή τους άξιους τεχνίτες που τόσο στηνέντυπη όσο και στην ηλεκτρονική µορφή τα έκαναν ανθεκτικά,λειτουργικά και… έτοιµα να ξεκλειδώσουν. Tουςευχαριστώ όλους και όλες θερµά.Aλεξάνδρα AνδρούσουΕκπαιδευτική ΨυχολόγοςΝοέµβριος 20027


. ΚΛΕΙ∆ΙΑ ΚΑΙ ΑΝΤΙΚΛΕΙ∆ΙΑΑπό τη σειρά «Κλειδιά και Αντικλείδια» κυκλοφορούν τα βιβλία:θεµατικό πεδίο ∆ιδακτική Μεθοδολογία• ∆ιδάσκοντας ιστορίαΑβδελά Ε.• Κίνητρο στην εκπαίδευσηΑνδρούσου Α.• Ανάγνωση και ετερότηταΑποστολίδου Β.• Εµψύχωση στην τάξη (Α’ και Β’ µέρος)∆ηµητρίου Α., Λαγοπούλου Β., Νικολάου Β.• Κοινωνικό πλαίσιο και διδακτική πράξηΖωγραφάκη Μ.• Η επικοινωνιακή προσέγγιση του γλωσσικού µαθήµατοςΙορδανίδου Α., Σφυρόερα Μ.• ∆ηµιουργικές δραστηριότητες και διαδικασίες µάθησηςΚουτσούρη Α.• Για τη µέθοδο projectΜάγος Κ.• Μαθαίνοντας και διδάσκοντας µαθηµατικάΣακονίδης Χ.• ∆ιαθεµατική προσέγγιση της γνώσηςΣφυρόερα Μ.• ∆ιαφοροποιηµένη παιδαγωγικήΣφυρόερα Μ.• Η επεξεργασία της εικόνας στη σχολική τάξηΣφυρόερα Μ.• Το λάθος ως εργαλείο µάθησης και διδασκαλίαςΣφυρόερα Μ.8


. ΓΛΩΣΣΙΚΗ ΕΤΕΡΟΤΗΤΑ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑ∆Α• Φυσικές Επιστήµες: διδασκαλία και εκπαίδευσηΤσελφές Β.• Μουσική στο σχολείοΤσιρίδης Π.• ∆ιδασκαλία και αξιολόγηση της επίδοσης των µαθητώνΧοντολίδου Ε.• ∆ιδασκαλία σε οµάδεςΧοντολίδου Ε.• Η επανατροφοδότηση των µαθητών στα γραπτά τους κείµεναΧοντολίδου Ε.θεµατικό πεδίο Κοινωνικοπολιτισµικό πλαίσιο της εκπαίδευσης• Κοινωνικές ανισότητες στο σχολείοΑσκούνη Ν.• Οικογένεια και σχολείο∆ραγώνα Θ.• Στερεότυπα και προκαταλήψεις∆ραγώνα Θ.• Η µη λεκτική επικοινωνία στο σχολείοΚούρτη Ε.• Πολιτισµός και σχολείοΠλεξουσάκη Ε.• Η µειονοτική εκπαίδευση της ΘράκηςΤσιτσελίκης Κ.• Γλώσσα του σπιτιού και γλώσσα του σχολείουΦραγκουδάκη Α.• Η εθνική ταυτότητα, το έθνος και ο πατριωτισµόςΦραγκουδάκη Α.• Η ικανότητα του λόγου και η γλωσσική διδασκαλίαΦραγκουδάκη Α.9


. ΚΛΕΙ∆ΙΑ ΚΑΙ ΑΝΤΙΚΛΕΙ∆ΙΑθεµατικό πεδίο Ταυτότητες και Ετερότητες• Ετερογένεια και σχολείοΑνδρούσου Α., Ασκούνη Ν.• «Εµείς» και οι «άλλοι»: εµπειρίες εκπαιδευτικών∆ηµητρίου Α., Λαγοπούλου Β., Πετρίδης Τ.• Ταυτότητα και εκπαίδευση∆ραγώνα Θ.• Επικοινωνία και ταυτότητες σε µια πολύγλωσση οικογένειαΜανουσοπούλου Α.• Γλωσσική ετερότητα στην ΕλλάδαΜπαλτσιώτης Λ.• Ταυτότητες και λογοτεχνία στο σχολείοΧοντολίδου Ε.• ∆ηµιουργώντας γέφυρεςΑνδρούσου Α., Πανούτσος Α.Για περισσότερα «Κλειδιά και Αντικλείδια»:www.kleidiakaiantikleidia.net10


. ΓΛΩΣΣΙΚΗ ΕΤΕΡΟΤΗΤΑ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑ∆ΑΓλωσσική ετερότητα στην ΕλλάδαΘυµάµαι µικρός την εκδροµή στο Μέτσοβο στις αρχέςτης δεκαετίας του ’70. Βρέθηκα µόνος µου στην είσοδοτου ξενοδοχείου και χάζευα τις γιαγιάδες µε τα παράξεναρούχα. Σιγά σιγά συνειδητοποίησα ότι δεν µπορούσανα καταλάβω τίποτα. Ένιωσα τόσο σοκαρισµένος,που ντράπηκα να ρωτήσω τους γονείς µου. Το µυαλόµου δε χωρούσε ότι αυτό που άκουγα ήταν µια άλληγλώσσα, άρα εγώ είχα το πρόβληµα που δεν καταλάβαινατι λένε. Νόµιζα ότι στην Ελλάδα µιλούσαν µόνοελληνικά. Στη Β’ ∆ηµοτικού που ταξιδέψαµε στην Τουρκία,η παρέα µας, µερικοί βορειοελλαδίτες και όχι παλιοελλαδίτεςσαν εµάς (ορολογία που έµαθα όταν ενηλικιώθηκα),ήξεραν τούρκικα. Καλά αυτοί, αλλά και η καλύτερηφίλη της γιαγιάς µου, η κυρα-Λευτερία, πουήταν Αρµένισσα και δασκάλα, αυτή πώς ήξερε τόσοκαλά τούρκικα; Το µυστήριο άρχισε να λύνεται µερικάχρόνια αργότερα. Με τον πατέρα µου, διευθυντή πωλήσεωνσε µια αντιπροσωπεία αυτοκινήτων, επισκεφτήκαµετον αντιπρόσωπο της εταιρείας στην Παραµυθιά.Μας έλεγε: «’Οταν πηγαίνω στα αρβανιτοχώρια παίρνωκαι τη γυναίκα µου που ξέρει καλά τα αρβανίτικα, για ναµου µεταφέρει τι λένε». Στα δώδεκα χρόνια µου γνώριζαλίγο από το µυστήριο: στην Ελλάδα µιλιέται άλλη11


. ΚΛΕΙ∆ΙΑ ΚΑΙ ΑΝΤΙΚΛΕΙ∆ΙΑµια γλώσσα, τα αρβανίτικα. Αυτή η λέξη κάτι µου θύ-µιζε, όταν πήγαινα µικρός στη Λιβαδειά, στους παππούδεςκαι στους θείους. Είχαµε κάτι θείες που τις λέγαν«Αρβανίτισσες». Προς Θεού όµως… όχι τη γυναίκα τουθείου µου, αυτή δεν ήταν «Αρβανίτισσα» (αργότεραέµαθα ότι ήταν µισή Αρβανίτισσα και ήξερε τη γλώσσα).Θυµάµαι στα οικογενειακά τραπέζια κάτι ανέκδοτα πουέλεγε µια άλλη µακρινή θεία στα αρβανίτικα, τους ταµετέφραζε και γέλαγαν όλοι. Το ότι ήταν άλλη γλώσσαόµως δε µου είχε περάσει από το µυαλό. Άλλη γλώσσαήταν µόνο τα αγγλικά που έκανα και τα γαλλικά όπου µεέγραψε η µάνα µου. Αργότερα έµαθα ότι και η οικογένειατης µητέρας µου είχε έναν κουµπάρο, «πολύ καλόςάνθρωπος, αν και Αρβανίτης, από την Κάτω Αχαγιά».Άλλωστε, όταν, ενήλικος πια, έµαθα ότι ο ένας προπάπποςµου από τη µεριά του πατέρα µου ήταν Αρβανίτης, ηµητέρα µου απευθυνόµενη στον πατέρα µου του είπε:«Α, έτσι εξηγούνται όλα τα στραβά σου». Σε κάθε περίπτωση,αυτά τα αρβανίτικα, οι Αρβανίτες ήταν παρελθόν.Το είχε πει µια συγγενής µας όταν τη ρώτησα αν οάντρας της ήταν Αρβανίτης: «Ε, στο χωριό του τότε όλοιήταν Αρβανίτες». Άρα, σκεφτόµουν, είναι κάτι σανντροπή. Είναι λοιπόν µια παλιά ιστορία το πέπλο πουκαλύπτει τις άλλες γλώσσες στην Ελλάδα, αλλά και οιστάσεις ―οµιλητών και µη― απέναντι στις γλώσσες.12


. ΓΛΩΣΣΙΚΗ ΕΤΕΡΟΤΗΤΑ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑ∆ΑΟι παραπάνω αναφορές θα µπορούσαν να είναι λίγοπολύ η ιστορία της σχέσης µε τις άλλες γλώσσεςοποιουδήποτε τριαντάρη σαραντάρη της νότιας Ελλάδαςή αυτού που µεγάλωσε στο Λεκανοπέδιο ― σε πολλέςπεριπτώσεις µάλιστα και εκείνου που ένας παππούς ήακόµη και ένας γονέας µιλά ή καταλαβαίνει µια τέτοια«παρακατιανή γλώσσα». Μια θολή εικόνα κρυµµένη στοπίσω µέρος του µυαλού: ο πατέρας που, ως διά µαγείας,συνεννοήθηκε στη Βουλγαρία, η µητέρα που µίλαγε µετον τούρκο συµφοιτητή στο Λονδίνο, η γιαγιά που φώναζεσε κάτι Ρουµάνους για κάτι που είπανε και µίλαγεµε τα αδέλφια της µια παράξενη γλώσσα. «Στο στρατόείχαµε κάτι Τούρκους και κάτι Ποµάκους.» «Αλήθεια,αυτά που µιλάνε οι γύφτοι είναι γλώσσα;»Στα δεκαοχτώ µου βρέθηκα στην Αλεξανδρούπολη καιστα είκοσι στην Κοµοτηνή. Εκεί δεν είδα µόνο τη µειονότητα,αλλά ένα µαγικό κήπο για τον οποίο µιλούσανακόµη και οι νέοι: αυτός είναι Σαρακατσάνος, αυτός είναιΠόντιος ―ναι, αλλά όχι ακριβώς, είναι Καυκάσιος―,άλλο πράγµα οι Κουταχειαλήδες, άλλο οι Ανκαραλήδες,αυτός είναι Θρακιώτης, είναι Βούλγαρος σου λέω ―όχιµόνο Βουλγαροπρόσφυγας―, Καραµανλής ― δε µιλάνεόµως τούρκικα αυτοί οι Καραµανλήδες όπως οι άλλοι,«αυτοί που έχουν το µπουγατσατζίδικο απέναντι από τηνοµαρχία, δε βλέπεις που πάνε εκεί όλοι οι Τούρκοι;»,13


. ΚΛΕΙ∆ΙΑ ΚΑΙ ΑΝΤΙΚΛΕΙ∆ΙΑάλλο οι ντόπιοι απ’ το Σώστη, αυτοί µίλαγαν τούρκικα.Τότε ήρθε «το ελληνικό», τότε είχαµε τους Βουλγάρους,«βουλγαρογράφτηκαν και δικοί µας», ο Φάις, ο γιατρός,δεν είναι ντόπιος Εβραίος, είναι από τη ∆ράµα. Τι περιοδικόπαράξενο είναι αυτό, «Ισραηλίτικα Χρονικά», τογράφει και στα εβραϊκά. Απέναντι είναι και ο κουρέαςαπό το Χεµπίλοβο, αλλά αυτός δεν είναι κιζιλµπάσης. 1Μήπως τελικά υπήρχε µια πραγµατικότητα καταχωνιασµένηκαι δύσκολα ανιχνεύσιµη;Οι περιπέτειες του «οµοιογενούς πληθυσµού»Ο παραδοσιακός ελληνικός λόγος αναφέρεται στη µεγάληγλωσσική και πολιτισµική οµοιογένεια του ελληνικούπληθυσµού. Τα πράγµατα όµως, όχι µόνο σήµερααλλά ιδιαίτερα στο παρελθόν, δεν ήταν έτσι. Αφήνονταςκατά µέρος τη συζήτηση του πόσο «όµοιος» είναι οπληθυσµός που µιλά την ίδια γλώσσα, όταν µάλιστα δη-µιουργείται ένα εθνικό κράτος, µια σειρά οµάδων µεδιαφορετική γλώσσα και θρησκεία έζησαν και συνεχίζουν,εν µέρει, να διαβιούν στα όρια της ελληνικής επικράτειας.Μερικές από αυτές σε διάφορες ιστορικές πε-1 Θρησκευτική διαφοροποίηση στη µουσουλµανική θρησκεία.14


. ΓΛΩΣΣΙΚΗ ΕΤΕΡΟΤΗΤΑ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑ∆Αριόδους ταυτίστηκαν, ολόκληρες ή ένα τµήµα τους, µετα οράµατα άλλων εθνικισµών και όχι του ελληνικού ήαντιµετωπίστηκαν από το ελληνικό κράτος ως εσωτερικοίεχθροί. 2 Με τις ελληνοτουρκικές ανταλλαγές πληθυσµών,τις αντίστοιχες ελληνοβουλγαρικές, τη βίαιη εκδίωξητων µουσουλµάνων Τσάµηδων το 1944-1945, τηφυγή µε τον Εµφύλιο και την ακόλουθη µετανάστευσηπολλών σλαβόφωνων, ακόµη και τη µετανάστευση προςτην Τουρκία από τη δεκαετία του 1960 πολλών µειονοτικώντης Θράκης, οι έλληνες πολίτες που θα µπορούσαννα έχουν άλλες εθνικές ταυτοτικές αναφορές συνιστούνένα εξαιρετικά µικρό ποσοστό του πληθυσµού.Είναι η πλειοψηφία της µειονότητας της Θράκης και έναδύσκολα υπολογίσιµο αλλά µικρό τµήµα των σλαβόφωνωντης Μακεδονίας.Η οµοιοµορφία όµως που προπαγανδίζεται, αφού ηόποια απόκλιση από τη νόρµα του ελληνόφωνου και ορθόδοξου3 προκαλεί τη βασικά αστήρικτη φοβία µιας2 Ας µην ξεχνάµε ωστόσο ότι και τµήµατα του ελληνόφωνουπληθυσµού σε µερικές περιπτώσεις είδαν την απόσπασή τουςαπό την Οθωµανική Αυτοκρατορία (ή το τουρκικό κράτος) τουλάχιστονµε επιφύλαξη, όπως, για παράδειγµα, συνέβη το 1913σε µερικά νησιά του Αιγαίου.3 Και µάλιστα ορθόδοξου που ανήκει στην Εκκλησία της Ελλά-15


. ΚΛΕΙ∆ΙΑ ΚΑΙ ΑΝΤΙΚΛΕΙ∆ΙΑ«εθνικής πρόκλησης», είναι µια κατασκευή που προσπαθείνα δώσει µια συγκεκριµένη εικόνα. Η ύπαρξη τουδιαφορετικού εγείρει παράλογους φόβους: όποιος θεωρείότι ανήκει σε διαφορετική εθνική οµάδα είναι σώνεικαι καλά εχθρός, όποιος διατηρεί διαφορετικά εθνοτικά,γλωσσικά, θρησκευτικά ή και πολιτιστικά γνωρίσµαταµπορεί να είναι εν δυνάµει εχθρός και «εθνικάεπικίνδυνος».Εδώ θα ασχοληθούµε µε τη γλωσσική πολυµορφία πουκαι σήµερα εν µέρει χαρακτηρίζει την ελληνική κοινωνία,έχοντας πάντα στο µυαλό µας ότι η γλώσσα απόµόνη της δεν είναι πεδίο συγκρούσεων και αντιθέσεων.Άλλωστε, η χειρότερη και πιο αιµατοβαµµένη αντίθεση,αυτή του Εµφυλίου, πραγµατοποιήθηκε βασικά µεταξύελληνόφωνων…Από την ίδρυση του ελληνικού κράτους µέχρι και τιςαρχές της δεκαετίας του 1960 ένα σηµαντικό ποσοστόπολιτών είχε άλλη µητρική γλώσσα και όχι τα ελληνικά.Αν µάλιστα προσθέσουµε και τα ποντιακά, διάλεκτο ―ενδος και όχι «Παλαιοηµερολογίτη», για να αναφέρουµε ένα παράδειγµαόπου πολίτες µε κατεξοχήν ενσωµατωµένη την «ελληνοχριστιανική»θέαση της πραγµατικότητας αντιµετωπίζονταιµε καχυποψία.16


. ΓΛΩΣΣΙΚΗ ΕΤΕΡΟΤΗΤΑ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑ∆Αµέρει τουλάχιστον― µη κατανοητή, και προσπαθήσουµενα ανασυνθέσουµε το γλωσσικό τοπίο των ελληνικώνδιαλέκτων και ιδιωµάτων µέχρι και τις πρώτες δεκαετίεςτου 20ού αιώνα, οπότε η γνώση και χρήση της επίσηµηςµορφής της γλώσσας δεν ήταν τόσο εκτεταµένη, θαέχουµε µια διαφορετική εικόνα της ελληνικής γλωσσικήςπραγµατικότητας ακόµη και µερικές δεκαετίες πριν. Ηαντίληψη που έχουµε σήµερα για το γλωσσικό τοπίοδιαµορφώθηκε πρόσφατα και κράτησε µόνο τρεις δεκαετίες,αφού η έλευση των µεταναστών και πολλών πουχαρακτηρίζονται νοµικά οµογενείς ανέτρεψε ανεπιστρεπτίτις «προσπάθειες» κοντά δύο αιώνων. Οι απογραφές,οι οποίες µέχρι το 1951 µετρούσαν τις άλλεςγλώσσες στην Ελλάδα, σε καµία περίπτωση δε συνιστούνδείκτες. 4 Σήµερα είναι αδύνατο να µιλήσουµε µεσυγκεκριµένους αριθµούς για το πόσοι µιλούν ή καταλαβαίνουνκάθε γλώσσα, αφού θα χρειαζόταν τεράστιακαι επισταµένη έρευνα για να απεικονιστούν τα σηµερινάκοινωνιογλωσσικά δεδοµένα.Αν και από τα πρώτα χρόνια µετά την ελληνική ανεξαρτησίαη διοίκηση φροντίζει για το «ξερίζωµα» της αρβα-4 Παραδειγµατικά αναφέρουµε την καταµέτρηση 95 ορθόδοξωναλβανόφωνων το 1928 ή τις αντίστοιχες καταµετρήσεις πάντακάτω των 10.000 των ροµανίφωνων Τσιγγάνων.17


. ΚΛΕΙ∆ΙΑ ΚΑΙ ΑΝΤΙΚΛΕΙ∆ΙΑνίτικης γλώσσας, γλώσσας «που µιλάει» περίπου το ένατέταρτο των πρώτων υπηκόων, η είσοδος των Αρβανιτώνστο ελληνικό έθνος είναι συστατική και χωρίς ουσιαστικούςκραδασµούς, ή, όπως θα δηλώσει ο Κ. Παπαρρηγόπουλοςτο 1850: «∆ύο φυλαί κατοικούσι τηνΕλλάδα, η Ελληνική και η Αλβανική. Αλλ’ η Αλβανικήφυλή, αποτελεί άραγε έθνος ίδιον;», επαγγελλόµενος τη«συγχώνευσίν» της στην ελληνική φυλή. Αν όµως οιΑλβανοί, ακόµη και οι µουσουλµάνοι, θεωρούνται λίγοπολύ «δεδοµένοι» για το ελληνικό έθνος, η ανάδειξητων άλλων εθνικισµών στα Βαλκάνια, κυρίως του βουλγαρικού,αµφισβητεί τη βεβαιότητα της Μεγάλης Ιδέαςγια ένα µεγάλο «ελληνισµό» που θα καλύπτει όλουςτους ορθόδοξους. Η πρωτοκαθεδρία της ελληνικήςγλώσσας στα Βαλκάνια, που οφειλόταν στο ότι πέρα απόγλώσσα του Πατριαρχείου ήταν για αυτόν το λόγο καιγλώσσα του rum millet, γλώσσα µε κύρος και υψηλόγόητρο, γλώσσα των ελίτ, κλονίζεται. Παρ’ όλες τιςαντιθέσεις Πατριαρχείου και ελληνικού κράτους, η ορθοδοξίασυνιστά το εργαλείο προσέγγισης πληθυσµώνπου µιλάνε άλλες γλώσσες σε «αλύτρωτα εδάφη». Ανκαι η ενσωµάτωση της Θεσσαλίας και της Άρτας το1881, εκτός του τουρκόφωνου µουσουλµανικού πληθυσµού,δηµιουργεί και µια σχετικά πολυάριθµη βλαχόφωνηκοινότητα, τοµή συνιστά η ενσωµάτωση της Μα-18


. ΓΛΩΣΣΙΚΗ ΕΤΕΡΟΤΗΤΑ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑ∆Ακεδονίας, της Θράκης και της Ηπείρου. Εκτός από ένανιδιαίτερα πολυπληθή µουσουλµανικό πληθυσµό που µιλάδιαφορετικές γλώσσες 5 , πολύ πιο κρίσιµη για την περαιτέρωκατάσταση αποδείχτηκε η είσοδος του µακεδονόφωνου/βουλγαρόφωνουορθόδοξου πληθυσµού και ηήδη συγκροτηµένη αντιπαλότητα δύο εθνικισµών, τουελληνικού και του βουλγαρικού. Η σκληρή έως και βίαιηπολιτική που άσκησε το ελληνικό κράτος απέναντι στουςπληθυσµούς αυτούς, σε πολλές περιπτώσεις ακόµη καιόταν η νοµιµοφροσύνη του πληθυσµού ήταν δεδοµένη,συνεχίστηκε. Η βίαιη πολιτική γλωσσικού εξελληνισµού5 Στην Ήπειρο το µεγαλύτερο τµήµα των µουσουλµάνων, εκτόςτων αστικών εγκαταστάσεων της Παραµυθιάς και των Ιωαννίνων,όπου σε σηµαντικό τµήµα µητρική γλώσσα είναι τα ελληνικά,µιλάει αλβανικά. Στη Μακεδονία οι περισσότεροι µουσουλµάνοιµιλούν τουρκικά. Ένα όµως σηµαντικό τµήµα τουςπου ζούσε κυρίως στους σηµερινούς νοµούς ∆ράµας, Καβάλαςκαι Πέλλας αλλά και στους περισσότερους νοµούς της ελληνικήςΜακεδονίας µιλούσε µακεδονοβουλγαρικά. Σε µια περιοχήπου εκτείνεται σε τµήµα των σηµερινών νοµών Κοζάνης, Γρεβενώνκαι λιγότερο Καστοριάς µιλούσαν ελληνικά. Γύρω στους30 οικισµούς στους νοµούς Φλώρινας και Καστοριάς µιλούσαναλβανικά. Ας µην ξεχνάµε και τον τσιγγάνικο µουσουλµανικόπληθυσµό που µιλούσε τουρκικά και ένα τµήµα του πιθανώςροµανί ή ενδεχοµένως και µακεδονοβουλγαρικά. Να σηµειώσουµεότι η κωµόπολη Νότια της Πέλλας µιλούσε µεγλενίτικαβλάχικα.19


. ΚΛΕΙ∆ΙΑ ΚΑΙ ΑΝΤΙΚΛΕΙ∆ΙΑαλλά και η κοινωνική περιχαράκωση του πληθυσµούµέσα από µια πολιτική διακρίσεων, η εµφάνιση ενόςακόµη εθνικισµού στην περιοχή, του µακεδονικού, συνθέτουνκοµµάτια από έναν καµβά έντασης στο Μεσοπόλεµοπου φτάνει µέχρι τον Εµφύλιο και ακόµη µέχρι καιµετά τη µεταπολίτευση. Η απόλυτη απόκρυψη, έστω και«φολκλοροποιηµένα» (όπως, για παράδειγµα, γίνεται µετους Βλάχους και τα βλάχικα), της ύπαρξης ανθρώπωνπου µιλούν µακεδονικά (/βουλγαρικά), µέχρι και σήµεραακόµη, µπορεί εν µέρει να γίνει κατανοητή από τα προαναφερθένταεπεισόδια, κατά τα οποία το ελληνικό κράτοςκινδύνευσε να χάσει τµήµα της επικράτειάς του.Οι φοβίες που έρχονται από το παρελθόν, η «εξαιρετικάάκαµπτη εκδοχή γλωσσικού προτύπου-γλωσσικής οµοιογένειας»που χαρακτηρίζει το ελληνικό κράτος από τηνίδρυσή του, 6 η αναπαραγωγή ολόκληρων µηχανισµώνεθνικοφροσύνης µε στόχο τη δαιµονοποίηση της γλωσσικήςδιαφοράς αλλά και εξαιτίας αυτής της δαιµονοποίησηςείναι οι σηµαντικότεροι και αλληλοτροφοδοτούµενοιπαράγοντες µιας πολιτικής εχθρικής µέχρι πρόσφατα― όχι µόνο απέναντι στη γλωσσική ετερότητα αλλά, σεµερικές περιπτώσεις, απέναντι και στα υποκείµενα, τους6 Η θεώρηση αυτή του Τάσου Χριστίδη αναφέρεται όχι µόνοστις άλλες γλώσσες αλλά ακόµη και στις διαλέκτους.20


. ΓΛΩΣΣΙΚΗ ΕΤΕΡΟΤΗΤΑ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑ∆Αοµιλητές, ιδιαίτερα όταν αυτοί προσανατολίζονται στηδιάσωση των γλωσσών αυτών. 7 Ας δούµε όµως ποιεςείναι οι γλώσσες που µιλιούνται στο ελληνικό κράτος καιας σκιαγραφήσουµε την ιστορία τους.Α. Τα αρβανίτικα και τα αλβανικά(fl(j)as arvanit(e)/arbërishte, të nget?, fljas shqip, tëpiraksin?) 8Στις αρχές του 19ου αιώνα σε µια µεγάλη συµπαγή περιοχήπου ξεκινούσε από το νοτιοανατολικό τµήµα τουνοµού Φθιώτιδας, περιλάµβανε το νοµό Βοιωτίας (εκτόςτου βορειοδυτικού τµήµατος), τη νοτιότερη Εύβοια καιτη βόρεια Άνδρο, όλη την Αττική, σηµαντικό τµήµα τωννοµών Κορινθίας και Αργολίδας, την επαρχία Τροιζηνίαςκαι τα νησιά του Αργοσαρωνικού (εκτός της Αίγινας)7 Η εχθρότητα αυτή, ενσωµατωµένη σε µεγάλο µέρος τηςελληνικής κοινωνίας, ο φόβος της συνωµοσίας και της απειλήςοδηγούν µερικές φορές ακόµη και σε δηµοκρατικά ελλείµµατα.Πρόσφατα παραδείγµατα, η άρνηση νοµιµοποίησης πολιτιστικούσυλλόγου από τα Κουφάλια Θεσσαλονίκης και η πολύχρονηδικαστική περιπέτεια Βλάχου που προτείνει τη λήψη θετικώνµέτρων για τη διάσωση της γλώσσας.8 «Μιλάω αρβανίτικα/αλβανικά, σε πειράζει;» Η ίδια ακριβώςφράση επαναλαµβάνεται και για τις άλλες γλώσσες ως ελάχιστοδείγµα της ύπαρξής τους.21


. ΚΛΕΙ∆ΙΑ ΚΑΙ ΑΝΤΙΚΛΕΙ∆ΙΑόλοι οι ντόπιοι οικισµοί µιλούσαν αρβανίτικα. Η συµπαγήςαλβανοφωνία διακοπτόταν από ελάχιστες αλλά ση-µαντικές νησίδες ελληνοφωνίας (όπως τα Μέγαρα, ηΑθήνα και η Κάρυστος). Πέρα από αυτήν την περιοχή,όπου εκτός από την Αργολίδα δε φαίνεται να έχει µειωθείσηµαντικά στη γεωγραφική της έκταση, υπήρχε µιαακόµη σηµαντική περιοχή στο εσωτερικό της οποίας µιλούσαναρβανίτικα, στη δυτική Πελοπόννησο: ξεκινούσεαπό τη βόρεια ορεινή Ηλεία και κατέληγε στην Τριφυλία.Σήµερα µόνο στην τελευταία επιζεί η γλώσσα. Εκτός απόµερικά διασπαρµένα χωριά στην Αρκαδία στα οποία(εκτός του ∆άρα) η γλώσσα έχει εκλείψει, υπήρχαν δύοακόµη σηµαντικές οικιστικές συγκεντρώσεις. Η πρώτηστην ανατολικότερη Λακωνία, όπου πλέον ελάχιστοιηλικιωµένοι σε λίγα χωριά µιλούν τη γλώσσα, η δεύτερηπεριλάµβανε το όρος Παναχαϊκό, στο οποίο όµως ηγλώσσα έχει σχεδόν εκλείψει, ενώ διατηρείται περισσότεροσε αυτούς που µετακινήθηκαν από αυτό στη δυτικήΑχαΐα και σε άλλα χωριά του νοµού. Σήµερα στις περισσότερεςπεριπτώσεις µόνο οι ηλικίες άνω των 50 (ή καιτων 60) χρησιµοποιούν συστηµατικά τη γλώσσα στιςπεριοχές όπου είναι πιο ζωντανή. Σε µερικά χωριά τηςΠελοποννήσου κάθε έτος που περνά αποβιώνουν οι τελευταίοιοµιλητές κάποιων οικισµών.22


. ΓΛΩΣΣΙΚΗ ΕΤΕΡΟΤΗΤΑ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑ∆ΑΣτη δεκαετία του 1980 αναπτύχθηκε ένα κίνηµα υπέρµιας θετικής διατύπωσης της αρβανίτικης ταυτότητας καιεν µέρει διάσωσης της γλώσσας, αλλά κάτω από το βάροςτης εχθρικής στάσης των κρατικών µηχανισµών καιτην αρνητική συγκυρία των αρχών της δεκαετίας του1990 (Μακεδονικό, αλβανοί µετανάστες και επιθυµίααποφυγής οποιασδήποτε ταύτισης) επήλθε η παρακµήτου.Τα αρβανίτικα: Η αλβανική αυτή ποικιλία που οι γλωσσολόγοιονοµάζουν αρβανίτικα προέρχεται από µεσαιωνικάνοτιοδυτικά τοσκικά ιδιώµατα και, ως εκ τούτου,διατηρεί σηµαντικά γνωρίσµατα από τη µεσαιωνική αλβανική,αν και έχει επηρεαστεί σηµαντικά από τα ελληνικά,αφού άλλωστε εξελίχθηκε για (το λιγότερο) πέντεαιώνες χωρίς επαφή µε την υπόλοιπη αλβανική γλώσσα.Στην Ήπειρο, στην περιοχή που ονοµαζόταν Τσαµουριάαλλά και σε µια ευρύτερη περιοχή µιλιόταν η αλβανικήγλώσσα. Καταλάµβανε τη δυτική πλευρά της επαρχίαςΦιλιατών, όλη την επαρχία Θυάµιδος, το δυτικό µέροςτης επαρχίας Σουλίου (ας µην ξεχνάµε ότι το Σούλι είχεαποψιλωθεί από τον αλβανόφωνο πληθυσµό του), όλητην επαρχία Μαργαριτίου, την περιοχή της Πάργας, τοΦανάρι της Πρέβεζας και µερικά χωριά του Θεσπρωτι-23


. ΚΛΕΙ∆ΙΑ ΚΑΙ ΑΝΤΙΚΛΕΙ∆ΙΑκού, ενώ ήδη το 1913, όταν η περιοχή ενσωµατώθηκεστην Ελλάδα, στο νοτιοδυτικό άκρο του νοµού Ιωαννίνωνη γλώσσα υποχωρούσε ταχύτατα. 9 Οι κάτοικοιόλων των οικισµών (χριστιανικών και µουσουλµανικών)µιλούσαν την τσάµικη υποδιάλεκτο της τοσκικής διαλέκτου.Οι µουσουλµάνοι Τσάµηδες (που έφυγαν το 1944-45) απουσίαζαν από την περιφέρεια αυτής της περιοχής.10 Σήµερα η γλώσσα διατηρείται αρκετά σε πολλούςοικισµούς.Τα αλβανικά µιλιούνται ακόµη από πρόσφυγες προερχό-µενους από την ανατολική Θράκη. Μετανάστευσαν εκείπιθανότατα από την ευρύτερη περιοχή της Κορυτσάς όχιπριν από το 18ο αιώνα και σήµερα κατοικούν κυρίωςστους νοµούς Έβρου και Σερρών. Τρία επίσης χωριά στονοµό Φλώρινας και ένα στην επαρχία Κόνιτσας µιλούναλβανικά. 119 Σηµαντικές ιστορικά αλβανόφωνες µουσουλµανικές κοινότητεςυπήρχαν στα Γιάννινα, την Κόνιτσα και την Πρέβεζα, αν καιοι ντόπιοι µουσουλµάνοι στις δύο πρώτες, όπως και στην Άρτα,ήταν ελληνόφωνοι ή µιλούσαν ελληνικά.10 Οι οικισµοί τους ήταν στο νοητό της κέντρο και στο βορρά.11 Οι αλβανόφωνοι της Ηπείρου, της Θράκης και της Φλώριναςαποκαλούν τη γλώσσα τους στα αλβανικά shqip, όπως όλοι οιαλβανόφωνοι, εκτός αυτών της νότιας Ελλάδας (αλλά και της24


. ΓΛΩΣΣΙΚΗ ΕΤΕΡΟΤΗΤΑ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑ∆ΑΒ. Τα αρωµουνικά (βλάχικα) (zburăscu armâneşti/vlaheşti, ti cârteaşte?, zburăscu rrămăneşti, ti cărteşti?)και τα µεγλενίτικαΗ αρωµουνική (βλαχική), η ρουµανική, η µεγλενίτικηκαι η ιστρορουµανική αποτελούν τις τέσσερις νεολατινικέςγλώσσες που προήλθαν από τη βαλκανική λατινική.Τα βλάχικα ιδιώµατα, σύµφωνα µε την επικρατούσαάποψη, κατηγοριοποιούνται σε βόρεια και νότια. Οι Βλάχοιστη γλώσσα τους αναφέρονται σε αυτήν ωςarmâneşti, rrămăneşti και vlă/a/heşti.Τα αρωµουνικά µιλιούνταν από πληθυσµούς οι οποίοιδιακρίνονταν από τη µια για την ηµινοµαδική κτηνοτροφία,από την άλλη για την ενασχόληση µε το εµπόριο,τη βιοτεχνική παραγωγή και τις µεταφορές και παρουσίαζανεπίσης πρώιµη αστικοποίηση. Σήµερα µπορούµε µεαρκετή σαφήνεια να καθορίσουµε ότι «οι ορεινοί όγκοιτης Πίνδου και των προεκτάσεών της» 12 περιλάµβανανΙταλίας), οι οποίοι έχοντας µεταναστεύσει πριν από την υιοθέτησητου εθνωνυµίου shqiptar χρησιµοποιούν για τη γλώσσατους όρους όπως arbërishte, arberístiqe (και από τα ελληνικάarvaníte, arvanítika).12 Βλ. Α. Κουκούδης, Οι Μητροπόλεις και η ∆ιασπορά των Βλάχων,Ζήτρος, Θεσσαλονίκη, 2000, σ. 37.25


. ΚΛΕΙ∆ΙΑ ΚΑΙ ΑΝΤΙΚΛΕΙ∆ΙΑαυτό που ορίζεται ως µητροπολιτικές εγκαταστάσεις τωνΒλάχων. Το µεγαλύτερο τµήµα αυτών των εγκαταστάσεωνβρισκόταν στη σηµερινή ελληνική επικράτεια, µεένα µικρό στη σηµερινή νότια Αλβανία και ένα ακόµη µικρότεροστο χώρο της σηµερινής Πρώην Γιουγκοσλαβικής∆ηµοκρατίας της Μακεδονίας (ΠΓ∆Μ). 13 Μια µεγάληέξοδος των Βλάχων από αυτές τις εγκαταστάσειςαρχίζει τουλάχιστον από τα µέσα του 18ου αιώνα καισυνεχίζεται, µε διαφορετικούς όρους βέβαια, µέχρι καιµετά το Β’ Παγκόσµιο πόλεµο. Μια διάκριση που προτείνειο Thede Kahl σε σχέση µε την κοινωνικοεπαγγελµατικήκαι ταυτοτική διαφοροποίηση των Βλάχων είναιαυτή σε armânu και rrămănu, ανάλογα µε το πώς αυτοαποκαλούνται.Οι δεύτεροι, που σχηµατικά µπορούµε νατους ονοµάσουµε Αρβανιτόβλαχους, διακρίνονται από τογεγονός ότι µέχρι πρόσφατα διατηρούσαν την ηµινοµαδικήκτηνοτροφία και (όπως και οι Γραµµουστάνοι Βλάχοι)χαρακτηρίζονται από µια πιο διακριτή βλάχικη ταυτότητακαι από τη µεγαλύτερη διατήρηση της γλώσσας.13 Ο Κουκούδης απαριθµεί τις εξής οµάδες: Ασπροποτάµου, Μετσόβου,Βλαχοτζουµέρκου, Βλαχοζάγορου, Γρεβενών, Κόνιτσας,Γράµµου (εν µέρει στη σηµερινή Αλβανία), Μοσχόπολης(στην Αλβανία), Β∆ Μακεδονίας (εν µέρει στην ΠΓ∆Μ), Ολύ-µπου και µια περιοχή «εκκίνησης Αρβανιτόβλαχων» (στη σηµερινήΑλβανία) (βλ. αυτ., σ. 38, χάρτης σ. 56 και passim).26


. ΓΛΩΣΣΙΚΗ ΕΤΕΡΟΤΗΤΑ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑ∆ΑΑν και λίγοι Βλάχοι βρίσκονται στα όρια του πρώτουελληνικού κράτους, σηµαντικός πληθυσµός εισέρχεταιµε την ενσωµάτωση της Θεσσαλίας (1881) και πολύ περισσότεροιµε αυτήν της Μακεδονίας και της Ηπείρου. Οδιαµελισµός του οθωµανικού βαλκανικού χώρου βρίσκειένα µεγάλο τµήµα των Βλάχων στην ελληνική επικράτεια,ένα σηµαντικό στην Αλβανία, ένα σχετικά µικρόστα όρια της σηµερινής ΠΓ∆Μ και ένα µικρό στη Βουλγαρία.14Εκτός από την ελληνοφώνηση Βλάχων το 19ο αιώνα,µπορούµε µε βεβαιότητα να πούµε ότι µια σειρά οικισµώνστην Ήπειρο, αλλά και αλλού, µέσα στον 20ό αιώναέχασαν τη γλώσσα ή οι τελευταίοι οµιλητές αποβιώνουνστις µέρες µας. Το ίδιο συµβαίνει και σε οικισµούςόπου οι Βλάχοι προέρχονται από παλαιότερες µετακινήσειςκαι συνιστούν µικρή µειοψηφία.Σήµερα τα βλάχικα είναι µια γλώσσα που µιλιέται στιςπόλεις, µε την έννοια ότι περισσότεροι οµιλητές ζουν σεκωµοπόλεις ή πόλεις. Σε ελάχιστα χωριά των νοµών14 Ο σηµαντικός βλάχικος πληθυσµός που διαβιοί σήµερα στηΡουµανία προέρχεται στο σύνολό του από µετανάστευση απότις προαναφερθείσες χώρες κυρίως στο Μεσοπόλεµο και τη δεκαετίατου 1940.27


. ΚΛΕΙ∆ΙΑ ΚΑΙ ΑΝΤΙΚΛΕΙ∆ΙΑΘεσσαλονίκης, Κοζάνης, Καρδίτσας, Άρτας, Πρέβεζας,Καστοριάς, Κιλκίς αλλά και άλλων νοµών, 15 σε λίγα χωριάτων νοµών ∆ράµας, Μαγνησίας, Πέλλας, σε µερικάτων νοµών Θεσπρωτίας, Σερρών, Φλώρινας, Γρεβενών,Πιερίας και Ηµαθίας και σε αρκετά των νοµών Ιωαννίνων,Τρικάλων και Λάρισας τα βλάχικα ακούγονται καιστις µέρες µας. Κάποιες από τις πρωτεύουσες αυτών τωννοµών συγκεντρώνουν τη µεγάλη πλειονότητα των οµιλητώνσήµερα. Πέρα από την Αθήνα και τη Θεσσαλονίκη,σηµαντικό αριθµό βλαχόφωνων συγκεντρώνουντα Τρίκαλα, τα Γιάννινα (και βέβαια το Μέτσοβο), η Λάρισακαι ο Τύρναβος, η Κατερίνη, η Βέροια, η Πρέβεζα,ακόµη και ο Βόλος. Σε αρκετές ακόµη πόλεις και κωµοπόλειςτης Θεσσαλίας, της Ηπείρου και του δυτικότερουτµήµατος της Μακεδονίας ένα µέρος του πληθυσµούµιλάει ή κατανοεί τα βλάχικα. Σε αρκετές περιπτώσεις ταβλάχικα µαθαίνονται νωρίς στο οικογενειακό περιβάλλον,έτσι ώστε σήµερα να συναντούµε επαρκείς οµιλητέςσε όλες σχεδόν τις ηλικίες σε µερικές από τις προαναφερθείσεςπεριοχές. Και στη βλάχικη γλωσσική οµάδαµετά το 1981 παρατηρείται µια δραστηριοποίηση για τη15 Σηµειώνουµε την εγκατάσταση «Αρβανιτόβλαχων» στην περιοχήτου Στράτου Αιτωλοακαρνανίας. Η νοτιότερη πόλη στηνοποία µπορεί ακόµη να συναντήσει κανείς οµιλητές είναι η Λα-µία.28


. ΓΛΩΣΣΙΚΗ ΕΤΕΡΟΤΗΤΑ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑ∆Αδιάσωση και καλλιέργεια της γλώσσας, ενώ αποτελεί τηµοναδική οµάδα όπου µια σειρά εκδόσεων εµφανίζεταιµε µικρότερο ή µεγαλύτερο κοµµάτι τους γραµµένο στηβλάχικη γλώσσα. 16 Είναι επίσης η µοναδική οµάδα όπουπολιτιστικοί σύλλογοι αποτυπώνουν τη βλάχικη ιδιαιτερότητάτους, αν και στην πλειοψηφία τους διάκεινταιαρνητικά στη διάσωση της γλώσσας.Τα µεγλενίτικα: Η Ελλάδα και λιγότερο η ΠΓ∆Μ είναι οιχώρες που «φιλοξενούν» τα µεγλενίτικα. Στον ορεινόόγκο του Πάικου έξι οικισµοί στον 20ό αιώνα µιλούν ταβλάχικα, ενώ κάποιοι άλλοι εκσλαβίστηκαν. 17 Οι ίδιοιαυτοαποκαλούνται vlau (vlaşi πληθ.) και η γλώσσα τουςvlaşeşti. Η γλώσσα γενικά µιλιέται και από σχετικά νεότερεςηλικίες.16 Σηµειώνουµε και τη σχετικά πλούσια κυκλοφορία τραγουδιώνστα βλάχικα.17 Ουσιαστικά στον 20ό αιώνα µόνο ένας οικισµός (η Ούµα)µιλάει βλάχικα στην ΠΓ∆Μ. Η γλώσσα µιλιέται (από µετανάστες)και στη Ρουµανία και από τους Νοτιαλήδες στην Αν.Θράκη όπου µετακινήθηκαν µε τις ανταλλαγές.29


. ΚΛΕΙ∆ΙΑ ΚΑΙ ΑΝΤΙΚΛΕΙ∆ΙΑΓ. Τα µακεδονικά/βουλγαρικά (µακεδονοβουλγαρικά) 18(zboruvam makédoncki, ta brae?,prikážuvam bulgárski, na tebe te zakáčova?)Το γλωσσικό τοπίο κατά την προσάρτηση της Μακεδονίας(και της Θράκης) στο ελληνικό κράτος ήταν πολύδιαφορετικό απ’ ό,τι στις µέρες µας, ενενήντα χρόνιαµετά. Η ελληνοβουλγαρική αντιπαράθεση στηρίχτηκε σεµια σειρά επιχειρηµάτων. Το κυρίαρχο βουλγαρικό επιχείρηµαήταν η γλώσσα, ενώ το κυρίαρχο ελληνικό η18 Μακεδονοβουλγαρικά ονοµάζονται αλλιώς τα ανατολικά νοτιοσλαβικάιδιώµατα. Όπως και σε άλλες µεγάλες γλωσσικέςοµάδες, τουλάχιστον τα νότια σλαβικά χαρακτηρίζονται απόαυτό που οι γλωσσολόγοι ορίζουν ως διαλεκτικό συνεχές. Σή-µερα υπάρχουν δύο επίσηµες γλώσσες που προέρχονται απόδυτικά νοτιοσλαβικά ιδιώµατα (σερβοκροατική και σλοβενική)και δύο που προέρχονται από ανατολικά: η βουλγαρική και ηµακεδονική. Τα ανατολικά ιδιώµατα µε τη σειρά τους χωρίζονταισε ανατολικά και δυτικά µε την περίφηµη γραµµή του γιατ.Η παραδοσιακή αυτή γραµµή περνάει µεταξύ Γκότσε Ντέλτσεφ(Άνω Νευροκοπίου) και Πετριτσίου, στο ελληνικό έδαφος στρίβειδυτικά, περνάει ανατολικά της πόλης του Κιλκίς και καταλήγειστη Θεσσαλονίκη (για παράδειγµα η Λητή και το Ασβεστοχώριανήκουν στην ανατολική οµάδα). Η επίσηµη βουλγαρικήγλώσσα βασίστηκε σε ιδιώµατα ανατολικά της γραµµής γιατ (ανκαι η Σόφια ανήκει στα δυτικά της γραµµής ιδιώµατα), ενώ ηεπίσηµη µακεδονική σε ιδιώµατα δυτικά της γραµµής.30


. ΓΛΩΣΣΙΚΗ ΕΤΕΡΟΤΗΤΑ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑ∆Αεκκλησιαστική ένταξη στο Πατριαρχείο και η λειτουργίαελληνικών-ελληνόγλωσσων σχολείων. Η δηµιουργία τηςβουλγαρικής Εξαρχίας, η ανάπτυξη ενός βουλγαρικούβουλγαρόγλωσσουσχολικού δικτύου και οι αντιπαραθέσειςµε την ελληνική-πατριαρχική πλευρά για επικράτησηανά οικογένεια, οικισµό και περιοχή κυριαρχούν σεόλη την έκταση όπου µιλιούνταν τα µακεδονικά/βουλγαρικά. Η εµφάνιση ενός ακόµη εθνικισµού, τουµακεδονικού, αρχικά ―στα τέλη του 19ου αιώνα― ωςπαρακλάδι του βουλγαρικού και στη συνέχεια ως αυτοτελούςσυγκροτηµένου εθνικισµού, καθιστά ακόµη πιοσύνθετη τη διαµάχη. Στις αρχές του 20ού αιώνα, πολύαδρά, η γραµµή Άργος Ορεστικό-Πτολεµαΐδα-Βέροια-Θεσσαλονίκη-Νιγρίτα-Αλιστράτη-∆ράµα-Σταυρούπολη(Ξάνθης) όριζε στα νότια την ελληνοφωνία και στα βόρειατη σλαβοφωνία, διακοπτόµενη από συµπαγείςτουρκόφωνες περιοχές. 19 Οι ανταλλαγές των πληθυσµώνµε την Τουρκία µεταβάλλουν το γλωσσικό τοπίο,19 Σηµαντικότερες συγκεντρώσεις τουρκόφωνων πληθυσµώνυπήρχαν στην περιοχή της Χρυσούπολης Καβάλας µέχρι ανατολικάτης ∆ράµας, δυτικά της Ελευθερούπολης, δυτικά καινοτιοδυτικά της Νιγρίτας µέχρι τη λίµνη Βόλβη, σε δύο περιοχέςστη Χαλκιδική, δυτικά των Γιαννιτσών και σε µια µεγάληπεριοχή η οποία εκτεινόταν από τη λίµνη Όστροβου µέχρι νότιατης Κοζάνης.31


. ΚΛΕΙ∆ΙΑ ΚΑΙ ΑΝΤΙΚΛΕΙ∆ΙΑόπως και οι συνεχείς φυγές, περισσότερο ή λιγότεροεθελούσιες, ορθόδοξων σλαβόφωνων από το 1913 µέχρικαι µετά τον Εµφύλιο. 20 Ακόµη και σήµερα όµως, ανεξαιρεθεί η επαρχία Κιλκίς και µερικές περιοχές της∆ράµας, συναντάµε σλαβόφωνους οικισµούς σε όλη τηγεωγραφική περιοχή όπου αυτοί υπήρχαν έναν αιώναπριν.Αυτή η γλωσσική οµάδα δέχτηκε τις µεγαλύτερες πιέσειςγια γλωσσική αλλαγή. Σε πολλές περιπτώσεις οι αρχέςέφτασαν στη βία και την καταπίεση, ακόµη και µετά τονΕµφύλιο, υπολείµµατα της οποίας επέζησαν µέχρι το1974. Μετά το 1981 κυρίως, ελαττώνεται σηµαντικά τοπλέγµα απαγορεύσεων σχετικά µε τη δηµόσια χρήση τηςγλώσσας. Σήµερα σε ένα σηµαντικό µέρος των νοµώνΦλώρινας, Πέλλας και Καστοριάς, στην επαρχία Εορδαίαςτου νοµού Κοζάνης, στην επαρχία Νάουσας τουΝοµού Ηµαθίας, σε πολλά χωριά των νοµών Θεσσαλονίκηςκαι Σερρών και σε λίγα των νοµών Κιλκίς και ∆ρά-µας τα «ντόπια» εξακολουθούν να µιλιούνται. Η γλώσσαδιατηρείται περισσότερο στη ∆. Μακεδονία, αν και κάθεχωριό αποτελεί ξεχωριστή περίπτωση. Για τη ∆. Μακε-20 Προφανώς οι προσφυγικοί πληθυσµοί από την Τουρκία και τηΒουλγαρία οι οποίοι εγκαθίστανται στη Μακεδονία αλλάζουν,εκτός των άλλων, και τα γλωσσικά δεδοµένα.32


. ΓΛΩΣΣΙΚΗ ΕΤΕΡΟΤΗΤΑ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑ∆Αδονία µια γενική εκτίµηση είναι ότι οι καθηµερινοί ή ευκαιριακοίχρήστες της γλώσσας είναι άνω των 40 ετών,αν και συναντάµε επαρκείς οµιλητές και χρήστες και σεµικρότερες ηλικίες ―όπως και παιδιά―, ακόµη και στονοµό Σερρών. Οι σλαβόφωνοι αποκαλούν τη γλώσσατους στα ελληνικά µακεδονικά ή βουλγαρικά, στη δεγλώσσα τους makedonc/s/ki ή bu(l)garski/b’garski. 21Από τη δεκαετία του 1980 παρατηρείται η τάση για διατήρησητης γλωσσικής και πολιτισµικής ιδιαιτερότηταςστη δυτική και κεντρική Μακεδονία. Στην προσπάθειααυτή συµµετέχουν κυρίως νεότεροι στην ηλικία, παρ’όλες τις διοικητικές ενοχλήσεις µέχρι πριν από µερικάχρόνια. 22 Η οργάνωση-κόµµα Ουράνιο Τόξο προσανατολιζόµενηστην έκφραση µιας µακεδονικής εθνικήςταυτότητας έχει χάσει µιαν ευρεία συµπαράσταση τουπληθυσµού.Σε ελάχιστους οικισµούς στους νοµούς Ξάνθης καιΈβρου µιλιέται ακόµη η βουλγαρική, αν και µε µεγάλη21 Η πιο κοινή ονοµασία όταν ο οµιλητής φοβάται την πρόκλησηαρνητικής εντύπωσης για αυτόν είναι «ντόπι(κ)α» ή «po nasi».22 Πριν από µερικούς µήνες κυκλοφόρησε και το πρώτο CD µεπαραδοσιακά τραγούδια στα µακεδονικά.33


. ΚΛΕΙ∆ΙΑ ΚΑΙ ΑΝΤΙΚΛΕΙ∆ΙΑυποχώρηση στη χρήση της γλώσσας (βλ. και παρακάτω).Στη σηµερινή Βουλγαρία αλλά και στην ΠΓ∆Μυπήρχαν µερικοί οικισµοί, αλλά και αστικός πληθυσµός,που µιλούσαν µακεδονικά/βουλγαρικά, οι οποίοι µετακινήθηκανως «πατριαρχικοί» στην Ελλάδα. Σε µερικέςπεριπτώσεις και σήµερα µιλιέται η γλώσσα, αν και παρατηρείταισηµαντική υποχώρηση.∆ιαφορετική είναι η περίπτωση των Τρακατρούκηδων,σλαβόφωνων ορθόδοξων πληθυσµών της Μικράς Ασίας,τους οποίους συµπεριέλαβαν στις ανταλλαγές πληθυσµώνµε την Τουρκία. Κατοικούν σε µερικά χωριά στη Β.Ελλάδα και γενικά µιλούν τη γλώσσα τους.∆. Τα τουρκικά (των «χριστιανών»)(sene ne zarar var benim türkçe ğonuştuğum?, ben türkçekonuşurum, sana dohunur mu?, türkçe koniuşurum, ilişirmi seni?)Ένα σηµαντικό τµήµα του ελληνορθόδοξου πληθυσµούτης Τουρκίας ήταν τουρκόφωνο. Συναντά κανείς τουρκόφωνουςοικισµούς και πόλεις στις περισσότερες περιοχές23 της Τουρκίας, από τα Άδανα µέχρι το Καρς.23 Mεγάλο µέρος των ντόπιων ελληνορθόδοξων πληθυσµών τηςΜικράς Ασίας που δε µιλούσαν ποντιακά ή καππαδοκικές διαλέ-34


. ΓΛΩΣΣΙΚΗ ΕΤΕΡΟΤΗΤΑ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑ∆ΑΜπορούµε όµως να διακρίνουµε τις παρακάτω µεγάλεςοµάδες:• (Μ)Παφραλήδες: τουρκόφωνοι που προέρχονταιαπό την περιοχή της (Μ)Πάφρας και όλο το δυτικόΠόντο αλλά και από γειτονικές περιοχές.• Καραµανλήδες: ο όρος περικλείει τους τουρκόφωνουςτης Καππαδοκίας 24 , αλλά συχνά και όλους τουςτουρκόφωνους από το εσωτερικό της Μικράς Ασίας.• (Μ)Προυσαλήδες: οι τουρκόφωνοι που προέρχονταιαπό την περιφέρεια της Προύσας.• Γκαγκα(β)ούζοι: πρόκειται για τουρκόφωνους απότο ευρωπαϊκό οθωµανικό τµήµα, µέρος των οποίωνεγκαταστάθηκε στην Ελλάδα, κυρίως στο νοµόΈβρου. 25Μέχρι την ανταλλαγή των πληθυσµών µερικές από αυκτουςήταν τουρκόφωνοι. Η µαζική µετανάστευση ελληνόφωνωνκυρίως στα παράλια της Μικράς Ασίας από τα µέσα του19ου αιώνα ανέτρεψε τους γλωσσικούς συσχετισµούς.24 Έτσι ονοµάζονται και οι ελληνόφωνοι της περιοχής.25 Γκαγκαούζοι ζουν επίσης στη Βουλγαρία και στη Μολδαβία.35


. ΚΛΕΙ∆ΙΑ ΚΑΙ ΑΝΤΙΚΛΕΙ∆ΙΑτές τις κοινότητες διατηρούσαν µιαν ιδιαίτερη πολιτιστικήπαράδοση, 26 η δε γνώση της ελληνικής ήτανπεριορισµένη σε πολλές από αυτές, κάτι που συνεχίστηκεακόµη και τη δεκαετία του 1950. Στους νοµούς∆ράµας, Σερρών, Καβάλας, Κοζάνης, Θεσσαλονίκηςαλλά και Πέλλας είναι εγκατεστηµένο µεγάλο τµήµα τωντουρκόφωνων. Σε όλη τη βόρεια Ελλάδα αλλά και στολεκανοπέδιο της Αττικής εγκαταστάθηκε επίσης ικανόςαριθµός τουρκόφωνων. 27 Σε αρκετά χωριά στη βόρειαΕλλάδα (Μακεδονία και Θράκη) επαρκείς οµιλητές ηλικίαςσαράντα χρονών δεν είναι η εξαίρεση, αν και ηδιαφορά ανά περιοχή αλλά και οµάδα καταγωγής είναιµεγάλη. Σε ορισµένους οικισµούς ακόµη και νέοι γνωρίζουντην τουρκική. Οι τουρκόφωνοι δε δέχτηκαν σηµαντικέςδιοικητικές ενοχλήσεις για εγκατάλειψη τηςγλώσσας. Κανένα ενδιαφέρον, εκτός εξαιρέσεων, δεφαίνεται για τη διάσωση και καλλιέργεια της γλώσσας.Στις αρχές του 20ού αιώνα τουρκόφωνοι ήρθαν από τηΡωσία (ή τη Σοβιετική Ένωση), όπως οι Τσαλκαλήδες(από την Τσάλκα της Γεωργίας) και άλλοι.26 Όπως η Θεία Λειτουργία στα τουρκικά και η ανάπτυξηολόκληρης φιλολογίας στην ίδια γλώσσα (γνωστής ως καρα-µανλήδικης, δηλαδή γραµµένης µε το ελληνικό αλφάβητο).27 Θα λέγαµε ότι όπου στην Ελλάδα συναντάµε πρόσφυγεςυπάρχει και το τουρκόφωνο «κοµµάτι» τους.36


. ΓΛΩΣΣΙΚΗ ΕΤΕΡΟΤΗΤΑ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑ∆ΑΙδιαίτερη µνεία πρέπει να γίνει για τα χωριά της ΖίχνηςΣερρών και δύο της Ροδόπης όπου και σήµερα ακόµηεπιβιώνει η τουρκική γλώσσα. Πρόκειται για ντόπιο ορθόδοξοπληθυσµό, που θα µπορούσαµε να εντάξουµεστους Γκαγκαούζους.Ε. Τα τουρκικά (των «µουσουλµάνων»)(ben türkçe konuşiym, sana dokuniy mu?)Η τουρκική γλώσσα στη Θράκη είναι η µόνη νοµικάαναγνωρισµένη µειονοτική γλώσσα στην Ελλάδα. Ητουρκική γλώσσα µιλιόταν σε όλη την πεδινή και σετµήµα της ηµιορεινής περιοχής του νοµού Ξάνθης, σεµερικές ηµιορεινές περιοχές του νοµού Ροδόπης (καιβορειότερα από αυτό που ονοµάζεται «γιακάς» 28 ) καιστην πεδιάδα νότια και δυτικά της Κοµοτηνής, ενώ οικισµοίυπήρχαν και στα ανατολικά. Στο νοµό Έβρου παντούυπήρχαν διάσπαρτοι οικισµοί. Μετά την αποχώρησητων βουλγαρόφωνων ορθόδοξων, 29 τη σταδιακή28 Πρόκειται για δύο σφήνες τουρκοφωνίας µέσα στη σλαβοφωνία,η µία µέχρι την Οργάνη και ή άλλη στα δυτικά του νοµού,που περνούσε και στα ορεινά της Ξάνθης.29 Οι περισσότεροι οικισµοί βρίσκονταν στα νοτιοδυτικά τηςΚοµοτηνής, µεταξύ Αλεξανδρούπολης και Σουφλίου, καθώς καιβορειότερα στο νοµό Έβρου.37


. ΚΛΕΙ∆ΙΑ ΚΑΙ ΑΝΤΙΚΛΕΙ∆ΙΑαποχώρηση της µεγάλης πλειοψηφίας των Τούρκων τουνοµού Έβρου, την εγκατάλειψη ολόκληρων οικισµώνστο νοµό Ξάνθης και γενικότερα τη µετανάστευση προςτην Τουρκία, µειώθηκε αναλογικά ο αριθµός των τουρκόφωνων.Το µεγαλύτερο τµήµα αυτών που αποκαλούνται και απότη µειονότητα «Τσιγγάνοι» έχουν µητρική γλώσσα τηντουρκική, όχι µόνο στα αστικά κέντρα αλλά και σε διάσπαρτουςοικισµούς και στους τρεις νοµούς.Σήµερα σηµαντικός αριθµός τουρκόφωνων ―κυρίωςΤσιγγάνων―, συνέπεια εσωτερικής µετανάστευσης, κατοικείστη Θεσσαλονίκη και στο λεκανοπέδιο τηςΑττικής.Η σηµαντική πολιτιστική και φιλολογική δραστηριότητατης µειονότητας στο Μεσοπόλεµο αποδυναµώθηκε καισχεδόν χάθηκε µεταπολεµικά, αφενός λόγω της µετανάστευσηςτων ελίτ της στην Τουρκία, αφετέρου λόγω τωνενοχλήσεων που κατά καιρούς δέχτηκαν τα µέλη τηςαπό τους κρατικούς µηχανισµούς. Τα τελευταία χρόνιατο µεγαλύτερο µέρος του πληθυσµού προσανατολίζεταιστην κατάκτηση µόνο της επίσηµης τουρκικής γλώσσας,απαξιώνοντας τη ρουµελιώτικη (δηλαδή ευρωπαϊκή)τουρκική διάλεκτό του.38


. ΓΛΩΣΣΙΚΗ ΕΤΕΡΟΤΗΤΑ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑ∆ΑΣηµαντικό τµήµα ατόµων που προέρχονται από σλαβόφωνουςανιόντες έχουν πλέον µητρική γλώσσα τηντουρκική. Τα τουρκικά είναι επίσης η µητρική γλώσσατων µουσουλµάνων της Κω και του µεγαλύτερου µέρουςτους στη Ρόδο. Από το 1971 δεν υπάρχει τουρκόγλωσσηεκπαίδευση στα δύο νησιά. Μερικά άτοµα της νεότερηςγενιάς δε γνωρίζουν πολύ καλά τη γλώσσα.ΣΤ. Τα βουλγαρικά (των «µουσουλµάνων»)(dumam pomački, dokače-li te?)Οι σλαβόφωνοι µουσουλµανικοί πληθυσµοί, γνωστοί σετµήµα των νότιων Βαλκανίων και µε το εθνωνύµιο Πο-µάκοι, αποτελούν σήµερα το τελευταίο µέρος ενός άλλοτεσηµαντικού πληθυσµού ο οποίος εκτεινόταν στηΜακεδονία και συµπεριλήφθηκε στην ανταλλαγή τωνπληθυσµών µε την Τουρκία. 30 Τα βουλγαρικά της περιοχήςανήκουν στα ιδιώµατα ρούπσκι 31 µε τις ιδιαιτερότητεςπου τα χαρακτηρίζουν.30 Επειδή ανήκε τότε στη Μακεδονία, το τµήµα βόρεια και δυτικάτης Σταυρούπολης συµπεριλήφθηκε επίσης στις ανταλλαγές.31 Εντελώς σχηµατικά τα ιδιώµατα αυτά µιλιούνται νότια τηςΦιλιππούπολης και δυτικά µέχρι τη Θεσσαλονίκη.39


. ΚΛΕΙ∆ΙΑ ΚΑΙ ΑΝΤΙΚΛΕΙ∆ΙΑΤα βουλγαρικά µιλούσε µουσουλµανικός πληθυσµός πουζούσε στις ηµιορεινές και ορεινές περιοχές των σηµερινώννοµών Ξάνθης και Ροδόπης. Ο περισσότερος πληθυσµόςτου νοµού Ροδόπης εδώ και δεκαετίες µετακινείταιπρος τον κάµπο, ενώ σε µια µετακίνηση προς ταανατολικά οφείλονται οι λίγοι οικισµοί στους οποίουςµιλιέται η γλώσσα στο νοµό Έβρου. Σήµερα σηµαντικόµέρος του µουσουλµανικού (µη τσιγγάνικου) πληθυσµούτης πόλης της Ξάνθης µιλά ποµάκικα. Πέρα απότην Κοµοτηνή σε µια σειρά οικισµών κυρίως στους «γιακάδες»,αλλά και σε άλλους ακόµη πιο νότια κατοικείσήµερα ένα τµήµα των σλαβόφωνων που, ανάλογα µετην εποχή της µετακίνησής τους, µιλούν λιγότερο ή περισσότεροτη γλώσσα.Η υιοθέτηση της τουρκικής ως γλώσσας κύρους απότους σλαβόφωνους µουσουλµάνους ειδικά αυτών τωνπεριοχών δεν είναι πρόσφατο φαινόµενο, αλλά έχει τιςαρχές του στην ύστερη Οθωµανική Αυτοκρατορία.Υπάρχουν ισχυρές ενδείξεις ότι και σε επίπεδο χωριών ηµετατόπιση προς την τουρκική είχε αρχίσει τουλάχιστοναπό τις αρχές του 20ού αιώνα. Σίγουρα µετά τον πόλεµοπολλές κοινότητες αρχίζουν να υιοθετούν την τουρκική.Η διαδικασία αυτή είναι σαφώς πιο έντονη στο νοµό Ροδόπης,όπου ήδη σε µερικούς οικισµούς αυτοί που χρη-40


. ΓΛΩΣΣΙΚΗ ΕΤΕΡΟΤΗΤΑ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑ∆Ασιµοποιούν τη γλώσσα εντοπίζονται σε ηλικίες άνω των40 ετών. Σχεδόν κανένα ενδιαφέρον για τη διατήρησηκαι καλλιέργεια της γλώσσας δεν παρατηρείται.Ζ. Γλώσσες χωρίς εδαφική συνέχεια («non-territorial»):τα ροµανίΣήµερα τη µεγαλύτερη µη ελληνόφωνη οµάδα συνιστούνοι Ροµά, που µιλούν τη ροµανί. Η κατηγοριοποίησητων διαλέκτων της ροµανί έχει απασχολήσει ιδιαίτερατους ειδικούς. Σύµφωνα µε την πλέον αποδεκτήθεωρία των στρωµάτων (strata) του Marcel Courthiade,στην Ελλάδα µιλιούνται διάλεκτοι του stratum I (π.χ.Αγία Βαρβάρα) και κυρίαρχα του stratum II. Ένα µικρόµέρος των από παλαιά Τσιγγάνων που δε µετακινούνται,από την Πελοπόννησο µέχρι την Ήπειρο, έχει µητρικήγλώσσα τα ελληνικά. Στη Μακεδονία σε λίγα τσιγγάνικαχωριά µιλιέται η τουρκική, ενώ και κάποιοι πρόσφυγεςαπό την Τουρκία που θα χαρακτηρίζαµε Τσιγγάνουςέχουν την τουρκική ως µητρική γλώσσα. Κυρίως στηδυτική και κεντρική Μακεδονία ένα τµήµα των Ροµά έχειµητρική γλώσσα τα µακεδονικά. 32 Κάποιες οµάδεςΤσιγγάνων µιλούν ρουµανικά, ελάχιστοι δε βλάχικα.32 Σε δύο τουλάχιστον οικισµούς στη δυτική Ήπειρο η µητρικήγλώσσα των Τσιγγάνων είναι τα αλβανικά.41


. ΚΛΕΙ∆ΙΑ ΚΑΙ ΑΝΤΙΚΛΕΙ∆ΙΑΗ. Γλωσσικές οµάδες µε µικρούς αριθµούς οµιλητώνΣε ορισµένες περιοχές της Μικράς Ασίας (κυρίως στηνπεριοχή της Νικοµήδειας και την περιοχή της Προύσας)υπήρχαν οικισµοί στους οποίους ο ελληνορθόδοξοςπληθυσµός µιλούσε αρµενικά. 33 Σε λίγες περιπτώσεις ηγλώσσα µιλιέται ακόµη και από σχετικά νεότερους.∆ύο τουλάχιστον χωριά που µιλούσαν κουρδικά (στηνπεριοχή του Ντιγιαρµπακίρ) εγκαταστάθηκαν µε τιςανταλλαγές στην Ελλάδα. Η γλώσσα µιλιέται και σή-µερα.Μικρός αριθµός προσφύγων από τη νοτιοανατολική ΜικράΑσία (κυρίως βιλαέτι Αδάνων) µιλούσε αραβικά, ενώένας ακόµη µικρότερος αριθµός προσφύγων µιλούσεδυτικά και ανατολικά αραµαϊκά. Οι γλώσσες αυτές µιλιούνταικαι σήµερα.Η ιταλική επιζεί ακόµη στην Κέρκυρα και στην Πάτρα,ενώ πιθανότατα δεν επιζεί σήµερα κανείς οµιλητής τηςµαλτέζικης (σηµιτική γλώσσα) ούτε καν στην Κέρκυρα.33Οι αρµενόφωνοι αυτοί πληθυσµοί ονοµάζονταν χαϊχ-ουρούµ(ηδες),δηλαδή Αρµένιοι Ρωµιοί.42


. ΓΛΩΣΣΙΚΗ ΕΤΕΡΟΤΗΤΑ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑ∆ΑΤέλος, να αναφέρουµε ότι τα αρµένικα µιλιούνται ακόµηαπό πολλούς Αρµένιους της Ελλάδας. Τα ισπανοεβραϊκά(judeo-espaniol), γλώσσα µε σηµαντική και µακρά παράδοσηκαι καλλιέργεια στη σηµερινή ελληνική επικράτεια,µιλιούνται πλέον µόνο από λίγους ηλικιωµένουςΕβραίους. 34Το γλωσσικό αυτό ταξίδι απλά υπενθυµίζει την ύπαρξηκαι τη συνύπαρξη άλλων γλωσσών στην Ελλάδα. Τααρνητικά στερεότυπα που κυκλοφορούν και πολλές φορέςπροωθούνται συστηµατικά (απαξία για τις γλώσσες,προβλήµατα για τους µαθητές) στην Ελλάδα έρχονται σεαντίθεση µε τις επιστηµονικές απόψεις. Σήµερα στηνΕυρωπαϊκή Ένωση η εκµάθηση περισσότερων γλωσσών,όπως και των λιγότερο οµιλούµενων, θεωρείται πολιτισµικόκαι εν δυνάµει οικονοµικό πλεονέκτηµα. Ανακαλύπτεταιξανά η γνώση και η µοναδικότητα του πολιτισµούπου φέρει η κάθε γλώσσα καθώς και το «ωφέ-34 Μεγάλο πλήγµα δέχτηκε η γλώσσα µετά το Ολοκαύτωµααλλά και τη µετανάστευση στο Ισραήλ, που αποδεκάτισαν τιςελληνικές εβραϊκές κοινότητες. Ως προς τη γλώσσα αλλά καιάλλα πολιτισµικά στοιχεία, οι εβραϊκές (ή ισραηλίτικες) κοινότητεςτης Ελλάδας διακρίνονταν σε ρωµανιώτικες, που ήτανελληνόφωνες, και σε σεφαραδίτικες, που µιλούσαν ισπανοεβραϊκάκαι βρίσκονταν κυρίως στη Μακεδονία, τη Θράκη καιτµήµα της Θεσσαλίας.43


. ΚΛΕΙ∆ΙΑ ΚΑΙ ΑΝΤΙΚΛΕΙ∆ΙΑλιµο» της γνώσης περισσότερων γλωσσών. Όσο γιατους καχύποπτους, µάλλον ούτε οι Γερµανοί θέλουν ναδιαλύσουν τη χώρα τους δίνοντας και στις διαλέκτουςτους καθεστώς µειονοτικής γλώσσας, ούτε οι Αµερικανοί,όταν η Αµερικανική Παιδιατρική Εταιρεία συνιστάστους γονείς για την καλύτερη νοητική εξέλιξη του νηπίουνα του µιλάνε (και) σε µιαν άλλη γλώσσα, µε τηνοποία όµως έχουν συναισθηµατικά βιωµένη σχέση.44


. ΓΛΩΣΣΙΚΗ ΕΤΕΡΟΤΗΤΑ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑ∆ΑΠροτεινόµενη βιβλιογραφίαΑναγνωστοπούλου Σ., Μικρά Ασία, 19ος αι.-1919. Οι ελληνορθόδοξεςκοινότητες. Από το Μιλλέτ των Ρωµιών στο ΕλληνικόΈθνος, Ελληνικά Γράµµατα, Αθήνα, 1997Εµπειρίκος Λ. κ.ά., Γλωσσική ετερότητα στην Ελλάδα. Αρβανίτικα– Βλάχικα – Γλώσσες της Μειονότητας της ∆. Θράκης –Σλαβικές διάλεκτοι της Μακεδονίας, Κέντρο Ερευνών ΜειονοτικώνΟµάδων, Αλεξάνδρεια, Αθήνα, 2001Εuropean Bureau for Lesser Used Languages (EBLUL), LesserUsed Languages. Teacher Training and the Culture ofPeace, EBLUL (UNESCO, European Union), 1996Κωστόπουλος Τ., Η απαγορευµένη γλώσσα. Κρατική καταστολήτων σλαβικών διαλέκτων στην Ελληνική Μακεδονία, ΜαύρηΛίστα, Αθήνα, 2000Σκοπετέα Ε., Το «Πρότυπο Βασίλειο» και η Μεγάλη Ιδέα. Όψειςτου εθνικού προβλήµατος στην Ελλάδα (1830-1880), Πολύτυπο,Αθήνα, 1988Τσιτσελίκης Κ., Το διεθνές και ευρωπαϊκό καθεστώς προστασίαςτων γλωσσικών δικαιωµάτων των µειονοτήτων και η ελληνικήέννοµη τάξη, Α.Ν. Σάκκουλας, Αθήνα-Κοµοτηνή 1996Τσιτσιπής Λ., Εισαγωγή στην ανθρωπολογία της γλώσσας,Gutenberg, Αθήνα, 1995Φραγκουδάκη Α., Γλώσσα και ιδεολογία. Κοινωνιολογική προσέγγισητης ελληνικής γλώσσας, Οδυσσέας, Αθήνα 1987Χριστίδης Α.-Φ., Γλώσσα, πολιτική, πολιτισµός, Πόλις, Αθήνα,1999Χριστόπουλος ∆., Η ετερότητα ως σχέση εξουσίας. Όψεις τηςελληνικής, βαλκανικής και ευρωπαϊκής εµπειρίας, ΚέντροΕρευνών Μειονοτικών Οµάδων, Κριτική, Αθήνα, 200245


Επιµέλεια κειµένου: Μαρία ΖωγραφάκηΤυπογραφική επιµέλεια: Παναγιώτα ∆ιδάχουΣελιδοποίηση: Ειρήνη ΜίχαΕξώφυλλο: ∆άφνη Κονταργύρη, Ειρήνη ΜίχαEκτύπωση και βιβλιοδεσία: On Demand A.E.

More magazines by this user
Similar magazines