Zachować w pamięci. Kulturowe, krajobrazowe i ... - Powiat Puławski

Zachować w pamięci – kulturowe, krajobrazowe i kulinarne dziedzictwoziemi puławskiejPreserve in Memory – Cultural, Landscape and Culinary Heritageof Puławy LandKomitet Redakcyjny / Editorial Committee:Danuta Szlendak, Katarzyna Adamowska, Andrzej WenerskiOpracowanie etnograficzne / Etnographic Analysis:Katarzyna AdamowskaOpracowanie graficzne i projekt okładki / Graphic analysis and cover project:Aleksandra Kozak, Teresa Orlik obraz: „Drzemiący pastuszek”Tłumaczenie / TranslationMałgorzata BartnikAutorzy zdjęć / PhotographsKatarzyna Adamowska, Dariusz MalinowskiZrealizowano przy pomocy finansowej / Realised by financial help:Starostwa Powiatowego w PuławachDruk i skład / Printy and edition: ELKO Końskowola2

dzictwa kulturowego Lubelszczyzny.Rozdział trzeci: OCHRONA DZIE-DZICTWA PRZYRODNICZEGO poświęconyjest promowaniu walorów krajobrazowych 10gmin powiatu puławskiego i gminy Wojciechówpod kątem turystycznym, ze zwróceniemszczególnej uwagi na zabytki przyrodniczei architektoniczne znajdujące się na trasie7 najważniejszych szlaków turystycznych.PBP w Puławach wychodząc na przeciwoczekiwaniom czytelników postarała się, abyrozdział I i III został przetłumaczony na językangielski. Dodatkowo publikacja opatrzonajest serią zdjęć zabytków architektury orazzdjęciami potraw regionalnych.Autorzy mają nadzieję, ze owa publikacjarozbudzi w czytelnikach chęć poznanianaszego regionu i sprawi, że powiat puławskii gmina Wojciechów staną się obowiązkowąatrakcją turystyczną na mapie Lubelszczyzny.scape values of 10 Poviat Puławy municipalitiesas well as Wojciechów municipality in touristaspect, with paying special attention tonatural and architectonic monuments whichcan be found on seven main tourist routes.According to readers’ expectations PBPin Puławy managed to translate chaptersI and III into English. Additionally publicationis enriched by photos of architectonicmonuments as well as pictures of regional dishes.Authors hope to awake desire to knowour region and make Wojciechów municipalityand Puławy Poviat compulsory tourist attractionon Lubelszczyzna map.Editorial StaffRedakcja4

Spis treściWstęp ................................................................................................................... 3Rozdział I:PROMOCJA LOKALNYCH I TRADYCYJNYCH PRODUKTÓW .............. 7• Zbiór przepisów: .......................................................................................... 7polewki, bryje, zupy ..................................................................................... 7kluski i pierogi .............................................................................................. 17chleb ............................................................................................................. 39potrawy warzywne i owocowe ..................................................................... 41potrawy z ryb ............................................................................................... 59potrawy mięsne i półmięsne ........................................................................ 67potrawy cukiernicze ..................................................................................... 79napoje i nalewki ........................................................................................... 107Rozdział II:ZACHOWANIE DZIEDZICTWA KULTUROWEGO ................................... 121• Rolniczy cykl prac chłopskich .................................................................... 122• Obrzędowe formy życia codziennego ........................................................ 126• Obrzędowe formy życia podczas świąt ...................................................... 130• Obrzędowe formy sakramentów chrześcijańskich ..................................... 144Rozdział III:OCHRONA DZIEDZICTWA PRZYRODNICZEGO I KULTUROWEGO .. 150• Ramy geograficzne powiatu puławskiego ................................................. 150• Walory krajoznawcze i turystyczne ........................................................... 154• Szlaki turystyczne ...................................................................................... 1825

ContentsIntroduction ......................................................................................................... 3Chapter I:LOCAL AND TRADITIONAL PRODUCTS PROMOTION ........................ 7• Recipes collection: ....................................................................................... 7Polewki, bryje, soups ................................................................................... 7Noodles and dumplings ............................................................................... 17Bread ............................................................................................................. 39Fruit and vegetable dishes ........................................................................... 41Fish dishes .................................................................................................... 59Meat and half-meat dishes .......................................................................... 67Cakes and sweetmeats ................................................................................. 79Drinks and liqueurs ..................................................................................... 107Chapter II:CULTURAL HERITAGE PRESERVING .......................................................... 121• Agricultural cycle of farmers’ chores ........................................................... 122• Ritual forms of everyday life ...................................................................... 126• Ritual forms of life during festivities .......................................................... 130• Ritual forms of Christian Sacramentes ...................................................... 144Chapter III:NATURAL AND CULTURAL HERITAGE PROTECTION ........................... 150• Geographical frames of Puławy County ..................................................... 150• Sightseeing and tourist values ..................................................................... 154• Tourist routes .............................................................................................. 1826

BARSZCZ WIGILIJNY:Zagotować 1½ l. wody, wrzucić warzywa w całościi gotować do miękkości. Następnie wywarprzecedzić i wlać zakwas z buraków (niegotować). Można dosolić w miarę potrzeby.CHRISTMAS EVE’S BORSCHT:Boil 1 ½ l water, throw vegetables and cookuntil soft. Next drain decoction and add beetrootleaven (do not boil). Salt can be addedif necessary.BARSZCZ ŻELAZNY – CHŁODNIKZAKOCHANYCH(Dorota Góra, Jolanta Olszak, Borysów – gminaŻyrzyn)Składniki: 1 litr wody 2 cebule 1 główka czosnku 1 pęczek szczypiorku 2 pęczki kopru 1 pęczek pietruszki 1 pęczek lubczyku 1 szklanka kwaśnej śmietany jajka ugotowane na twardo ziemniaki ugotowane w mundurkach sól / pieprz kwasek cytrynowyWykonanie:Zagotować wodę a następnie ją wystudzić. Pokroićdrobno cebulę, czosnek, koperek, szczypiorek,natkę pietruszki i lubczyk. Do wodydodać pokrojone warzywa i zioła. Doprawićkwaskiem cytrynowym, pieprzem i solą, zabielićśmietaną. Podawać z ziemniakami i jajkiem.IRON BORSCHT- COOLER FORLOVERS(Dorota Góra, Jolanta Olszak, Borysów – Żyrzynmunicipality)Ingredients: 1 l water 2 onions 1 whole garlic 1 bunch of chive 2 bunches of dill 1 bunch of parsley 1 bunch of lovage 1 glass sour cream Hard boiled eggs Potatoes cooked in skins Salt/pepper Lemon acidPreparation:Boil water then cool it. Chop onion, garlic,dill, chive, green parsley and lovage. Choppedvegetables and herbs add to water. Spice withlemon acid, pepper and salt, whiten with sourcream. Serve with potatoes and eggs.10

BARSZCZ Z JABŁEK(Danuta Wiejak)Składniki: 5 jabłek ok. 4 l. wody mąka śmietana mleko cebula smalec sól cukierWykonanie:Jabłka umyć i obrać, wydrążyć środki, pokroićw ósemki i wrzucić do wody. Zagotować. Gdyjabłka zaczną się rozpadać zrobić zaprawę ześmietany, mąki i mleka. Zagotować i okrasićzarumienioną cebulka na smalcu.APPLE BORSCHT(Danuta Wiejak)Ingredients: 5 apples about 4 l water flour cream milk onion lard salt sugarPreparation:Wash and peel the apples, bore inside, cutinto pieces and throw into water. Boil. Whenapples begin to crumble prepare seasoning outof cream, flour and milk. Cooke and adornwith onion fried to gold on lard.ZUPA DZIADOWSKA DLA CHŁOPA(Monika Szaruga, Borysów – gmina Żyrzyn)Składniki: 20 dag mąki ziemniaki 1 szklanka wody cebula słoninaWykonanie:Z mąki i wody zagniatamy ciasto. Ziemniakigotujemy na wodzie, pokrojone w kostkę,dodajemy do smaku sól i pieprz. Na wrzącąwodę z ziemniakami lekko miękkimi rwiemyprzygotowane wcześniej ciasto, na koniecpodsmażamy pokrojoną w kostkę słoninę.Dodajemy cebulę a potem wrzucamy to dogotującej się zupy.DZIADOWSKA SOUP FOR PEASANT(Monika Szaruga, Brysów- Żyrzyn municipality)Ingredients: 20 dag flour Potatoes 1 glass of water onion lardPreparation:Prepare dough out of water and flour. Boil cubedpotatoes. Add salt and pepper. Tear thedough and put it with soft gestures into a boilingwater. At the end fry lard cut in cubes.Add onions and throw into a boiling soup.11

ZUPA GROCHOWA Z PYZAMI(Stanisława Nowacka, Kotliny – gmina Żyrzyn)Składniki: 5 l. wody ½ kg grochu „Jaś” ½ kg żeberek 3 kg ziemniaków sól / pieprz ziele angielskie / liść laurowy /majeranek 1 duża cebula włoszczyzna 10 dag słoninyWykonanie:Na żeberkach i włoszczyźnie ugotować wywardodając uprzednio namoczony groch.Gotować do miękkości. Dodać przyprawy.Pod koniec gotowania wrzucić pyzy zrobionez tartych i gotowanych ziemniaków (½ kgugotowanych ziemniaków przetrzeć przezpraskę a 2½ kg zetrzeć na tarce i dobrze wygnieść,wszystko razempołączyć i dodaćsól i pieprz dosmaku). Grochówkęz pyzami dogotować10 minut. Słoninęstopić na patelnii przysmażyćz cebulą. Wrzucićdo zupy i doprawićdo smaku.PEA SOUP WITH DUMPLINGS(Stanisława Nowacka, Kotliny- Żyrzyn municipality)Ingredients: 5 l water ½ kg big pea ½ kg ribs 3kg potatoes Salt/pepper pimento/ bay leaf/marjoram 1 big onion mixed vegetables 10 dag lardPreparation:Cook decoction on ribs and vegetables addingearlier soaked pea. Cook until soft. Add spices.At the end of cooking throw dumplingsmade of grated and boiled potatoes (½ kg boiledpotatoes grate, knead carefully, add saltand pepper). Pea soup with dumplings cookfor about 10 minutes. Melt lard on the fryingpan and fry onion.Through into thesoup and spice totaste.13

ZUPA Z KASZY JAGLANEJZ GROCHEM(Leokadia Olszak, Żerdź – gmina Żyrzyn)Składniki: 1 szklanka kaszy jaglanej 1 szklanka grochu cebula pieprz sól olej mąka do zasmażkiWykonanie:Groszek przebrać, opłukać, zalać zimną wodąna 2 godziny. Potem ugotować. Kaszę opłukać,zalać wrzącą wodą, gotować na małymogniu, pod koniec gotowania dodać groch dokaszy i dalej gotować. Cebulę obrać, opłukaći drobno pokroić, następnie podsmażyć naoleju, oprószyć mąką, zasmażyć lekko rumieniąc.Połączyć z zupą, dodać przyprawy, chwilępogotować i podawać.MILLET SOUP WITH PEA(Leokadia Olszak, Żerdź- Żyrzyn municipality)Ingredients: 1 glass of millet 1 glass of pea Onion Pepper Salt Olive oil Flour to rouxPreparation:Rinse peas, cover with cold water for about2 hours. Then cook. Rinse millet, pour overwith boiling water, cook on a low heat. At theend of cooking add pea to millet and continuecooking. Peel onion, rinse, cut fine, thenfry on oil, sprinkle with flour, and fry to gold.Join with soup, add spices, cook for a momentand serve.ZUPA POROWA(Brześce – gmina Janowiec)Składniki: 2 duże pory (części białe) ½ kg mięsa mielonego(wieprzowo – wołowego) 30 dag pieczarek 2 kostki bulionu drobiowego 2 serki topione (edamski lub gouda) 4 łyżki oleju 3 litry bulionu z kostekWykonanie:Pory pokroić jak makaron i dusić na oleju.Odcedzić i przełożyć na talerz. W tym oleju(dodać troszkę wody) dusić mięso. Dodać pokrojonepieczarki (kapelusze w plastry, ogonkiLEEK SOUP(Brześce – Janowiec municipality)Ingredients: 2 big leeks (white parts) ½ kg minced meat (pork-beef) 30 mushrooms 2 cubes of chicken broth 2 cubes of soft cheese(edamski or gouda) 4 tablespoons olive oil 3 l broth made of cubesPreparation:Cut leek such as pasta and simmer on oil.Drain and put on the plate. Add a bit ofwater to the oil and simmer meat in it. Addsliced mushrooms. Throw everything to the14

w kostkę). Wszystko wrzucić do bulionu. Rozetrzećserki i wlać do bulionu. Gotować 10– 15 minut. Do smaku dodać oregano, sól,majeranek i bazylię.broth. Grate crush cheese and add to thebroth. Boil 10-15 minutes. Add oregano, salt,marjoram and basil.ZUPA Z DYNI NA OSTRO(Wąwolnica)Składniki: 1 kg dyni duża cebula imbir świeży lub mielony 1 l. bulionu drobiowego 2 ząbki czosnku 4 łyżki oliwy gałka muszkatołowa curry sól / pieprz szczypiorek kwaśna śmietanaWykonanie:Dynię obrać, usunąć nasiona, miąższ pokroićw kostkę. Cebulę i czosnek obrać, pokroićw kostkę. Na dużej patelni rozgrzać oliwę,HOT PUMPKIN SOUP(Wąwolnica)Ingredients: 1 kg pumpkin 1 big onion Fresh and minced ginger 1l chicken broth 2 garlic cloves 4 tablespoons olive oil Nutmeg Curry Salt/pepper Chive Sour creamPreparation:Peel the pumpkin, remove seeds, pulp cut incubes. Peel garlic and onion, cut in cubes.Warm oil on a big frying pan, add onion, gar-15

wrzucić cebulę, czosnek i imbir, zeszklić, dodaćdynię chwilę podsmażyć. Dolać bulion,dusić pod przykryciem aż dynia będzie miękka.Ostudzić, a następnie zmiksować, przyprawićsolą, pieprzem, curry i gałką muszkatołową.Dodać śmietanę, wymieszać, mocnopodgrzać i podawać w małych miseczkachz grzankami i posypaną szczypiorkiem.lic and ginger. After a moment add pumpkinand fry for a while. Add broth, simmer underthe cover until the pumpkin gets soft. Cool,then mix, spice with salt, pepper, curry andnutmeg. Add cream, mix, warm it and servein little bowls with croutons and sprinkledwith chive.ZUPA GRZYBOWA(Halina Jarosińska, Wojciechów)Składniki: ziemniaki - 0,5 kg warzywa (marchew, pietruszka, seler,por) - 10 dkg grzyby suszone - 3dkg śmietana - 0,5 szkl jajko - 1 szt mąka - 1 szklWykonanie:Ziemniaki, warzywa, grzyby ugotować (możnana kości). Z mąki i jajka zagnieść ciastodość tępo. Jak już jest wszystko miękkie, zetrzećciasto na grubej tarce i zarzucić zupę.Zaprawić śmietaną, doprawić do smaku solą,pieprzem.MUSHROOM SOUP(Halina Jarosińska, Wojciechów)Ingredients: 0,5 kg potatoes 10 dag vegetables (carrot, parsley,celery, leek) 3 dag dried mushrooms 0,5 glass cream 1 egg 1 glass flourPreparation:Cook potatoes, vegetables, mushrooms (youcan use a meat bone). Knead dough out offlour and egg. When everything is soft gratethe dough and throw into the boiling soup,when soft add cream, spice with salt and pepperto taste.16

BOCIANYKluski, pierogi(Eliza Okonowska, Kośmin – gmina Żyrzyn)Składniki:Ciasto: 2 szklanki mąki 1 jajko ok ½ szklanki wody sól do smakuNadzienie: 1 kg ziemniaków 2 cebule sól / pieprz ziołowy vegeta lub kucharek 20 dag boczkuWykonanie:Zagnieść ciasto tak jak na pierogi – elastycznie.Ziemniaki obrać, zetrzeć jak na plackiziemniaczane. Dodać cebulę pokrojonąw kostkę, sól, pieprz i vegetę. Pokrojonyw kostkę boczek zesmażać na patelni, wrzucićna tłuszcz ziemniaki i smażyć chwilę, aby powstałajednolita masa.Ciasto rozwałkować na grubość ok. 5 cm., naplacek smarować ziemniaki, zwinąć jak roladęi kroić po skosie na ok. 2 cm. kawałki. Gotowaćok. 10-15 minut. Podawać z tłuszczemi skwarkami lub jako dodatek do sosów zamiastziemniaków.STORKSNoodles, dumplings(Eliza Okonowska, Kośmin- Żyrzyn municipality)Ingredients:Dough: 2 glasses flour 1 egg about ½ glass water saltStuffing: 1 kg potatoes 2 onions Salt/ herbal pepper Vegeta or kucharek spice 20 dag baconPreparation:Knead the dough as if for dumplings- flexible.Peel the potatoes, grate as for potatopies. Add onion cut in cubes, salt, pepper andvegeta. Fry bacon also cut in cubes, add potatoes,fry for a while to get flat pulp. Pinout the dough to get 5 cm thickness, spreadthe dough with potatoes, roll as a collar, cutslanting to 2 cm wide pieces. Boil for about10-15 minutes. Serve with grease and greavesor as addition to sauces instead of potatoes.BOCIANY(Jadwiga Kowalik)Składniki: 1 kg mąki pszennej 5 jajek sól / pieprzSTORKS(Jadwiga Kowalik)Ingredients: 1kg wheat flour 5 eggs Salt/pepper17

ziemniaki cebulaWykonanie:Z mąki, jajek i soli ugniatamy ciasto jak nakluski. Ziemniaki ścieramy na tarce o drobnychoczkach dodajemy przyprawy i mąkę.Cebulkę kroimy drobno w kosteczkę i rumienimyna oleju, do cebuli dodajemy przygotowaneziemniaki i smażymy razem około 10minut. Odstawiamy do ostygnięcia. Ciastowałkujemy w podłużny placek i nakładamyprzestygnięte ziemniaki, następnie zwijamydokładnie w rulonik i kroimy na kawałki.Wszystko wrzucamy do wrzątku i gotujemy10 minut. Potatoes OnionPreparation:Knead dough out of flour, eggs and salt- similarto dough for noodles. Great potatoes ona tiny hole grater, add spices and flour. Choponion in tiny cubes and fry gold on oil. Tothe fried onion add prepared potatoes and frytogether for about 10 minutes. Leave to cool.Pin the dough into an oblong pie and putcool potatoes on it. Roll everything carefully,cut in slices throw into boiling salty waterand cook for about 10 minutes.18

PIEROGI Z GROCHEM I MIĘSEM(Marianna Kamola, Żerdź – gmina Żyrzyn)Wykonanie:Zagniatamy ciasto na pierogi. Groch gotujemy,dodajemy gotowane mięso. Doprawiamy solą,pieprzem do smaku i dodajemy podsmażonącebulkę. Robimy pierogi. Podajemy okraszonecebulką lub skwarkami.DUMPLINGS WITH PEA AND MEAT(Marianna Kamola, Żerdź - Żyrzyn municipality)Preparation:Knead the dough for dumplings. Cook pea,add cooked meat. Spice with salt, pepper andadd fried gold onion. Make dumplings. Serveadorned with onion or greaves.PIEROGI Z SOCZEWICY I PŁUCEKWIEPRZOWYCH(Marianna Płachta, Kośmin – gmina Żyrzyn)Składniki: 1 kg płucek wieprzowych 0,5 kg soczewicy 0,2 kg podgardla 2 cebule tłuszcz sól / pieprzDUMPLINGS WITH LENTILAND PIG LUNGS(Marianna Płachta, Kośmin – Żyrzyn municipality)Ingredients: 1 kg pig lungs 0,5 kg lentil 0,2 kg pork jowl 2 onions Grease Salt/pepper19

Wykonanie:Przyrządzić ciasto jak na pierogi. Soczewicęwypłukać, namoczyć na 2 godziny. Potemugotować i odcedzić na durszlaku. Płuckai podgardle ugotować. Następnie zmielić wmaszynce. Cebulę drobno pokroić, usmażyćna złoty kolor. Wszystko razem połączyć i doprawićdo smaku solą i pieprzem. Ciasto rozwałkować,wyciąć kółka. Każde kółko nadziaćfarszem i dokładnie skleić brzegi. Wrzucać nagotującą sie wodę i gotować do momentu, kiedypierogi wypłyną na wierzch.Preparation:Prepare dough as for dumplings. Rinse lentil,soak for about 2 hours. Then cook and strainon a colander. Cook lungs and pork jowl.Then mince them. Fine chop the onion, fryinto gold. Join all everything spicing with saltand pepper. Pin out the dough, cut out circles.Put stuffing onto each circle and carefullyglue the edges. Throw onto the boiling waterand boil to the moment when the dumplingsappear on the surface.PIEROGI Z CHLEBA(Zespół Śpiewaczy Baranów)Składniki:Ciasto: 1 kg mąki 1 jajko 1 łyżka masła sólFarsz: 0, 5 kg soczewicy 0, 5 kg mięsa gotowanego lubpieczonego 20 dag pieczarek 1 cebula 3 dag tłuszczu 1 żółtko sól / pieprzWykonanie:Soczewicę ugotować, przestudzić. Zemlećw maszynce. Również mięso zemleć w maszynce.Osobno dodać drobno posiekanąi zeszkloną cebulę. Pieczarki zetrzeć na tarceo grubych oczkach i udusić z 1 łyżka oliwylub masła – 10 minut. Dodać wszystkie składnikii wymieszać.DUMPLINGS OF BREAD(Folk Band – Baranów)Ingredients:Dough: 1 kg flour 1 egg 1 tablespoon butter SaltStuffing: 0,5 kg lentil 0,5 kg boiled or roasted meat 20 dag mushrooms 1 onion 3 dag grease 1 yolk Salt/pepperPreparation:Cook lentil. Cool it and mince. Meat mincetoo. Separately cut fine onion and fry it fora moment. Mushrooms grate on a big-holegrater and simmer with 1 tablespoon of oliveoil or butter - 10 minutes. Add all the ingredientsand mix together.Dumplings Dough: sieve flour with a pinchof salt, mound a mound on the pastry bo-20

Ciasto pierogowe: mąkę przesiać ze szczyptąsoli, usypać kopczyka na stolnicy, zrobić dołeki wlać roztrzepane jajko, stopniowo dolewającgorącą wodę. Na koniec dodać stopionemasło. Ciasto powinno być elastyczne. Ciastotrzeba przykryć i pozostawić na 15 minut.Następnie ciasto należy cienko rozwałkowaći szklanką wycinać kółka. W kółka nakładaćfarsz i dobrze skleić brzegi. Pierogi gotowaćw osolonej wodzie, aż wypłyną na powierzchnię.Po ugotowaniu wkładamy do wcześniejprzygotowanego chleba.Duży okrągły chleb – kroimy z góry koło, środekwyjmujemy i pozostawiamy tylko grubąskórkę. Wierzch traktujemy jako formę przykrywki.ard, make a hole, pour beaten egg graduallyadding boiling water. Finally add melted butter.Dough should be flexible. Cover it with atea towel and leave for 15 minutes. Then pinout the dough thin and cut out circles with ahelp of a glass. Put stuffing onto the circlesand glue the edges. Cook dumplings in a saltywater to the moment they appear on thesurface. When they are cooked we put theminto previously prepared bread. Big round loaf- on the top we cut the circle, we take out allthe inside, leaving only a thick bread crust.We trat the top of the bread as a cover.PIEROGI Z KASZĄ, ZIEMNIAKAMII GRZYBAMI(Bronisławka – gmina Kurów)Składniki: mąka kasza gryczana ziemniaki suszone grzybyDUMPLINGS STUFFED WITHBUCKWHEAT, POTATOESAND MUSHROOMS(Bronisławka - Kurów municipality)Ingredients: Flour Buckwheat Potatoes21

sól / pieprz cebula olejWykonanie:Zagnieść ciasto na pierogi. Ugotowane ziemniakii kaszę (może być ta sama ilość) wymieszaćz grzybkami, dodać przyprawy i podsmażonąna oleju cebulę. Robić nieduże pierożki.Najlepiej smakują podsmażone na oleju.PIEROGI PIECZONE Z KAPUSTYKISZONEJ I KASZY JAGLANEJ(Leokadia Okoń, Żerdź – gmina Żyrzyn)Składniki:Ciasto: 2 kg mąki 10 dag drożdży 5 jaj 0, 5 kostki margaryny lub masła mleko lub śmietana sólFarsz: 3 kg kapusty 1, 5 szklanki kaszy jaglanej grzyby olej sól / pieprz / majeranek jajko do smarowaniaWykonanie:Mąkę przesiać, dodać pozostałe składniki, zagnieśćciasto, przykryć ściereczką, odczekać ażwyrośnie.Przygotowanie farszu: kapustę obgotować kilkaminut, odcedzić. Kaszę i grzyby ugotować.Podsmażyć na oleju cebulę z grzybami, dodaćkapustę i poddusić razem kilka minut, wystudzić.Dodać pozostałe składniki i dosmakować. Dried mushrooms Salt/pepper Onion Olive oilPreparation:Knead the dumpling dough. Cooked potatoesand buckwheat (may be the same amount)mix with mushrooms, add spices and onionfried on oil. Form not very big dumplings. Tastethe best fried a bit on oil.DUMPLINGS BAKED WITHSAUERKRAUT AND MILLET(Leokadia Okoń, Żerdź- Żyrzyn municipality)Ingredients:Dough: 2 kg flour 10 dag yeast 5 eggs 0,5 packet of butter or margarine Milk or cream SaltStuffing: 3 kg sauerkraut 1,5 glass Millet Mushrooms Olive oil Salt/pepper/marjoram Egg to lubricatePreparation:Sieve flour, add the rest of ingredients, kneadthe dough cover with a tea-towel, wait tillgrow.Stuffing preparation: Boil sauerkraut for a fewminutes, strain. Boil millet with mushrooms.Fry onion with mushrooms on oil. Add sauerkrautand simmer altogether for a few minutes.Cool. Add the rest of ingredients andspice to taste.22

Wyrośnięte ciasto rozwałkować, wykroić odpowiedniejwielkości krążki, nałożyć farszi uformować pierogi. Układać na blaszcew odpowiednich odstępach, smarować jajkiemi odczekać aż podrosną, po czym wkładać dochlebowego pieca i piec aż się zarumienią.Pin out outgrown dough, cut out circles, fillwith stuffing, form dumplings. Put on a bakingtin at appropriate intervals, lubricatewith egg, wait till they grow, then put intoa baking stove and bake until gold.PIEROGI Z KARTOFLAMII GROCHEM(Kotliny – gmina Żyrzyn)Składniki:Ciasto: 1 kg mąki 1 jajko woda sólFarsz: 1 kg ziemniaków ½ kg grochu 1 cebula 2 – 3 ząbki czosnku 3 łyżki smalcu 15 dag słoniny sól / pieprz ziołowy i naturalnyWykonanie:Ziemniaki i groch uprzednio namoczony ugotowaći zemleć w maszynce. Dodać podsmażonąna smalcu cebulkę, posiekany czosnek,sól i pieprz. Wszystko połączyć i dokładniewymieszać. Ciasto zagniatamy i wykrawamyskórki. Lepimy pierogi i gotujemy w osolonejwodzie aż wypłyną na wierzch. Stopioną słoninkąpolewamy ciepłe pierogi.DUMPLINGS WITH POTATOESAND PEA(Kotliny- Żyrzyn municipality)Ingredients:Dough: 1 kg flour 1 egg water saltStuffing: 1 kg potatoes ½ kg pea 1 onion 2-3 garlic cloves 2 tablespoons lard 15 dag bacon Salt/herbal and natural pepperPreparation:Potatoes and previously soaked pea cook andmince in a grinder. Add fried gold onion,chopped garlic, salt and pepper. Join everythingand mix carefully. Knead dough andcut out circles. Form dumplings and boil ina salty water until they appear on the surface.Pour over dumpling with melted bacon.23

PIEROGI Z SOJĄ I GOLONKĄZ MAJERANKIEM(Małgorzata Salamandra, Osiny – gmina Żyrzyn)Składniki:Ciasto: 80 dag mąki pszennej 1 jajko 1 łyżka oleju ok 1 szklanka gorącej wody sólFarsz: 25 dag soi 4 cebule 2 łyżki oleju ugotowana mała golonka słonina majeranek sól / pieprzWykonanie:Mąkę przesiać, dodać jajko, gorącą wodę.Zagniatać ciasto na jednolitą masę. Soję należyprzeddzień namoczyć na noc. Ugotowaćw tej samej wodzie, odcedzić i zmielić przezmaszynkę. Golonkę ugotować i zmielić przezmaszynkę. Cebule pokroić w kosteczkę i zeszklićna oleju. Dodać do zmielonej golonkii soi. Doprawić przyprawy do smaku. Nadziewaćpierogi. Podać polane tłuszczem i posypaneodrobiną majeranku.DUMPLINGS WITH SOYAND SHANK WITH MARJORAM(Małgorzata Salamandra, Osiny – Żyrzyn municipality)Ingredients:Dough: 80 dag wheat flour 1 egg 1 tablespoon olive oil About 1 glass hot water SaltStuffing: 25 dag soy 4 onions 2 tablespoons olive oil Cooked little shank Bacon Marjoram Salt/pepperPreparation:Sieve flour, add egg, hot water. Knead doughto smooth mass. Soy should be soaked thenight before. Boil in the same water, strain,mince in a grinder. Boil shank and also minceit in a grinder. Chop onion fine and fry a biton oil. Add to minced shank and soy. Spiceto taste. Stuff dumplings. Boil them. Servedpour over with grease and sprinkled withmarjoram.24

PIEROGI BABUNI(Eliza Okonowska, Kośmin – gmina Żyrzyn)Składniki:Ciasto: 3 szklanki mąki gryczanej 1 jajko 3 dag drożdży 2 łyżki oleju odrobina soli ciepła wodaFarsz: 1 kg kaszy gryczanej 25 dag białego sera 1 łyżka posiekanej świeżej mięty 1 cebula tłuszcz i skwarki śmietana do polania sól / pieprzWykonanie:Przesianą mąkę wsypać na stolnicę, dodaćpozostałe składniki i wyrobić elastyczne,miękkie ciasto. Cienko wałkować. Opłukanąkaszę ugotować w osolonej, wrzącej wodzie(2 szklanki). Stopić słoninę – skwarki wyjąć.Na tłuszczu zeszklić drobno pokrojonącebulę. Kaszę włożyć do miski, dodać cebulę,pokruszony twaróg, przyprawy, miętęi zmielone skwarki. Połączyć wszystko ze sobą.Z ciasta wycinać placuszki, nadziewać farszemi zlepiać formując pierogi. Gotować 5 minutw osolonej wodzie i odcedzić. Podawać polanegęstą śmietaną.GRANDMA’S DUMPLINGS(Eliza Okonowska, Kośmin – Żyrzyn municipality)Ingredients:Dough: 3 glasses buckwheat 1 egg 3 dag yeast 2 tablespoons olive oil Pinch of salt Warm waterStuffing: 1 kg buckwheat 25 dag cottage cheese 1 tablespoon freshly choppedpeppermint 1 onion Grease and greaves Cream to pour over Salt/pepperPreparation:Sieve flour onto the pastry board, add the restof ingredients and knead flexible, soft dough.Pin out thin. Rinsed buckwheat cook in a salty,boiling water (2 glasses). Melt bacon, take outgreaves. On the left grease fry finely gut onion.Put buckwheat into a bowl, add onion, crumbledcottage cheese, spices, mint and mincedgreaves. Join everything together. From the doughcut out circles, stuff and form dumplings.Boil in hot water for about 5 minutes, strain.Serve poured over with thick cream.PIEROGI GALIMATIAS(Krystyna Jankowska, Henryka Kuźlik, Borysów– gmina Żyrzyn)SKŁADNIKICiasto: jak na pierogiDUMPLINGS MULL(Krystyna Jankowska, Henryka Kuźlik, Borysów-Żyrzyn municipality)Ingredients:Dough: as for the dumplings25

Farsz: 2 cebule 2 papryki ½ kg soczewicy ½ kg grochuWykonanie:Groch i soczewicę ugotować i zemleć. Natłuszczu przysmażyć paprykę i cebule przyprawiającdo smaku solą i pieprzem. Wszystkorazem dokładnie wymieszać, a następniewkładać jako farsz do pierogów.Stuffing: 2 onions 2 paprikas ½ kg lentil ½ kg peaPreparation:Lentil and pea cook and grind. Fry paprikaand onion on oil, spicing with salt and pepper.Mix everything carefully, next stuff thedumplings.PIEROGI ZIEMNIACZANEZ SOCZEWICĄ I KASZĄ JAGLANĄ(Janina Wawer, Kośmin – gmina Żyrzyn)Składniki: 1 szklanka kaszy jaglanej ¾ szklanki soczewicy 3 kg ziemniaków surowych 3 łyżki mąki ziemniaczanej 1 cebula sól / pieprz tłuszcz do okraszeniaWykonanie:Kaszę i soczewicę ugotować do miękkości.2 kg surowych ziemniaków zetrzeć na tarcei odcisnąć. 1 kg ziemniaków ugotować i przecisnąćprzez praskę. Wyciśnięte surowe ziemniakipołączyć z ziemniakami ugotowanymi,dodać mąkę ziemniaczaną i wyrobić. Soczewicęutrzeć w makutrze i połączyć z kasza jaglaną,lekko okrasić, dodać usmażoną cebulkę,sól i pieprz do smaku. Z ciasta ziemniaczanegorobić krążki i nadziewać farszem, skleićbrzegi i formować „podłużne wałeczki”. Wrzucaćna wrzącą wodę i gotować. Po ugotowaniuodcedzić, polać tłuszczem ze skwarkami. Pierogisą też pyszne odgrzewane na tłuszczu.POTATO DUMPLINGS WITH LENTILAND MILLET(Janina Wawer, Kośmin- Żyrzyn municipality)Ingredients: 1 glass millet ¾ glass lentil 3 kg raw potatoes 3 tablespoons potato flour 1 onion Salt/pepper Grease to adornPreparation:Millet and lentil cook until soft. 2 kg raw potatoesgrate on a grater and squeeze. ! kg boiland squeeze through the press. Squeezed rawpotatoes join with boiled ones, add potatoflour and knead. Lentil grate in a bowl andjoin with millet, adorn a bit, add fried onion,salt and pepper to taste. Make discs out ofpotato dough and stuff them, glue and formelongated rollers. Throw onto the boiling saltywater and cook. When ready strain, pourover with grease with greaves. Dumplings arealso marvellous when heated on grease.26

PIEROGI WIGILIJNE Z FASOLI(Lucyna Łagowska, Zagóźdź – gmina Baranów)Ciasto: jak na pierogiWykonanie farszu:Ugotowana fasolę zemleć na maszynce, dodaćsól, pieprz oraz podsmażoną cebulkę na olejui dobrze wymieszać. Z ciasta wałkować placki,wycinać kółka. Nakładać na nie farsz i lepićpierożki. Gotować w osolonej wodzie aż wypłynąna wierzch.CHRISTMAS DUMPLINGSWITH THE BEAN(Lucyna Łagowska, Zagóźdź- Baranów municipality)Dough: as for dumplingsStuffing:Cooked bean mince, add salt, pepper andfried gold onion. Mix fine. Pin out the dough,cut out circles. Stuff and stick dumplings.Cook in a boiling salty water until they areon the surface.PIEROŻKI Z GRZYBAMI(Emilia Kozdrój, Żerdź – gmina Żyrzyn)CIASTO Wykonanie: mąka / woda/ sól / olej.Wszystko razem zagnieść na lekkie ciasto.Rozwałkować i wycinać małe kółeczka.FARSZ Wykonanie: Grzybki suszone moczymyparę minut, potem obgotowujemy.Pieczarki obieramy i drobno trzemy na tarcei smażymy na oleju z cebulą. Potem dodajemygrzybki suszone i dosmażamy. Doprawiamydo smaku solą i pieprzem.DUMPLINGS WITH MUSHROOMS(Emilia Kozdrój, Żerdź – Żyrzyn municipality)Dough: Flour Water Salt Olive oilKnead everything to soft dough. Pin out andcut out little circles.Stuffing:Soak dried mushrooms for a few minutes, thenboil. Peel mushrooms and grate fine. Fry withonion on oil. Then add dried mushrooms andfry everything. Spice with salt and pepper.PIEROGI Z KAPUSTĄ I GRZYBAMI(Maria Bukała, Zagóźdź – gmina Baranów)Ciasto: jak na pierogi, z ciasta wałkowaćplacki i wycinać kółka. Nakładać farsz i lepićpierogi.Farsz: Kapustę kiszoną ugotować na miękko.Grzyby także ugotować a następnie zmielić wmaszynce, dodać cebulę, sól i pieprz do smaku.DUMPLINGS WITH SAUERKRAUTAND MUSHROOMS(Maria Bukała, Zagóźdź- Baranów municipality)Dough: as for dumplings, pin pies out of doughand cut out circles. Fill with stuffing andstick the edges.Stuffing: Cook sauerkraut soft. Cook mushroomstoo, and then mince them in a mincer,add onion, salt and pepper to taste.27

PIKANTNE PIEROGI PIECZONE DOPIWA I BARSZCZYKU(Maria Struska, Markuszów)Składniki:Ciasto: 4 szklanki mąki 25 dag masła 1 szklanka gęstej śmietany 2 dag drożdży 1 łyżeczka soli ½ gałki muszkatołowej 1 jajko do smarowania kminek do posypaniaFarsz: 0,5 kg kiełbasy krakowskiej lubszynkowej 0,5 kg pieczarek olej do smażenia pieczarek sól, pieprzWykonanie:Usmażyć pieczarki w całości. Zemleć razemz kiełbasą na maszynce o grubych oczkach.SPICY ROASTED DUMPLINGSSERVED WITH BEER OR BORSCHT(Maria Struska, Markuszów)Ingredients:Dough: 4 glasses flour 25 dag butter 1 glass thick cream 2 dag yeast 1 teaspoon salt ½ nutmeg 1 egg to lubricate Caraway seeds for sprinklingStuffing: 0,5 kg Krakowska sausage orham sausage 0,5 kg cultivated mushrooms Olive oil to fry mushrooms Salt, pepperPreparation:Fry whole mushrooms. Mince them togetherwith a sausage in a big-holes mincer. Mix, spi-28

Wymieszać, doprawić do smaku solą i pieprzem.Przygotować ciasto. Mąkę posiekać z tłuszczem,wlać śmietanę wymieszaną z drożdżami.Dodać startą gałkę, posolić i zagnieśćciasto. Ciasto rozwałkować i wykrawać kółkafiliżanką większą od szklanki. Nakładać farsz,zlepiać pierogi i układać na wysmarowanejblaszce. Posmarować jajkiem, posypać kminkiemi piec do zrumienienia.ce with salt and pepper.Prepare dough. Chop flour with fat, add creammixed with yeast. Add grated nutmeg, saltand knead the dough. Pin out the dough, cutout circles with a help of a cup bigger than aglass. Stuff, stick edges and put on lubricatedbaking pan. Lubricate with egg, sprinkle withcaraway seeds and bake till gold.PIEROŻKI DROŻDŻOWE SMAŻONE(Zofia Paprota, Wólka Kątna)Składniki:Ciasto 1 kg mąki 10 dkg drożdży 15 dkg masła lub margaryny 8 żółtek ½ l mlekaFarsz ½ kg sera olejek śmietankowy ½ szklanki cukru cukier waniliowy 2 żółtka 2 łyżeczki kaszy mannyWykonanie:Drożdże rozrobić z trzema łyżkami cukru i połowąmleka. Podgrzać, wlać do miski, dodać trochęmąki. Poczekać aż trochę podrośnie. Ubićżółtka, masło rozpuścić, dodać mąkę. Połączyćwszystkie składniki aż ciasto będzie odchodzićod ręki. Po wyrośnięciu formować kulki i robićpierożki nadziewać masą serową. Smażyć narozgrzanym tłuszczu (oleju). Po usmażeniu nazłoty kolor posypać cukrem pudrem.FRIED YEAST DUMPLINGS(Zofia Paprota, Wólka Kątna)Ingredients:Dough: 1 kg flour 10 dag yeast 15 dag butter or margarine 8 yolks ½ l milkStuffing: ½ kg cottage cheese Cream oil ½ glass sugar Vanilla sugar 2 yolks 2 teaspoons semolinaPreparing Dough:Mix yeast with 3 tablespoons sugar and halfof milk. Warm, pour into the bowl, add abit of flour. Wait until grows. Beat the eggs,melt butter, add flour. Knead all the mixtureas the dough stands out of hand. Form ballsfrom the outgrown dough, make dumplingsand fill them with stuffing made of all giveningredients. Fry on hot oil. After frying goldsprinkle with powder sugar.29

PIECZONE PIEROŻKI „MOJEJBABCI” NA ZSIADŁYM MLEKU(Elżbieta Wójtowicz, Wólka Kątna)Składniki:Ciasto: 0,5 kg mąki 2 szklanki zsiadłego mleka 0,5 szklanki cukru 2 jaja łyżeczka sody oczyszczonej szczypta soli cukier waniliowy olej do smażeniaFarsz: 30 dag sera białego najlepiejswojskiego 1 jajo łyżka kaszy manny cukier do smaku sporo mięty świeżej lub suszonejWykonanie:Wszystkie składniki ciasta łączymy razemi wyrabiamy. Ciasto ma mieć wolną konsystencję.Przygotowujemy farsz. Do zmielonegosera dodajemy pozostałe składniki. Z przygotowanegociasta skubiemy nieduże kuleczki.Podsypujemy mąką, rozgniatamy dłoniąi nakładamy ser, sklejając i formując pierożki.Smażymy na patelni w dużej ilości gorącegooleju na jasny kolor.MY GRANNY’S DUMPLINGS ONCURD(Elżbieta Wójtowicz, Wólka Kątna)Ingredients:Dough: 0,5 kg flour 2 glasses curd 0,5 glass sugar 2 eggs 1 teaspoon baking soda Pinch of salt Vanilla sugar Olive oil to fryStuffing: 30 dag white cheese - cottagethe best 1 egg 1 teaspoon semolina Sugar to taste Mint fresh or driedPreparation:Join all the dough ingredients and knead. Itshould be soft. Prepare stuffing. Add all theingredients to minced cheese. Form little ballsout of dough, add flour, make circles witha hand and put cheese, sticking and formingdumplings. Fry to gold on a frying pan witha big amount of olive oil.PIEROGI Z KASZY GRYCZANEJ(Leokadiów)Składniki: 2 szklanki kaszy 2 szklanki grochu 1 średnia cebulaBUCKWHEAT DUMPLINGS(Leokadiów)Ingredients: 2 glasses buckwheat 2 glasses pea 1 medium onion30

olej pieprz / sól do smakuWykonanie:Kaszę uprażyć w 4 szklankach wody. Grochnamoczyć, następnie ugotować, po ostygnięciuzmielić go. Cebulę pokroić w kostkę, podsmażyćna oleju. Połączyć groch, kaszę, cebulęwymieszać i przyprawić do smaku.Ciasto na pierogi:Składniki: 1 kg mąki 1 jajko 2 łyżki oleju sól wodaZagnieść ciasto, formować pierogi.Uszka z grzybamiCiasto: mąka / sól / jajko to wymieszaći zagnieść.Nadzienie: suszone grzyby / tarta bułka/ pietruszka/ olej / cebula / sól / pieprzWykonanie:Grzyby namoczyć na noc, potem ugotować domiękkości, tak aby pozostało odrobinę wywaru.Cebulkę usmażyć na oleju na złoty kolor.Grzyby przepuścić przez maszynkę do mięsa,dodać bułkę tartą, cebulkę, natkę pietruszki,sól, pieprz do smaku.Z ciasta podzielonego na dwie części: jedną pozostawić pod miseczką, abynie wyschła, drugą rozwałkować, pokroić na kwadraciki(3 – 4 cm)Nałożyć nadzienie, złożyć kwadrat po przekątnej,zlepiać brzegi, po czym dwa rogiu podstawy trójkąta zlepiać tak aby powstałouszko. Wrzucać do dużej ilości wrzącej osolonejwody. Gdy wypłyną zebrać łyżką cedzakowąi przelać gorącą wodą, aby się nie kleiłylub dodać trochę masła. Olive oil Salt, pepperPreparation:Roast buckwheat with 4 glasses of water.Soak the pea, then cook, when cold mince it.Onion chop in cubes, and fry on oil. Join pea,buckwheat, onion, mix and spice to taste.DUMPLINGS Dough: 1 kg flour 1 egg 2 tablespoons olive oil Salt WaterKnead the dough and form dumplings.Tiny dumplings for borschtDough: flour, salt, egg - mix everything andknead.Stuffing: dried mushrooms, bread crumbs,parsley leaves, oil, onion, salt, pepperPreparation:Let mushrooms soak for a night, then cookto soft. Some decoction should be left. Fryonion to gold. Mince the mushrooms, addbread crumbs, onion, parsley leaves, salt andpepper to taste.Divide the dough into two parts: One covered with a bowl as notto get dry. The second pin out, cut intothe squares (3-4 cm)Put the stuffing onto squares, fold them diagonally,stick the edges, then stick togethertwo bottom corners of the triangle. Boil ina great amount of salty water. When they appearon surface collect with a skimmer, andpour over with hot water with a bit of butteras they should not stick one to another.31

USZKA DO BARSZCZU(Maria Struska, SKA Markuszów)Składniki:Ciasto: 25 dag mąki pszennej 1 jajko szczypta soli trochę ciepłej wody kilka łyżek margarynyFarsz: 15 dag grzybów suszonych 15 dag kapusty kiszonej 1 cebula 2 łyżki oleju sól / pieprz(można dodać mini kostkę „smażona cebula”)Wykonanie:Ugotować grzyby, zemleć w maszynce razemz cebulą. Kapustę ugotować, odcisnąć i pokroićnożem. Wymieszać kapustę z grzybami,przesmażyć na oleju, popieprzyć, dodać rozkruszonąmini kostkę.Mąkę, jajko i sól połączyć, dodać trochę ciepłejwody i wyrabiać, dopóki nie znikną grudki,następnie rozwałkować i pokroić w kwadraty3x3 cm. Nakładać na nie farsz i lepićuszka. Uszka wrzucać do wrzącej wody. Pougotowaniu hartować zimną wodą i polać roztopionąmargaryną.TINY DUMPLINGS FOR BORSCHT(Maria Struska, SKA Markuszów)Ingredients;Dough: 25 dag wheat flour 1 egg A pinch of salt A bit of warm water A few tablespoons of margarineStuffing: 15 dag dried mushrooms 15 dag sauerkraut 1 onion 2 tablespoons olive oil Salt/pepper(you can add spice – mini cube “Friedonion”)Preparation:Cook mushrooms, mince in a mincer togetherwith onion. Cook sauerkraut, squeeze and cutwith a knife. Mix sauerkraut with mushrooms,fry on oil, add pepper and crumbled mini cube.Flour, egg, and salt join adding a bit of warmwater and knead to get smooth dough, then pinout and cut into squares 3X3 cm. Put the stuffingand form the dumplings as above. Throwdumplings into boiling salty water. When readypour over with cold water and hot margarine.USZKA Z KASZĄ GRYCZANĄI Z GRZYBAMI(Kotliny – gmina Żyrzyn)Składniki:Ciasto: 1 kg mąki 1 jajkoTINY DUMPLINGS WITHBUCKWHEAT AND MUSHROOMS(Kotliny- Żyrzyn municipality)Ingredients:Dough: 1 kg flour 1 egg32

sól wodaFarsz: ½ kg kaszy gryczanej 25 dag suszonych grzybów 3 ziemniaki 1 cebula 2 – 3 ząbki czosnku 3 łyżki smalcu 15 dag słoniny sól / pieprz ziołowy i naturalnyWykonanie:Namoczone wcześniej grzyby, kaszę gryczanąi ziemniaki gotujemy do miękkości – osobno.Grzyby kroimy w kosteczkę, ziemniaki przepuszczamyprzez praskę i dodajemy do kaszy.Podsmażoną na smalcu cebulkę, posiekanyczosnek oraz sól i pieprz łączymy z farszemi dokładnie mieszamy. Zagniatamy ciasto, rozwałkowujemyi kroimy w duże kwadraty. Lepimyduże uszka i gotujemy w osolonej wodzie.Słoninę kroimy w kosteczkę, smażymya następnie polewamy ciepłe uszka. Salt WaterStuffing: ½ kg buckwheat 25 dag dried mushrooms 3 potatoes 1 onion 2-3 garlic cloves 3 tablespoons lard 15 dag bacon Salt/ natural and herbal pepperPreparation:Earlier soaked mushrooms, buckwheat andpotatoes cook to soft- separately. Mushroomscurt fine, press potatoes and add to buckwheat.Onion fried on lard, chopped garlic andsalt with pepper join with stuffing and mixcarefully. Knead the dough, pin it out, andcut in big squares. Stick rather big dumplingsand cook in salty water. Cut bacon in cubes,fry and pour over the warm dumplings.KLUSECZKI GRYCZANO – SEROWE(Barbara Rułka, Żyrzyn)Składniki: 20 dag mąki gryczanej 1 szklanka mleka 30 dag białego sera 3 jajka 1 łyżka masła sólWykonanie:Przesianą mąkę wsypać do wrzącego mlekacały czas mieszając, nie dopuścić do powstaniagrudek. Gdy masa zacznie odstawać odścianek rondelka przerwać gotowanie. CałośćBUCKWHEAT-CHEESE NOODLES(Barbara Rułka, Żyrzyn)Ingredients: 20 dag buckwheat flour 1 glass milk 30 dag cottage cheese 3 eggs 1 tablespoon butter SaltPreparation:Sieved flour through onto the boiling milkmixing all the time, prevent the establishmentlumps. Stop cooking when the mass standsout from the edges of the pot. Cool the mass,33

ostudzić, dodać żółtka i zmielony ser. Dokładniewyrobić ciasto, dodać ubitą na sztywnopianę z białek i delikatnie wymieszać. Zagotowaćwodę z dodatkiem soli i masła. Łyżeczkąformować kluseczki i kłaść na wrzątek. Odcedzić.Podawać polane roztopionym masłemlub dowolnym sosem.add yolks and minced cheese. Knead the doughcarefully, add stiff tamped whites and mixgently. Boil water with salt and butter. Formnoodles with a help of a teaspoon and putthem on boiling water. Strain. Add pouredwith melted butter or any sauce.BABCINA KRAJANKA Z KAPUSTĄ(Janowiec)Wykonanie:Zagnieść ciasto na makaron i po rozwałkowaniupokroić na małe kwadratowe kluseczki.Ugotować w lekko osolonej wodzie z paromałyżkami oleju. Odcedzić i przelać zimnąwodą. Osobno udusić poszatkowaną kapustęz pokrojoną w kostkę cebulą. Odparować. Doprawićusmażonym boczkiem i zeszkloną narumiano cebulą. Kapustę połączyć z kluskami,doprawić solą i pieprzem oraz kilkoma łyżkamistartego żółtego sera.GRANDMA’S NOODLESWITH CABBAGE(Janowiec)Preparation: Knead the dough for pasta. Pin itout and cut into small square noodles. Cookin a slightly salted water with a few tablespoonsof olive oil. Strain and pour with cold water.Separately simmer shredded cabbage withonion cut in cubes. Evaporate. Spice withfried bacon and onion(fried gold). Join cabbagewith noodles, spice with salt, pepper anda few tablespoons of grated yellow cheese.34

KLUSKI ZAWIJASY(Marianna Kamola, Żerdź – gmina Żyrzyn)Wykonanie:Zagniatamy ciasto jak na pierogi. Następnieziemniaki trzemy na tarce, odciskamy i doprawiamysolą i pieprzem. Dodajemy cebulępodsmażoną na tłuszczu. Ciasto wałkujemy,na nie nakładamy tarte ziemniaki. Zawijamyi kroimy pod kątem na kawałki. Gotujemyi podajemy okraszone cebulką ze skwarkami.NOODLE FLOURISHES(Marianna Kamola, Żerdź- Żyrzyn municipality)Preparation:Knead the dough as for dumplings. Thengrate potatoes, squeeze and spice with saltand pepper. Add onion fried on grease. Pinout the dough and put grated potatoes on it.Roll and slice. Boil and serve adorned withonion with greaves.KLUSKI Z MAKIEM(Zofia Stalęga, Żerdź – gmina Żyrzyn)Wykonanie:Mak sparzyć i ucierać w glinianej misie z dodatkiemmiodu. Z mąki, wody i jajka zagnieśćciasto. Rozwałkować i pokroić w cienkie niteczki.Gotować w osolonej wodzie. A następniewymieszać z makiem.NOODLES WITH POPPY(Zofia Stalęga, Żerdź- Żyrzyn municipality)Blanch the poppy and pound in a clay bowlwith the addition of honey. Knead the doughout of flour, water and eggs. Pin it out andcut in thin stripes. Cook in salty water. Nextmix with poppy.KROKIETY Z KAPUSTĄ I GRZYBAMI(Agnieszka Struska, SKA Markuszów)Składniki:Ciasto na naleśniki: 35 dag mąki (2 szklanki) 500 ml mleka (lub pół na półmleko z wodą) 4 jajka 50 ml oleju sólUbijamy mąkę z jajkami i mlekiem, dolewamytroszkę oleju i dodajemy szczyptę soli.Dokładnie mieszamy lub miksujemy.Farsz: 80 dag kiszonej kapustyCROQUETTES WITH CABBAGE ANDMUSHROOMS(Agnieszka Struska, SKA Markuszów)Ingredients:Pancakes Dough: 35 dag flour (2 glasses) 500 ml milk (or fifty- fifty withwater) 4 eggs 50 ml olive oil SaltBeat flour, eggs and milk, add a bit of oliveoil and a pinch of salt. Mix carefully.Stuffing: 80 dag sauerkraut35

1 kg grzybów 1 cebula sól / pieprz / ziarenka smakuDo panierowania: 2 jajka 2 łyżki mleka bułka tartaWykonanie:Kapustę gotujemy na miękko i odcedzamy,Grzyby kroimy w kostkę. Cebulę obieramyi kroimy w piórka, smażymy na oleju lub maślei dodajemy do grzybów. Dolewamy 2 łyżkiwody i dusimy pod przykryciem pół godziny.Jeśli grzyby są już miękkie to dodajemy je doschłodzonej kapusty. Dodajemy sól, pieprz,ziarenka smaku i mieszamy. Smarujemy farszemnaleśniki i zawijamy. Moczymy w jajkuz mlekiem i obtaczamy w bułce tartej. Smażymyna złoty kolor. 1 kg mushrooms 1 onion Salt/pepper/spicesFor breadcrumbing: 2 eggs 2 tablespoons milk CrumbsPreparation:Cook sauerkraut to soft and strain. Cut mushroomsin cubes. Peel onion and cut in thinstripes, fry on oil or butter add to mushrooms.Add 2 tablespoons of water and simmerunder the cover for half an hour. When mushroomsare soft add them to cool sauerkraut.Add salt, pepper, spices and mix, lubricatepancakes with stuffing. Roll. Soak for a momentin milk with egg and grind in crumbles.Fry to gold.KOPYTKA Z KASZY JAGLANEJ(Justyna Matraszek, Osiny – gmina Żyrzyn)Składniki: 40 dag kaszy jaglanej 1 szklanka mleka 4 jajka 15 dag mąki pszennej 2 łyżki mąki ziemniaczanej 2 łyżki masła posiekana natka pietruszki sólWykonanie:Umytą kaszę jaglaną zalać wrzątkiem, odstawićna około pół godziny. Zagotować mlekoz masłem i szczyptą soli, wrzucić do tego napęczniałąkaszę, gdy zawrze przykryć i wstawićna 45 minut do piekarnika (180 stopniC). Następnie gdy wystygnie przepuścić przezMILLET NOODLES “KOPYTKA”(Justyna Matraszek, Osiny- Żyrzyn municipality)Ingredients: 40 dag millet 1 glass milk 4 eggs 15 dag wheat flour 2 tablespoons potato flour 2 tablespoons butter Chopped parsley leaves SaltPreparation:Clean millet pour over with boiling water, putaway for about half an hour. Cook milk withbutter and a pinch of salt., add millet, whenboils cover and put into the oven for 45 minutes(180 degrees Celsius). Then when coolmince it, add flour and eggs and chopped par-36

maszynkę, dodać mąkę i jajka oraz posiekanąnatkę pietruszki. Wyrobić jednolite ciasto,które potem należy formować w wałeczkii ciąć na kopytka. Gotować w osolonymwrzątku, aż wypłyną na wierzch. Można spożywaćokraszone bądź z sosem grzybowym.sley. Knead smooth dough, which then formin rollers and cut noodles. Boil in salty wateras they appear on the surface. Can be consumedadorned or with mushroom sauce.NALEŚNIKI TATARSKIE(Krystyna Łowczak, Markuszów)Składniki:Ciasto naleśnikowe: szklanka mąki szklanka mleka szklanka wody najlepiejgazowanej mineralnej 2 jaja 2 łyżki oliwy szczypta soliFarsz: 6 ziemniaków 25 dag białego sera (półtłusty) 15 dag żółtego startego sera cebula 2 łyżki masła 2 łyżki oleju sól oraz pieprz czarny i ziołowydo smakuWykonanie:Ubijamy jaja z solą i dodajemy pozostałeskładniki ciągle ubijając – aż do uzyskaniajednorodnego ciasta. Smażymy następnie niezbytgrube naleśniki.Gotujemy ziemniaki, po ostygnięciu mielemyrazem z białym serem, dodajemy obsmażonąwcześniej na maśle na jasnozłoty kolorcebulę. Dodajemy do farszu sól i pieprz (potrawalepiej smakuje gdy dodamy go więcej).Farsz nakładamy równomiernie nie za gruboTARTAR PANCAKES(Krystyna Łowczak, Markuszów)Ingredients:Pancake Dough: 1 glass flour 1 glass milk 1 glass mineral sparkling water 2 eggs 2 tablespoons olive oil A pinch of saltStuffing: 6 potatoes 25 dag semi- fat cottage cheese 15 dag grated yellow cheese Onion 2 tablespoons butter 2 tablespoons olive oil Salt/ natural and herbal pepperPreparation:Beat eggs with salt, add the rest of ingredientsstill beating – to getting smooth dough. Frynot thick pancakes.Boil potatoes, when cold mince together withcottage cheese, add onion earlier fried to gold.Add salt and pepper to the stuffing (dish tastesbetter if we add more pepper). Evenlyput the stuffing on pancakes (not too thick),sprinkle with yellow cheese. Fold each pancakeinto four and fry in oil on both sides thefrying pan, so that cheese inside melt. Thenwe also drain off pancakes of excess fat with37

na naleśniki i posypujemy startym żółtymserem. Składamy każdy naleśnik na cztery(w chusteczkę) i obsmażamy na patelni na olejuz dodatkiem masła z dwóch stron, tak abyser w środku się stopił. Następnie warto takżeodsączyć ręcznikami papierowymi nadmiartłuszczu z naleśników. Podawać najlepiejz gęstym sosem grzybowym i natką pietruszki.Można je jeść także bez sosu np. z czerwonymbarszczykiem.paper towels. Serve preferably with a thickmushroom sauce and parsley. Can be consumedwithout any sauce eg. with red borscht.38

Chleb: pieczywoobrzędowe, wypiekCHLEB ŻYTNI NA ZAKWASIE(Leokadia Olszak, Żerdź – gmina Baranów)Składniki: mąka żytnia zakwas zsiadłe mleko drożdże sólWykonanie:Wieczorem robimy zaczyn. Do dzieży przesiewamypołowę mąki, dodajemy zakwas, zsiadłemleko, drożdże i mieszamy. Pozostawiamyw ciepłym miejscu na noc. Rano przesiewamypozostałą mąkę, sól i wyrabiamy tak długo,aż ciasto będzie odstawać od ręki. Czekamyaż wyrośnie. Rozpalamy w piecu chlebowym,a ciasto wkładamy do brytfanek. Gdy piec będzieodpowiednio nagrzany wkładamy chlebdo pieca i pieczemy około 1 godziny.Bread: ritual bread,bakingRYE BREAD ON LEAVEN(Leokadia Olszak, Żerdź-Baranów Municipality)Ingredients: Rye flour Leaven Curds and whey Yeast SaltPreparation :In the evening prepare leaven. Add half of sievedflour, leaven, curds and whey, yeast to thekneading-trough and mix all the ingredients.Leave in a warm place for the night. In themorning sieve and add the rest of flour andsalt. Knead the dough so long as it stops stickingto your hands. Leave it to grow.Prepare the bread stove and put the doughinto the baking tins. When the stove is hotenough put the baking tins into it and bakefor about an hour.39

KWAS CHLEBOWY NA MIODZIE(Maria Struska, Markuszów)Składniki 1 kg razowego chleba 12 litrów wody 60 dag miodu najlepiejwielokwiatowego 20 dag cukru 1 op. rodzynek 2 cytryny 2 dag drożdżyWykonanie:Chleb pokroić w cienkie kromki, zrumienićw piekarniku. Wodę zagotować. Połową gorącejwody zalać sucharki. Do drugiej połowywody dodać miód, pokrojoną w plasterkicytrynę, rodzynki i pozostawić na 12 godzin.Po tym czasie odcedzić i połączyć oba płyny.Sporządzić z cukru karmel. Dodać go do płynu.Następnie dodać drożdże roztarte z łyżkącukru i zostawić pod przykryciem na kolejne12 godzin. Po tym czasie rozlać do buteleki pozostawić w chłodzie na 2-3 dni. Po tymczasie jest gotowy do spożycia.BREAD ACID ON HONEY(Maria Struska, Markuszów)Ingredients: 1 kg black bread 12 l water 60 dag honey if possible multiflorous 20 dag sugar 1 packet of raisins 2 lemons 2 dag yeastPreparation:Cut bread into thin slices, brown in the stove.Boil water. Half of the water pour overthe dry slices. To the second half add honey,sliced lemons, raisins and leave for 12 hours.Then drain and join both liquids. Prepare caramelof sugar. Add to the liquid. Then addyeast grated together with one tablespoon ofsugar and leave under the cover for the next12 hours. Then pour into bottles and store ina cool place for 2-3 days. After that time it isready to consume.40

Potrawy warzywnei owocoweMARCHEW Z GROCHEMI ZIEMNIAKAMI(Żyrzyn)Składniki: 0,5 kg marchwi 0,5 kg ziemniaków 0,25 kg grochu 0,5 kg słoniny wędzonej sól do smakuWykonanie:Groch zalać zimną wodą i zostawić do namoczeniana noc. Na następny dzień grochodcedzić zalać taką samą ilością wody, żebydobrze go zakrywała. Do tak przygotowanegogrochu dodać skórkę ze słoniny, sól do smakui gotować około pół godziny. Marchew oskrobać,opłukać, pokroić na kilka części i dodaćdo gotującego sie grochu. Gotować 10 minut.Następnie dodać obrane, opłukane i pokrojonena kilka części ziemniaki. Wszystko razemgotować do miękkości (tak aby się nie rozgotowało).Odcedzić i odparować.Wszystkie składniki ubić tłuczkiem do ziemniaków.Słoninę pokroić w kostkę i stopić naskwarki. Gorącą marchew z grochem i ziemniakaminakładać na talerze i okrasić tłuszczemze skwarkami. Można podawać ze słodkimmlekiem do popicia.Fruit and vegetabledishesCARROT WITH PEA ANDPOTATOES(Żyrzyn)Ingredients: 0,5 kg carrot 0,5 kg potatoes 0,25 kg pea 0,5 kg smoked bacon SaltPreparation:Pea pour over with cold water and leave tosoak for a night. Next day drain it and pourover with water to cover pea well. To suchprepared pea add bacon rind, salt and cookfor half an hour. Clean and rinse carrot, cutinto a few pieces and add to boiling pea.Cook fot 10 minutes. Then add peeled, rinsedand cut into a few pieces potatoes. Cookeverything to soft (pay attention not to overcook).Drain and evaporate.All the ingredients beat with a masher. Baconcut in cubes and melt to get greaves. Hot carrotwith pea and potatoes put on plates andadorn with greaves. Can be served with sweetmilk to drink.OGÓRKI MAŁOSOLNE Z LIŚCIEMCHRZANU(Justyna Matraszek, Osiny – gmina Żyrzyn)Składniki: ogórki średniej wielkościFRESH CUCUMBERS WITHHORSERADISH LEAF(Justyna Matraszek, Osiny – Żyrzyn municipality)Ingredients: Medium cucumbers41

woda gotowana, zimna 1 łyżka soli kamiennej średniej wielkości liść chrzanu koper gorczycaWykonanie:Ogórki należy umyć i osuszyć. Do litrowegosłoika lub naczynia z kamionki włożyć liśćz chrzanu, następnie poukładać ogórki, dodaćkoperek i gorczycę. Zalać osoloną wodą. Odstawićw ciepłe miejsce, można spożywać jużpo 2-3 dniach. Boiled water (cooled) 1 tablespoon salt Medium horseradish leaf Dill Mustard seedsPreparation:Wash and dry cucumbers. To 1 l capacity jaror terrine pot put a horseradish leaf, next putcucumbers, add dill and mustard seeds. Pourover with cold, salty water. Leave in a warmplace. Ready to consume after 2-3 days.BUDYŃ Z GRZYBÓW(Anna Sikora, Borysów – gmina Żyrzyn)Składniki: 5 dag grzybów suszonych 20 dag kaszy manny 2 cebule łyżka masła sól / pieprzWykonanie:Grzyby ugotować i drobno posiekać. Na wywarzespod grzybów ugotować kaszę. 2 cebu-MUSHROOM PUDDING(Anna Sikora, Borysów – Żyrzyn municipality)Ingredients: 5 dag dried mushrooms 20 dag semolina 2 onions 1 tablespoon butter Salt/pepperPreparation:Cook mushrooms and chop them fine. Onthe left mushroom decoction cook semolina.42

le pokroić w plastry i przysmażyć na maśle.połączyć grzyby, kaszę, cebulę i 3 żółtka,przyprawić. Z 3 białek ubić pianę i dodać domasy. Dodać 2 jajka ugotowane na twardo.Włożyć masę do formy i ugotować na parze.Slice 2 onions and fry on butter. Join mushrooms,semolina, onions and 3 yolks, spice.Beat 3 whites and add to the mixture. Add 2hardboiled eggs. Put into a pan and cook onsteam.GRZYBY W SOSIE POMIDOROWYM(Krystyna Nakonieczna, Borysów – gmina Żyrzyn)Składniki: 2 kg grzybów 5 dużych cebul 1 szklanka oleju ½ szklanki octu 3 łyżki cukru słoiczek koncentratu pomidorowegoWykonanie:Grzyby należy dokładnie umyć i ugotowaćw osolonej wodzie. Cebule zeszklić na olejui dodać do grzybów, w następnie dodawać cukier,ocet i koncentrat. Wszystko zagotować.Nakładać do słoików gorące i odwrócić dogóry dnem. Nie trzeba pasteryzować.MUSHROOMS IN A TOMATO SAUCE(Krystyna Nakonieczna, Borysów- Żyrzyn municipality)Ingredients: 2 kg mushrooms 5 big onions 1 glass olive oil ½ glass vinegar 3 tablespoons sugar A jar of tomato pastePreparation:Wash mushrooms carefully and boil in a saltywater. Fry onion a bit on oil and add to mushrooms,next add sugar, vinegar and tomatopaste. Boil everything together. Put into thejars when hot, close the jar and put it upsidedown. It is not necessary to scald.MARYNOWANE GRZYBKIZ DODATKIEM PRZYPRAW(Barbara Rułka, Żyrzyn)Oczyszczone kapelusze podgrzybków dokładnieumyć i obgotować w lekko osolonej wodziedwa lub trzy razy. Odcedzić.Zalewa: 1 szklanka octu 10% 2 szklanki wody 1 płaska łyżka cukru ½ łyżki soli ziele angielskie / liść laurowyWszystko razem zagotować.MUSHROOMS MARINATEDWITH SPICES(Barbara Rułka, Żyrzyn)Mushroom caps wash carefully and cook ina slight salty water twice or three time. Drain.Poured vinegar: 1 glass 10% vinegar 2 glasses water 1 flat tablespoon sugar ½ tablespoon salt Pimento/ bay leafBoil all the ingredients together.43

Wykonanie:Gorącymi grzybami napełnić słoiki i zalać gorącązalewą. Słoiki szybko zamknąć. Nie pasteryzować.Tak zamarynowane grzybki, poostudzeniu można podawać z przyprawami.Odcedzamy je wtedy dokładnie z marynatyi dodajemy: cebulkę pokrojoną w drobną kostkę drobno pokrojony czosnek vegetę do smaku gałkę muszkatołową mieloną odrobinę imbiru troszkę pieprzu mielonegoprawdziwego i ziołowego.Całość dokładnie wymieszać.Preparation:Fill the jars with hot mushrooms and coverwith hot poured vinegar. Close the jars quickly.Don’t scald. Marinated mushrooms, whencold can be served with spices.In such a situation we drain them and add: Onion cut fine in cubes Fine chopped garlic Vegeta to taste Grated nutmeg A bit of ginger A bit of natural and herbal pepperMix everything carefully.SROMOTNIKI Z PISKÓR(Zofia Szaruga, Borysów – gmina Żyrzyn)Składniki: 10 jajek ugotowanych na twardo 20 dag ugotowanych pieczarek 5 czerwonych pomidorów cebulaSROMOTNIKI Z PISKÓR(Zofia Szaruga, Borysów- Żyrzyn municipality)Ingredients: 10 hardboiled eggs 20 dag boiled mushrooms 5 red tomatoes44

przyprawy: sól i pieprz dekoracja: ser żółty i majonezWykonanie:Jajka obrać, ściąć ich czubki, tak aby możnabyło wyjąć żółtko. Z żółtek, drobno posiekanychpieczarek i cebuli zrobić pastę i włożyćją w miejsce wydrążonych żółtek. Na tacyustawić przygotowane jajka, na nie położyćprzekrojonego pomidora w kształcie kapeluszagrzyba i przyozdobić kroplami z majonezu. Onion Spices: Salt and pepper Decoration: yellow cheese andmayonnaisePreparation:Peel eggs, cut off their tops, so as you cantake out yolks. Make paste out of yolks, finechopped mushrooms and onion, and put itinto the whites. Put such prepared eggs ona tray, on tops put a tomato as a mushroomcap, decorate with mayonnaise drops.ZAWIJAKI Z KASZY JAGLANEJZ SOSEM GRZYBOWYMPO BORYSOWSKU(Żyrzyn)Składniki: 2 średniej wielkości całe główkikapusty kiszonej 0,5 kg kaszy jaglanej sól / pieprz cebula tłuszcz do podsmażenia grzyby (maślaki lub podgrzybki)Wykonanie:Kapustę wrzucić do wrzątku i lekko obgotowaćtak, aby porozdzielać liście. Kaszę wsypaćna wrzątek i kilka minut gotować, potemodcedzić na durszlaku, wsypać na miskę,wlać do tego wcześniej podsmażoną cebulkęz tłuszczem. Doprawić wszystko do smakui zawijać w liście kapusty. Ułożyć w garnkui gotować w niedużej ilości wody, aż liściebędą miękkie.Przygotowanie sosu należy rozpocząć od podsmażeniagrzybów na tłuszczu z cebulką, po-MILLET WRAPPINGSWITH A MUSHROOM SAUCEIN A BORYSÓW WAY(Żyrzyn)Ingredients: 2 medium cabbages 0,5 kg millet Salt/pepper Onion Oil to fry MushroomsPreparation:Put cabbage into boiling water and let itboil for a few minutes, then separate leaves.Throw millet into the boiling water and cookfor some minutes, then drain on a colander.Pour millet into the bowl, add earlier friedonion with grease. Spice to taste and wrap inthe cabbage leaves. Put in the pot and cookin a small amount of water, as the leaves becomesoft.Start preparing sauce from frying mushroomson grease with onion, then add water, taste,add some sweet cream and a bit of flour mi-45

tem podlewać wodą, dosmakować, dodać trochęsłodkiej śmietany i trochę mąki rozbitejw wodzie wedle uznania. Gotowe zawijakipolewać sosem i podawać z surówką lub ogórkiemkiszonym.xed with water if you wish. Ready wrappingspour over with sauce and serve with salad orpickled cucumber.KASZAK Z KASZY JAGLANEJ(Zofia Paprota, Kaleń)Składniki:Ciasto 3 szklanki mąki pszennej 230 ml śmietany 3 żółtka 30 g drożdży 4 łyżki cukru cukier waniliowy 8 dag margaryny szczypta soliWykonanie:Przyrządzić rozczyn z drożdży, śmietany, łyżkicukru i szczypty soli. Dodać pozostałą mąkę,roztopioną i ostudzoną margarynę, żółtkautarte z resztą cukru i cukrem waniliowym.Wyrobić ciasto i pozostawić do wyrośnięcia.Ciasto rozwałkować na cienki placek i wyłożyćnim wysmarowaną blaszkę.Składniki nadzienia z kaszą: 0,5 kg kaszy jaglanej 0,5 kg twarogu 4 żółtka 2 całe jaja 0,5 szklanki oleju 1 l mleka 15 dag cukruKaszę uprażyć z mlekiem. Po ostudzeniu zemlećwraz z serem w maszynce. Dodać jajai żółtka utarte z cukrem i olej. Dobrze wymieszać.Wyłożyć na ciasto. Piec około 45 minutw temp. 180 stopni.MILLET KASZAK(ADDITIONAL RECIPE)(Zofia Paprota, Kaleń)Cake ingredients: 3 glasses wheat flour 230 ml cream 3 yolks 30 g yeast 4 tablespoons sugar Vanilla sugar 8 dag margarine A pinch of saltCake preparation:Prepare leaven of yeast, cream, a tablespoonsugar and a pinch of salt. Add the rest offlour., melted and cooled margarine, rubbedyolks with the rest of sugar and vanilla sugar.Knead dough and leave to grow. Pin out toa thin pie and put in a smeared baking tin.Ingredients of stuffing with millet 0,5 kg millet 0,5 kg cottage cheese 4 yolks 2 eggs 0,5 glass of oil 1 l milk 15 dag sugarRoast millet with milk. After cooling mincewith cheese. Add eggs and yolks rubbed withsugar and oil. Mix well. Put on the top of dough.Bake for about 45 minutes in 180 degreesCelsius.46

GOŁĄBKI Z KASZY GRYCZANEJ(Zofia Stalęga, Żerdź – gmina Żyrzyn)Wykonanie:Uprażyć kaszę. Pieczarki udusić z cebulką naoleju. Gotowe produkty połączyć i doprawićsolą i pieprzem. Kapustę obgotować i liścienadziewać farszem. Gotowe włożyć na pół godzinydo piekarnika. W tym czasie przygotowaćsos grzybowy.MILLET ”PIGEONS”(Zofia Stalęga, Żerdź- Żyrzyn municipality)Preparation:Roast millet. Mushrooms with onion simmeron oil. Join ready products and spice with saltand pepper. Precook cabbage. Put stuffing onleaves. Wrap. When ready put for half anhour to the oven. In the meantime preparemushroom sauce.PASZTET Z CUKINII(Drzewce, gmina Nałęczów)Składniki: 1 cukinia 1 marchew 1 pietruszka 1 cebula 20 dag sera żółtego 1,5 szklanki bułki tartej 0,5 szklanki oleju 3 żółtka przyprawy: sól, pieprz, słodkapapryka, gałka muszkatołowaWykonanie:Cukinię, marchew, pietruszkę, cebulę oraz serżółty zetrzeć na tarce, na dużych oczkach.Dodać bułkę tartą, olej i 3 żółtka. Przyprawićdo smaku. Wszystko wymieszać, pod koniecmieszania dodać ubite białka. Włożyć doblaszki, a blaszkę do piekarnika. Piec ok. 70minut w 200 stopniach. Smarować pasztetemchleb.COURGETTE PATE(Drzewce – Nałęczów municipality)Ingredients: 1 zucchini 1 carrot 1 parsley 1 onion 20 dag yellow cheese 1,5 glass crumbs 0,5 glass olive oil 3 yolks Spices: salt, pepper, sweetpaprika, nutmegPreparation:Zucchini, carrot, parsley, onion and yellowcheese grate on a big-hole grater. Add crumbs,oil and 3 yolks. Spice to taste. Mix everything,when nearly ready add beaten whites.Put into a baking tin and into the oven. Bakefor about 70 minutes at 200 degrees Celsius.Consume on bread.47

PASZTET Z KARTOFLI I SERA(Lucyna Kowalik, Góra Puławska)Składniki: 10 kartofli (ugotowanych) ½ litra śmietany ½ kg sera 2 jaja ser żółty sól liść laurowy kminek pietruszkaWykonanie:Kartofle pokroić w talarki, ser utrzeć i wymierzaćze śmietaną i rozbitymi jajkami. Dodaćliść laurowy, kminek i pietruszkę. Wszystkoto wyłożyć na dobrze natartą czosnkiemi wysmarowaną masłem blachę. Posypać seremżółtym i piec 30 – 45 minut. Podawać z sosempomidorowym lub jarzynami na kwaśnoalbo z ćwikłą.PATE WITH POTATOES AND CHEESE(Lucyna Kowalik, Góra Puławska)Ingredients: 10 boiled potatoes ½ l cream ½ kg cheese 2 eggs Yellow cheese Salt Bay leaf Cumin Parsley leavesPreparation:Slice potatoes, grate cheese and mix with creamand beaten eggs. Add bay leaf, cumin andparsley leaves. Put the mass into well smearedwith garlic and butter baking sheet. Sprinklewith cheese and bake 30-45 minutes. Servewith tomato sauce or sour vegetables or beetroot.PĄCZKI Z ZIEMNIAKAMI(Leokadiów)Składniki: 1 kg ziemniaków (obrać i ugotować) ½ kostki margaryny (rozpuścić) ok. 1 kg mąki 10 dag drożdży ½ szklanki cukru kryształu 4 jajka zapach pomarańczowy(cukier rozmieszać z całymi jajkami i zapachem)Wykonanie:Do ugotowanych przekręconych przez maszynkęletnich ziemniaków dodać 10 dagDONUTS WITH POTATOES(Leokadiów)Ingredients: 1 kg potatoes (peel and boil) ½ packet of margarine (melt) About 1 kg flour 10 dag yeast ½ glass sugar 4 eggs Orange aroma (sugar mix witheggs and aroma)Preparation:To cooked and minced slightly warm potatoesadd10 dag yeast, warm margarine and therest of ingredients. Add about 1 kg flour, kne-48

drożdży, ciepłą margarynę i pozostałe składniki.Do tego wsypać ok. 1 kg mąki, wyrobićciasto, formować pączki i smażyć na olejui smalcu.ad the dough, form donuts and fry on oil andlard.KOTLETY ZIEMNIACZANE(Krystyna Grzegorzak, Zagrody – gmina Żyrzyn)Składniki: 1 kg ugotowanych ziemniaków 4 czubate łyżki mąki 4 jajka 1 łyżka masła 2 cebule 2 łyżki kopru sól / pieprzWykonanie:Cebule obrać i pokroić, zeszklić na maśle.Ziemniaki zemleć, utrzeć z żółtkami, dodaćcebule, mąkę i utrzeć, na końcu dodać pianęz białek i koper, dobrze wyrobić. Z masy zrobićkotlety, zanurzyć w rozbitym jajku i bułcetartej, smażyć na małym ogniu.Podawać z surówką.POTATO CHOPS(Krystyna Grzegorzak, Zagrody – Żyrzyn municipality)Ingredients: 1 kg boiled potatoes 4 full tablespoons of potato flour 4 eggs 1 tablespoon butter 2 onions 2 tablespoons dill Salt/pepperPreparation:Peel onions, chop and fry for a while on butter.Mince potatoes, pound with yolks, addonions, flour and at the end beaten whitesand dill, knead well. Make cutlets out of thepulp, immerse in a beaten egg and breadcrumbsand fry over low heat.Serve with salad.KOTLETY JAGLANO - SELEROWE(Barbara Rułka, Żyrzyn)Składniki: 35 dag kaszy jaglanej 35 dag selera 10 dag cebuli 3 jaja ugotowane 10 dag masła ½ l. wywaru z włoszczyzn 2 jaja surowe ½ kg tartej bułki 2 pęczki koperku lub natki pietruszki sólMILLET-CELERY CHOPS(Barbara Rułka, Żyrzyn)Ingredients: 35 dag millet 35 dag celery 10 dag onion 3 hardboiled eggs 10 dag butter ½ l vegetable decoction 2 raw eggs ½ kg breadcrumbs 2 bunches of dill or parsley leaves Salt49

Wykonanie:Oczyszczone selery pokroić w cieniutkie paseczki.Kaszę opłukać i obgotować, odcedzići zalać gorącym wywarem jarzynowym, dodaćsól, masło i seler. Ugotować na pół sypko. Cebulępokroić w kostkę i lekko zrumienić nazłoty kolor. Jaja ugotowane pokroić w kostkę.ciepłą kaszę wymieszać z cebulą, surowymijajkami i posiekanym koperkiem lub natką.Do masy dodać pokrojone jajka i uformowaćkotlety. Panierować w tartej bułce i smażyć.Preparation:Clean celeries cut in thin stripes. Rinse andprecook millet, drain and pour over with hotvegetable decoction, add salt, butter and celery.Cook half loose rice. Onion chop in cubesand fry to gold. Hardboiled eggs cut in cubes.Warm millet mix with onion, raw eggs, choppeddill and parsley. Add chopped eggs andform cutlets. Coat with breadcrumbs and fry.BABKA ZIEMNIACZANA(„Kotlinianki” Kotliny – gmina Żyrzyn)Składniki: 2½ kg ziemniaków 4 garście kaszy gryczanej 3 – 4 jajka 3 duże cebule 20 dag słoniny 1/3 szkl. oleju sól / pieprz ziołowy i naturalnyPOTATO CAKE(“Kotlinianki” Kotliny – Żyrzyn municipality)Ingredients: 2 ½ kg potatoes 4 handfuls buckwheat 3-4 eggs 3 big onions 20 dag bacon 1/3 glass olive oil Salt/ herbal and natural pepper50

Wykonanie:Ziemniaki surowe i 2 cebule obrać i zetrzećna tarce o drobnych oczkach. Wsypać 4 garściekaszy gryczanej surowej i jajka. Słoninępokroić w kostkę i usmażyć. Do podsmażonejsłoninki dodać jedną cebulę i ją zeszklić. Dotego wlać olej, doprawić solą i pieprzem dosmaku. Wszystko dobrze wymieszać, wlać doblachy i piec w piekarniku 1, 5 godziny. Najlepiejsmakuje na zimno.Preparation:Peel raw potatoes and 2 onions and gratethem on as small-hole grater. Add 4 handfulsof raw buckwheat and eggs. Bacon cut in cubesand fry. To fried bacon add 1 onion andfry for a moment., add oil, spice with salt andpepper. Mix all ingredients, pour into bakingtin and bake in the oven for about 1.5 hour.The best when cold.BABA KAPUŚCIANA(„Śniadowianki”, Śniadówka – gmina Baranów)Składniki: włoska kapusta 5 jajek 100 ml. kremówki sól pieprz olej kminek 2-3 marchewkiCABBAGE CAKE(“Śniadowianki”, Śniadówka – Baranów municipality)Ingredients: 1 kale 5 eggs 100 ml cream Salt Pepper Olive oil Cumin 2-3 carrots51

Wykonanie:1. Kapustę oczyścić, wyciąć głąb i włożyć dowrzątku na 3 minuty. Zdjąć 6 liści.2. Jajka roztrzepać ze śmietaną, przyprawićdo smaku solą i pieprzem. Połowę kapustydrobno posiekać. Marchew ugotować w osolonejwodzie i zetrzeć na tarce.3. Posiekaną kapustę podsmażyć na oleju, wymieszaćz marchewką i kminkiem. Żaroodpornenaczynie posmarować olejem. Dno i bokiwyłożyć odłożonymi liśćmi kapusty, dociskającje do ścianek.4. Farsz przełożyć do formy, zalać śmietanąz jajkami. Piec całość w temperaturze 200stopni C przez 20 – 30 minut. Po upieczeniuwyłożyć babę do góry dnem. Podawać na gorąco.Kroić na trójkąty.Preparation:Clean and cut out into the cabbage. Put intothe boiling water for 3 minutes. Take off 6 leaves.Mix fine eggs with cream, spice with salt andpepper. Chop half of the cabbage. Cook carrotin a salty water and rub it on the grater.Chopped cabbage fry on oil, mix with carrotand cumin. Heat resistant steel vessel greasewith oil. Cabbage leaves put onto the bottomand sides of the dish pressing to the sides.Stuffing put to the form, pour over with creamwith eggs. Bake in 200 degrees Celsius for20-30 minutes. After baking take it out puttingupside down. Serve hot. Cut in triangles.KAPUSTA Z GROCHEM I GRZYBAMI(Bronisławka – gmina Kurów)Składniki: kapusta kiszona groch grzyby suszone olej cebula sól / pieprzWykonanie:Kapustę, groch i grzyby ugotować – wszystkooddzielnie. Kapustę w 3 – 4 wodach. Kiedykapusta będzie miękka dodać groch i grzyby.Cebulę pokroić w kosteczkę i podsmażyć naoleju – dodać 1 łyżkę mąki – zrobić zasmażkęi dodać do kapusty. Doprawić do smaku,Dusić.CABBAGE WITH PEAAND MUSHROOMS(Bronisławka – Kurów municipality)Ingredients: Sauerkraut Pea Dried mushrooms Oil Onion Salt/pepperPreparation:Cook sauerkraut, pea and mushrooms- eachingredient separately. Sauerkraut 3-4 timeschanging water. When it is soft add pea andmushrooms. Cut onion in cubes and fry onoil- adding 1 tablespoon flour- prepare rouxand add to sauerkraut. Spice to taste.52

KAPUSTA Z ZIEMNIAKÓWZ DODATKIEM GROCHU(Oblasy – gmina Janowiec)Wykonanie:Ziemniaki obieramy, kroimy w drobną kosteczkę.Zalewamy wodą i odstawiamy naparę godzin. Wody nie wylewamy, gotujemyw niej ziemniaki i solimy do smaku. Grochgotujemy do miękkości. Ziemniaki i groch odcedzamyi ucieramy na miazgę. Mieszamy razem.Dodajemy do tego słoninę przysmażonąz cebulą, można dodać także kiełbasę.CABBAGE OF POTATOESWITH PEA(Oblasy- Janowiec municipality)Preparation:Peel potatoes, cut in a tiny cubes. Cover withwater and leave for a few hours. Do not pourout water, cook potatoes in it and spice withsalt. Cook pea to soft. Drain potatoes and peaand rub to get pulp. Mix together. Add baconfried with onion. Sausage can also be added.KAPUSTA Z GROCHEM I ŚMIETANĄ(Kazimiera Szlachetka, Cyganówka gm. Wojciechów)Składniki: kapusta - 2 główki groch - 0,50 kg śmietana - ½ litra pieprz, kwasek, sól,CABBAGE WITH PEA AND CREAM(Kazimiera Szlachetka, Cyganówka – Wojciechówmunicipality)Ingredients: 2 cabbages 0,5 kg pea ½ l cream Pepper, lemon acid, salt, roux53

zasmażka z tłuszczem i mąki 20 dkg + 1 łyżka mąkiWykonanie:Kapustę owarzyć i odcedzić, groch ugotowaćrozetrzeć i dodać do kapusty, zrobić zasmażkęz tłuszczu i mąki doprawić do smaku.of flour and lard 20 dag + 1 tablespoon flourPreparation:Cook cabbage and drain, rub pea and add tocabbage, prepare roux of flour and lard andspice to taste.KAPUSTA KISZONAZ PIECZARKAMI W WAFLACH(Wiesława Trybuła, Osiny – gmina Żyrzyn)Składniki: kapusta kiszona pieczarki wafle cebula przyprawyWykonanie:Kapustę ugotować, pieczarki udusić na olejuz cebulką. Wymieszać i przyprawić. Gorącerozłożyć na waflu i zwinąć, pokroić na kawałki– 10 centymetrów. Wystygnięte maczamyw jajku i bułce tartej i smażymy.SAUERKRAUT WITH MUSHROOMSIN WAFERS(Wiesława Trybuła, Osiny- Żyrzyn municipality)Ingredients: Sauerkraut Mushrooms Wafers Onion SpicesPreparation:Cook sauerkraut. Mushrooms simmer withonion on oil. Mix and spice. Hot put on waferand roll, cut into 10cm pieces. When coldcoat in egg and breadcrumbs and fry.KAPUSTA WIGILIJNA(Teresa Nowaczek)Składniki: 2 kg kapusty kwaszonej ½ kg fasoli 1 garść suszonych grzybów ¼ litra oleju rzepakowego 1 cebula liść laurowy ziele angielskie pieprzCABBAGE WITH MUSHROOMSAND DRIED PLUMS(Teresa Nowaczek)Ingredients: 2 kg sauerkraut ½ kg beans1 handful driedmushrooms ½ l canola oil 1 onion Bay leaf Pimento Pepper54

Wykonanie:Kapustę opłukać, włożyć do garnka, zalaćwodą i gotować. Jeżeli jest zbyt kwaśna, trochęwody odlać. W drugim garnku ugotowaćfasolę, która była moczona przez noc. Grzybyna noc namoczyć, odlać wodę i ugotować.Ugotowane grzyby odcedzić i drobno pokroić.Do ugotowanej kapusty dodać fasolę, grzybyi cebulę przysmażoną na połowie oleju. Następniedodać zasmażkę z 1 łyżki mąki i resztyoleju. Doprawić do smaku.Preparation:Rinse sauerkraut, put into the pot, cover withwater and cook. Pour out some water if it istoo sour . In the next pot cook beans, whichsoaked previous night. Soak mushrooms forthe night, pour out water and cook. Draincooked mushrooms and cut fine. To cookedsauerkraut add beans, mushrooms and onionfried on a half of oil. Then add roux made of1 tablespoon flour and the rest of oil. Spiceto taste.BURACARZ(Anna Serewa, Kaleń)Składniki: 0,5 kg mąki 0,5 litra ciepłego mleka 5 dkg drożdży 3 łyżki cukru 1 cukier waniliowy szczypta soli 0,5 kg buraków cukrowychBURACARZ(Anna Serewa, Kaleń)Ingredients: 0,5 kg flour 0,5 l warm milk 5 dag yeast 3 tablespoons sugar 1 vanilla sugar A pinch of salt 0,5 kg sugar beet55

Wykonanie:Z powyższych składników, poza burakami,zrobić ciasto drożdżowe, odstawić na pół godzinyw ciepłe miejsce. Kiedy wyrośnie, dodaćstarte na tarce ugotowane buraki cukrowe,wymieszać. Gotowe ciasto ułożyć w wysypanejtartą bułką blasze na wysokość ok. 4 cm.Można posypać kruszonką. Piec w nagrzanympiekarniku ok. 40 min. Do ciasta można dodaćgarść maku i (lub) utartą odciśniętą marchew.BURACARZ(Klub 4 H działający przy Gminnym Ośrodku Kulturyw Wojciechowie)Składniki: burak cukrowy -2 sztuki mąka – garstka cukier – łyżka drożdże - 5 dkg mleko - 1 szklanka mąki - ile się wgniecieWykonanie:Ugotować buraki a następnie obrać i zetrzećna tartce jarzynowej. Drożdże wymieszaćz cukrem i mlekiem. Z mąki oraz podanychskładników zagnieść ciasto i odstawić w ciepłemiejsce do wyrośnięcia. Wyrośnięte ciastoprzelać do formy do pieczenia i piec w gorącympiekarniku do uzyskania rumianego koloru.Preparation:From given ingredients, except sugar beet,prepare yeast dough, leave for half an hour ina warm place. When grows, add rubbed on agrater cooked sugar beet, mix. Ready dougharrange on baking sheet sprinkled with breadcrumbs.Dough should be about 4 cm thick.Can be sprinkled with crumbles. Bake in theoven for about 40 minutes.A handful of poppy or grated and squeezedcarrot can be added to the dough.BURACARZ(Club 4 H Wojciechów)Ingredients; 2 white beets Handful of poppy 1 tablespoon sugar 5 dag yeast 1 glass milk FlourPreparation:Cook white beets, peel and grate on a grater.Yeast mix with sugar and milk. Knead thedough from flour and given ingredients andleave in a warm place to grow. When readypour into baking tin and bake in a hot oventill it is gold.LEMIESZKA(Halina Jarosińska, kol. Wojciechów I)Składniki: ziemniaki -1 kg mąka - 3 łyżki mleko - ½ szklankiLEMIESZKA(Halina Jarosińska, kol. Wojciechów I)Ingredients: 1 kg potatoes 3 tablespoons flour ½ glass milk56

cebula - 1 mała słonina - 8 dkg śmietana do słoniny - ½ szklankiWykonanie:Ziemniaki ugotować, gdy są miękkie wlaćmleko, odparować.Zdjąć z kuchni, wygnieść ziemniaki z mąką.Następnie jeszcze trochę poddusić.Maczać łyżkę w tłuszczu kłaść kluski, polaćsłoniną z cebulą i śmietaną. 1 small onion 8 dag lard ½ glass creamPreparation:Boil potatoes, when soft and add milk, evaporate.Take away from stove and mash themwith flour. Simmer a bit. Make noodles witha spoon dipped in fat, pour over with lardwith onion and cream.PARZYBRODA(Halina Jarosińska, kol. Wojciechów I)Składniki: Kapusta 0,50 kg Ziemniaki 0,30-0,40 kg Boczek lub słonina 0,05 kg Mąka 0,02 kg Pieprz, kwasek cytrynowy, sól, cukierWykonanie:Kapustę obrać, pokroić w grubą kostkę zalaćwrzącą wodą (1 szkl) dodać sól, szczyptę cukru1dkg tłuszczu przykryć, gdy się zagotujeodkryć na chwilę. Kiedy kapusta jest prawiemiękka dodać pokrojone w kostkę ziemniaki.Gdy jest już wszystko miękkie, wlać zasmażkęz boczku i zarumienionej mąki, zagotować,doprawić pieprzem i jak trzeba kwaskiem.PARZYBRODA(Halina Jarosińska, kol. Wojciechów I)Ingredients: 0,5 kg cabbage 0,3- 0,4 kg potatoes 0,05 kg bacon 0,002 kg flour Pepper, lemon acid, salt, sugarPreparation:Peel cabbage, cut in thick cubes, pour overwith 1 glass of boiling water, add salt, a pinchof sugar, 1 dag fat, cover, when start boilinguncover for a moment. When cabbage is nearlysoft add potatoes cut in cubes. Wheneverything is nearly ready, pour roux made onbacon and fried gold flour, spice with pepperor when necessary lemon acid.ŚLIWKI W OCCIE(Halina Jarosińska, kol. Wojciechów I)Składniki: śliwki - 2 kg ocet - 0,5 litra woda - 0,5 litra cukier - ile wejdziePLUMS IN VINEGAR(Halina Jarosińska, Kol. Wojciechów)Ingredients: 2 kg plums 0,5 l vinegar 0,5 l water Sugar57

Wykonanie:Śliwki drelujemy na połówki.Zalewa: Roztworem z 0,5 litra octu, 0,5 litrawody przegotowanej chłodnej zalać wydrenowaneśliwki – pozostawić na dobę. Potemodlać zalewę. Śliwki następnie ułożyć w słoikach:1 warstwa śliwek (około 2 cm) i potemjedna warstwa cukru (około 0,5 cm) ostatniawarstwa musi być z cukru. Zakręcamy słoiki inic więcej. Odlaną zalewę używamy jako ocetwinny.Preparation:Divide plums into halves..Vinegar solution:Mix 0,5 l vinegar with 0,5 l water and pourover plums- leave for 24 hours. Then pourout liquid. Put the plums into the jars: 1 layerof plums (about 2 cm) and 1 layer of sugar(about 0,5 cm). The last should be sugarlayer. Close the jars and nothing else. Liquidpoured out of the plums use as wine vinegar.58

Potrawy z rybFish dishesKARP W GALARECIE(Witowice – gmina Końskowola)Składniki: głowy karpia na galaretę 1 karp dzwonka włoszczyzna ziele angielskie liść laurowy sól / pieprz natka pietruszki plaster cytrynyWykonanie:1) Głowy i całego karpia sprawić, usuwając łuski.Oczyścić włoszczyznę i wstawić do garnka.Po zagotowaniu wywaru warzywnego do-CARP IN JELLY(Witowice – Końskowola municipality)Ingredients: head carp for jelly 1 carp Vegetables Allspice bay leaf salt / pepper parsley lemon slicePreparation:Clean the head and the whole carp, removingthe husk. Clean the vegetables and addto pot. After boiling, add the vegetable broth59

dać głowy rybie i gotować na malutkim ogniudodając przyprawy.2) Po około 30 minutach dodać dzwonkakarpia i dalej gotować bardzo wolno przez15 minut. Wyjąć rybę na półmisek, doprawićsola i pieprzem.3) Rybę ułożyć w naczyniu żaroodpornym,udekorować zieleniną, włoszczyzną i cytryną,a następnie delikatnie zalać zimnym wywarem,tak aby ryba była cała pokryta.and cook the fish head on the fire by addinga little spice.After about 30 minutes, add portions of carpand continue to cook very slowly for 15 minutes.Remove fish to a platter, season withsalt and pepper.Arrange fish in casserole, garnish with greens,vegetables and lemon, and then gently pour acold brew, so that the whole fish was covered.KARP W GALARECIE(Małgorzata Salamandra, Osiny – gmina Żyrzyn)Składniki: ok 2 kg karpia włoszczyzna 8 cebul liście laurowe kilka ziarenek ziela angielskiego 2 łyżki soku z cytryny sól / pieprzWykonanie:Sprawione karpie opłucz i osusz. Odetnij głowyi płetwy. Gotuj ok. 20 minut. Do wywarudodaj obrane jarzyny i gotuj kolejne 20 minut.Wyjmuj warzywa i włóż rybę, gotuj, takaby sie nie rozpadła. Pod koniec gotowaniadodaj pokrojoną w plastry cebulę oraz pieprz.Chwilę blanszuj, wyjmij rybę wraz z cebuląi wyłóż na półmisek. Zalej esencjonalnym wywaremi odstaw do lodówki do zastygnięcia.CARP IN A JELLY(Małgorzata Salamandra, Osiny – Żyrzyn municipality)Ingredients: about 2 kg carp vegetables 8 onions Bay leaves A few seeds of pimento 2 tablespoons lemon juice Salt/pepperPreparation:Purified carp rinse and dry. Cut off the headand fins. Cook about 20 minutes. For thebroth, add vegetables and cook another 20minutes. Remove vegetables and add fish.Cook so that it is not broke. At the end ofcooking, add sliced onion and pepper. Blanchedmoment, remove the fish with onionsand lay off the dish. Pour with the brew putaway to the fridge Allow to set.60

KARP FASZEROWANY GRZYBAMI(Kazimiera Wójtowicz, Drzewce – gmina Nałęczów)Składniki: karp przyprawa do ryb sok z cytrynyFarsz: ¼ kostki masła 2 żółtka 20 dag grzybów 2 łyżki bułki tartej cebulaWykonanie:Karpia oczyścić i odciąć głowę. Odetnij mięsood ości, wyjmij ości od góry, uważając bynie uszkodzić brzucha ryby. Skrop sokiemz cytryny i posyp przyprawą. Grzyby zetrzyjna tarce lub drobno pokrój, podsmaż wrazz cebulką, dodaj przyprawę do ryb i bułkętartą. Masło utrzyj z żółtkami dodaj ostudzonegrzyby. Farszem nadziej karpia, zszyjlub zepnij u góry. Wysmaruj blachę. Pieczw piekarniku w temperaturze 180 – 200 stopniC około 50 minut. Karpia podawaj na zimnopokrojonego w dzwonki.CARP STUFFED WITH MUSHROOMS(Kazimiera Wójtowicz, Drzewce – Nałęczów municipality)Ingredients: Carp Fish spice Lemon juiceStuffing: ¼ bar of butter 2 yolks 20 dag mushrooms 2 tablespoons breadcrumbs OnionPreparation:Carp clean and cut off his head. Cut meatfrom bones, remove the bones from the top,being careful not to damage the stomach ofthe fish. Drizzle with lemon juice and sprinklewith seasoning. Mushrooms grate on thegrater or finely cut, fry with onion add spiceto the fish and bread crumbs. Butter rubwith yolk, add the mushrooms cooled down.Stuff carp , staple or fasten at the top. Greasebaking pan. Bake in oven at 180-200 degreesCelsius for about 50 minutes. Serve cold cutinto pieces.MARKUSZOWSKA RYBA POŻYDOWSKU(Helena Opolska, Markuszów)Składniki i wykonanie: 1 kg ryby – odfiletować 2 czerstwe bułeczki – namoczyćw mleku 1 mała cebulaWszystko zmielić w maszynce do mięsa.Dodać: 1 łyżeczkę masła“MARKUSZOWSKA“ FISH INJEWISH WAY(Helena Opolska, Markuszów)Ingredients and Preparation: 1 kg fish filleted 2 stale rolls – soak in milk 1 small onionMince everything.Add: 1 teaspoon butter A bit of green parsley61

odrobinę natki pietruszki 1 jajko sól / pieprz cukier do smakuFormować niewielkie pulpety i krótko gotowaćna wywarze z ryby i warzyw (marchew,pietruszka, seler, por). Pulpety układać napółmiskach i zalać w/w wywarem z rozpuszczonążelatyną. Podawać z chrzanem. 1 egg Salt/ pepper Sugar to tasteForm small balls and cook briefly on thebroth with fish and vegetables (carrot, parsley,celery, leek). Put the meatballs on plates andpour over with the brew with melted gelatin.Serve with horseradish.RYBA W SOSIE LITEWSKIM(Ewa Szymańska, Markuszów)Składniki: 1 kg fileta ryby ciasto naleśnikowe – słone 4 cebule - pokroić w talarki 1 słoik papryki marynowanej –pokroić w paski 1 słoik ogórków konserwowych -pokroić w paski 30 dag pieczarek - pokroić w talarkiWykonanie:Wszystko udusić na oleju, dodać koncentratpomidorowy i w razie potrzeby podlać wodą.Przyprawić keczupem, cukrem i solą. Rybyw panierce naleśnikowej przekładać warstwamiz przygotowanym sosem.FISH IN LITHUANIAN SAUCE(Ewa Szymańska, Markuszów)Ingredients: 1 kg filleted fish Salty pancake dough 4 onions – sliced 1 jar of pickled paprika – cutin stripes 1 jar pickled cucumbers – cutin stripes 30 dag mushrooms – slicePreparation:All ingredients simmer in oil, add tomatopaste and pour with water if necessary. Spicewith ketchup, sugar and salt. Fish in pancakesbatter put in layers with the preparedsauce.KALEŃSKA RYBA A’LA GRECKA(Teresa Nowaczyk, Markuszów)Składniki: 1 kg filetów z mintaja 3 marchewki 1-2 pietruszki 1 mały seler“KALEŃSKA” FISH A’LA GREEK(Teresa Nowaczyk, Markuszów)Ingredients: 1 kg Pollock fillet 3 carrots 1-2 parsleys 1 small celery62

1 por 1 koncentrat pomidorowy ½ szklanki oleju musztarda papryka słodka liść laurowy / ziele angielskieWykonanie:Warzywa zetrzeć na tarce jarzynowej, porpokroić w drobne paseczki. W garnku rozgrzaćolej, wrzucić warzywa, dodać ½ szklankiwody i dusić na małym ogniu. Gdy warzywabędą miękkie dodać koncentrat pomidorowy,pieprz, 1 łyżeczkę musztardy i łyżeczkę paprykisłodkiej, chwilę poddusić. 1 leek 1 jar or tin of tomato paste ½ glass oil Mustard Sweet paprika Bay leaf/ pimentoPreparation:Grate vegetables, leek cut into small strips.Heat oil in a pot, add vegetables, add ½ cupwater and simmer over low heat. When thevegetables are soft add the tomato paste, pepper,1 teaspoon mustard and a teaspoon ofsweet paprika, stew a while.ŚLEDZIE KRYSI(Krystyna Łowczak, Markuszów)Składniki: ½ kg śledzi (matjasów) –marynujemy 3- 4 cebule – pokrojone w talarki 2 – 3 łyżeczki ziół prowansalskich 20 – 30 dag pieczarekWykonanie:Pieczarki wrzucić na rozgrzaną patelnię, odparowaćz wody, posolić i dodać odrobinę czarnegozmielonego pieprzu. Cebule zeszklić naoleju aż będzie miękka, dodać zioła prowansalskie,koncentrat pomidorowy i odparowanepieczarki. Dodać sól i cukier do smaku, późniejwszystko wystudzić. W słoiku układać naprzemian:- warstwa śledzi pokrojonych w kawałki- warstwa cebuli z pieczarkamiBardzo dobre z ziemniakami z wody jako danieobiadowo – postne lub przekąska na stółwigilijny.CHRISTINA’S HERRINGS(Krystyna Łowczak, Markuszów)Ingredients: ½ kg herrings - (matjas the best)-marinate 3-4 onions- sliced 2-3 teaspoons Provence herbs 20-30 dag mushroomsPreparation:Mushrooms put into the hot pan, the waterevaporate, add a little salt and ground pepper.Fry onions in oil until soft, add the herbs deProvence, tomato paste and evaporated mushrooms.Add salt and sugar to taste, thencool it all. In a jar put on a change:-layer of chopped herring pieces-layer of the onion with mushroomsVery good with boiled potatoes as a meal dinner- fasting or snack on the Christmas Evetable.63

ŚLEDZIE WIKAREGO PODPIERZYNĄ(Krystyna Łowczak, Markuszów)Składniki i wykonanie: ½ kg śledzi – marynujemyi później kroimy w kostkę 2 – 3 cebule – kroimy w drobnąkostkę 4 – 5 jajek – gotujemy na twardoi kroimy w kostkę majonez około 20 dag żółtego sera - trzemyna tarce jarzynowej (drobnej) suszone śliwki węgierki (około 10sztuk na półmisek) – zalewamywrzątkiem i kroimy w paskiWszystko warstwami układamy na półmisku:ŚLEDZIE – ŚLIWKI – CEBULA – JAJKA– MAJONEZCałość dokładnie posypujemy startym seremżółtym. Najlepiej postawić przed podaniemna 2 – 3 godziny w chłodnym miejscu, żebynabrało smaku.VICAR’S HERRING OF QUILT(Krystyna Łowczak, Markuszów)Ingredients and Preparation: ½ kg herrings – marinate, then cutin cubes 2-3 onions – cut in fine cubes 4-5 eggs- hardboiled and cut incubes Mayonnaise About 20 dag yellow cheesegratedon a small- hole grater Prunes (about 10 for a plate) –pour over with boiling water and cutin stripesAll ingredients put in layers on the plate:Herrings – Prunes – onion- eggs – mayonnaiseSprinkle all with grated yellow cheese. Thebest is to keep 2-3 hours before serving in acool place, to get taste.64

ŚLEDZIE PROBOSZCZA(Maria Struska, Markuszów)Składniki: 50 dag filetów śledziowych(najlepiej matias) 1 słoik marynowanychgrzybków (najlepiej borowików) garść posiekanej natki pietruszki oliwa 2 cebuleWykonanie:Śledzie pokroić w dzwonki, grzyby w plasterki,cebulę w półkrążki lub niewielką kostkę.Na półmisku warstwami układać śledzie, cebulę,grzyby. Każdą warstwę należy posypaćposiekaną natką pietruszki i pokropić oliwą.PASTOR’S HERRINGS(Maria Struska, Markuszów)Ingredients: 50 dag herring fillets 1 jar of marinated mushrooms A handful of chopped green parsley Olive oil 2 onionsPreparation:Cut herrings in to pieces, slice mushrooms,onion in crescents or not big cubes. On theplate put in layers herrings, onion, mushrooms.Each layer sprinkle with green parsleyand drizzle with olive oil.ŚLEDZIE SMAŻONE(Kazimiera Wójtowicz, Drzewce – gmina Nałęczów)Składniki: śledzie mrożone lub świeże cebula olej rzepakowyWykonanie:Śledzie jeżeli mrożone to rozmrozić, umiarkowanieposolić, obtoczyć w mące i smażyćna oleju na złoty kolor. Układać jeden obokdrugiego, żeby wystygły. Na pozostałym olejusmażymy pokrojoną w kostkę cebulę na złotykolor.ZALEWA: 1 szklanka octu 10 %; 3 szklankiwody; 1 łyżka cukru, pieprz, liść laurowy, zieleangielskie – ZAGOTOWAĆ.W salaterce układać warstwę śledzi, warstwęcebuli. Zalać zalewą.FRIED HERRINGS(Kazimiera Wójtowicz, Drzewce – Nałęczów municipality)Ingredients: Fresh or frozen herrings Onion Canola oilPreparation:Salt herrings a bit, coat in flour and fry onoil to gold. Put one next to another, to coolthem. On the left oil fry onion to gold.Marinade: 1 glass 10% vinegar, 3 glasses water,1 tablespoon sugar, pepper, bay leaf, pimento– BOIL!In a bowl put the layer of herrings, onion layerand pour over with marinade.65

SAŁATKA ŚLEDZIOWA(Iwona Matysiak–Borucka, Osiny – gmina Żyrzyn)Składniki i wykonanie:Ziemniaki ugotować w mundurkach, wystudzići pokroić w dość grubą kostkę.Cebulę pokroić w piórka lub kostkę.Tusze śledzi oderwać od ości, wypłukać dwarazy i pozostawić w wodzie do wymoczeniana ok. 20 minut.Ziemniaki, cebulę i pokrojone śledzie wymieszać,doprawić do smaku, dodać olej rzepakowy.HERRING SALAD(Iwona Matysiak–Borucka, Osiny – Żyrzyn municipality)Ingredients and preparation:Cook potatoes in peels. Cool them down andcut in quite big cubes. Onion chop or cut infine cubes. Remove spines and bones of herrings,rinse twice and leave in water for about20 minutes.Potatoes, onions and cut herrings mix together,spice to taste, add canola oil.66

Potrawy mięsnei półmięsneMeat and half-meatdishesKURCZAK FASZEROWANY GÓRSKI(Teresa Kamińska, Irena Zamojska)Składniki: kurczak średniej wielkości 10 dag ryżu 25 dag mięsa mielonego 2 jajka sól / pieprz przyprawa do kurczakaWykonanie:Kurczaka wyluzować, korpus natrzeć przyprawąi odstawić na ok. 1 godzinę. Ryż ugotować,połączyć z mięsem, jajkami i doprawićdo smaku solą i pieprzem. Przygotowanymfarszem nadziać kurczaka, spiąć wykałaczkąi upiec na złoty kolor.MOUNTAIN STUFFED CHICKEN(Teresa Kamińska, Irena Zamojska)Ingredients; Medium chicken 10 dag rice 25 dag minced meat 2 eggs Salt/ pepper Chicken spicePreparation:Rub chicken with Spice and leave for about1 hour. Boil rice, join with meat, eggs andspice to taste with salt and pepper. Stuff thechicken with prepared stuffing, fasten witha toothpick and bake to gold colour.67

ROLADA Z KURCZAKA(Gołąb – gmina Góra Puławska)Składniki: 1 kurczak 25 dag mięsa mielonego 10 dag masła 2 łyżki bułki tartej 1 łyżka natki pietruszki 4 jajka 4 plasterki sera żółtego 3 łyżki mąki 2 marchewki (ugotowane) 1 cebula sól / pieprzWykonanie:Kurczaka odfiletowujemy od kości. Płat mięsasolimy, pieprzymy i odkładamy. Cebulękroimy w kostkę i podsmażamy na maśle.Do mięsa mielonego dodajemy cebulę, bułkętartą, 2 jajka, sól i pieprz do smaku. Z pozostałych2 jajek oddzielamy białka i ubijamyna sztywną pianę ze szczyptą soli. Następniedodajemy żółtka, 3 łyżki mąki oraz posiekanąpietruszkę i smażymy omlet. Na płat kurczakanakładamy mięso mielone, plastry sera,omlet oraz ugotowane marchewki. Zawijamyw folii aluminiowej i pieczemy ok. 1 godzinyw temperaturze 180 – 200 stopni C.CHICKEN COLLAR(Gołąb – Góra Puławska)Ingredients: 1 chicken 25 dag minced meat 10 dag butter 2 tablespoons bread crumps 1 tablespoon parsley leaves 4 eggs 4 slices of yellow cheese 3 tablespoons flour 2 boiled carrots 1 onion Salt/pepperPreparation:Remove bones from chicken. Spice the sliceof meat with salt, pepper and leave. Cutonion in cubes and fry on butter. To the chickenadd onion, bread crumbs, 2 eggs, salt andpepper.Separate whites from the other 2 eggs, andbeat them stiff with a pinch of salt. Then addyolks, 3 tablespoons of flour and choppedparsley and fry omelette. On the slice of chickenput minced meat, slices of cheese, omeletteand cooked carrots. Roll in aluminiumfoil and bake for about 1 hour in 180-200Celsius degrees.ŻEBERKA OWOCOWE(Iwona Matysiak–Borucka, Osiny – gmina Żyrzyn)Składniki: 2 kg żeberek (najlepiej pasków) słoik dżemu domowej roboty(jabłkowy, śliwkowy, morelowy itp.) mały słoiczek keczupu paprykowego 4 duże cebuleFRUIT RIBS(Iwona Matysiak–Borucka, Osiny – Żyrzyn municipality)Ingredients: 2 kg ribs (stripes the best) A jar of homemade jam (eg.apple, plum, apricot) A little jar of paprika ketchup 4 big onions68

Wykonanie:Żeberka pociąć na małe kawałeczki, na dwadni włożyć w marynatę dość słoną z dodatkiemziela, listka, pieprzu, czosnku i łyżeczkicukru.Cebulę kroimy w większe piórka, dżem razemz keczupem mieszamy w jednolita masę. Wgęsiarce układamy: warstwę masy, żeberka, cebulęoprószoną delikatnie solą i znów masę,żeberka i cebulę. Kończymy masą z keczupui dżemu. Wstawiamy pod przykryciem dopiekarnika na 1.20 min. w temperaturze 200stopni C. Pod koniec pieczenia zdejmujemyprzykrywkę, możemy delikatnie przekręcićmięso i ok. 15 minut pieczemy bez przykrycia.Preparation:Cut the ribs into small pieces, and put theminto a salty marinade with pimento, bay leaf,pepper, garlic and a teaspoon of sugar. Choponion, join jam with ketchup into a smoothmass. Ina baking pan put: mass layer, ribs,onion sprinkled with salt and mass, robs,onion. We finish with mixture of ketchupand jam. Cover. Put in the oven for 1 hour20 minutes in temperature 200 degrees Celsius.When baking is nearly finished uncover,gently turn meat and bake for 15 minutes withoutcover.SCHAB Z ŻUBRÓWKĄ(Iwona Matysiak–Borucka, Osiny – gmina Żyrzyn)Składniki: ok 1 kg schabu lub innego mięsa 1 łyżka ziół prowansalskich gorczyca 1 łyżka cukru olej pieprz / vegetaWykonanie:Mięso kroimy skośnie na paski (kotlety)grubości 1,5 cm. Mieszamy wszystkie zioła,gorczycę, pieprz i vegetę. Obtaczamy mięsoi odstawiamy na noc do lodówki. Na rozgrzanyolej kładziemy mięso, rumienimy. Potemukładamy w rondelku, dodajemy cukier i żubrówkęoraz odrobinę wrzącej wody. Dusimyna małym ogniu 5 min.PORK LOIN WITH BISON VODKA(Iwona Matysiak–Borucka, Osiny – Żyrzyn municipality)Ingredients: About 1 kg pork loin 1 tablespoon herbs de Provence Mustard seeds 1 tablespoon sugar Oil Pepper/vegetaPreparation:Slice meat diagonally (chops) 1,5 cm thick.Mix all the herbs, mustard seeds, pepper, vegeta.Coat meat and leave for a night in afridge. We put meat on hot oil, fry to gold.Then put in a pot, add sugar and bison vodkaand a bit of boiling hot water. Simmer onlow heat for 5 minutes.69

SCHAB FASZEROWANYW GALARECIE ZE ŚLIWKĄ(Agnieszka Struska, Markuszów)Składniki: 1 kg schabu bez kości 2 łyżki oleju suszone śliwki sólWykonanie:Schab umyć i usunąć ścięgna. Cienkim nożemprzez środek schabu zrobić dziurki i włożyćw nie śliwki. Mięso posmarować olejem, posypaćpo wierzchu solą. Całość owinąć folią dopieczenia. Piec około 1 godziny. Odstawić dowystygnięcia. Pokroić w grube plastry, ułożyćna półmisku, zalać przestudzoną galaretą.PORK LOIN STUFFEDWITH PRUNES AND IN JELLY(Agnieszka Struska, Markuszów)Ingredients: 1 kg boneless pork loin 2 tablespoons oil Prunes SaltPreparation:Wash pork loin, remove tendons. In the meatmake tiny holes and put prunes inside them.Lubricate meat with oil, sprinkle with salt.Wrap in a baling foil. Bake for about 1 hour.Leave to cool. Cut in thick slices, and pourover with coagulating jelly.SZYNKA Z PRZESZKODAMISOŁTYSA(Monika Szaruga, Borysów – gmina Żyrzyn)Składniki: 1 kg golonek 1 świńska głowaPARISH HAM WITH OBSTACLES(Monika Szaruga, Borysów - Żyrzyn municipality)Ingredients: 1 kg knuckle 1 pig’s head 1 garlic bulb70

1 główka czosnku ogórki kiszone sól / pieprzWykonanie:Wszystko gotujemy aż odejdzie mięso od kości,następnie obieramy mięso. Wywar i mięsorazem mieszamy i dodajemy przyprawy, czosneki ogórki kiszone pokrojone w plasterki.Wkładamy wszystko w osłonkę na salcesoni gotujemy jeszcze przez 15 minut na małymogniu. Następnie przygniatamy czymś ciężkim. Pickled cucumbers Salt/pepperPreparation:Cook everything as long as meat separatesfrom bones. Separate meat. Mix decoctionand meat together and add spices, garlic andsliced cucumbers. Put everything in a cap ofa brawn and cook for 15 minutes on a lowheat. Then take it out and press with somethingheavy.POLĘDWICA OBRONNA(Małgorzata Salamandra, Osiny – gmina Żyrzyn)Składniki: 1 kg polędwicy ¼ kg śliwek 5 dag smalcu 1 cebula szczypta kminkuWykonanie:Polędwicę pół godziny przed pieczeniem nasolić.Smalec rozgrzać na patelni i polędwicępodsmażyć z obu stron. Dodać pokrojonącebulę, zarumienić. Polędwicę podlać wodą(½ szklanki) dodać śliwki, kminek. Całośćzapiekać w piekarniku często podlewając powierzchu mięso sosem. Piec około 1 godziny.Podawać z duszonymi ziemniakami.DEFENSE LOIN(Małgorzata Salamandra, Osiny – Żyrzyn municipality)Ingredients: 1 kg loin ¼ kg plums 5 dag lard 1 onion A pinch of cuminPreparation:Spice loin with salt and leave for half anhour before roasting. Warm lard on a fryingpan and fry loin on both sides. Add choppedonion, fry to gold. Pour some water (½ glass),add plums, cumin. Bake in the oven frequentlypouring over with sauce. Roast for aboutone hour. Serve with simmered potatoes.BOMBY Z TARTYCH KARTOFLINADZIEWANE MIĘSEM MIELONYM(Maria Kamola, Żerdź – gmina Żyrzyn)Wykonanie:Kartofle surowe starte, gotowane przepuszczoneprzez maszynkę.BOMBS OF GRATED POTATOESSTUFFED WITH MINCED MEAT(Maria Kamola, Żerdź- Żyrzyn municipality)Preparation:Raw grated potatoes, minced boiled.Stuffing from minced meat spiced with garlic,71

Farsz z mięsa mielonego przyprawiony czosnkiem,solą i pieprzem.Smażony boczek do okraszenia.salt and pepper.Fried bacon to adorn.KLOPS Z JAJKIEM(„Czołnowianki” Czołna – gmina Baranów)Składniki: 80 dag mielonego mięsawieprzowo- wołowego 2 bułki 2 jajka 4 jajka ugotowane na twardo 2 cebule 2 łyżki bułki tartej ½ łyżki masła 2 łyżeczki przyprawy do mięsamielonego sól / pieprz tłuszcz i bułka tarta do formyWykonanie:Cebule drobno posiekać. Bułki namoczyć,lekko odcisnąć. Mięso wymieszać z pozostałymiskładnikami. Przyprawić solą i pieprzem.Dokładnie wyrobić, aby masa stała się kleista.Masę mięsną rozłożyć na stolnicy nadając jejkształt prostokąta. Pośrodku masy ułożyć obraneze skorupki jajka. Ściśle zwinąć mięsoi przełożyć do wysmarowanej formy. Skropićmasłem. Piec w temperaturze 190 stopni C.KLOPS WITH EGG(“Czołnowianki” Czołna- Baranów municipality)Ingredients: 80 dag minced beef and pork 2 rolls 4 hardboiled eggs 2 onions 2 tablespoons breadcrumbs ½ tablespoon butter 2 tablespoons minced meat spice Salt/pepper Fat and breadcrumbs to formPreparation:Chop onion fine. Soak rolls, squeeze a bit.Mix meat with the rest of ingredients. Spicewith salt and pepper. Knead well, as mass becomesviscous. Put mass o0n the pastry boardand form rectangle of it. In the middleput eggs without shells. Tightly roll meat andput to the prepared form. Drizzle with butter.Bake in 190 degrees Celsius.PIKANTNY PLACEK MIĘSNY(Barbara Rułka, Żyrzyn)Składniki: 1 kg ugotowanych ziemniaków 4 jajka 2 łyżki mąki ziemniaczanej ½ kg gotowanego mięsaSPICY MEAT PIE(Barbara Rułka, Żyrzyn)Ingredients: 1 kg boiled potatoes 4 eggs 2 tablespoons potato flour 1.2 kg boiled meat72

20 dag wędzonego boczku 2 papryki czerwone duża cebula 25 dag kiszonej kapusty 3 łyżki masła musztarda / sól / pieprz / olej / chiliWykonanie:Ugotowane ziemniaki zemleć. Dodać 2 jajka,mąkę, sól, pieprz i wymieszać. Na patelnirozgrzać olej i wysmażyć boczek pokrojonyw kostkę. Do tego dodać cebulę i paprykę pokrojonew kostkę oraz kiszoną kapustę. Dusićna małym ogniu ok. 15 – 20 minut. Przyprawićdo smaku solą, musztardą, pieprzemi chili. Ostudzoną masę połączyć z ugotowanymmielonym mięsem. Dodać pozostałe jajai dokładnie wszystko wyrobić. Podłużną formęwyłożyć papierem do pieczenia i natłuścić masłem.Spód i boki formy obłożyć 1 kg masyziemniaczanej. W środek włożyć farsz mięsny,przykryć resztą masy ziemniaczanej.Roztopić trochę masła i polać placek. Piec 30minut w temperaturze 160 stopni C. 20 dag smoked bacon 2 red paprika 1 big onion 25 dag sauerkraut 3 tablespoon butter Mustard/salt/pepper/oil/ chilliPreparation:Mince boiled potatoes. Add 2 eggs, flour, salt,pepper and mix. Warm oil on the frying panand fry bacon cut in cubes. Add cubes ofonion and paprika and sauerkraut. Simmeron low heat for 15-20 minutes. Spice withsalt, mustard, pepper and chilli. Cooled massjoin with boiled minced meat. Add the restof eggs and knead everything. Put baking paperand fat in an oblong baking pan. 1 kg potatomass put on the sides and bottom of theform. Meat stuffing put in the middle, coverwith the rest of potato mass. Melt some butterand pour over the pie. Bake 30 minutes in160 degrees Celsius.PASZTET Z KACZKI(Halina Głuchowska, Żyrzyn)Składniki: 1 kaczka 2 zwykłe bułki ¼ kg bułki tartej 3 całe jajka 20 dag podgardla sól / pieprzWykonanie:Kaczkę gotujemy, wyjmujemy z rosołu, oddzielamymięso od kości. Gotujemy równieżpodgardle. Wszystko razem przekręcamyprzez maszynkę do mięsa, dodajemy wszyst-DUCK PATE(Halina Głuchowska, Żyrzyn)Ingredients: 1 duck 2 ordinary rolls ¼ kg breadcrumbs 3 eggs 20 dag pork jowl Salt/pepperPreparation:Cook the duck, take out from the decoction.Separate meat from bones. Cook pork jowl.Mince everything, add the rest of ingredients,mix, spice to taste. Bake in the oven.73

kie składniki i dokładnie mieszamy, przyprawiamydo smaku. Następnie pieczemy w piekarniku.SALCESON DOMOWY(Wiesława Woźniak, Janowiec)Wykonanie:Głowę świni ugotować, pokroić w cienkie paski,dodać ugotowane serce, nerki i ozorek.Wymieszać.Na koniec dodać sól, czosnek, pieprz i odrobinęrosołu janowieckiego. Nałożyć do świńskiegożołądka i ugotować. Jak przestygnieprzygnieść.Podawać na zimno.HOMEMADE BRAWN(Wiesława Woźniak, Janowiec)Preparation:Cook pig’s head, cut in thin stripes, cook theheart, kidneys and tongue. Mix. Add salt, garlic,pepper and a bit of clear soup. Put intopig’s stomach and cook. When cool presswith something heavy. Serve cold.SALCESON(Elżbieta Pecio, Zabłocie)Składniki: 2 nóżki wieprzowe jedna duża chuda golonka 70 dag podgardla 70 dag ozorków wieprzowych warzywa sól, pieprz, ziele, listki, jałowiec czosnek żelatynaNa marynatę: 5 l wody 2 garście soli do peklowaniaWykonanie:Wszystkie składniki włożyć na 2 dni doprzygotowanej marynaty. Wyjąć z marynatyopłukać i gotować na małym ogniu przez3 godziny w małej ilości wody z warzywamii przyprawami. Wyjąć, ostudzić, pokroić naBRAWN (ADDITIONAL RECIPE)(Elżbieta Pecio, Zabłocie)Ingredients: 2 pork legs 1 big lean knuckle 70 dag jowl 70 dag pork tongues Vegetables Salt/pepper, pimento, bay leaves,juniper seeds Garlic GelatineFor marinade: 5 l water 2 handfuls pickling saltsPreparation:All the ingredients put to prepared marinadefor 2 days. Remove from marinade, rinseand simmer for 3 hours in a little water withvegetables and spices. Remove, cool, cut into74

małe kawałki. Doprawić do smaku. W ½ lwywaru rozpuścić 2 łyżki żelatyny i wymieszaćz pokrojonym mięsem. Nałożyć wszystkodo woreczków. Gotować w woreczkach jeszczepół godziny. Po wyjęciu ostudzić i obciążyć na12 godzin.small pieces. Season to taste.In the fourth broth 2 tablespoons gelatindissolve and mix with chopped meat. Put allinto the bags. Boil in bags for another halfhour. After removing cool and press with somethingheavy for 12 hours.SMALEC WIEJSKI(Kazimiera Wawer, Kotliny – gmina Żyrzyn)Składniki: 1 kg słoniny 1 kg chudego surowego boczku 10 dużych pieczarek 4 cebule duże 4 ząbki czosnku 3 łyżki majonezu 3 łyżki vegetyWykonanie:Wszystkie składniki zemleć w maszynce i topićrazem przez 2 godziny ciągle mieszając.Najlepiej smakuje z wiejskim chlebem.COTTAGE LARD(Kazimiera Wawer, Kotliny – Żyrzyn municipality)Ingredients: 1 kg raw lard 1 kg lean raw bacon 10 big mushrooms 4 big onions 4 garlic cloves 3 tablespoons mayonnaise 3 tablespoons vegeta spicePreparation:All ingredients mince together and melt for 2hours mixing all the time. The best with homemadebread.75

SMALEC WIEJSKI(Lucyna Kowalik, Góra Puławska)Składniki: 1 kg słoniny ½ kg boczku ½ kg podgardla 1 kg cebuli sól / pieprzWykonanie:Słoninę, boczek i podgardle mielimy w maszynce,mieszamy i wkładamy do głębokiegorondla. Wlewamy jedną szklankę wody. Stawiamyna ogniu, smażymy stale mieszając ok.1 godziny. Podsmażony smalec dzielimy na 3– 4 porcje i smażymy dodając grubo pokrojonącebulę (też podzieloną na 3 – 4 porcje).Każdą część smalcu z cebulą smażymy osobnook. pół godziny stale mieszając. Pod koniecsmażenia dosypujemy płaską łyżkę soli i półłyżki pieprzu. Zlewamy do glinianego garnka,wtedy kiedy skwarki będą koloru jasno brązowego.COTTAGE LARD(Lucyna Kowalik, Góra Puławska)Ingredients: 1 kg raw lard ½ kg bacon ½ kg pork jowl 1 kg onion Salt/pepperPreparation:Lard, bacon and jowl mince together, mixand put in a deep pan. Pour 1 glass water.Put on the heat, fry mixing all the time forabout 1 hour. When nearly ready divide lardinto 3-4 portions and fry adding thick choppedonion (also divided into 3-4 portions).Each part of lard fry separately about ½ hourmixing all the time. At the end of frying add1 flat tablespoon salt and ½ tablespoon pepper.Pour into a clay pot when the greaves arelight brown.76

GOŁĄBKI CHŁOPSKIE(Nasiłów, gmina Janowiec)Składniki: główki kapusty ziemniaki kasza manna cebula smalec boczek olej przyprawy (sól, pieprz)Wykonanie:Główki kapusty obgotować, zdjąć liście. Następniezetrzeć ziemniaki, odcisnąć. Dodaćzarumienioną na złoto na smalcu cebulę, boczek,kaszę mannę i przyprawy. Wszytko wymieszaći nakładać w liście kapusty i zawijaćw gołąbki.Garnek wyłożyć liśćmi, podlać olejem i włożyćgołąbki. Dusić. Podawać z sosem pomidorowym.PEASANT’S PIGEONS(Nasiłów, Janowiec municipality)Ingredients: Cabbage heads Potatoes Semolina Onion Lard Bacon Oil Spices (salt/pepper)Preparation:Precook cabbage heads, take out leaves. Gratepotatoes, squeeze. Add fried to gold onion,bacon, semolina and spices. Mix everythingand put mixture onto cabbage leaves andwrap pigeons. Put leaves into the pot, add oiland put pigeons inside. Simmer. Serve withtomato sauce.FLAKI Z KASZĄ JAGLANĄ(Maria Struska, Markuszów)Składniki: 1 kg ugotowanych i pokrojonychw paseczki flaków kawałek wołowiny rosołowej 1 marchewka 1 pietruszka kawałek selera 1 cebula sól, pieprz, majeranek, paprykaostra, kardamon mielony kostka rosołowa 0,5 szklanki kaszy jaglanejTRIPE WITH BUCKWHEAT MILLET(Maria Struska, Markuszów)Ingredients: 1 kg boiled and sliced in stripsof tripe, a piece of beef broth, 1 carrot, 1 parsley, a piece of celery, 1 onion, salt / pepper / marjoram /cayenne pepper / ground cardamom stock cube, 0.5 cup Millet77

Wykonanie:Ugotować ok. 3,5 l rosołu z wołowiny. Wołowinęwyjąć i chude kawałeczki mięsa pokroićw paseczki. Do rosołu wsypać kaszę jaglaną,dodać warzywa starte na grubych oczkachtarki oraz pokrojone ugotowane wcześniejflaki. Gotować na małym ogniu aż kasza będziemiękka. Na tłuszczu zasmażyć paprykęi dodać do flaków. Doprawić solą pieprzemi majerankiem. Dodać kardamon i kostkę rosołową.Całość zagotować. (Nie dodawać zasmażki).Preparation:Boil about 3.5 l of beef broth. Remove beefand lean pieces of meat cut into strips. Stir inbroth for millet porridge, add the grated vegetablesin the thick mesh of graters and cut tripecooked in advance. Cook on low heat untilmillet is soft. Fry peppers on fat and add tothe tripe. Season with salt, pepper and marjoram.Add cardamom and stock cube. Totalboil. (Do not add roux).78

Potrawy cukierniczePLACEK DROŻDŻOWY Z DYNISkładniki: 2 szklanki pokrojonej w drobnąkostkę dyni 1 kg mąki pszennej 1 szklanka mleka 5 dag drożdży 2 jajka 15 dag cukru 10 dag margaryny 1 łyżeczka cukru waniliowego 1 jajko do smarowania ciasta sólWykonanie:Drobno pokrojoną dynię zalać kilkoma łyżkamimleka i dodać cukier waniliowy. Następniedusić pod przykryciem. Miękką dynię przetrzećprzez sitko i wlać pozostałe lekko podgrzanemleko w takiej ilości, aby całość wrazz przecierem wyniosła pół litra. Dodać utartez łyżeczką cukru drożdże oraz połowę mąki.Całość zamieszać, energicznie roztrzepać łyżeczką,posypać warstewką mąki i pozostawićdo wyrośnięcia. Po 2-3 godzinach wyrośnięteciasto powinno sklęsnąć i wtedy należy je wyrobićdodając pozostałą mąkę, sól, ukręconez cukrem żółtka, a pod koniec wyrabiania stopionąmargarynę i ubitą pianę z białek. Prawidłowowyrobione ciasto powinno odchodzićod brzegu naczynia i od rąk. Powierzchnieciasta należy posmarować tłuszczem aby zapobiecutworzeniu się skorupy i odstawić dowyrośnięcia. Gdy wyrośnie ułożyć w natłuszczonejblasze i zaczekać aż znów wyrośnie.Po czym posmarować rozbełtanym jajkiemi wstawić do gorącego piekarnika. Piec ok. 1godziny.Cakes and sweetmeatsYEAST CAKE WITH PUMPKINIngredients: 2 glasses of pumpkin cut intosmall cubes 1 kg of wheat flour 1 glass of milk 5 dag of yeast 2 eggs 15 dag of sugar 10 dag of margarine 1 teaspoon of vanilla sugar 1 egg to spread onto cake SaltPreparation:Pour a few teaspoons of milk onto small cubesof pumpkin and add the vanilla sugar.Then simmer covered. Soft pumpkin rub througha sieve and add the rest of lightly warmedmilk in such quantities, to get in whole,with puree, the half of litre. Add yeast beatenwith sugar and half of flour. Mix whole, fluffwith a teaspoon vigorously, cover with flourand leave for grow. After 2-3 hours the outgrownpastry should subside and then shouldbe knead by adding the rest of the flour, salt,eggs mixed with sugar. At the end of kneadingthe melt margarine and tamped whites shouldbe added. Properly kneaded pastry shoulddetach from the edge of dish and hands. Thesurface of pastry should be spread by fat, toprevent the creation of crust and leave forgrowing. When it grows put into stuffed bakingsheet and wait till it grow again. Thenspread the lightly beaten egg onto it and putinto heated oven. Bake for 1 hour.79

CIASTO DYNIOWE Z CYKATĄ(Małgorzata Salamandra, Osiny – gmina Żyrzyn)Składniki: 2 szklanki pokrojonej w kostkę dyni 1 kg mąki pszennej 1 szklanka mleka 5 dag drożdży 2 jajka 15 dag cukru 10 dag margaryny 1 łyżeczka cukru waniliowego sól jajko do smarowania ciastaWykonanie:Dynię zalać kilkoma łyżkami mleka, dodaćcukier waniliowy i udusić pod przykryciem.Dynię przetrzeć przez sito i wlać pozostałelekko podgrzane mleko w takiej ilości, abycałość wraz z przecierem wyniosła pół litra.Dodać utarte z łyżeczką cukru drożdże orazpołową mąki i pozostawić do wyrośnięcia. Po2 godzinach wyrobić dodając pozostałą mąkę,sól, ukręcone z cukrem żółtka, a pod koniecwyrabiania stopniowo dodawać margarynęPUMPKIN CAKE WITH ”CYKATA”(Małgorzata Salamandra, Osiny – Żyrzyn municipality)Ingredients: 2 glasses of pumpkin cut intosmall cubes 1 kg of wheat flour 1 glass of milk 5 dag of yeast 2 eggs 15 dag of sugar 10 dag of margarine 1 teaspoon of vanilla sugar 1 egg to spread onto cake SaltPreparation:Pour a few teaspoons of milk onto small cubesof pumpkin and add the vanilla sugar,simmer covered. Pumpkin rub through a sieveand add the rest of lightly warmed milk insuch quantities, to get in whole, with puree,the half of litre. Add yeast beaten with a teaspoonof sugar, and half of flour, leave forgrow. After 2 hours knead and add the rest of80

i ubitą pianę z białek. Ciasto dobrze wyrobionepowinno odchodzić od ręki. Odstawić dowyrośnięcia. Wrzucić garść cykaty dyniowej.Gdy urośnie włożyć w natłuszczoną blaszkęi zaczekać aż znów wyrośnie. Posmarować jajkiem.Piec w gorącym piekarniku ok. 1 godziny.Cykata: Twarde części dyni pokroić w kostkę,zasypać na noc cukrem ok. ½ kg cukru na 2 l.dyni. Jak dynia puści sok dodać 1 cukier waniliowyi łyżeczkę kwasku cytrynowego. Zagotować.Odlać sok. Dynie rozłożyć na blaszcei suszyć w lekko nagrzanym piekarniku.flour, salt, egg lightly beaten with sugar, andat the end of kneading add margarine andtamped whites bit by bit. Properly kneadedpastry should detach from hand. Leave forgrowing. Throw a handful of pumpkin cykata.When grows put into baking sheet and leavetill it grow again. Bake in hot oven, about 1hour.Cykata: hard parts of pumpkin cut into cubes,overwhelm with sugar for night. About ½kg of sugar for 2 1 pumpkin. When pumpkinlet the juice add 1 vanilla sugar and ateaspoon of citric acid. Boil. Cast the juice.Pumpkin put into bake sheet and dry up inthe oven.PLACEK „JABŁCOK”(Monika Szaruga, Borysów – gmina Żyrzyn)Składniki: 1, 5 kg jabłek ¾ margaryny 4 jajka 3 szkl. mąki 3 łyżki kwaśnej śmietany 1 łyżeczka proszku do pieczenia cynamonWykonanie:Ugniatamy ciasto ze składników. Dzielimy nadwie części, pierwszą część kładziemy w blaszeposypujemy cynamonem na to układamyjabłka pokrojone w ósemki, przykrywamydrugą częścią ciasta. Pieczemy ok. 1 godziny.Do dekoracji może być cukier puder lub kruszonka.“JABCOK” CAKE(Monika Szaruga, Borysów – Żyrzyn municipality)Ingredients: 1,5 kg of apples ¾ of margarine 4 eggs 3 glasses of flour 3 spoons of sour cream 1 teaspoon of baking powder CinnamonPreparation:Knead the dough from the ingredients. Divideinto 2 parts, first part put in baking sheet,powder with cinnamon, then put apples cutinto eights, cover by the second part of dough.Bake for about 1 hour. The icing sugaror crumble can be used for decoration.81

KOPERTY Z JABŁKIEM(Emilia Kozdrój, Żerdź – gmina Żyrzyn)Składniki: 1 kostka masła 3 szkl. mąki 1 szkl. śmietany aromat waniliowy cukier puder jabłkaWykonanie:Z podanych składników zagnieść ciasto i nagodzinę włożyć do lodówki. Następnie rozwałkowaći pokroić na małe kwadraty. Nakażdym kwadraciku ułożyć ćwiartki obranychjabłek i zagiąć rogi do góry, aby powstała koperta.Upiec na złoty kolor i posypać cukrempudrem.ENVELOPES WITH APPLE(Emilia Kozdrój, Żerdź – Żyrzyn municipality)Ingredients: 1 bar of butter 3 glasses of flour 1 glass of cream Vanilla aroma Icing sugar ApplesPreparation:Of the following ingredients knead the dough,and put into a fridge for 1 hour. Thenroll and cut into small squares. On each squareput a quarter of peeled apples, and foldcorners up, to make an envelope. Bake untilgold and powder by icing sugar.BUŁECZKI Z JAGODAMI(Halina Matraszek)Składniki: 1 kg mąki tortowej kostka masła 15 dag drożdży 7 jaj 1½ szklanki cukru ½ l. mleka esencja waniliowa 25 dag jagódWykonanie:Mąkę przesiać przez sito. Drożdże i 2 łyżkicukru rozprowadzić w ½ szklanki ciepłegomleka, wlać do mąki i pozostawić na 15 minut.Gdy rozczyn podrośnie, wbić do mąki 6jaj, dodać cukier, rozpuszczone masło, esencjęzapachową. Wyrabiać ciasto ok. 20 minut(powinno odchodzić od ręki), dolewając poBUN WITH BLUEBERRIES(Halina Matraszek)Ingredients: 1 kg of ‘tortowa’ flour Bar of butter 15 dag of yeast 7 eggs 1 ½ glass of sugar ½ litre of milk Vanilla essence 25 dag of blueberriesPreparation:Flour sift through a sieve. Yeast and 2 spoonsof sugar melt in ½ glass of warm milk, pourinto flour and leave for 15 minutes. Whenleaven will grow, add to the flour 6 eggs, sugar,melt butter and vanilla essence. Kneadfor 20 minutes (it should detach from hand),adding the rest of milk bit by bit. Leave the82

trochu pozostałe mleko. Ciasto pozostawićw ciepłym miejscu do wyrośnięcia na ok.1,5 – 2 godziny. Gdy podwoi swoją objętość,wyjąć na stolnicę posypaną mąką, szybko wyrobići ucinać ciasto po kawałku, rozciągającw palcach na placuszki, łyżeczką nakładaćjagody i odrobinę cukru. Uformować podłużnebabeczki (będzie ich około 30) i ułożyćna blaszce cienko posmarowanej masłem.Rozmącić masło i posmarować nim bułeczki.Wsunąć do nagrzanego piekarnika i piec ok.150 minut.dough in a warm place for about 1,5 – 2 hours.When it double its size, put onto coveredby flour, pastry board, knead quickly and cutby pieces, stretch in fingers for pancakes, putthe blueberries and little sugar by the teaspoon.Form the oblong buns (it will be about 30all together) and put onto baking sheet thincovered by butter. Whisk butter and spreadonto buns. Put into heated oven and bake for150 minutes.BUŁECZKI DROŻDŻOWEZ JABŁKAMI(Jadwiga Kwit, Żerdź – gmina Żyrzyn)Składniki: 3 jajka ½ szkl. cukru 1 szkl. mleka 5 dag drożdży ½ kostka masła ok. 1 kg mąkiWykonanie:Jajka ubić z cukrem dodać tłuszcz, mąkęi mleko z rozdrobnionymi drożdżami. Wymieszaći zostawić do wyrośnięcia. Formowaćmałe bułeczki i nadziewać jabłkami.Jabłka obrać, zetrzeć na tarce i posłodzić.Nadziane bułeczki posmarować jajkiem, posypaćkruszonką (tłuszcz + cukier + mąka)i piec na złoty kolor.YEAST BUNS WITH APPLES(Jadwiga Kwit, Żerdź – Żyrzyn municipality)Ingredients: 3 eggs ½ glass of sugar 1 glass of milk 5 dag of yeast ½ bar of butter About 1 kg of flourPreparation:Eggs beat with sugar, add fat, flour and milkwith fragmented yeast. Mix and leave for growing.Form small buns and stuff with apples.Apples peel, rub on the grater, sweeten.Stuffed buns spread with egg, sprinkle withcrumble (fat+ sugar+ flour) and bake on goldcolour.RACUCHY Z JABŁKAMI(Stanisława Olszak, Żerdź – gmina Żyrzyn)Składniki: drożdżePANCAKES WITH APPLES(Stanisława Olszak, Żerdź – Żyrzyn municipality)Ingredients: Yeast83

cukier mleko mąka olej do smażenia jabłkaWykonanie:Drożdże rozetrzeć z cukrem, rozprowadzićletnim mlekiem, pozostawić do wyrośnięcia.Dodawać jajka, mąkę i letnie mleko i soli dosmaku. Ciasto wyrobić, dodać obrane i pokrojonejabłka i smażyć na rozgrzanym oleju. Podawaćna ciepło, posypane cukrem pudrem. Sugar Milk Flour Oil to fry ApplesPreparation:Yeast pulp with sugar, spread with warm milk,leave for growing. Add eggs, flour, warm milkand salt for taste. Make a dough, add peeledand cut apples and fry on hot oil. Servewarm, powdered with icing sugar.RACUCHY WIGILIJNE(Teresa Nowaczyk)Składniki: 2 szkl. wody 3 szkl. mąki 3 łyżki cukru 5 dag drożdży 1 cukier waniliowyWykonanie:Ciepłą wodę wymieszać z cukrem, drożdżamii cukrem waniliowym. Poczekać aż drożdżewyrosną, dodać mąkę, wyrobić dość luźneciasto, odstawić do wyrośnięcia. Smażyć naoleju.CHRISTMAS EVE PANCAKES(Teresa Nowaczyk)Ingredients 2 glasses of water 3 glasses of flour 3 spoons of sugar 5 dag of yeast 1 vanilla sugarPreparation:Warm water mix with sugar, yeast and vanillasugar. Wait till yeast grow, add flour, makea loose dough, leave for growing. Fry on oil.PIERNICZKI „CAŁUSKI”(Kurów)Składniki: 35 dag miodu 2 jajka 50 dag maki pszennej 1 łyżeczka przypraw korzennych(cynamon, goździki, ziele angielskie,GINGERBREAD ‘KISSES’(Kurów)Ingredients: 35 dag of honey 2 eggs 50 dag of wheat flour 1 teaspoon of Spice (cinnamon,clove, pimento, ginger, nutmeg,84

imbir, gałka muszkatołowa, czarnypieprz – wszystko zmielone) 23 dag cukru 1 łyżeczka sody 1 łyżeczka masła do wyrabianiaciastekWykonanie:Miód rozpuścić i lekko przyrumienić. Jajkautrzeć z cukrem, wlać przestudzony miód,wsypać część mąki, dodać przyprawy korzennei sodę rozpuszczoną w małej ilości wody.Początkowo ciasto mieszać drewniana łyżką,a następnie wyrabiać ręką, aby było takgęste jak na bułki. Po dobrym wyrobieniuciasto formować w wałki o średnicy 3-4 cm,kroić na kawałki wielkości orzecha włoskiego.Kulki układać na blasze lekko wysmarowanejwoskiem pszczelim. Piec w temperaturze 190stopni C ok. 10-12 minut. Gdy się zanadtorozlewają, dodać nieco mąki. Przechowywaćw szczelnych puszkach, gdyż łatwo chłonąwilgoć. Z powyższej proporcji otrzymamy ok.100 ciasteczek.black pepper - all grind) 23 dag of sugar 1 teaspoon of soda 1 teaspoon of butter for cakesformingPreparation:Melt honey and brown it a little. Eggs beatwith sugar, pour the cool honey, put some flourinto it, add spice and soda melt in smallamount of water. Initially mix by woodenspoon, and then by hand, till get the densedough like for rolls. After good kneading,form rolls with the 3-4 cm diameter, cut intopieces of walnut. Balls put into baking sheetsmeared by beeswax. Bake in temperature of190 degrees Celsius for about 10-12 minutes.When its spill too much, add some flour. Storein sealed cans, because it absorb the moisturevery easily. From above proportion weget about 100 cakes.RACUCHY Z MIODEM „CAŁUSKI”(Bogumił Grzęda, Danuta Stalęga, Borysów – gminaŻyrzyn)Składniki: 1 litr mleka 10 dag drożdży 2 jajka ok. 2 kg mąki szczypta soli miódWykonanie:Sporządzić rozczyn z mleka, drożdży, jajek,soli i mąki. Pozostawić do wyrośnięcia. Powyrośnięciu ciasta smażyć racuchy na oleju.Podawać polane miodem.PANCAKES WITH HONEY ‘KISSES’(Bogumiła Grzęda, Danuta Stalęga, Borysów – Żyrzynmunicipality)Ingredients: 1 litre of milk 10 dag of yeast 2 eggs About 2 kg of flour Pinch of salt HoneyPreparation:Make a leaven from milk, yeast, eggs, saltand flour. Leave for growing. After the doughgrow, fry the pancakes on oil. Serve toppedwith honey.85

RACUCHY Z WIŚNIAMI(Elżbieta Pecio, Zabłocie)Składniki: 0,5 kg mąki 2 dag drożdży 6 dag masła szklanka mleka 2 jaja cukier puder do posypania olej do smażenia sól wydrylowane wiśnieWykonanie:Sporządzić rozczyn z mąki drożdży i mleka.Wbić jaja, wlać rozpuszczone masło. Dodaćtyle mąki aby ciasto spływało z łyżki. Dodaćodrobinę soli i dwie łyżki cukru. Dodać wydrylowanewiśnie. Po wyrośnięciu smażyć naoleju. Posypać cukrem pudrem.PANCAKES WITH CHERRIES(EXTRA RECIPE)(Elżbieta Pecio, Zabłocie)Ingredients: 0,5 kg of flour 2 dag of yeast 6 dag of butter Glass of milk 2 eggs Icing sugar for dredge Oil for frying Salt Pitted cherriesPreparation:prepare the mixture from flour, yeast andmilk. Add eggs, pour the melt butter. Add theflour in that amount to get the dough streamingdown from the spoon. Add the pinchof salt and 2 spoons of sugar. Add pittedcherries. After growing fry on the oil. Sprinklewith the icing sugar.CIASTECZKA GRYCZANKI ZOSI(Zofia Grzegorzak, Zagrody)Składniki: 25 dag mąki gryczanej 25 dag mąki pszennej 30 dag tłuszczu(margaryna + smalec) 3 dag drożdży 3 żółtka 1 jajko ½ szkl. śmietany 2 łyżki cukru olejek rumowyWykonanie:Obie mąki wymieszać, dodać tłuszcz i posie-ZOSIA’S BUCKWHEAT CAKES(Zofia Grzegorzak, Zagrody)Ingredients: 25 dag of buckwheat flour 25 dag of wheat flour 30 dag of fat (margarine + lard) 3 dag of yeast 3 yolks 1 egg ½ glass of cream 2 spoons of sugar Rum oilPreparation:Mix both flours, add fat and chop. Yeast pulpwith sugar and cream, add to the flour. Then86

kać. Drożdże rozetrzeć z cukrem i śmietaną,dodać do mąki. Następnie dodać żółtkai jajko oraz zapach, zagnieść ciasto. Na stolnicywałkować ciasto, wycinać kółka moczyćw białku i cukrze i piec na zloty kolor w nagrzanympiekarniku.Sskładniki: 1 kg maki ½ szkl. cukru 1 jajko cukier waniliowy ok. ½ szkl. mleka kwaśnego do wyboru: jabłka (starte na tarce),śliwki, ser białyWykonanie:Wsypać mąkę na stolnicę, wbić jajo i dodaaddyolks, egg and aroma, knead the dough.Roll the dough on the pastry board, cut intocircles, wet in white and sugar. Bake in heatedoven on gold colour.CIASTKA PRZEZ MASZYNKĘ(„Czołnowianki” Czołna – gmina Baranów)Składniki: 1 kg mąki 1 kostka smalcu 2 kostki margaryny 1 szkl. cukru 4 żółtka cukier waniliowy 2 łyżeczki amoniakuWykonanie:Ze składników zagnieść ciasto. Wstawić na 20min. do lodówki. Następnie ciasto przepuścićprzez maszynkę z nałożoną formą do ciastek.Ciastka układamy w blaszce i pieczemy nazłoty kolor.CAKES THROUGH THE MINCER(“Czołnowianki” Czołna – Baranów municipality)Ingredients: 1 kg of flour 1 bar of lard 2 bars of margarine 1 glass of sugar 4 yolks Vanilla sugar 2 teaspoons of ammoniaPreparation:Knead the dough form the ingredients. Putinto a fridge for 20 minutes. Then pass thedough through the grinder with imposed formfor cakes. Put the cakes into bake sheet andbake on gold colour.PIEROGI GOSI(Małgorzata Urban, Cholewianka – gmina KazimierzDolny)MAGGIE DUMPLINGS(Małgorzata Urban, Cholewianka - Kazimierz Dolnymunicipality)Ingredients: 1 kg of flour ½ Glass of sugar 1 egg Vanilla sugar Ok ½ glass of curd To choose: apples (rub on grater),plumps, cottage cheesePreparation:Tip the flour onto pastry board, add the egg87

wać kwaśne mleko, zagnieść elastyczne ciasto(takie jak na pierogi). Ciasto partiami rozwałkowywać,wykrawać krążki, na każdy nakładaćporcję nadzienia, zlepiać. Smażyć na głębokimtłuszczu na złoty kolor.and curd. Knead the elastic dough (same likefor dumplings). Roll in parties, cut into circles,stuffed with filling, stick. Fry on deep fattill get gold colour.SERNIK „UROCZYSTY”(Maria Struska, Stowarzyszenie Kobiet AktywnychMarkuszów)Składniki: 1½ kg sera, 12 jajek 1½ szklanki cukru pudru 1 szklanka cukru kryształu 2 budynie 1 olejek cytrynowy ½ olejku waniliowego 35 dag masłaWykonanie:Masło utrzeć z cukrem pudrem, dodawać po1 żółtku, ucierać. Następnie ciągle ucierającdodać ser, budyń, olejek i pianę z białek ubitąze szczyptą soli i cukrem.Blaszkę wyłożyć papierem i herbatnikami.FESTIVE CHEESECAKE(Maria Struska, SKA Markuszów)Ingredients: 1 ½ kg of cottage cheese 12 eggs 1 ½ glass of icing sugar 1 glass of crystal sugar 2 puddings 1 lemon aroma ½ vanilla aroma 35 dag of butterPreparation:Butter pulp with icing sugar, add yolks one byone, grind. Then while still grinding add cottagecheese, pudding, aroma, and foam madefrom whites, with sugar and pinch of salt. Putthe paper and biscuits into the baking sheet.88

MAKOWIEC NA KRUCHYMSPODZIE(Stanisława Jabłońska)Składniki:Ciasto: 25 dag mąki 25 dag margaryny 2 żółtka + 1 całe jajko 20 dag cukru pudru 1 cukier waniliowy 1½ łyżeczki proszku do pieczenia 1½ łyżki śmietanyMasa: ½ kg maku 10 dag masła 4 białka 25 dag cukru pudru 1 olejek migdałowyWykonanie:Mak gotować 15 minut, przekręcić maszynką2 razy, dodać cukier puder i masło. Białkaz olejem ubić na sztywno. Wymieszać.POPPY SEED CAKE ON THECRUMBLE BOTTOM(Stanisława Jabłońska)Ingredients:Cake: 25 dag of flour 25 dag of margarine 2 yolks + 1 whole egg 20 dag of icing sugar 1 vanilla sugar 1 ½ teaspoon of baking powder 1 ½ spoon of creamMass: ½ kg of poppy seed 10 dag of butter 4 whites 25 dag of icing sugar 1 almond oil (aroma)Preparation:Boil the poppy seed for 15 minutes, grindtwo times, add icing sugar and butter. Beatthe egg whites until they are stiff. Mix.MAKOWIEC GÓRSKI(Teresa Kamińska, Irena Zamojska)Składniki:Ciasto: 2 szklanki mąki 4 łyżki mąki ziemniaczanej 1 szklanka cukru 1 kostka margaryny 4 jajka 2 łyżeczki proszku do pieczenia olejek migdałowyMasa makowa: 30 dag maku ½ szklanki cukru pudruMOUNTAINOUS POPPY SEED CAKE(Teresa Kamińska, Irena Zamojska)Ingredients:Cake: 2 glasses of flour 4 spoons of potato flour 1 glass of sugar 1 bar of margarine 4 eggs 2 teaspoons of baking powder Almond oil (aroma)Poppy seed mass: 30 dag of poppy seed ½ glass of icing sugar89

2 jajka 1 łyżka dżemu śliwkowego bakalieWierzch: 4 białka ½ szklanki cukruWykonanie:Margarynę utrzeć z cukrem, dodawać po1 żółtku, następnie ucierając dodawać obiemaki wymieszane z proszkiem do pieczenia. Nakoniec dodać kilka kropli aromatu migdałowegoi białka ubite na pianę, delikatnie wymieszać.Mak sparzyć wrzątkiem i dwukrotnie przemielićw maszynce. Żółtka utrzeć z cukrem pudrem,dodać mak, dżem, białka ubite na pianę,na końcu bakalie, delikatnie wymieszać.Przygotować warstwę wierzchnią: białka ubićna pianę, pod koniec dodać cukier.Do wysmarowanej blachy włożyć ciasto, na niemasę makową, a na wierzch pianę.Piec około 50 minut w temperaturze 200 stopni. 2 eggs 1 spoon of plum jamMincemeatCover: (top) 4 egg whites ½ glass of sugarPreparation:Margarine rub with sugar into a paste, addyolks one by one, then, while rubbing addboth flours mixed with baking powder. At theend add few drops of almond oil (aroma) andegg whites beat onto stiff foam, mix delicately.Parboil the poppy seed with the boiling water,and grind two times. Yolks rub with icingsugar, add poppy seed, jam, egg whites beatenonto foam and the mincemeat at the end. Mixdelicately. Prepare the cover (top layer): eggwhites beat onto foam, add sugar at the end.Put the cake into spread baking sheet, thenthe poppy seed mass onto it, and the foam atthe top. Bake for 50 minutes in the temperatureof 200 degrees Celsius.CIASTO „GÓRY”(Teresa Kamińska, Irena Zamojska)Składniki:Biszkopt: 6 jajek 5 łyżek cukru 7 łyżek mąki ½ łyżeczki proszku do pieczeniaCiasto karpatkowe: 1 szklanka wody ½ kostki margaryny 1 szklanka mąki 1/ 3 łyżeczki proszku do pieczenia 1 łyżka cukru 4 jajka“MOUNTAIN” CAKE(Teresa Kamińska, Irena Zamojska)Ingredients:Sponge – cake: 6 eggs 5 spoons of sugar 7 spoons of flour ½ teaspoon of baking powder‘Karpatkowe’ cake: 1 glass of water ½ bar of margarine 1 glass of flour 1/3 teaspoon of baking powder 1 spoon of sugar 4 eggs90

Wykonanie ciasta karpatkowego:Wodę z margaryną zagotować, dodać mąkęi dobrze wymieszać, podgrzewać ok. 5 minut.Następnie wystudzić (40 stopni C), wbijać pojednym jajku i ucierać. Formować w szpiczastepaluszki i upiec w dobrze nagrzanym piekarniku.Masa: 2 kostki masła 4 jajka 8 łyżek cukru 1 opakowanie cukru waniliowego 1 szklanka orzechówWykonanie masy:Masło utrzeć, jajka ubić z cukrem i cukremwaniliowym na parze, wystudzić i połączyćz utartym masłem, na koniec dodać orzechy.Polewa: 1½ szklanki cukru ½ szklanki wody 25 dag margaryny 3 łyżki kakao 25 dag mleka w proszkuWykonanie polewy:Cukier, wodę i cukier waniliowy gotować donitki, po zestawieniu z ognia dodać margarynęi wymieszać. Następnie dodać mlekow proszku i dobrze utrzeć. Podzielić na dwie części,do jednej dodać kakao. Cienki placek biszkoptowynasączyć ponczem, posmarować masą,ułożyć paluszki i polać polewą dwukolorową.Preparation of karpatkowe cake:Boil water with margarine, add flour and mixwell, warm up for about 5 minutes. Then cool(40 degrees Celsius), add eggs one by one,and rub into paste. Form into pointed fingersand bake in the well heated oven.Mass: 2 bars of butter 4 eggs 8 spoons of sugar 1 packet of vanilla sugar 1 glass of nutsMass preparation: rub the butter, eggs beatwith sugar, and vanilla sugar on steam, cooland mix with rubbed butter, add nuts at theend.Custard: 1 ½ glass of sugar ½ glass of water 25 dag of margarine 3 spoons of cocoa 25 dag of milk powderCustard preparation:sugar, water and vanilla sugar boil till thread,after removing from fire, add margarine andmix. Then add the milk powder and mix well.Divide into two parts, add cocoa to one ofthem.Thin sponge – cake impregnate with punch,spread the mass onto it, put the fingers, andglaze with the two – colour custard.PYSZNE WAFLE DOMOWE(Anna Serewa)Składniki: ½ kostki margaryny 1 szklanka kwaśnej śmietany 1 galaretka owocowa ½ szklanki cukru aromatDELICIOUS HOMEMADE WAFER(Anna Serewa)Ingredients: ½ bar of margarine 1 glass of sour cream 1 fruit jelly ½ glass of sugar Aroma91

Wykonanie:Wszystkie składniki zagotować, aż do rozpuszczenia.Po przestudzeniu smarować wafle.Preparation:All ingredients boil, till get melt. After cooling,spread onto wafer.SZYSZKI ŚWIĄTECZNE(Alina Strzelecka, Zagóźdź – gmina Baranów)Składniki: opakowanie preparowanego ryżu 15 dag cukierków krówek 15 dag cukierków toffi 15 dag masła łyżka kakaoWykonanie:Ryż dmuchany, mieszając zarumienić na suchejpatelni a następnie przesypać do dużejmiski. Pozostałe składniki umieścić w rondlui mieszając rozpuścić na bardzo małym ogniu.Gorącą masę wlać do miski z ryżem i dokładniewymieszać. Rękami formować szyszki.CHRISTMAS CONE(Alina Strzelecka, Zagóźdź – Baranów municipality)Ingredients: A pocket of cooked up rice 15 dag of ‘krówka’ candies 15 dag of toffee candies 15 dag of butter A spoon of cocoaPreparation:Puffed rice, brown on a dry frying pan, andput into a big bowl. The extant ingredientsput into saucepan, mix till get melt, on a verylow fire. The hot mass put into a bowl withrice and mix well. Form the cone by hands.92

WISIENKI(Alina Strzelecka, Zagóźdź – gmina Baranów)Składniki: 2 kieliszki setkowe wody 1 galaretka wiśniowa 1½ kg cukru pudru 5 łyżeczek żelatyny olejek cytrynowyWykonanie:Do przegotowanej wody wsypać żelatynęi ucierać nad parą. Wlać szybko do cukrupudru. Wyrabiając dodawać olejek i galaretkę.Formować wisienki i obtaczać je w cukrzekryształ. Na koniec powtykać sosnowe igiełki.CHERRIES(Alina Strzelecka, Zagóźdź – Baranów municipality)Ingredients: 200 ml of water 1 cherry jelly 1 ½ glass of icing sugar 5 teaspoons of gelatine Lemon oil (aroma)Preparation:Add the gelatine to the overcooked water, andrub over the steam. Pour quickly to the icingsugar. Add lemon oil and jelly while mixing.Form cherries and coat them in the crystalsugar. Put the pine needle at the end.ANANASOWIEC(Halina Kołodyńska, Zagóźdź – gmina Baranów)Składniki:Ciasto: 6 jaj 1 szklanka cukru 1½ szklanki mąki 1½ łyżeczki proszku do pieczenia 2 łyżki octuMasa: 0,5 l. mleka ½ szklanki cukru 2 łyżki mąki pszennej 2 łyżki mąki ziemniaczanej 2 łyżki budyniu śmietankowego 1 masło 1 puszka ananasów Dekoracja: delicje i galaretkaWykonanie:Jaja ubić z cukrem. Dodać ocet, mąkę, proszek.Mleko z cukrem zagotować i połączyćPINEAPPLE CAKE(Halina Kołodyńska, Zagóźdź – Baranów municipality)Ingredients:Cake: 6 eggs 1 glass of sugar 1 ½ glass of flour 1 ½ teaspoon of baking powder 2 spoons of vinegarMass: 0,5 litre of milk ½ glass of sugar 2 spoons of wheat flour 2 spoons of potato flour 2 spoons of creamy pudding 1 bar of butter 1 can of pineapples Decoration: ‘delicje’ cakes and jellyPreparation:Eggs beat with sugar. Add vinegar, flour and93

z mąką. Wystudzić budyń i dodać masło.Wstawić do piekarnika.baking powder. Boil the milk with sugar andmix with flour. Cool the pudding and addbutter. Put into the oven.ORZESZKI(Wanda Świech, Zagóźdź – gmina Baranów)Składniki:Ciasto: 1 szklanka śmietany ½ szklanki cukru ½ łyżeczki sody 3 żółtka 2 łyżki octu 5½ szklanki mąki 1 kostka margaryny 2 łyżki smalcuWszystko razem zagnieść i formować w kulki.Piec na złoty kolor w formie na orzeszki.Masa: 3 łyżki mąki 1 cukier waniliowy 1 szklanka mleka 15 dag cukruZ tego ugotować budyń i dodać: 1½ kostki margaryny (lub masła) 1½ łyżki kakaoMasę utrzeć razem a następnie napełniać połówkiorzeszków i sklejać razem.PEANUTS(Wanda Świech, Zagóźdź – Baranów municipality)Ingredients:Dough: 1 glass of cream ½ Glass of sugar ½ teaspoon of soda 3 yolks 2 spoons of vinegar 5 ½ glass of flour 1 bar of margarine 2 spoons of lardKnead all ingredients and form into balls.Bake in the special for nuts baking sheet ongold colour.Mass: 3 spoons of flour 1 vanilla sugar 1 glass of milk 15 dag of sugarMake a pudding from above ingredients and add: 1½ bar of margarine (or butter) 1½ spoon of cocoaRub the mass onto paste, then fill the halvesof peanuts, and stick them together.KOKOSKI(Leokadiów)Składniki: ½ kostki masła 2 żółtka 2 paczki herbatnikówCOCONUT CAKES(Leokadiów)Ingredients: ½ bar of margarine 2 yolks 2 pockets of biscuits94

1 szklanka cukru pudru 2 łyżki gęstej śmietany 2 łyżki kakao 1 szklanka orzechów 1 paczka wiórków kokosowych ½ szklanki rodzynekWykonanie:Herbatniki i orzechy zmielić. Utrzeć cukierpuder z masłem i żółtkami. Połączyć wszystkieskładniki razem i wymieszać. Wstawić dolodówki na 3 godziny. Następnie formowaćkulki i obtaczać je w wiórkach kokosowych. 1 glass of icing sugar 2 spoons of thick cream 2 spoons of cocoa 1 glass of nuts 1 pocket of coconut ½ glass of raisinsPreparation:mince biscuits and nuts. Rub icing sugar, withyolks and margarine into paste. Mix all ingredientstogether. Put to the fridge for 3 hours.Then shape balls, and grind them in coconut.AMONIACZKI(Elżbieta Pecio, Zabłocie)Składniki: 0,5 kg mąki 8 dag margaryny 12 dag cukru pudru 1 jajo 2 żółtka 1 białko do smarowania pół szklanki mleka 1 dag amoniaku olejek waniliowy siekane orzechy włoskie i cukierkryształ do posypania ubita słodka śmietanka doprzełożeniaWykonanie:Mąkę z amoniakiem przesiać na stolnicę. Posiekaćz margaryną. Dodać żółtka, jaja, cukierpuder, olejek i tyle mleka aby zagnieść ciastorzadsze jak na kluski. Włożyć do lodówki na30 minut. Wałkować na grubość ok. 3-4 mm.Wykrawać kółka szklanką. W połowie kółekwyciąć małe okrągłe dziurki. Układać na posmarowanejblasze. Smarować białkiem i kół-‘AMONIACZKI’(Elżbieta Pecio, Zabłocie)Ingredients: 05 kg of flour 8 dag of margarine 12 dag of icing sugar 1 egg 2 yolks 1 egg white for spreading Half glass of milk 1 dag of ammonia Vanilla oil (aroma) Chopped walnuts and crystalsugar for dreading Beaten sweet cream for put in layersPreparation:flour with ammonia put through the sieveonto pastry board. Chop with margarine. Addyolks, egg, icing sugar, vanilla oil and milk inproper amount to get the thinner dough thanfor noodles. Roll on the 3-4 mm thickness.Cut circles by the glass. In the centre of circlescut small round holes. Put onto spread bakingsheet. spread them with egg white, andcircles with holes, dread with crystal sugar95

ka z otworkami posypywać grubym cukremi orzechami. Po upieczeniu na jasno złotykolor i wystudzeniu przekładać bitą śmietaną.Składać po dwa kółka na spód pełne a nawierzch z oczkiem.and walnuts. After baking on light gold colourand cooling, put in layers the sweet cream.Piece two circles together, without holes onthe bottom, and with holes on the top.PĄCZKI(Helena Kula, Żerdź – gmina Żyrzyn)Składniki: 10 dag drożdży mleko mąka 2 całe jaja 1 żółtko cukier waniliowyWykonanie:Przygotować rozczyn z drożdży i mleka, dodaćpozostałe składniki, wyrobić ciasto i formowaćmałe pączki. Nadziewać marmoladąi odstawić do wyrośnięcia. Wyrośnięte smażyćna oleju i posypać cukrem pudrem.DOUGHNUTS(Helena Kula, Żerdź – Żyrzyn municipality)Ingredients: 10 dag of yeast Milk Flour 2 whole eggs 1 yolk Vanilla sugarPreparation:Prepare the mixture form yeast and milk, addthe extant ingredients, knead the dough, andform into small doughnuts. Stuff with marmaladeand leave for growing. Fry on oil, andpowder with icing sugar.PĄCZKI Z ZIEMNIAKAMI(Halina Jarosińska, kol. Wojciechów I)Składniki: tłuszcz - około 1kg ziemniaki gotowane - 0,5 kg margaryna - 12 dkg cukier - ½ szklanki jajka - 5 drożdże - 15 dkg spirytus lub ocet - kieliszek mąka - ile wejdzieWykonanie:Ziemniaki ugotować, przekręcić przez maszynkę,margarynę rozpuścić, łyżkę cukru rozrobićDOUGHNUTS WITH POTATOES(Halina Jarosińska, kol. Wojciechów)Ingredients: About 1 kg Fat 0,5 kg Boiled potatoes 12 dag Margarine ½ glass of Sugar 5 Eggs 15 dag Yeast 100 ml Spirit or vinegar Flour – to get the thick doughPreparation:boil the potatoes, then mince them by thegrinder, melt the margarine. 1 spoon of sugar96

z drożdżami resztę cukru ubić z jajkami. Doubitych jajek dodać drożdże z ziemniakami,margarynę, mąki ile wejdzie. Na koniec dodaćspirytus. Przykryć ściereczką do wyrośnięcia,formować pączki partiami tyle ile wrzuca sięna tłuszcz żeby nie czekały długo na smażeniebo przerosną.Składniki: 1 kg mąki 25 dag ugotowanych ziemniaków 3 całe jaja 1 szklanka mleka ½ kostki margaryny 2 cukry waniliowe 10 dag drożdży ½ szklanki cukru 1 łyżka spirytusu lub octu szczypta soli 4 kostki smalcu do smażeniaWykonanie:Mąkę przesiać na stolnicę dodać przeciśnięteprzez praskę ziemniaki i wymieszać z mąką,wbić całe jajka. Drożdże rozrobić w ½ szklankimleka z połową cukru i dodać do mąki.Następnie oddać resztę cukru, margarynę,1 cukier waniliowy i łyżkę spirytusu. Resztęmleka dodawać powoli zagniatając ciasto tak,aby było lekkie. Jeżeli ciasto jest zbyt ścisłenależy dodać trochę więcej mleka. Nie odstawiaćciasta do wyrośnięcia.Zagniecione ciasto rozwałkować na grubośćpalca. Następnie wycinać szklanką kółkaa kieliszkiem środki. Wyciętych oponek niezostawiać do wyrośnięcia, lecz po wykorzymincewith yeast, the rest of sugar beat witheggs. To the beaten eggs add yeast with potatoes,margarine, and flour to get the thick dough.add spirit at the end. Cover by the clothand leave for growing. Form the doughnuts inparts, as much as thrown on the hot oil, theycan’t wait too long for frying, because theywill surpass.OPONKI DROŻDŻOWEZ ZIEMNIAKAMI(Teresa Rutkowska, Kośmin – gmina Żyrzyn)YEAST ‘OPONKI’ WITH POTATOES(Teresa Rutkowska, Kośmin – Żyrzyn municipality)Ingredients: 1 kg of flour 25 dag of boiled potatoes 3 whole eggs 1 glass of milk ½ bar of margarine 2 vanilla sugars 10 dag of yeast ½ glass of sugar 1 spoon of spirit or vinegar A pinch of salt 4 bars of lard for fryingPreparation:Flour sieve onto pastry board, add minced potatoesand mix it with flour, add whole eggs.Fragmented yeast melt in ¼ glass of milk withhalf of sugar and add to the flour. Then addthe rest of sugar, margarine, one vanilla sugarand a spoon of spirit. The rest of milk addslowly to the knead dough, to get the doughlight. If the dough is too dense, add moremilk. Do not leave the dough for growing.The knead dough roll on the finger thickness.Then cut circles by the glass, and the midpointsby the small glass. Do not leave the cut ‘oponki’ for growing, after using whole dough,put a part onto warmed up oil, and fry to getstrong gold colour. Fried ‘oponki’ drain on the97

staniu całego ciast, partiami kłaść na rozgrzanytłuszcz i smażyć na mocny, złoty kolor.Usmażone osączyć na durszlaku i obsypywaćcukrem pudrem zmieszanym z cukrem waniliowym.Składniki: kwaśne mleko - 2,5 szklanki mąka - 2 kg jaja - 2 sztuki cukier - 0,75 szklanki sól - szczypta soda - 1,5 łyżeczki mak -0,5 szklankiWykonanie:Na dzień przed pieczeniem placków pozostawićnaturalne krowie mleko w ciepłym miejscuaby się zsiadło. Mąkę rozprószyć na drewstrainer,and dredge by icing sugar mixed withvanilla one.PLACKI NA BLASZE(Klub 4 H działający przy Gminnym Ośrodku Kulturyw Wojciechowie)PIE ON THE BAKING SHEET(Club 4H, operating at Culture Centre in Wojciechówmunicipality).Ingredients: 2,5 glass Clabber 2 kg Flour 2 Eggs 0,75 glass of Sugar Salt – pinch 1,5 teaspoons of Soda 0,5 glass of Poppy seedPreparation:one day before pie baking, leave the naturalcow milk in a warm place to get set. Put theflour through the sieve, onto wooden pastry98

nianej stolnicy wbić jajka, wsypać sól, cukier,mak i sodę. Stopniowo wlewać zsiadłe mleko– ugnieść gładkie ciasto. Z małych części ciastauformować placki. Dawniej tak przygotowaneplacki przekładało się na rozgrzanąblachę pieca i piekło się do zarumienienia.Następnie trzeba było piec wszystkie bokiplacka. Aby to zrobić trzeba było ustawić jepionowo oparte o kafle pieca lub garnek i cokilka minut przekręcać aby wszystkie boki sięopiekły. Współcześnie tylko nieliczni posiadająw swoich domach piece kaflowe, dlategomożna je również piec na patelni na kuchnigazowej. Należy tylko pamiętać że musi tobyć żeliwna patelnia gdyż do pieczenia plackównie używa się tłuszczu.board, add eggs, salt, sugar, poppy seed andsoda. Add the clabber steadily – knead smoothdough. from the small parts of doughform pies. Once, prepared like that pies, wereputted onto heated baking sheet, and bakedtill got light brown. Then had to bake all pieedges. To do that, they had to be placed vertically,leaned to the bake tiles or pot, andturned every few seconds, to baked all sides.Nowadays, only few, have the tiled stove athome, that is why it is possible to bake themon the gas cooker. But have to be rememberedthat it should be iron frying pan, becausefor pie baking, oil is not used.SERNIK Z ZIEMNIAKAMI(Alina Ciosek, Kośmin – gmina Żyrzyn)Składniki:Ciasto pod ser: 2 szklanki mąki ½ kostki margaryny ¼ kostki smalcu 3 żółtka 2-3 łyżki śmietany 3 łyżki cukru 1 pełna łyżeczka proszku dopieczenia aromat arakowy bułka tarta do posypania blachyMasa serowa: 1 kg białego sera (najlepiejswojskiego) 1 kostka margaryny 2-3 średniej wielkościugotowane ziemniaki 10 jajek 1¼ szklanki cukruCHEESECAKE WITH POTATOES(Alina Ciosek, Kośmin – Żyrzyn municipality)Ingredients:Cake underneath the cheese 2 glasses of flour ½ bar of margarine ¼ bar of lard 3 yolks 2-3 spoons of cream 3 spoons of sugar 1 whole teaspoon of baking powder Arakowy aroma Breadcrumbs to dredge thebaking sheetCheesecake mass: 1 kg of cottage cheese (the bestis homely) 1 bar of margarine 2-3 middle size boiled potatoes 10 eggs 1 ¼ glass of sugar Raisins99

odzynki aromat cytrynowy lub waniliowyWykonanie:Mąkę przesiać na stolnicę, dodać miękką margarynęi smalec. Lekko zagnieść aby składnikipołączyły się ze sobą. Żółtka i cukier ubići dodać do ciasta. Wsypać proszek do pieczenia,dodać kilka kropli aromatu oraz śmietanę.Wszystkie składniki połączyć ze sobązagniatając ciasto. Następnie rozwałkować jei wyłożyć na blachę posmarowaną margarynąi posypaną bułką tartą.Rodzynki namoczyć w wodzie na ok. 30 minut.Ser przekręcić przez maszynkę, potemmargarynę na końcu ugotować ziemniaki.Żółtka ubić z cukrem, dodać skręconą margarynęi ucierać aż połączy się z żółtkiem. Porcjamidodawać przekręcony ser i ucierać. Następniedodać przekręcone ziemniaki i nadalucierać. Ubić pianę z białek i dodawać porcjamido sera ciągle ucierając. Rodzynki odsączyćz wody i dodać do sera. Na końcu dodać aromati dokładnie wymieszać. Tak przygotowanąmasę serową wyłożyć na ciasto do blachy.Piec około 1 godziny aż wierzch sernika będziemiał jasnozłoty kolor. Lemon or vanilla aromaPreparation:flour sieve onto pastry board, add soft margarineand lard. Knead lightly to mix all ingredientsall together. Yolks beat with sugar andadd to the dough. Add baking powder, fewdrops of aroma and cream. Mix all togetherkneading the dough. then roll it, put onto bakingsheet spread with margarine and dredgewith breadcrumbs.Soak the raisins in water for about 30 minutes.Cheese mince by the grinder, then margarine,at the end boil the potatoes. Yolks beatwith sugar, add minced margarine and rub tojoin the yolk. Add the minced cheese in portions,rub. Beat the whites on foam, add inportions to the cheese, still rubbing. Strainedraisins add to the cheese. Add the aroma atthe end and mix well. So prepared mass puton dough. Bake for about 1 hour till the topof the cheesecake get the light gold colour.KALEŃSKI STARY DOBRY PIERNIK(Anna Serewa)Składniki i Wykonanie:4 całe jaja ubić z 1 szklanką cukru, dodać 1szklankę mocnej herbaty, 1 szklankę miodusztucznego, 1 szklankę oleju. Dodać 3 szklankimąki oraz przyprawę do piernika, 2 płaskiełyżeczki sody, bakalie, dżem wiśniowy, wiórkikokosowe. Włożyć do piekarnika.OLD GOOD ‘KALEŃSKI’GINGERBREAD(Anna Serewa)Ingredients and preparation:4 whole eggs beat with 1 glass of sugar, addone glass of strong tea, 1 glass of honey, 1glass of oil. Add 3 glasses of flour, condimentfor gingerbread, 2 flat spoons of soda, mincemeat,cherry jam, coconut. Put into the oven.100

MARKUSZOWSKI PIERNIKZ WIŚNIAMI(Henryka Haba)Składniki:Ciasto I: 7 jaj 1 szklanka cukru 5 łyżek mąki pszennej 2 łyżki kakao 1 łyżka proszku do pieczeniaWykonanie:Ubić pianę z białek, dodać cukier i ubić. Dodawaćpo 1 żółtku. Do ubitych jaj dodać mąkęi proszek do pieczenia oraz kakao, razem delikatniewymieszać i piec w temperaturze 140stopni C. Po upieczeniu przekroić na połowę.Ciasto II: 25 dag suszonych orzechów 5 białek 20 dag cukru 1 łyżka miodu 1 łyżka mąki ziemniaczanej 1 łyżka mąki pszennej 1 łyżka proszku do pieczeniaWykonanie:Ubić pianę, dodać cukier i ubijać. Dodać pozostałeskładniki (orzechy: połowę zmielića drugą część pokroić). Na wyłożoną foliąaluminiową blaszkę wyłożyć ciasto i piecw niskiej temperaturze ok. 35 minut.Masa: 5 żółtek 1 łyżka mąki ziemniaczanej 2 czubate łyżki mąki pszennej 20 dag cukru ½ litra mlekaZ tych składników zagotować budyń i wystudzić.‘MARKUSZOWSKI’ GINGERBREADWITH CHERRIES(Henryka Haba)Ingredients:Dough I: 7 eggs 1 glass of sugar 5 spoons of wheat flour 2 spoons of cocoa 1 spoon of baking powderPreparation:beat the egg whites, add sugar and beat. Addyolks one by one. To the beaten eggs add flour,baking powder and cocoa, mix delicately,bake in temperature of 140 degrees Celsius.After baking cut into halves.Dough II: 25 dag of dried nuts 5 egg whites 20 dag of sugar 1 spoon of honey 1 spoon of potato flour 1 spoon of wheat flour 1 spoon of baking powderPreparation: beat the foam form egg whites,add sugar and beat. Add the rest of ingredients(nuts: melt half of them, and the secondhalf cut). put the dough onto padded byaluminium foil, baking sheet, and bake in lowtemperature for 35 minutes.Mass: 5 yolks 1 spoon of potato flour 2 spoons of wheat flour 20 dag of sugar ½ litre of milkFrom above ingredients boil the pudding,then cool.101

Wykonanie:Rozetrzeć 30 dag masła i dodawać porcjamiwystudzony budyń, następnie dodać 3 łyżkikakao rozpuszczone w małej ilości wody,dodać 3 łyżki soku z wiśni. Odłożyć trochęmasy do posmarowania wierzchu. Do resztydodać drelowane wiśnie. Część odłożyć doudekorowania.KOLEJNOŚĆ: ciasto I / masa / ciasto II /masa / ciasto IPreparation:rub the 30 dag of butter and add in portionsthe cool pudding to that. Then add 3 spoonsof cocoa, melt in small amount of water, add3 spoons of juice form cherries. Leave somemass to spread the top. Add pitted cherries tothe rest of mass. Leave part of them for decoration.Sequence: dough I/ mass/ dough II/ mass/ doughIWIGILIJNY PIERNIK STAROPOLSKI(Małgorzata Salamandra, Osiny – gmina Żyrzyn)Składniki: ¼ litra miodu 25 dag cukru ½ szklanki wody 1 łyżka przyprawy korzennej ½ kg mąki 4 jaja 1 łyżeczka proszku do pieczenia ½ łyżeczki sody 1 łyżeczka oliwy po 6 dag: figi, cykata, migdały,skórka pomarańczowa, orzechyWykonanie:Cukier i wodę zagotować z dodatkiem przyprawykorzennej. Do miski wsypać mąkę,zrobić dołek i wlać rozpuszczony gorący miódi dobrze energicznie wałkiem do wyrabianiaciasta mieszać, aż ciasto będzie miało konsystencjęgęstej śmietany. Jaja ubić z dodatkiemsody na pianę, dodać do ciasta. Wymieszaćdelikatnie na gładką masę. Na koniec dodaćresztę składników, wymieszać. Ciasto wylaćna posmarowaną tłuszczem blachę i piecw temperaturze 180 stopni C ok. 50 minut.THE CHRISTMAS EVE GINGERBREADMADE IN OLD POLISH STYLE(Małgorzata Salamandra, Osiny- Żyrzyn municipality)Ingredients: ¼ litre of honey 25 dag of sugar ½ glass of water 1 spoon of spicy condiment ½ kg of flour 4 eggs 1 teaspoon of baking sugar ½ teaspoon of soda 1 teaspoon of olive 6 dag of: fig, cykata, almonds,orange zest, nuts.Preparation:Boil sugar and water with the spicy condiment.Put the flour into a bowl, make a pitinto it, tip hot melt honey, mix it energeticallyby the roll to the dough kneading, till getthe consistency of thick cream. Beat eggs withsoda to get the foam, add to the dough. mixdelicately to get the smooth mass. Add therest of ingredients at the end, mix. Pour thedough into spread with butter, baking sheet,and bake in temperature of 180 degrees Celsiusfor about 50 minutes.102

PIERNICZKI ŚWIĄTECZNE(Aneta Walasek, Żerdź – gmina Żyrzyn)Składniki: 1 kg mąki kostka margaryny 5 jajek 2 szklanki cukru 1 średni słoik miodu 1 małe opakowanie kakao 2 opakowania przyprawy do piernika łyżka cynamonu 1,5 łyżki amoniaku 2 łyżki proszku do pieczeniaWykonanie:Margarynę roztapiamy i odstawiamy by ostygła.Amoniak rozpuszczamy w odrobinie zimniejwody. Do mąki dodajemy kolejno: margarynę,jajka, cukier, miód, kakao, przyprawędo piernika, cynamon, amoniak, proszek dopieczenia. Wyrabiamy i zostawiamy ciastona noc w lodówce. Następnie wycinamy foremkamipierniczki i pieczemy ok 10 minutw temperaturze 180 stopni C.CHRISTMAS GINGERBREAD(Aneta Walasek, Żerdź- Żyrzyn municipality)Ingredients: 1 kg of flour 1 bar of margarine 5 eggs 1 glass of sugar 1 medium jar of honey 1 small pocket of cocoa 2 pockets of gingerbread condiment Spoon of cinnamon 1,5 of ammonia 2 spoons of baking powderPreparation:melt the margarine and leave to cool. Meltthe ammonia in a small amount of cold water.Add in sequence: margarine, eggs, sugar,honey, cocoa, gingerbread condiment, cinnamon,ammonia, baking powder. Knead thedough and leave in the fridge for night. Thenuse the biscuit cutter to cut the dough, andbake for about 10 minutes, in temperature of180 degrees Celsius.PIERNIK Z CUKINIĄ(Zofia Grzegorzak, Zagrody – gmina Żyrzyn)Składniki: 3 jajka 1½ szklanki cukru 1½ szklanki mąki pszennej 1½ szklanki mąki gryczanej 1 szklanka oleju niepełne dwie szklanki cukinii 1 łyżeczka proszku do pieczenia 1 łyżeczka sody 1 łyżeczka cynamonu 1 łyżka kakaoGINGERBREAD WITH COURGETTE(Zofia Grzegorzak, Zagrody – Żyrzyn municipality)Ingredients: 3 eggs 1½ Glass of sugar 1½ glass of wheat flour 1½ glass of buckwheat flour 1 glass of oil 2 incomplete glasses of courgette 1 teaspoon of baking powder 1 teaspoon of soda 1 teaspoon of cinnamon 1 spoon of cocoa103

Wykonanie:Jajka utrzeć z cukrem, cukinię obrać zetrzećna tarce o większych oczkach. Mąki wymieszać,dodać kakao, cynamon, proszek do pieczenia,sodę. Wymieszać z jajkiem, wlać oleja na koniec dodać cukinię. Gdy ciasto będziegotowe przełożyć do blaszki i piec.Preparation:eggs rub with sugar, peel the courgette, andgrate on the grater with bigger wholes. Mixboth flours, add cocoa, cinnamon, baking powderand soda. Mix with egg, tip the oil, andadd the courgette at the end. When the doughwill be ready, put it in the baking sheetand bake.KEKS MARCHWIOWY(Maria Struska, Markuszów)Składniki: 3½ szklanki mąki 1½ szklanki cukru 3 jajka 1 szklanka posiekanych orzechówwłoskich 2/3 szklanki oleju ½ kg marchwi 10 dag rodzynekCARROT CAKE(Maria Struska, Markuszów)Ingredients: 3½ glass of flour 1½ glass of sugar 3 eggs 1 glass of chopped walnuts 2/3 glass of oil ½ kg of carrot 10 dag of raisins 1 teaspoon of soda104

1 łyżeczka sody oczyszczonej 2 łyżeczki proszku do pieczenia szczypta soli 1 cytrynaWykonanie:Olej, cukier, sól, skórkę z cytryny ubić trzepaczkąlub mikserem. Dodawać po jednymjajku i dalej ubijać aż powstanie puszystamasa. Mąkę wymieszać z sodą i proszkiemdo pieczenia, przesiać i po trochu dodawać domasy. Na koniec dodać marchewkę startą nadrobnych oczkach tarki, rodzynki i posiekaneorzechy. Wszystko delikatnie wymieszać. Ciastoprzełożyć do dwóch keksówek wysmarowanychmargaryną i wysypanych bułką tartą.Piec 50-60 min. w piekarniku nagrzanym do180°C. 2 teaspoons of baking powder Pinch of salt 1 lemonPreparation:oil, sugar, salt and lemon zest beat with mixeror whisk. Add eggs one by one, and beat tillget the fluffy mass. Flour mix with soda andbaking powder, put it through the sieve andadd to the dough in portions. Add the carrotgrated on the small holes of grater, raisins andchopped walnuts. Everything mix delicately.Put the dough into two special baking sheets,spread with butter and dredge with breadcrumbs.Bake in heated to the temperatureof 180 degrees Celsius oven, for about 50-60minutes.BLOK CZEKOLADOWY(Maria Struska, Markuszów)Składniki: 25 dag masła 2 szklanki cukru ½ szklanki wody ½ kg mleka w proszku 3 – 5 łyżek kakao 2 paczki herbatników pokruszone wafle (mogą byćnadziewane) bakalieWykonanie:Wodę, masło i cukier zagotować i lekko przestudzić.Mleko i kakao wymieszać, przesiaćprzez sitko. Połączyć składniki i dokładnieutrzeć. Dodać bakalie, pokruszone waflei herbatniki. Wymieszać. Przełożyć do wyłożonejfolią aluminiową keksówki. Wstawić dolodówki do zastygnięcia.CHOCOLATE BLOCK(Maria Struska, Markuszów)Ingredients: 25 dag of butter 2 glasses of sugar ½ glass of water ½ kg of powder milk 3-5 spoons of cocoa 2 packs of biscuits crushed waffles (they can be stuffed) decaciesPreparation:boil the water, with sugar and butter. Thencool it down a bit. Mix the powder milk andcocoa, put through the sieve. Mix the ingredientsand rub it well. add mincemeat, crushedwaffles and biscuits. Mix. put the doughonto padded by aluminium foil, baking sheet.Put into the fridge for congeal.105

ROŻKI – PIWOSZKI(Leokadiów)Składniki: ½ szklanki piwa 2 szklanki mąki 1 margarynaWykonanie:Margarynę zamrozić, następnie zetrzeć ją natarce i połączyć z mąką i piwem. Zagnieść ciastoi odstawić na 10 godzin w chłodne miejsce.Następnie rozwałkować cienko i wycinaćkwadraty. Na każdy kwadrat kłaść łyżeczkęmarmolady i składać w trójkąty, lekko sklejającbrzegi. Piec lekko zarumieniając w temperaturze150 stopni C. Po upieczeniu posypaćcukrem pudrem.BEER DRINKER HORNS(Leokadiów)Ingredients: ½ glass of beer 2 glasses of flour 1 bar of margarinePreparation:freeze the margarine, then rub it onto the grater,and mix with flour and beer. Knead thedough and leave for 10 hours in a cold place.Then roll it thin and cut into squares. Oneach square put some marmalade and shapeinto triangles, sticking edges lightly. Bake tillget light brown, in temperature of 150 degreesCelsius. Dread with icing sugar after baking.106

Napoje i nalewkiNAPÓJ MIĘTOWYSkładniki: 1 kg jabłek 1 szklanka cukru 0,5 szklanki miodu świeża mięta lub suszonaWykonanie:Jabłka gotujemy w 3 litrach wody, następnieodcedzamy. Mięte zaparzamy niewielką ilościąwody. Następnie łączymy wywar z jabłekz naparem z mięty. Dodajemy cukier i mióddo smaku.MIĘTÓWKA(Stanisława Jabłońska, Kaleń)Składniki: 1 garść liści świeżej mięty 1 litr spirytusu ¾ kg cukru 1 litr wodyWykonanie:Miętę zalać spirytusem, odstawić na tydzień.Po tygodniu odcedzić spirytus. Cukier rozpuścićw wodzie, trzymając roztwór na małymogniu, aż do całkowitego rozpuszczenia.Wodę ostudzić i połączyć z przecedzonymspirytusem. Nalewkę zlać do karafki.Drinks and liqueursMINT DRINKIngredients: 1 kg apples 1 glass of sugar half glass of honey fresh or dried mintPreparation:Boil apples in 3 litres water, then drain. Brewmint in a little amount of water. Join the twoliquids. Add sugar and honey according toyour taste.MINT LIQUEUR(Stanisława Jabłońska, Kaleń)Ingredients: 1 handful of fresh peppermint leaves 1 l spirits ¾ kg sugar 1 l waterPreparation:Spirits pour over the leaves and put away fora week. After this time drain spirits. Dissolvesugar in water, keeping the solution on a lowheat, until it completely dissolves. Cool waterand join with drained spirits. Pour liqueurinto a carafe.NALEWKA Z KWIATU CZARNEGOBZU(Krystyna Wawer, Żyrzyn)Składniki: 50 baldachów bzu 4 cytrynyLIQUEUR FROM ELDERFLOWERS(Krystyna Wawer, Żyrzyn)Ingredients: 50 elder umbels 4 lemons107

80 dag cukru 1 litr spirytusu 1 litr wody źródlanej 1 łyżeczka suszonego arcydzięglaWykonanie:Z cukru i wody zrobić syrop. Dwie wyszorowanecytryny pokroić w plastry. Do wyparzonegogąsiorka włożyć kwiaty bzu przekładającplastrami z dwóch cytryn. Zalewamy syropem.Odstawiamy w ciepłe miejsce na ok. 10 dnii przykrywamy pergaminem. Przecedzony syroppołączyć ze spirytusem dodać sok z dwóchcytryn i arcydzięgiel. Można dodać ½ szklankimiodu. Odstawić na dwa tygodnie. Po tymczasie przefiltrować i rozlać do butelek. 80 dag sugar 1 l spirits 1 l spring water 1 teaspoon of dried angelicaPreparation:Make syrup of water and sugar. Slice two brushedlemons. To scalded demijohn put lemonslices between the layers of elder umbels. Pourover with syrup. Put away into a warm placefor about 10 days. Cover with parchment.Strained syrup join with spirits, add lemonjuice of 2 lemons and angelica. ½ glass of honeycan be added. Store for 2 weeks. Thenfolter and pour into bottles.TARNINÓWKA(Krystyna Wawer, Żyrzyn)Składniki: 50 dag przemrożonych owocówtarniny 1 szkl. cukru ½ l. wódki otarta skórka z jednej cytryny 2 goździki kawałek kory cynamonu (niemusi być)Wykonanie:Owoce tarniny włożyć do słoja, zasypać cukrem,zalać alkoholem i odstawić na sześćtygodni. Co kilka dni wstrząsnąć. Zlać płynznad owoców, przefiltrować, rozlać do mniejszychbutelek i odstawić na sześć miesięcy bydojrzała.BLACKTHORN LIQUEUR(Krystyna Wawer, Żyrzyn)Ingredients: 50 dag frozen blackthorn berries 1 glass sugar ½ l water grated lemon skin of 1 lemon 2 cloves a piece of cinnamon bark (notnecessary)Blackthorn berries put into a jar. Cover withsugar, pour over with alcohol and leave for 6weeks. Shake every couple of days. Pour outthe liquid from above the berries, filter, pourinto minor bottles and leave for 6 months toripe.108

NALEWKA WIŚNIOWA(Helena Wójcik)Składniki: 1 kg dojrzałych wiśni ½ l. spirytusu ½ l. wódki 40 dag cukru lub 20 dag mioduWykonanie:Owoce opłukać na sicie zimną wodą. Odsączonewłożyć do słoja, zlać wódką i spirytusem,dobrze zamknąć i potrząsać co jakiś czasprzez 2-3 tygodnie. Zlać syrop, a pozostałewiśnie zasypać cukrem na ok. 2-3 tygodnie,potrząsać słojem co jakiś czas, do momentuaż cukier się rozpuści. Zlać syrop do nastawui pozostawić go do sklarowania, po czym zlaćpłyn znad osadu. Rozlać w butelki.Nalewka wiśniowa im dłużej stoi tym jestsmaczniejsza.CHERRY LIQUEUR(Helena Wójcik)Ingredients: ½ kg riped cherries ½ l spirits 1/4 l clear vodka 40 dag sugar or 20 dag honeyPreparation:Rinse fruits on the sieve, use cold water. Drainedput into a jar. Pour over with spirits andvodka. Close tightly and shake every coupleof days during 2-3 weeks. Pour out liquid,and the left fruits cover with sugar for 2-3weeks, shaking the jar from time to time,until sugar melts. Join the two liquids and leaveto clarify. Then pour out the clear liquid.Pour into bottles. Cherries liqueur is the betterthe older it is.109

NALEWKA Z WIŚNI(„Śniadowianki” Śniadówka – gmina Baranów)Składniki: 1 kg wiśni 1 l. spirytusu 95 % ½ l. czystej wódki 45 % łyżka cukruWykonanie:Świeże owoce zalać wódką i spirytusem. Zakorkować,macerować 4-6 tygodni, co kilkadni potrząsając butelką. Następnie zlać płynznad owoców, a do owoców wsypać cukieri trzymać w ciepłym miejscu 2-3 tygodnie.Wytworzony syrop przecedzamy i łączymyz poprzednio zlanym płynem. Wszystko jeszczeraz przecedzamy i przelewamy do butelek.Im dłużej nalewka stoi tym jest lepsza.WIŚNIÓWKA(Teresa Nowaczyk, Kaleń)Składniki: 1,5 kg wiśni 1 kg cukru 0,5 litra spirytusuWykonanie:Do słoika o pojemności ok. 3 litry należywsypać wiśnie, zasypać cukrem, zalać spirytusem.Odstawić w ciemne miejsce np. dopiwnicy i od czasu do czasu potrząsać, aż dorozpuszczenia cukru. Po 4 miesiącach zlaćwiśniówkę do butelek, a wiśnie zamknąćw słoiku, znakomicie nadają się jako dodatekdo różnego rodzaju ciast.CHERRY LIQUEUR(“Śniadowianki” Śniadówka – Gmina Baranów)Ingredients: 1 kg cherries 1 l spirits 95% ½ l clear vodka 45% 1 tablespoon sugarPreparation:Pour vodka and spirits over fresh fruits. Closetightly and leave for 4 – 6 weeks, shaking thebottle every couple of days. Then pour outclear liquid, add sugar to the fruits and keepin a warm place for 2-3 weeks. Filter sucha syrup and join with a previous liquid. Filtermixture once again and pour into bottles.Cherry liqueur the longer stays the better is.CHERRY LIQUEUR(Teresa Nowaczyk, Kaleń)Ingredients: 1,5 kg cherries 1 kg sugar 0,5 l spiritsPreparation:Pour cherries in a jar of capacity about 3 litres,cover with sugar, pour over spirits. Putinto a dark place eg. cellar and shake fromtime to time until sugar melts. After 4 monthspour cherry liqueur to the bottles, andcherries close in the jar. They are perfect additionto different types of cakes.110

MALINÓWKA(Stanisława Jabłońska, Kaleń)Składniki: 1 kg dojrzałych malin 1 litr spirytusu 25 dag cukruWykonanie:Maliny przepłukać i osuszyć na sicie. Następniewłożyć do gąsiora i zalać litrem spirytusu.Szczelnie zamknąć gąsior, odstawić w słonecznemiejsce. Po miesiącu zlać nalewkę i przefiltrowaćją przez bibułę kuchenną. Wsypać dorondla cukier, zalać litrem wody, gotować ażcały cukier dobrze się rozpuści. Nalewkę połączyćz syropem cukrowym, następnie przelaćdo butelek, szczelnie zamknąć i odstawić conajmniej na tydzień.RASPBERRY LIQUEUR(Stanisława Jabłońska, Kaleń)Ingredients: 1 kg ripe raspberries 1 l spirits 25 dag sugarPreparation:Rinse raspberries and dry on a sieve. Put intoa jar and pour over spirits. Close the jar tightlyand put into a sunny place. After a monthpour out liquid and filter it through a kitchenblotting paper. Pour sugar in a pot, add 1 lwater, boil until sugar completely dissolves.Join liquid with fruit syrup, then pour intobottles, close tightly and put away for at leasta week.111

PAULINÓWKASkładniki: ½ l. spirytusu ½ l. wódki ½ l. wody ½ l. rumu ½ l. miodu wielokwiatowego sok z ½ kg cytrynWykonanie:Wszystkie składniki połączyć w słoju. Wstrząsnąć,po 3 dniach nadaje się do picia, ale swójsmak uzyskuje po kilku tygodniach (lepiejsmakuje gdy jest przecedzona).PAULINÓWKAIngredients: ½ l spirits ½ l vodka ½ l water ½ l multiflorous honey ½ l rum Juice made of ½ kg lemonsPreparation:Mix all the ingredients in a jar. Shake. It isready to consume after 3 days, but the best isafter a few weeks. Tastes better when filtered.NALEWKA ARONIOWA(Krystyna Wawer, Żyrzyn)Składniki: 1 kg aronii 200 liści wiśni 1½ spirytusu 96 % 1 czubata łyżeczka kwaskucytrynowego 80 dag cukruWykonanie:Liście wiśni opłukać, następnie gotować ok.20 min. licząc od zagotowania, przecedzić, dopłynu dodać opłukaną aronię, gotować ok. 15minut i znów przecedzić.Do otrzymanego wywaru dodać cukier i gotowaćmieszając by cukier się rozpuścił, ok.15 minut na wolniejszym ogniu. W trakciegotowania dodać kwasek cytrynowy i jeszczetrochę pogotować. Do ostudzonego wywarudodać spirytus, wymieszać i rozlać do butelek,szczelnie zamknąć, odstawić na pół rokuby dojrzała.ARUM LIQUEUR(Krystyna Wawer, Żyrzyn)Ingredients: 1 kg arum berries 200 cherry leaves 1 ½ I spirits 96% 1 full teaspoon lemon acid 80 dag sugarPreparation:Rinse the leaves, the boil for about 20 minutescounting from the moment they boil, filterthe liquid. Add rinsed arum, boil for 15minutes and filter once again. Add sugar andboil until sugar melts – for about 15 minutes– on small fire. Meanwhile add spirits, mixand pour into bottles, close tightly. Leave forabout a half of the year.112

SOSNÓWKA „2 W 1”(Justyna Matraszek)Składniki: ½ litrowego słoika młodych pędówsosnowych, zbieranych na początkumaja cukier ok. 1 l. czystej wódki (40-45 %)Wykonanie:Młode pędy umieścić w słoiku i zasypać cukremtak, aby były w całości przykryte. Słoikumieścić na nasłonecznionym oknie i codziennieenergicznie nim potrząsać, do chwili, gdycukier się rozpuści. Otrzymany syrop ostrożniezlać do butelki z ciemnego szkła i przechowywaćw lodówce, natomiast pędy zalaćwódką i odstawić na 3-4 miesiące, po czymprzefiltrować (najlepiej przez papierowy filtrdo kawy) i przelać do butelek.Nalewka jest doskonałym lekarstwem na schorzeniadróg oddechowych.PINE LIQUEUR “2 IN 1”(Justyna Matraszek)Ingredients: ½ l jar of young pine shoots Sugar About 1l clear vodka (40-45%)Preparation:Young shoots put into the jar and cover withsugar . All of them should be covered completely.Put the jar on a sunny windowsill andshake strongly everyday until sugar melts.The syrup pour carefully to the dark glassbottle and store in the fridge, shoots coverwith vodka and leave for 3-4 months, thenfilter (the best is coffee paper filter) and pourinto bottles.Liqueur is a marvelous medicine for chest infections.113

SOSNÓWKA(Józef Matraszek, Osiny – gmina Żyrzyn)Składniki: ½ kg pędów sosny, zbieranych podkoniec kwietnia ½ kg cukru ½ l. spirytusu 95 % ½ l. wody źródlanej / mineralnejWykonanie:Pędy układamy w słoju i zasypujemy cukrem.W ten sposób otrzymujemy syrop wykorzystywanyw leczeniu schorzeń górnych drógoddechowych.Nalewkę otrzymujemy z wtórnego wykorzystaniaowych pędów, które zalewamy spirytusemi odstawiamy na 2 tygodnie, co drugidzień mieszając. Po upływie tego czasu zlewamyi dodajemy wodę źródlaną. To odstawiamyna ok. 1 miesiąc, do sklarowania, po tymczasie filtrujemy i rozlewamy do butelek. Pełniesmaku osiąga po pół roku.PINE LIQUEUR(Józef Matraszek, Osiny - Żyrzyn municipality)Ingredients: ½ kg pine shoots, collected at theend of April ½ kg sugar ½ l spirits 95% ½ l spring or mineral waterPreparation:Put the shoots into the jar and cover with sugar.In that way we get syrup used in curingchest infections.Liqueur we get from the left shoots which wecover with spirits and leave for 2 weeks, mixingevery second day. After this time pourthe liquid and add spring water. Leave it forabout a month to clarify, then filter and pourinto the bottles. The richest taste is aftera half of a year.114

ORZECHÓWKA(„Czołnowianki” Czołna – gmina Baranów)Składniki: 8 sztuk zielonych orzechów włoskich ½ l. spirytusuWykonanie:Zielone, młode orzechy pokroić i zalać spirytusem.Odstawić na miesiąc, aż ściemnieje.Doskonała na zatrucia pokarmowe.WALNUT LIQUEUR(“Czołnowianki” Czołna – Baranów municipality)Ingredients: 8 green walnuts ½ l spiritsPreparation:Chop young, green walnuts and cover withspirits. Leave for months until it darkens.Excellent for food poisoning.ORZECHÓWKA(Józef Matraszek, Osiny – gmina Żyrzyn)Składniki: 30 orzechów włoskich, zbieranychprzed dniem św. Jana 2 szkl. cukru garść płatków z róży cukrowej skórka z jednej, dużej cytryny cynamon ¼ l. spirytusu 1 szkl. wody źródlanej / mineralnejWykonanie:Orzechy nakłuwamy wykałaczką. Przygotowaćsyrop z 1 szklanki wody i cukru. Orzechy,płatki różane, skórkę z cytryny i cynamon zalaćsyropem, dodać spirytus (90%). Szczelniezamknąć i ustawić na słońcu na 2 miesiące,po czym przefiltrować i przelać do butelek.Dobrze wpływa na trawienie, a także niestrawnościi rozstroje żołądka.WALNUT LIQUEUR(Józef Matraszek, Osiny – Żyrzyn municipality)Ingredients: 30 dag walnuts, collected before24th June (Saint John’s Day) 2 glasses sugar Handful of sugar rose petals Peels from one big lemon Cinnamon ¼ l spirits 1 glass of spring or mineral waterPreparation:Prick the walnuts with a toothpick. Preparesyrup out of 1 glass water and sugar. Walnuts,rose petals, lemon skin and cinnamon pourover with syrup, add spirits (90%). Close tightlyand put in the sunlight for 2 months,then filter and pour into bottles.Helps in problems with digestion, indigestionand stomach upset.115

ORZECHÓWKA(Leokadiów)Składniki: 20 zielonych orzechów ½ l. spirytusu 1 szklanka wódki 1 szklanka wody 6 łyżek mioduWykonanie:Orzechy umyć, założyć rękawiczki na ręcei pokroić orzechy na plastry. Zalać w słoikuspirytusem i odstawić w ciemne miejsce. Zalewanajpierw stanie się zielona, potem ciemnobrunatna.Po 3 tygodniach spirytus zlaćdo butelek. A orzechy zalać wódką i wodąi dodać miód. Po kolejnych 3 tygodniach zlaćpowstały likier i połączyć ze spirytusem.NUT LIQUEUR(Leokadiów)Ingredients: 20 green walnuts ½ l spirits 1 glass vodka 1 glass water 6 tablespoons honeyPreparation:Wash the walnuts. Put on the gloves and slicethe walnuts. Put them into the jar, pour overwith spirits and leave in a dark place. Theliquid first becomes green, then dark brown.After the 3 weeks pour spirits to the bottles.Nuts cover with vodka and water and add honey.After the next 3 weeks pour out liqueurand join with spirits.116

NALEWKA NA LIŚCIACH MIĘTYPIEPRZOWEJ(„Śniadowianki” Śniadówka – gmina Baranów)Składniki: 20 dużych liści mięty pieprzowej 0, 5 l. wódki czystej 45 %Wykonanie:Liście mięty pieprzowej umyć, osuszyć, wsypaćdo szklanego naczynia, zalać wódką.Szczelnie zamknąć. Ustawiać w ciepłym miejscuna 3-4 tygodnie. Potem płyn przecedzićdo butelek, zakorkować i wynieść do piwnicyna 6 miesięcy.Lek na wszelkie dolegliwości żołądkowe.LIQUEUR ON PEPPERMINT LEAVES(“Śniadowianki”Śniadówka- Baranów municipality)Ingredients: 20 big peppermint leaves 0,5 l clear vodka (45%)Preparation:Wash the peppermint leaves, dry, put into theglass jar, cover with vodka. Close tightly. Leavein a warm place for 3-4 weeks. Filter theliquid, pour into bottles, close tightly and putin a cellar for 6 months.Medicine for stomach aches.ŚLIWOWICA(„Kotlinianki” Anna Nowacka, Kotliny – gminaŻyrzyn)Składniki: 10 kg śliwek węgierek 3 kg cukru 2 l. spirytusuWykonanie:Delikatnie przemrożone, wypestkowane śliwkiwkładamy do słoika lub gąsiorka. 10 kg śliwekzasypujemy 3 kg cukru i czekamy 2 miesiące.Zlewamy syrop i dodajemy 2 l. spirytusui znów czekamy 2 miesiące. Jak się sklarujeto zlewamy do butelek i lakujemy. Najlepiejzakopać butelki do ziemi lub trzymać w ciemnieji zimnej piwnicy. Do picia jest dobra poroku.PLUM LIQUEUR(“Kotlinianki” Anna Nowacka, Kotliny – Żyrzynmunicipality)Ingredients: 10 kg plums 3 kg sugar 2 l. spiritsPreparation:Slightly frozen plums with removed pits putinto the jar. 10 kg plums cover with 3 kg sugarand wait for 2 months. Pour out syrup.Add 2 l spirits and wait for another 2 months.When clarified pour into bottles andseal them. The best is to bury the bottles inthe ground or keep in the dark, cold cellar.Ready to drink after a year.117

KRUPNIK STAROPOLSKI(Małgorzata Salamandra, Osiny – gmina Żyrzyn)Składniki: szklanka miodu ¼ l. wody ½ l. spirytusu 95 % ¼ laski wanilii ¼ gałki muszkatołowej 1 dag cynamonu 2 goździki kawałek skórki cytrynoweji pomarańczowejWykonanie:Zagotować wodę z miodem, wrzucić utłuczoneprzyprawy i gotować kilka minut, po czymodstawić na pół godziny. Przecedzić i jeszczeraz zagotować. Gdy przestygnie dodać spirytus.Podawać podgrzany w małych kieliszkachdo wódki.TRADITIONAL POLISH KRUPNIK(Małgorzata Salamandra, Osiny- Żyrzyn municipality)Ingredients: A glass of honey ¼ l water ½ l spirits 95% ¼ vanilla cane ¼ nutmeg 1 dag cinnamon 2 cloves A piece of of lemon and orange skinPreparation:Boil water with honey, add crushed spicesand boil for a few minutes, then put awayfor half an hour. Drain and boil once again.When cold add spirits.Serve in warm, small vodka glasses.LIKIER KASZTELAŃSKI KAWOWY(Małgorzata Salamandra, Osiny – gmina Żyrzyn)Składniki: 28 dag kawy 2 l. wody 1 2/3 kg cukru laska wanilii 1 l. spirytusu 95 % 1 szkl. rumuWykonanie:Zmieloną kawę zalać wrzącą wodą, przykryći zostawić na noc. Esencję kawową odlać,odfiltrować. W garnku esencje podgrzaćz cukrem i laską wanilii, chwilę zagotowaći odstawić z ognia. Gdy wywar kawowy będziechłodny dodać spirytus i rum. Przelaćdo butelek i odczekać 6 miesięcy aż nabierzesmaku i aromatu.CASTELLAN COFFEE LIQUEUR(Małgorzata Salamandra, Osiny – Żyrzyn municipality)Ingredients: 28 dag coffee 2 l water 1 2/3 kg sugar Vanilla cane 1 l spirits 95% 1 glass of rumPreparation:Grinded coffee pour over with boiling water,cover and leave for a night. Pour out coffee essenceand filter. Warm the essence with sugarand vanilla cane in a pot. Boil for a momentand put away from fire. When coffee liquid iscold add spirits and rum. Pour into bottles andwait 6 months until it gets taste and aroma.118

LIMONKA(Marianna Płachta, Kośmin – gmina Żyrzyn)Składniki: 1 l. spirytusu 8 szt. cytryn 0,8 kg cukru 1 l. wodyWykonanie:Cytryny umyć w gorącej wodzie, obrać zeskórki. Same skórki włożyć do słoja i zalaćspirytusem i odstawić na 2 tygodnie. Po upływietego czasu odcedzić, skórki wyrzucić. Cukierzagotować z wodą i ostudzić. Następniepołączyć spirytus z ostudzonym syropem.LIME LIQUEUR(Marianna Płachta, Kośmin- Żyrzyn municipality)Ingredients: 1 l. Spirits 8 lemons 0,8 kg sugar 1 l waterPreparation:Wash the lemons in a hot water. Peel them.Put the peels in as jar and pour over with thespirits. Leave for 2 weeks. Drain after thattime, throw away the peels. Sugar boil withwater. Then cool it. Join the spirits with thecooled syrup.119

ADWOKAT(Halina Jarosińska, kol. Wojciechów I)Składniki: spirytus - 0.25 litra cukier puder - 0,40 dkg jajka - 8 żółtek mleko - 0,5 litra wanilia - 1 laskaWykonanie:Mleko z wanilią zagotować, żółtka z cukremdobrze utrzeć. Wlewać cienkim strumykiemgorące mleko do jajek i ucierać, a gdy masajajowo mleczna wystygnie, wlewać po troszkuspirytus i ucierać.ADVOCAT(Halina Jarosińska, kol. Wojciechów I)Ingredients: 0,25 l spirits 40 dag powder sugar 8 egg yolks 0,5 l milk 1 vanilla canePreparation:Cook milk with vanilla. Mix yolks with sugar.Pour hot milk carefully in a thin streamto eggs and mix. When mass is cool add verycarefully spirits and mix all the time.120

Zachowanie dziedzictwa kulturowegoCultural heritage preservingNa kalendarz kultury ludowej wpływają trzyczynniki:• pory roku i cykle wegetacji roślin decydująceo charakterze prac polowychi ich natężeniu;• obserwacja przesileń słonecznych, napodstawie których ustaliły się rytualnewierzenia pogańskie;• tendencje religijne wyznaczane na podstawiekalendarza kościelnego.(Bielawski Ludwik, Mioduchowska Aurelia,Kaszuby, Cz. 1, Pieśni obrzędowe, s. 78)Dożynki 2009 JanowiecCzas w kulturze ludowej wyznaczanyjest poprzez odwoływanie się zarówno do religiichrześcijańskiej, wierzeń pogańskich, jaki agrarnej koncepcji pracy na roli. Kulturęspołeczności wiejskiej cechuje podział czasuna świecki, czyli profanum i święty, czylisacrum. Czas świecki odnosi się do realnegożycia człowieka, jego codzienności i fizycznejaktywności. Sacrum to czas działania Boga.Czas sakralny wyznacza poszczególne cykleobrzędowe i charakterystyczne dla kalendarzakościelnego dni świąteczne. Daty te stanowiąpunkty graniczne przerywające ciągłość czasuzwykłego wypełnionego pracą. Przejściez czasu świeckiego do czasu świętego wymagałookreślonych zabiegów tzn. obrzędówprzejścia. Obrzęd przejścia składał sięz trzech etapów: etap wyjścia żegnający staryporządek, etap przejścia między jednym stanema drugim i etap wejścia witający nowyporządek (Stomma Ludwik, Słońce rodzi się 13grudnia, s. 117).Czternaście dat w ciągu roku wyznacza takiewłaśnie momenty przełomowe:1. św. Mikołaj 6 XII2. św. Łucji 13 XII3. Boże Narodzenie 25 XII4. Nowy Rok 1 I5. Trzech Króli 6 I6. Matki Boskiej Gromnicznej 2 II7. Matki Boskiej Bolesnej 25 III8. św. Jerzego 23 IV9. św. Wita 15 VI10. św. Jana Chrzciciela 23 VI11. św. Piotra i Pawła 29 VI12. Wniebowzięcie Najświętszej Maryi Panny15 VIII13. św. Michała Archanioła 29 IX14. św. Marcina 11 XI.121

(Stomma Ludwik, Antropologia kultury wsi polskiejXIX wieku, s. 151 – 168).Kultura ludowa w sposób specyficzny wartościujeczas momentów przełomowych przypisującmu działanie magiczne. Poszczególnedaty obwarowane są licznymi zakazamii nakazami, które spełniają dwie funkcje.Mają chronić przed demonicznymi siłami złaoraz zapewnić powodzenie w życiu osobistym,jak również w pracach gospodarczychi rolniczych.W wierzeniach mieszkańców wsi ważnajest także opozycja noc – dzień. Wschód słońcanierozerwalnie związany jest ze światłemi jasnością i wzbudza pozytywne emocje. Toswoisty znak rozpoczynający ranną porę dnia,a co za tym idzie wszelkie ludzkie działanie.Natomiast zachód słońca to czas, kiedy stopniowozapada ciemność, nastaje wieczornapora dnia przeznaczona na odpoczynek. Wierzono,że noc to czas działania złych mocyi demonów. Ciemności sprzyjają także pojawianiusię dusz zamarłych.Społeczność wiejska dzieli także przestrzeńna dwie opozycje: „swoje”: „obce”.Granice bezpiecznego świata zamykają sięw obrębie domu, gospodarstwa i pola. Jest tomiejsce pracy i życia. Natomiast przestrzeńniebezpieczna dla mieszkańców wsi to las,bagna oraz miejsca, gdzie krzyżują się drogi.Oby oswoić „obcą” przestrzeń na rozstajnychdrogach stawiano kapliczki, a przy miejscachniebezpiecznych palono ogniska.Lubelszczyzna a w tym powiat puławskito region o niezwykle ciekawej tradycjikulturowej. Obrzędy doroczne i rodzinne charakteryzująsię bogactwem form świętowaniai posiadają bardzo ciekawą symbolikę. Zwyczajeludowe przekazywane z pokolenia napokolenie stanowią dziedzictwo kulturowe naszegowojewództwa i powiatu. Utrwalony sposóbzachowania podczas ważnych dla społecznościwiejskiej uroczystości sprawia, że mieszkańcywsi zachowują odrębną i specyficznątożsamość kulturową. Swoją obrzędowośći rytualne zachowania posiadają zarównoświęta kościelne, ludowe zwyczaje a takżeprace na roli. Tradycje ludowe wyznaczane sąna podstawie zmienności pór roku.Dożynki 2009 Janowiec1) Rolniczy cykl pracchłopskichŻycie mieszkańców wsi wyznaczane jestprzez cykliczny tryb prac rolniczych. Prace napolu bezpośrednio wiążą się ze zmiennościąpór roku. W zależności od pory roku dominujealbo rolnicza aktywność człowieka, albogospodarsko – domowy odpoczynek od pracpolowych. Kalendarz mieszkańców wsi ustalanyjest zatem na podstawie natężenia pracyw zależności od pory roku. Tydzień składa się122

„Jeśli Piotr święty z świętym Pawłem płaczą,to i ludzie przez tydzień słońca nie zobaczą.”(Ludowe Przysłowia, s. 45),„Na święty Gustaw kopy w polu ustaw.” (LudowePrzysłowia, s. 50),Dożynki 2009 Janowiecz dni powszednich, w czasie, których dominujedziałalność rolnicza i prace polowe orazdnia świętego, czyli niedzieli, kiedy to pracana polu jest zabroniona a czas wypełnia hołdskładany Bogu, udział we Mszy Świętej i modlitwa.Bardzo ważny był także moment rozpoczęciaprac polowych. Za najlepszy dzieńpoczątku pracy uważano sobotę, dzień MatkiBoskiej. Unikano rozpoczynania działalnościrolniczych w poniedziałek i piątek. W kulturzeludowej poszczególne dni w roku miałyswoich patronów. W związku z tym przyjąłsię system wyznaczania dat odwołujący się doświętego, który przypisany był do konkretnegodnia. Na tym schemacie opierają się liczneprzysłowia nawiązujące do aury pogodowejdanej pory roku i do działalności rolniczej wdanym okresie:„Na świętego Grzegorza idzie zima do morza.”(Ludowe Przysłowia, s. 26),„Święta Dorota suszy chusty u płota.”(Ludowe Przysłowia, s. 21),„Siać w wigilią ścięcia św. Jana chroni od gradobicia.”(Ludowe Przysłowia, s. 52),„Na świętego Michała ziemia marznie cała.”(Ludowe Przysłowia, s. 57).ZIMAOkres przesilenia zimowego jest czasemsprzyjającym życiu społecznemu a co za tymidzie jest okresem wzmożonej działalnościfolklorystycznej. Czas wolny jednoczy mieszkańcówwsi, spotykają się oni na wspólnychwieczorkach, podczas których razem biesiadują.Darcie pierza czy porządki stają się tłemdla wspólnego śpiewania, grania, opowiadaniaklechd i bajek.123

WIOSNAW wierzeniach mieszkańców wsi wiosnato początek nowego roku wegetacyjnegoi gospodarskiego. Charakterystyczne w tymokresie są rytuały związane z oczyszczeniemziemi z istot pełzających, palenie starychrzeczy, śmieci oraz zamiatanie domu i całegoobejścia. Czynności te miały na celu zapobieganiedziałaniom złych mocy. Powszechnieuważano, że w okresie od jesieni do wiosnyziemia jest „zamknięta”, znajduje się w staniespoczynku. W związku z tym do określonegomomentu nie wolno było wykonywać żadnychprac w polu. Dzień Zwiastowania NajświętszejMaryi Panny (25 marca) był datą, którawyznaczała początek działalności rolniczej,wtedy ziemia budziła się do życia.Wiosna to czas bogaty w obrzędowość związanąz pracami polowymi i gospodarczymi.Pierwszym najważniejszym obrzędem byłookrążanie pól przed wiosennymi pracami.Na ten czas przypada bowiem:Pierwsza orka. Przed rozpoczęciemorania narzędzia (pług, zaprzęgi) oraz zwierzętapociągowe (najczęściej konia) gospodarzkropił święconą wodą i okadzał poświęconymiziołami. Po grzbiecie i bokach koniatoczono jajko, zabieg ten sprawić miał, żezwierzę będzie silne, zdrowe i pracowite. Napług kładziono bochenek chleba co miało zapewnićurodzaj i obfitość polonów pod któredokonywana była orka. Oracz i zwierzę przedrozpoczęciem pracy dostawali kromkę chlebaz miodem, aby starannie uprawili zagoni wytrwale pracowali pomimo zmęczenia.Pierwszy siew. Siewca wychodził w polewraz ze wschodem słońca. Zanim wyruszył dopracy był oblewany wodą, co miało zapewnićdostatek deszczu do właściwego wzrostu zboża,natomiast gospodarza obrzucano ziarnemby zapewnić gospodarstwu obfite plony. NaDożynki 2009 Janowiecworkach z ziarnem pod zasiew oraz na pierwszejbruździe na chwilę kładziono bochenekchleba, który symbolizować miał dar którywkrótce urodzi obsiewane pole. Do pierwszejgarści siewu dodawano: ziarna z przepiórki(ostatni nieskoszony łan zboża podczas żniw),z wieńca dożynkowego, okruchy palmy wielkanocnejoraz proch z ziół poświęconych naświęto Matki Boskiej Siewnej. Podczas pierwszegosiewu nie wolno było się obracać, rozglądaća także rozmawiać aby nie zakłócaćprzyszłego wzrostu zboża.Pierwszy wypęd bydła na pastwisko.Głównym zabiegiem przez wyprowadzeniembydła na pastwisko były obrzędy związane zochroną zwierząt przez chorobami i czarami.Zaczynano więc od starannego czyszczeniabydła. W oborze żegnano je znakiem krzyżaoraz skrapiano święconą wodą. Smagano palmąwielkanocną i okadzano święconym zielem.Szczególne zabiegi dotyczyły krów, gdyż124

Dożynki 2009 Janowiecwierzono że czarownice są w stanie zabieraći popsuć mleko, więc smarowano rogi dziegciemoraz kładziono na progu obory ostreprzedmioty (kosę, sierp, siekierę). Obfitośćmleka zapewniano poprzez oblewanie gospodarzawodą i obdarowywanie pastuszka pieniędzmii dobrym jadłem.(na podstawie: Hryń – Kuśmierek Renata,Encyklopedia tradycji polskich)LATOCzas żniw. Lato dla mieszkańca wsijest okresem największego nasilenia prac rolniczych.To czas żniw, kiedy chłopi zbierająplony jakie „urodziło” zasiane wiosną ziarno.Praca rozpoczyna się o wschodzie słońca,a kończy wraz z jego zajściem za horyzonti zapadnięciem zmroku. Momentem odpoczynkujest wybicie godziny 12. Południe toczas przerwy w pracy, zregenerowania się i nabraniasiły do dalszych czynności rolniczych.W południe bowiem podczas żniw na polachpojawia się południca: ‘wg dawnych wierzeń ludowychdemon powietrzny męczący rolników i niszczącyich plony, wyobrażony, jako kobieta piękna, bardzowysoka, ubrana na biało albo niezwykle brzydkai odrażająca’ (Słownik współczesnego języka polskiego,Bogusław Dunaj). Początek żniw ustalanona podstawie obserwacji zboża oraz wierzonoże znakiem gotowości do pracy jest głosprzepiórki. Żniwa rozpoczynano zazwyczajw sobotę (dzień Matki Boskiej), przed pracąświecono sierpy i kosy i żegnano pole znakiemkrzyża. Pierwszy kłos ścinał sam gospodarzi układał w znak krzyża. W pierwszy dzieńżniw wszyscy ubrani byli w odświętne strojena znak szacunku dla pracy, która zapewnićma dobrobyt na czas zimy. Podczas pracy niewolno było odwracać się plecami do słońca,aby na zboże nie zesłać nieurodzaju. Okresżniw kończy się wspólną modlitwą i podziękowaniamiza Bożą pomoc i opiekę w czasiepracy. Aby zboże dobrze się zachowało w roguzapola umieszczano poświęcony w Boże Ciałowianek. Podczas zwalania pierwszego wozu zezbożem należało zachować bezwzględne milczenie,miało to sprawić, ze myszy nie zjedząplonów.(na podstawie: Adamowski Jan, Z polskich obrzędówdorocznych – Dożynki)JESIEŃW religijnym kalendarzu społecznościwiejskiej datą kończącą rok obrzędowy jestdzień 11 listopada, nad którym patronatobejmuje św. Marcin: „Od św. Marcina zimasię zaczyna” (Ludowe Przysłowia, s. 64).W tym czasie rolnicy przygotowują swoje gospodarstwado nadejścia najzimniejszej poryroku. Od tego dnia nie wypędzają bydła napastwisko i zaczynają żyć z tego, co zgroma-125

dzili podczas letnich i jesiennych zbiorów.Jest to czas wzmożonego życia rodzinnego. Wtym okresie najwięcej na wsi odbywa się wesel.Społeczność wiejska świętuje w gronie najbliższychi odpoczywa, regenerując siły przedrozpoczęciem następnego sezonu wiosennego,który wyznacza cykl prac rolniczych.2) Obrzędowe formy życiacodziennegoZIMAKarnawałW zimie przypada czas karnawału.Karnawał to okres dominacji aktywności muzyczneji tanecznej. Najważniejszym zwyczajemprzestrzeganym w czasie karnawału byłospożywanie mięsa. Istniał przesąd, że ktomięsa nie zje temu lato przyniesie nieurodzaj.Stąd nazwa mięsopust. Piekło się specjalnesłodkości: pączki, chrust, ciastka podługowate,bliny, pampuchy, racuchy.Jest to czas ożywionych kontaktów towarzyskich,szczególnie aktywne w tym czasiesą kobiety. Ostatni tydzień karnawału trwającyod tłustego czwartku do kusego wtorkutzn. zapusty. Huczne, taneczne zabawy odbywałysię wyłączne w karczmach i integrowałycała wiejską zbiorowość. W zapustnywtorek w karczmie odbywała się zabawa dlakobiet, podczas której do grona mężatek włączanebyły młode dziewczyny dopiero po ślubie– wkupienie do bab.Rytualnym zamknięciem karnawału byłtzn. pogrzeb basa – punktualnie o północyw karczmie milkła muzyka i tańce. Muzykanciodstawiali instrumenty i chowali je dofuterałów lub do skrzyni. Kropiono je alkoholemniby wodą święconą, formowano orszakpogrzebowy i wyprowadzano instrumentyz karczmy.(na podstawie: Ogrodowska Barbara, Zwyczaje,obrzędy i tradycje w Polsce)126

WIOSNATopienie MarzannyObrzędy topienia Marzanny to symbolicznewypędzenie poza obręb wsi zła, atakże zadośćuczynienie obrzędowi przywołującemuszczęście. Wierzono, że pozostawieniew domu kukły Marzanny wróży pannomstaropanieństwo, krowy przestaną dawać mlekoa letni grad zniszczy plony. Do wsi w tymczasie wprowadzano symbol wiosny Gaik –Maik, umieszczoną na kiju dekoracje z kwiatówi zielonych gałązek.LATONoc ŚwiętojańskaCharakterystycznym ludowym zwyczajemzwiązanym z porą letnią jest dzień 24czerwca, czyli wigilia św. Jana. Święto Kupały,pierwotna nazwa sobótki wywodzi się ztradycji prawosławnej. Okres ten naznaczonybył symboliką erotyczną, to czas miłościi płodności. Najbardziej charakterystycznymrytuałem nocy świętojańskiej były ogniska,palone przez mieszkańców wsi na wzniesieniachlub otwartej przestrzeni. Zawsze najpierwgaszono wszystkie ogniska w domach.Wierzono, że tam gdzie jest widoczny płomieńogniska, grad nie zniszczy urodzaju.Ogień była talizmanem chroniącym przed nieczystymisiłami, obrzęd palenia ogniska miał,więc moc niszczenie diabelskich czarów. Zwyczajemtowarzyszącym obrzędowi było skakanieprzez ognisko. Skoki te miały leczniczewłaściwości. Zebrany z ogniska popiół rozsypywanona polach, aby zapewnić bogate plonyi bezpieczeństwo całemu gospodarstwu. Wokółogniska często przeganiano bydło, aby zabezpieczyćzwierzęta przed chorobami.W wigilię św. Jana ważną rolę odgrywałatakże woda. W tę noc miała ona właściwościoczyszczające. Dlatego często uczestnicysobótki wrzucali się nawzajem do wody, abyzapewnić sobie zdrowie, siłę i urodę. Skropienie„ poświęconą przez św. Jana” wodą pólprzynieść miało obfity zbiór. Szczególną mocmiały też zioła szczególnie BYLICA, chroniłaona przed czarownicami, odpędzała zło, chroniłaod bóli krzyża, była także lekarstwem napłodności i lekkie porody.Głównym elementem obrzędu było wi-127

cie wianków przez dziewczyny i puszczanieich o północy na wodę. Na drewnianychkrzyżach umieszczano wianek z palącąsię świeczką i karteczką z imieniem. Puszczaniewianków miało charakter wróżebny.Dziewczyna, na której wianku świeca paliłasię najdłużej, miała wyjść za maż najszybciej.W zależności od tego ile razy wianek dotknąłbrzegu tyle lat pozostawało pannie do dniaślubu. Gdy wianek został dla zabawy wyjętyz wody lub utonął wróżyło to właścicielcestaropanieństwo. Było też tak, że dziewczynawiła dwa wianki, jeden z nich symbolizowałukochanego chłopca. Jeśli wianki płynęły razemoznaczało to szczęśliwe życie tych dwojga.Jeżeli wianek chłopca odłączył się albo zatonąłzwiązek nie miał szans na przetrwanie.(na podstawie: Gierała Zenon, Cztery pory rokuw obrzędach i podaniach ludowych)Z obchodami sobótkowej nocy związanajest także legenda o poszukiwaniu kwiatupaproci. Kwiat paproci świecił w nocy nie-128

zwykłym blaskiem, wskazywał drogę do ukrytychw ziemi skarbów, a ten kto go odnajdzie,zapewniał sobie wielkie bogactwo i szczęście.Należało go zerwać dokładnie o północy. Gdykwiat się ukaże należy go delikatnie zdjąćz paproci na białe płótno, zawinąć i mocnozawiązać materiał. Kwiat w milczeniu należałozanieść do domu i położyć pod świętymobrazem. Zabieg ten miał zesłać na gospodarstwodobrobyt, radość i mądrość.(na podstawie: Ogrodowska Barbara, Polskieobrzędy i zwyczaje. Doroczne)DożynkiNajważniejsze święto w kalendarzu rolniczymmieszkańców wsi to święto plonów– dożynki, urządzanie po zakończeniu żniw.Inaczej zwane okrężne – od obrzędowegookrążania pól po żniwach lub wieńcowe – odnajważniejszego atrybutu wieńca dożynkowego.Najczęściej organizowane w sierpniu (poświęcie Wniebowzięcie Maryi Panny). Obrzędskładał się z trzech etapów:1. Obrzędowe ścięcie ostatniego kłosa.2. Wicie wieńca żniwnego i pochód.3. Uczta i zabawa.Na polu żniwiarze zostawiali ostatnią kępęzboża zwaną przepiórką, według ludowychwierzeń to w niej tkwi istota zboża. Otaczanoją kamiennym kręgiem, oczyszczanoz chwastów i przybierano kwiatami. Poczymnastępował rytuał oborywania przepiórki,polegający na trzy krotnym ciągnięciu za noginajlepszej żniwiarki dookoła kępki zboża.Przepiórka pozostawała jakiś czas na polu iścinał ją sam gospodarz. Wszystkie te zabiegimiały zapewnić ciągłość wegetacji i obfite plony.Z ostatniego kłosa żniwiarki wiły wieniecdożynkowy. Formowano orszak, w pierwszymrzędzie szli najlepsi żniwiarze: przewodnicyi przewodnice z wieńcem i z chlebem. Wszyscyuczestnicy pochodu byli odświętnie ubranii śpiewali pieśni dożynkowe, w których komplementowanogospodarza, opisywano trudypracy i cieszono się na przyszłą zabawę.Pierwszy przystanek robiono w kościele, gdzieświęcono wieniec, potem droga wiodła przezwieś aż do domu gospodarza. Gospodarz witałorszak, przewodnica wręczała mu wienieclub wkładała na głowę. W ramach podziękowaniagospodarz rzucał w tłum drobne monetyi zapraszał wszystkich na biesiadę. Wieniecstawiano na honorowym miejscu na stole.Przechowywano go aż do wiosny.(na podstawie: Ogrodowska Barbara, Zwyczaje,obrzędy i tradycje w Polsce)Dożynki 2009 Janowiec129

JESIEŃKatarzynki oraz AndrzejkiCzas miłosnych wróżb. W wigilię św. Katarzynyz 24 na 25 listopada wróżyli sobie chłopcy,natomiast noc z 29 na 30 listopada to czaszarezerwowany dla dziewcząt.miski z wodą i interpretowanie powstałychkształtów.(na podstawie: Hryń – Kuśmierek Renata, Polskietradycje doroczne)Rano w dzień św. Katarzyny chłopcy losowalikarteczki z imionami dziewcząt zgodniez powiedzeniem: „ W noc św. Katarzynysą pod poduszką dziewczyny”.W Andrzejki prorocze były sny, dlategodziewczyny rano starały się zapamiętać toco im się przyśniło. Starano się więc aby nieprzyśniły się koszmary, dlatego przed snemnależało zjeść 3 ząbki czosnku. Dziewczynyucinały gałązkę wiśni lub czereśni wkładałydo wody i czekały. Jeżeli gałązka zakwitłato był to znak że owa panna stanie na ślubnymkobiercu. Kolejna popularna wróżbato losowanie symbolicznych przedmiotów(np.: pierścionek – ślub, różaniec – zakon,listek lub kwiat – staropanieństwo, lalka zeszmatek – nieślubne dziecko, ziemia – śmierć)oraz lanie wosku przez dziurkę od klucza do3) Obrzędowe formy życiapodczas świątObrzędowość związana z obchodzeniemświąt kościelnych stała się podstawą do wyodrębnieniaspecyficznych zachowań mieszkańcówwsi wyróżniających ich spośród innychgrup społecznych. Ludność wiejska tworzyławłasne obyczaje związane z danym świętem.Tradycje wzbogacała odrębna przestrzeń tekstowai muzyczna. Charakterystyczne formułymodlitewne, kolędowanie, przedstawieniaobrzędowe oraz cała gama niespotykanychinstrumentów muzycznych towarzyszącychwszelakim pieśniom o tematyce religijnej.Społeczność wiejska tworzy silną grupę, którąwiąże wiara w Boga. Religia ma charakterzbiorowy. Każdy, kto jest chrześcijaninem jest130

„swój”, a kto nie przestrzega „Dziesięciu przykazań”jest wykluczany ze społeczności, należydo „obcych”.ZIMAOkres Świąt Bożego NarodzeniaWigilia24 grudnia, w dzień poprzedzającyBoże Narodzenie najważniejsza jest uroczystawieczerza wigilijna. Nazwa „wigilia” pochodziod łacińskiego słowa „vigilia” – czuwanie,nocna warta. Przed rozpoczęciem obrzędowejuczty gospodarz wychodził przed domPowiatowy Dzień Kultury 2009 Kurówi zapraszał zwierzęta, głownie dzikie, aby takżezechciały przyjść na wierzę. Uważano, że jakprzyjdą w tę noc to w ciągu roku nie będą jużnachodzić gospodarstwa. Wierzono także, żepod postacią dzikich zwierząt ukrywają się duszęzmarłych przodków, które w ten szczególnywieczór chcą być ze swoją rodziną. Unikanowięc prac związanych z szyciem, aby przezprzypadek nie wyrządzić krzywdy duszom.W ten dzień obowiązywały liczne zakazy:trzeba było wstać skoro świt, żeby zapewnićsobie dobre samopoczucie na cały rok, poczymtrzeba było umyć się w bieżącej wodzie(rzece lub strumieniu) aby zachować zdrowiei siły. Nie należało także kłaść się w ciągudnia bo mogłoby się zboże położyć na polu.W wigilię obowiązywał też kategoryczny zakazpożyczania, bo mogłoby to się skończyćutratą mienia. W tym dniu dopuszczano sięteż drobnych kradzieży, bo uważano, że przynosito szczęście w sprawach hodowli zwierząt.Mimo postu należało zjeść kawałek chlebalub opłatka posmarowanego miodem orazwypić kieliszek wódki, aby przez cały rok niebrakowało jedzenia i picia. Wszystkie pracenależało zakończyć przed pierwszą gwiazdką.Najważniejsze ozdoby wigilijne:DZIAD lub KRÓL – snopy zboża (żyto/owies/pszenica/jęczmień) stawiane w 4 kątach131

izby, wieszane pod sufitem i kładzione podstołem.SŁOMA – kładziona na podłodze. Wierzono,że jest to symbol przejścia międzydwoma światami. Słomę zanoszono późniejdo obory i do kurnika obwiązywano nią równieżdrzewka owocowe, aby zdrowo rosły.PODŁAŹNIK – „pierwsza choinka”, zielona,rozwidlona gałązka z drzewa iglastego,najczęściej świerkowa albo sosnowa zawieszananad stołem wigilijnym. Podłaźnik ozdabianojabłkami, orzechami, złoconymi nasionamilnu, ciasteczkami, krążkami z opłatka orazozdobami z papieru. Na środku, nieco niżejzawieszano „świat”, kulisty, barwny modelziemi zrobiony z opłatka. Gałąź na podłaźnikścinano w lesie wczesnym rankiem, szybkowracano z nim do domu, bo zboże gospodarza,który jako pierwszy wróci z ozdobąwzejdzie najwcześniej. Podłaźnik wieszano wciszy, najczęściej przy zgaszonych światłach.Potem obsypywano go sieczką ze słomy, ziarnema następnie wieszano ozdoby. Czynnośćta miała zapewnić urodzaj i obfite plony. Podłaźnikmiał chronić domowników przez złemi chorobami, zwierzęta przed wilkami i zarazą.Sprowadzał na gospodarstwo urodzaji dobrobyt. Podłaźnik pełnił też rolę „swata”.Gdy kawaler pojawiał się z wizytą u młodejpanny i siadał właśnie pod podłaźnikiem tooznaczało to jego poważne zamiary wobecdziewczyny. Gdy chciał zerwać z niego jabłkolub orzech, a dziewczyna go zachęcała tobył to znak, że odwzajemnia jego uczucia.Wierzono, że gdy podłaźnik długo zachowujeswoją świeżość to w nowym roku można spodziewaćsię szczęścia i dobrych zbiorów. Natomiast,gdy gałązka szybko usychała była tozapowiedź jakiegoś nieszczęścia, choroby czynieurodzaju.CHOINKA – na wsi pojawiła się dopierow okresie międzywojennym (lata 20 XX w.).Las traktowany był przez mieszkańców wsijako miejsce obce, dlatego uważano, że jakuda się wynieść z niego choinkę to na domspadnie szczęście i urodzaj. Początkowo dekorowanochoinkę tak jak podłaźnik. Z czasemzaczęto własnoręcznie wykonywać ozdobyz papieru, słomy, wydmuszek i piórek.Stół na wieczerze wigilijną także był specjalnieprzygotowany. Kładziono na nim grubąwarstwę siana i dopiero potem kładziono lnianąpłachtę lub biały obrus. Na obrus sypanoziarno i kładziono świeżo upieczony bochenekchleba. Na środku kładziono opłatek. Obokstołu ustawiano maselnicę, aby krowy dobrzesię doiły oraz skopek, do którego odkładanoodrobinę każdej potrawy i dodawano kolorowyopłatek, na dostatek, dobre plony, zdrowyi liczny przychówek trzody. Stół obwiązywanogrubym sznurem lub łańcuchem, żeby chlebbył zawsze w domu, a pod stołem kładzionoostre przedmioty (kosę, sierp), aby szkodniki(gł. krety) nie niszczyły plonów.Wieczerze wigilijną rozpoczynano wrazz pojawieniem się na niebie pierwszej gwiazdki.Pierwszym obrzędem wigilijnym byłodzielenie się opłatkiem. Opłatek był symbolemmiłości, zgody, harmonii i wzajemnegoszacunku. Opłatkiem z dodatkiem ziół (ruty)dzielono się także ze zwierzętami, aby byłyzdrowe i chronione przed złymi urokami.Opłatkiem dzielono się także ze zmarłymikładąc rytualnie kawałek opłatka na dodatkowymnakryciu.Specyficzne było także jedzenie przygotowywanena Wigilię. W ten dzień zachowywanopost, dlatego nie wolno było spożywaćmięsa, tłuszczów pochodzenia zwierzęcego,nabiału oraz słodyczy. Na stole musiało znaleźćsię 12 potraw na znak 12 apostołów i 12132

miesięcy w roku. Do najważniejszych zaliczano:• barszcz z mąki żytniej lub barszcz buraczany,• kaszę gryczaną z sosem grzybowym,• kapustę faszerowaną,• kaszę jaglaną,• kluski z makiem,• pierogi z grzybami/ soczewicą/ jabłkami/śliwkami,• racuchy,• kisiel owsiany lub żurawinowy• kutię• kompot z suszuoraz ciasta: strucla makowa oraz piernikmiodowy.Należało spróbować każdej z potraw, aby zapewnićsobie szczęście do następnej Wigilii.Potrawy powinny składać się ze składnikówpochodzących z gospodarstwa: „wszystko, cow polu, sadzie, ogrodzie, lesie, wodzie”. Charakterystycznymelementem były składniki,które stanowiły podstawę dla pożywienia żałobnego:ciemny mak, groch, fasola, bób, jabłka,miód.Do stołu zawsze powinna zasiadać parzystaliczba osób, w przeciwnym razie ktośz domowników mógłby umrzeć w ciągu tegonowego roku. Miejsca przy stole zajmowanowedług starszeństwa, czyli w kolejności odchodzeniaz tego świata. W przeciwnym razieśmierć mogłaby zabrać młodego albo dziecko.Zanim usiadło się na krześle należało dmuchnąć,bo mogła już na nim siedzieć duszazmarłego członka rodziny.Nie wolno było wstawać od stołu zanim wszyscynie skończyli spożywać wieczerzy i kłaść łyżekna stole. Trzymano je w zębach albo za paskiem.Wigilijnego stołu nie sprzątano aż do IIdnia świąt i do Bożego Narodzenia nie gaszonow izbie świateł był to czas Wigilii dla zmarłych.Aby zapewnić plonom urodzaj stosowanodwa obrzędy. Pierwszym z nich było „ciskaniekop”, czyli podrzucanie pod sufit garścisłomy. Słoma musiała zaczepić się o belkii pozostać tam aż do Nowego Roku, aby niestracić magicznej skuteczności. „Podrzucaniekutii na łyżce”, która też powinna przykleićsię do sufitu.W dniu wigilijnym czyniono wróżby:1) Na pogodę:• obserwacja aury jakie 12 dni po Wigiliitakie 12 miesięcy Nowego Roku,• gwiaździste niebo w noc wigilijną – dobreplony, obfitość jajek,• zamglone niebo w noc wigilijną – wilgotnyrok, sprzyjający szkodnikom,• zachmurzone niebo ale dobrze widocznadroga mleczna - dostatek mleka.2) Na małżeństwo:• z której strony zaszczeka pies – stamtądprzyjdzie mąż,• w wynoszone w wigilijny wieczór śmiecidziewczęta wkładały kij, w którą stronęsię przechylił stamtąd przyjdzie kawaler,• gdy któraś z gwiazd jaśniej świeciła naddomem – wkrótce będzie w nim wesele,• liczenie kołków w płocie: „kawaler”,„wdowiec”.• wyciąganie siana spod obrusa:- źdźbło zielone – wkrótce ślub,- źdźbło zwiędłe, wyblakłe – długie czekaniena ślub,- źdźbło kruche, poczerniałe – brak widokówna ślub.3) Na zdrowie i życie:• wyciąganie siana spod obrusa:- źdźbło żółte – rychła śmierć,- źdźbło rozdzielone – ciekawe, ale pełnekłopotów życie,- źdźbło długie i mocne – zdrowe życie.133

• obserwowanie cienia na ścianie:- cień wyraźny – długie i zdrowe życie,- cień niewyraźny – choroba,- cień słaby lub niewidoczny – śmierć.Po wieczerzy wspólnie śpiewano pastorałki,czyli kolędy w który pojawiały się wątkiludowe (głównie opis wędrówek pasterzy dożłóbka).O północy wszyscy szli na Pasterkę. Liczyłsię czas i kolejność przybycia do Kościoła.Bo kto pierwszy ten ma zapewnione powodzeniew pracach gospodarskich i polowych.Wierzono też że o 12 w nocy dzieją sięw naturze liczne cuda: zakwitają kwiaty podśniegiem, woda przemienia się w miód/wino/płynne złoto a zwierzęta mówią ludzkim głosem.(na podstawie: Ogrodowska Barbara, ŚwiętaPolskie: Tradycja i Obyczaj / Ogrodowska Barbara,Polskie obrzędy i zwyczaje. Doroczne)Boże Narodzenie – staropolskie GODY,GODNE, GODNE ŚWIĘTA(od gody – rok)W tym dniu należało wstrzymać się odwszelkich prac gospodarczych a także nie wolnobyło przeglądać się w lustrze, aby nie ściągnąćna siebie choroby a także w ciągu dniakłaść się spać, żeby zasiane zboże nie kładłosię na polu.W tym dniu unikano wychodzenia w gościnę,spędzano ten dzień w gronie rodzinnym.25 XII odbywał się także obrzęd „godzeniesłużby”, czyli zwolnienia ich z dotychczasowejumowy, następnie w dzień św. Szczepanaustalano nowe warunki pracy i zapłaty za nią.W tym dniu obserwowano także niebo nocą,bo jak mawiano: „jak Gody widne – to stodołyciemne (czyli pełne), a jak Gody ciemne – tostodoły widne (puste)” (Ludowe Przysłowia,s. 15).Powiatowy Dzień Kultury 2009 Kurów134

II dzień Świąt „Św. Szczepana”Najważniejszym rytuałem tego dnia byłoświęcenie owsa i obsypywanie nim księdzaa następnie siebie na cześć męczeńskiej śmierciśw. Szczepana. Obrzęd ten miał także zapewnićurodzaj i wszelką pomyślność. Poświęconeziarno dawano kurom żeby dobrze sięniosły a jajka były świeże i smaczne. Święconeziarno dodawano także do pierwszego siewu.(na podstawie: Hryń – Kuśmierek Renata, Encyklopediatradycji polskich)Nowy RokMieszkańcy wsi świętowali wieczór sylwestrowyw gronie rodzinnym urządzającuroczystą kolację. W pierwszy dzień NowegoRoku gospodynie wypiekały małe chlebkizwane „szczodrakami” albo „nowymi latkami”i rozdawano je w prezencie domownikomoraz gościom, na szczęście i pomyślność.Chlebki podawano także bydłu, aby się dobrzechowało. Kolejnym noworocznym wypiekiembyły tzn. „byśki”, figurki zwierząthodowlanych, które także rozdawano z najlepszymiżyczeniami na Nowy Rok.Młodzi chłopcy z ubogich rodzin 1 styczniachodzili po szczodrakach, składali życzenialicząc na datki. Na dom który odwiedzilispływać miał dostatek i urodzaj.W tym dniu najważniejszą potrawą był grochz kapustą, który spożywano w intencji obfitychplonów. W pierwszym dniu NowegoRoku należało unikać kłótni, żeby nie doświadczaćniezgody przez 12 miesięcy oraztrzeba było wstać wraz ze wschodem słońca,aby zapobiec lenistwu. Znanym przesądemnoworocznym była wróżba dotycząca płci osobypierwszej wchodzącej do domu. Jeżeli byłto mężczyzna to gospodarstwo zapewnionemiało szczęście, zdrowie i udane plony. Jeślipierwsza do izby weszła kobieta to wróżonopasmo nieszczęść na dom i domowników.(na podstawie: Ogrodowska Barbara, ŚwiętaPolskie: Tradycja i Obyczaj)Trzech KróliNajważniejszym elementem Mszy Świętejodprawianej w dniu 6 stycznia jest poświęceniekredy, którą później na drzwiachdomów pisano pierwsze inicjały Trzech Króli:Kacper + Melchior + Baltazar. Święconotakże kadzidło przyrządzone z jałowca, ziółi żywicy. Tym kadzidłem okadzano chorychludzi i zwierzęta.To czas ożywionych kontaktów towarzyskichi ostatni dzień chodzenia kolędników.W tym dniu do wiejskich chat zaglądali kolędnicyprzebrani za Trzech Króli. Składaliżyczenia: „Winszujemy wam wszystkiego najlepszegoz trzema królami”, odśpiewali kolędę:„Mędrcy świata monarchowie” i odgrywaliscenkę złożenia pokłonu przy żłóbku PanaJezusa.(na podstawie: Adamowski Jan, TymochowiczMariola, Obrzędy i zwyczaje dorocznez obszarów województwa lubelskiego)SZCZODRE DNI – okres od dniaśw. Szczepana (26 XII) do dniaTrzech Króli (6 I)Jest to czas kolędowania. Wszyscymieszkańcy wsi bardzo chętnie przyjmowalikolędników, bo wierzono, że wraz z nimi dodomu przychodzi urodzaj, obfite plony, zdrowiei szczęście. Za swoje artystyczne popisykolędnicy otrzymywali dobry poczęstuneki drobną zapłatę.Do najbardziej znanych obchodów kolędniczychnależą:1) CHODZENIE Z GWIAZDĄMłodzi chłopcy w wieku 6-13 lat w 3 – 6 osobowychgrupach z własnoręcznie wykonanągwiazdą podchodzili pod okna domów i śpiewalikolędy. Środek tarczy zrobiony był z tek-135

turowej obręczy do której mocowano ramionaz cienkich listewek. Gwiazdę oklejano bibułą,papierem, wycinankami i świętymi obrazkami.Ozdabiano ją frędzlami z pociętej na paskibibuły a do środka konstrukcji wkładanozapaloną świeczkę. Gwiazdę niósł najstarszyi najwyższy z chłopców z poczernioną sadzątwarzą i w odwróconym na lewą stronę kożuchu,nazywany Gwiazdorem lub Gwiaździchem.2) CHODZENIE Z ŻYWYMIZWIERZĘTAMIJedna z najstarszych form kolędniczych. Gospodarzez przystrojonymi we wstążki i kwiatyz bibuły zwierzętami (najczęściej z koniem,krową, owcą) chodzili po domach sąsiadówi składali im najserdeczniejsze życzenia.3) CHODZENIE Z TURONIEMPięciu mężczyzn odgrywających rolę Turonia,Dziada, Cygana, Cyganki i Żyda chodziliz kolędą. Maska Turonia składała się z masywnejgłowy osadzonej na drewnianym kiju iobitej kożuchem. Do paszczy przybijano zrobionyz filcu lub materiału czerwony język.Do dolnej szczęki przyklejano cienką bródkęi dzwoneczek a do górnej małe gwoździki mająceimitować ostre zęby. Rytuał oparty był naschematycznych zachowaniach kolędników.Turoń wpadał do izby, biegał, tańczył, skakałi straszył klapiąc paszczą. Dziad odmawiałróżaniec, Cyganka wróżyła a Cygan usiłowałsprzedać Turonia gospodarzom. Na koniecTuroń upadał na ziemię i udawał martwego.Wszyscy rzucali się do cucenia zwierzaka.Elementem wracającym mu życie był kieliszekwódki. Kolędnicy żegnali domowników słowami:„Gdzie turoń chodzi tam się żytko rodzi”.4) CHODZENIE Z KOZĄKolędnicy chodzili od domu do domuz kozą. Na drewnianym kiju osadzano głowękozy z ruchomą żuchwą, obitą futrem z długimii ostrymi rogami. Na progu składali życzeniaa w izbie odgrywali schematyczne przedstawienie(porównaj: Chodzenie z Turoniem).5) CHODZIENIE Z KONIKIEMMłodzi kawalerowie 16 – 20 letni kolędowali„z kobyłką”. Konik miał drewnianą głowę pomalowanąfarbami lub uszytą z tkaniny wypchanejtrocinami. Do paszczy miał przypiętąuzdę z dzwoneczkami. Tułów miał zrobionyze starego kosza wiklinowego bez dna obitegokocem. Jeździec który prowadził konia ubranybył w strój regionalny bądź mundur. Towarzyszylimu Żyd, Cygan, Cyganka, Dziadoraz Muzycy. Na progu składali życzeniaa w izbie odgrywali schematyczne przedstawienie(porównaj: Chodzenie z Turoniem).6) CHODZENIE Z NIEDŹWIEDZIEMOd 3 do 5 chłopców brało udział w kolędowaniuz niedźwiedziem. Jeden z nich przebierałsię w odwrócony na lewą stronę kożuchi zakładał maskę niedźwiedzia. Prowadzonybył przez Cygana na powrozie ze słomy. Naprogu składali życzenia a w izbie odgrywalischematyczne przedstawienie (porównaj: Chodzeniez Turoniem).7) HERODYPrzedstawienie o królu Herodzie, w którymwystępowały następujące postaci: Herod,Świta Królewska (Marszałek, Adiutant, Żołnierze),Dziad, Żyd, Grabarz, Anioł, Diabełi Śmierć. Postaci kreowane były tylko przezmężczyzn. Aktorzy korzystali z tekstów udostępnianychprzez księdza, odpisywali je lubposzczególne role przekazywano sobie ustniei uczono się jej na pamięć.Schemat przedstawienia:• Wprowadzenie: Adiutant pyta o zgodę nawprowadzenie tronu dla króla Heroda.• Rozwinięcie, losy Heroda:- otrzymanie wiadomości o narodzinachJezusa,136

- wydanie rozkazu o zabiciu wszystkichchłopców do lat dwóch,- zobaczenie głowy własnego synka,- kłótnia Diabła i Śmierci o duszę królaHeroda.• Zakończenie: Śmierć obcina głowę królowii woła:„Królu Herodzie, za twe straszne zbytki.Chodź do piekła, boś ty brzydki”.• Złożenie życzeń szczęścia i pomyślności.(na podstawie: Ogrodowska Barbara, ŚwiętaPolskie: Tradycja i Obyczaj)WIOSNAOkres Świąt Wielkiej NocyŚroda Popielcowa(Wstępna Środa) / Wielki PostŚroda Popielcowa to dzień rozpoczynającyokres Wielkiego Postu. W tym dniuwierni udawali się do kościoła aby na znakpokuty posypać głowę popiołem. Popiół pochodziłzawsze ze spalonych zeszłorocznychpalm wielkanocnych.W tym czasie piętnowano także staropanieństwo,bo wierzono, że jeśli ktoś w poręnie wypełni obowiązków rodzinnych to możetym samym zakłócić ład życia i rytm przyrody.Na drzwiach domu starych panien i kawalerówrysowano sadzą nieskromne rysunkitzn. mazuchy lub krocaki. Zaprzęgano ichtakże do kłody popielcowej, czyli do sporegokawałka pnia i wśród śmiechów kazano iśćdo karczmy. Była to kara za brak obowiązkówmałżeńskich.Młodzi mieszkańcy obwozili po wsi nawózku lub sankach Bachusa, czyli lalkę zesłomy i grochowin, która w rękach trzymaładzbanek, w który należało złożyć datki przeznaczonena alkohol. Była to bowiem ostatniamożliwość skosztowania trunku.Charakterystycznym obrzędem był taniećna urodzaj „na wysoki len”, w którymgospodarze czynili bardzo wysoki podskoki,które miały zapewnić bujny i obfity przyrostzboża. Natomiast skoki gospodyń miały przyczynićsię do wysokiego wzrostu lnu i konopi.W ten dzień także starannie myto i wyparzanogarnki, aby w postnym jedzeniu nieznalazło się zakazane pożywienie. Gospodyniena przypiecku stawiały żur, który był najważniejszymdaniem okresu wielkopostnego. Spożywanotakże: kartofle, gotowaną rzepę, zupęz kapusty – kapuśniarkę, gęstą zupę śliwkowąz niewielką ilością solonych śledzi – pamułę,barszcz grzybowy, kaszę gryczaną i jęczmiennąna oleju, groch, prażony len. Potrawy lekkokraszono olejem lnianym lub konopnym.W połowie postu obchodzono tzn. półpoście.Była to hałaśliwa i wesoła zabawa,podczas której rozbijano garnki z popiołem.Oprawę muzyczną stanowił dźwięk kołatek,grzechotek i terkotek.Obrzędem kończącym Wielki Post byłzwyczajowy pogrzeb żuru i śledzia. Garz żurem z dodatkiem popiołu, plew i śmiecioraz szkielet śledzia na żerdzi lub imitacjawycięta z tektury były koniecznymi atrybutamiformowanego konduktu pogrzebowego.W kondukcie szedł „grabarz” z łopatą i pomocnik,który pomagał dźwigać gar.Wieszano sagan z żurem na drzewiea grabarz rozbijał gar łopatą. Żur oblewał zazwyczajuczestnika tzn. „fuksa”, który nieznał tego obyczaju. Resztki żuru chowanopod drzewem. Była to kara za 7 tygodni poszczenia.(na podstawie: Ogrodowska Barbara, ŚwiętaPolskie: Tradycja i Obyczaj)137

Niedziela PalmowaCzwarta niedziela wielkiego postu – niedzielapalmowa, kwietna, wierzbna.Najważniejszym atrybutem Niedzieli Palmowejjest palma wielkanocna, wiązanka z gałązekwierzbowych z baziami, leszczynowych,trzciny wodnej, barwinka, widlaka, bukszpanuozdabiana suszonymi kwiatami i wstążeczkami.Wierzba to drzewo rosnące w każdychwarunkach, które jako pierwsze zazielenia się.Symbol zmartwychwstania i nieśmiertelnościduszy. Najczęściej gałązki wierzbowe na palmęścinano w środę popielcową i wkładano dowody, aby się zazieleniła. Palma jest też rekwizytemtraktowanym jako amulet zapewniającyzdrowie, siłę, dostatek i urodę. Dlatego popowrocie z Mszy poświeconą palmą delikatnieuderzano się nawzajem. Palmą kropiono takżedom i obejście, aby zapewnić sobie szczęście.Wkładano ją za święty obraz, a do drzwi wejściowychprzybijano uformowany z kawałkówpalmy krzyżyk. Gospodarze wierzyli, że jeżelipoświęconą palmą pogładzi się bok krowya nad jej głową uczyni znak krzyża to w gospodarstwienie zabraknie mleka. Kawałkipalmy wkładano także do gniazd kaczychi gęsich, aby odpędzić ewentualne złe uroki.Kuleczki bazi połykano w ramach leczniczych– chroniły od bóli gardła, głowy i brzucha.Palmy pani Heleny Dzięgiel z OpokiPalmy pani Heleny Dzięgiel z Opoki(na podstawie: Ogrodowska Barbara, Zwyczaje,obrzędy i tradycje w Polsce)Wielki Tydzień:- Wielki Poniedziałek i WtorekPierwsze dwa dni Wielkiego Tygodniaw całości przeznaczone były na sprzątaniei robienie porządków w domu i obejściu. Przystrajanotakże izby na Wielką Niedzielę. Malowanoszlaczki, wzorki na ścianach. Przybijanotakże wycinanki z motywami roślinnymiz papieru i wieszano pająki.138

- Wielka ŚrodaW tym dniu następowało uroczysteotworzenie drzwi do nawy głównej kościołaoraz zgaszenie świec na ołtarzu.- Wielki CzwartekW tym dniu milkły dzwony kościelne– zawiązywanie dzwonów. Ich dźwięk zastępowałykołatki, z którymi młodzi chłopcybiegali po wsi. Od Wielkiego Czwartku abyzapobiec burzom z piorunami nie wolno byłoaż do Wielkanocy prac za pomocą kijanki(drewnianego kija, którego odgłos przypominałdźwięk grzmotu).- Wielki PiątekW Wielki Piątek obowiązywał ścisłypost. Należało zjeść tylko 3 posiłki w tymtylko jeden do syta. W tym dniu odbywał siętez rytualny pogrzeb żuru i śledzia, kończącyokres Wielkiego Postu. W Wielki Piątek należałoteż zakończyć wszystkie świąteczne przygotowaniaa przede wszystkim wypieki ciast.Z samego rana zgodnie z wierzeniami należałoumyć się w bieżącej wodzie albo w miscena dnie której leżała moneta, co gwarantowałocały rok w zdrowiu i dostatku. Aby nieoddać szczęścia domowego był kategorycznyzakaz pożyczania czegokolwiek. Od tegodnia Straże Grobowe zaczynały pełnić honoryprzy grobie Jezusa. Wartę w mundurachgalowych pełnili przede wszystkim strażacyz Ochotniczej Straży Pożarnej.- Wielka SobotaTo dzień święcenia wody, ognia i pokarmówtzn. święconki. Pokarmy święconow domu najbogatszego gospodarza, albow centralnym miejscu wsi np. przy kapliczce.W koszu nie mogło zabraknąć jaj, bochenkachleba, kiełbasy, boczku, sera, masła a takżechrzanu i soli. Zawsze sprawdzano czy wszystkowłożono do koszyka, bo brak choćby jednegopokarmu przynosił nieszczęście. Koszykprzykrywano lnianym ręcznikiem, który późniejwykorzystywano do zapewnienia urodzajukapuście. Wieczorne ognisko rozpalanoz gałęzi tarniny. Tarninę zatykano w zagonach,aby uchronić uprawy przed gradobiciemi wtykano za święty obraz aby zabezpieczyćdom piorunami i pożarem.(na podstawie: Adamowski Jan, TymochowiczMariola, Obrzędy i zwyczaje dorocznez obszarów województwa lubelskiego)WielkanocRezurekcję rozpoczynała tzn. salwa– głośny huk, który imitować miał odgłosz jakim osuwał się kamień zamykający gróbChrystusa. Po porannej Mszy, każdy gospodarzchciał jak najszybciej powrócić do swojegodomu, bo ten kto jako pierwszy pojawił sięw gospodarstwie miał także najwcześniej zakończyćobfite żniwa. A ten kto pierwszywszedł do domu mógł liczyć na łaskawośćlosu.Zaraz po rezurekcji następowało tzn.święcone, czyli uroczyste wielkanocne śniadanie.Przed rozpoczęciem jedzenia należałopodzielić się święconym jajkiem z domownikamii złożyć sobie serdeczne życzenia.Centralne miejsce na stole zajmowała figurkabaranka (symbol Chrystusa Zmartwychwstałego).Przysmakiem wielkanocnego śniadaniabył tradycyjna biała kiełbasa. Do najbardziejznanych ciast wielkanocnych należała: BABA,MAZUREK i SERNIK tzn. przekładaniec.Śniadanie to nazywane było śniadaniem „bezdymu” bo w tak wielki dzień nie godziło sięrozpalać ognia pod kuchnią.Jajko to symbol życia. Wierzono, że maono niezwykłe moce. Skorupki poświęconychjaj rzucano w kąt izby, żeby chronić domprzed insektami. Na urodzaj w Wielkanoc zakopywanojajko w skibach pól i grządek. Sko-139

upki z pisanek wrzucano także do sadów podowocowe drzewka, aby zapewnić obfite plonyi chronić je przed szkodnikami. Wkładano jetakże pod pierwszy snop zboża w stodole, abychronić plony przed gryzoniami. Jajko miałoteż zastosowanie w hodowli trzody, szczególniekrów i koni. Toczono je po grzbietachi bokach, aby zwierzęta były tłuste, zdrowe isilne. Dodawano skorupki z jaj do paszy kurom,aby dobrze się niosły. Wierzono także,ze umycie się w naczyniu, na którego dnieleży pisanka zapewni zdrowie i urodę.Inne poświęcone pokarmy też miały magicznewłaściwości. Poświęconą słoniną smarowanosobie ręce i nogi, aby ich nie pokaleczyćpodczas żniw. Kawałek słoniny chowano takżedo skrzyni co miało zagwarantować zdrowychód świniom. Poświęconą sól wsypywanodo studni, aby mieć czysta wodę. Kości ześwięconki zakopywano w ogrodzie, co miałoodstraszać krety. Dawano je także psom, bochroniły je przed wścieklizną. Kawałek kartoflazakopywano w miejscu ich posadzenia,aby lepiej rosły.W tym okresie obowiązywały liczne zakazy.Nie wolno było zamiatać, aby kury nierozgrzebywały grządek w ogrodzie. Nie należałoteż wołać głośno kur do kurnika, bo mogłybyzacząć się nieść u sąsiada. Nie należałoteż kłaść czapki na stole, bo sprowadzano napole krety. Całoroczny ból głowy można byłona siebie sprowadzić, gdy usnęło się w ciągudnia.Atrybut wielkanocny – malowane jajkaBYCZKI – jednokolorowe jajka.KRASZANKI – jaja wielkanocne malowanegładko, bez ozdobników. Najczęściej na kolorczerwony, który symbolizował piękno i dobro.PISANKI – to jaja wielkanocne ozdobionewzorami. Najstarszą techniką wzornicząjest BATIK. Metoda ta polega na „pisaniu”wzorków roztopionym woskiem za pomocąspecjalnego urządzenia zaopatrzonego w mały140

lejek (najczęściej w skuwkę od sznurowadła)albo za pomocą zwykłej szpilki. Następnie jajkozanurza się w barwniku, kolorem pokrywasię cała powierzchnia oprócz woskowych wzorów.Najczęstszymi motywami malowanymina pisankach były: ROZETY, PROMIENIE,ZNAKI KRZYŻA oraz SYMBOLE GEOME-TRYCZNE (paseczki, szlaczki, kreski, kropki),MOTYWY ROŚLINNE (gałązki, listki, kwiatki)oraz MTYWY ZWIERZĘCE (baranki,kurczęta, kaczuszki, ptaki).Różnorodne kolory uzyskiwano poprzez naturalnebarwniki z wywarów roślinnych:• kolor brązowy – wywar z cebuli,• kolor niebieski – wywar z bławatka,• kolor czerwony – wywar z kory buku,• kolor fioletowy – wywar z płatków malwy,• kolor zielony – wywar z pędów młodegożyta, widłaka, mchu,• kolor różowy – wywar z buraka,• kolor czarny – wywar z kory olchowej,dębowej lub z łupin orzech włoskiego.Z czasem gospodynie zaczęły stosować technikęRYTOWNICZĄ, polegająca na wyskrobywaniuwzorów ostrym narzędziem.(na podstawie: Ogrodowska Barbara, Zwyczaje,obrzędy i tradycje w Polsce / Ogrodowska Barbara,Święta Polskie: Tradycja i Obyczaj / AdamowskiJan, Tymochowicz Mariola, Obrzędy i zwyczajedoroczne z obszarów województwa lubelskiego)Lany Poniedziałek – II dzień świątNajważniejszym obrzędem tego dnia byłzwyczaj polewania się wodą.Rano przed wschodem słońca skrapiano polaświęconą wodą i czyniono znak krzyża na dobryurodzaj.Zielone ŚwiątkiŚwięto zesłania Ducha Świętego odbywałosię w 7 niedzielę po Wielkanocy.Najważniejszym obrzędem związanym z obchodamiZielonych Świątków jest majeniedomów świeżymi gałązkami a nawet całymimałymi drzewkami brzozowymi. Zabieg tenmiał chronić przed złem i sprzyjać obfitościplonów.Podwórko należało także zaścielić tatarakiem,aby chronić gospodarstwo przed insektami. Wtym dniu należało bardzo wcześnie rano wyprowadzićbydło na pastwisko, bo wierzono,141

przed burzami i gradem. Ważnym obrzędembyło święcenie wianków. Wianek pleciono zrozchodnika, kopytnika, macierzanki, rosiczkia także jaśminu, dzikiej róży i piwonii. Wianeknależało pozostawić w kościele 8 dni, abynabrał swojej leczniczej mocy. Potem wieszanoje przy drzwiach wejściowych, aby chroniłydom i całe gospodarstwo. Wianek ten częstopodkładano zmarłym pod głowę.że tylko tak można zapewnić sobie dostatekmleka. Krowy przystrajano także wiankamiz kwiatów, ziół i zielonych gałązek tzn. maidłami.Pastuszkom wracającym po całymdniu pracy tego dnia dawano lepsze jedzeniei większa zapłatę. Obchodzono także polaz obrazem świętym i modlono się o urodzaj.(na podstawie: Adamowski Jan, TymochowiczMariola, Obrzędy i zwyczaje doroczne z obszarówwojewództwa lubelskiego)Boże CiałoŚwięto obchodzone 10 dni po ZielonychŚwiątkach. W tym dniu odbywają się procesjawiernych, która w uroczystym pochodzieobchodzi wieś robiąc cztery przystanki przyczterech samodzielnie wykonanych ołtarzach.Należało z każdego ołtarza zabrać do domugałązkę brzozową. Wkładano je za świętyobraz, w oborach i stodołach zapewniającsobie zdrowie a gospodarstwu opiekę przedpożarami. Wtykano je także we wszystkienarożniki pola, aby chronić przyszłe plony(na podstawie: Adamowski Jan, TymochowiczMariola, Obrzędy i zwyczaje dorocznez obszarów województwa lubelskiego)LATOMatki Boskiej ZielnejWNIEBOWSTĄPIENIE NAJŚWIĘTSZEJMARII PANNYNajważniejszym pośrednikiem międzyBogiem a światem ludzi jest Matka Boska, patronkaspołeczności wiejskiej. Święta Maryjnemają w kulturze ludowej wielkie znaczenie.142

W tym czasie obowiązują zakazy moralne,które nie są tak restrykcyjnie przestrzeganeprzy okazji innych świąt Najważniejsze przypadajednak na dzień 15 sierpnia. Matka Boskajako patronka ziemi sprawuje opiekę nawszelkimi uprawami (zboże, zioła, len, kwiaty,warzywa i owoce), dlatego w tym dniu wkościele święcone są specjalnie przygotowanezielone bukiety, nazywane zielnicami, równiankami,kwietkami. Wierzono, że poświęconybukiet ma właściwości lecznicze i ochronne.Po powrocie z kościoła zostawiano więc bukietw bruzdach ogródkowych, aby chronićuprawy przed szkodnikami. Bukiet przechowywanow domu za świętym obrazem ażdo kolejnego święta. Dodawano go także doziarna pierwszego wiosennego siewu. Zioła zbukietu dodawano do herbaty, aby zapewnićsobie zdrowie.JESIEŃZaduszkiW okresie jesieni najważniejszym świętemkościelnym były dla mieszkańców wsiZaduszki. W dzień ten nie wolno było wykonywaćróżnych czynności. Między innymi nienależało szyć, tkać i prząść, ponieważ w tensposób można było odgonić dusze szukająceswojego ziemskiego domu. Zakaz zamiatania iwylewania wody również miał pomóc duszomzmarłychodnaleźć swoje miejsce. Nie wolnobyło także tańczyć, śpiewać i gwizdać, abynie sprowadzić do domu diabła. Przy cmentarzach2 listopada gromadzili się żebracy (dziadykościelne), którzy zbierali datki i pożywienie.Otwierano także na noc drzwi kościoła,aby dusze mogły znaleźć we wnętrzu kaplicyukojenie oraz wszystkie furtki i drzwi, gdybyzmarły chciał odwiedzić swoje gospodarstwo.A w pobliżu cmentarza i na rozwidleniu drógpalono ognie zaduszkowe, aby dusze mogłysię ogrzać i ochronić przed złymi duchami.(na podstawie: Ogrodowska Barbara, Polskieobrzędy i zwyczaje. Doroczne)Adwent inaczej PRZEDGODYCzterotygodniowy okres poprzedzającyBoże Narodzenie. Obowiązywał post, którywykluczał spożywanie mięsna oraz potraw zawierającychtłuszcz pochodzenia zwierzęcego.Nie wolno było także pić alkoholu, a w środyi piątki jeść nabiału. Należało w tym czasieuczestniczyć w porannej mszy świętej tzn. roratach,często się modlić i przystąpić do spowiedziświętej a następnie przyjąć komunię.W czasie adwentu obowiązywał odświętnystrój, który miał podnosić rangę oczekiwaniana narodziny Jezusa Chrystusa.Znanym obyczajem było trąbienie naAdwent, specjalne sygnały dźwiękowe wydawaneprzez długie, drewniane trąby z drzewalipy lub wierzby - ligawki. Na ten znak należałozakończyć zabawę, tańce i muzykowanie.143

(na podstawie: Adamowski Jan, TymochowiczMariola, 2001)Adwent nazywano także czasem swadziebnym,był to bowiem okres kojarzeniai swatania młodych par. Podczas gdy kobietyw izbie skubały pierze lub przędły pod oknazakradali się mężczyźni i pukając w okna, naśladującodgłosy duchów straszyli młode panny.Często wpadali do izby w przebraniu i czyniliróżne psoty, aby zwrócić na siebie uwagę.(na podstawie: Ogrodowska Barbara, Polskieobrzędy i zwyczaje. Doroczne)4) Obrzędowe formysakramentówchrześcijańskich:ChrzestChrzest był pierwszym z sakramentówwłączających nowo narodzonego członka rodzinyw obręb rodziny chrześcijańskiej, a coza tym idzie przyjęciem go do grona „swoich”.Dlatego chrzest odbywał się kilka dnipo narodzinach. Najważniejszy był wybórrodziców chrzestnych – proszenie w kumy.Były to najczęściej osoby spokrewnione lubblisko związane z rodziną. Ludzie zasługującyna szacunek i poważanie. Uważano bowiem,że pewne cechy charakteru mogę przejść nachrzczone dziecko. Jednak gdy w rodzinieniemowlaki umierały tuż po porodzie w kumyproszono osoby przypadkowe, żebraków lubgrabarzy. Wierzono, że ci ludzie mają moczmylenia złego i Bóg jako pierwszych słuchaich modlitw. Nie wolno było odmówić pójściaw kumy, bo to źle wróżyło maleństwu.Chrzestnymi w parze nie mogły zostać małżeństwai narzeczeni. Na matkę chrzestno nieproszono też nigdy kobiety w ciąży. Do kościołanieśli dziecko kumowie, mieli oni sprawowaćnad nim opiekę od momentu chrztui potem przez całe jego życie. Przed wyjściemrodzice całowali swoje dziecko w czoło, abybyło grzeczne, dobre i szczęśliwe. Matkachrzestna w darze dla maleństwa przynosiłabiałą, lnianą koszulkę oraz czapeczkę, najczęściejwłasnoręcznie uszytą.144

Z zachowania dziecka podczas chrztumożna było wyczytać jego przyszłe losy. I tak,jeśli dziecko głośno krzyczało i wierciło sięto znak że będzie się zdrowo chowało. Natomiastjeśli było ciche, spokojne albo śpiąceto uważano, ze będzie chorowite. Na pytanieksiędza: „Czego żądacie od Kościoła Bożegodla tego dziecka”. Rodzicie chrzestni musielibardzo głośno odpowiedzieć „wiary”. Tę odpowiedzmusieli usłyszeć wszyscy znajdującysię w kościele, miało to zapewnić dzieckuochronę przed złymi duchami. Po powrociedo domu dziecko podawano najpierw matceze słowami: „Wzięliśmy ci matko poganina,przynosimy ci chrześcijanina”. Potem naręce dziecko brał ojciec i podnosił je do górya następnie kład blisko progu i pod stołem,aby symbolicznie potwierdzić swoje ojcostwo.Matka chrzestna brała na ręce dziewczynkęi obchodziła z nią izbę pokazując jej narzędziai sprzęty gospodarskie (garnki, kądziel),ojciec chrzestny pokazywał chłopcu narzędziarolnicze i polowe. Czyniono tak, aby przyswoićdzieci do swoich przyszłych obowiązków.(na podstawie: Ogrodowska Barbara, Zwyczaje,obrzędy i tradycje w Polsce)Ślub i WeseleSpołeczność wiejska wypracowała własnyrytuał świętowania zawarcia małżeństwa.Składał się on z kilku etapów.Najpierw były ZWIADY, czyli szukaniewe wsi gospodarzy, którzy mieli niezamężnecórki. Znakiem panieństwa czy kawalerstwabyły pomalowane na niebiesko lub w białepaski okiennice, płoty i drzwi domów orazochlapane wapnem szyby.Pierwszym obrzędem były SWATY, czyliwstępna wizyta w domu panny młodej. Wysłannikrodziny kawalera, najczęściej brat,kuzyn albo sąsiad odwiedzał dom, w którymznajdowała się panna na wydaniu. Swat zaczynałwizytę od pytania o możliwość kupnanajczęściej jałówki i o jej ewentualną cenę.Najlepszymi dniami na swaty były czwartkii soboty. Unikano wizyt zwłaszcza w piątki.Swat przychodził późnym popołudniem albowieczorem, po zakończeniu prac na roli.Potem ZMÓWINY, po wstępnej zgodzieswat i ojciec panny młodej ustalali kwestiefinansowe. Ustalano posag, czyli dobra, któredo małżeństwa wnosiła żona, podzielonyna WIANO (żywy inwentarz) i WYPRAWĘ(skrzynia z osobistymi rzeczami i sprzętamigospodarskimi). Po ustaleniach majątkowychswat wyciągał przyniesioną butelkę wódkii prosił o kieliszki. Jeżeli ojciec podawał jez ochotą i szybko, oznaczało to zgodę namałżeństwo. Jeśli natomiast ociągał się z podaniemszkła, wyrażał tym samym swojądezaprobatę. Podanie kieliszków było tez znakiem,że do rozmów może dołączyć panna.145

ZARĘCZYNY / ZRĘKOWINY następowałyzazwyczaj jeszcze tego samego dnia cozmówiny. Narzeczony pojawiał się w domuprzyszłej żony z wódką i dobrze wypieczonymchlebem. Swat wiązał nad chlebem dłonie narzeczonychchustą i skrapiał wodą święconą.W ten dzień ustalano także termin ślubui dawano na zapowiedzi.OPATRY były to odwiedziny rodzinnypanny młodej w domu kawalera. Odbywałysię one w niedziele po porannej Mszy.ROZPLECINY polegały na rytualnymrozpleceniu warkocza młodej. Druhny ozdabiaływłosy panienki kwiatami, kokardkamii zielonymi gałązkami, śpiewając przy tymżałobne pieśni. Następnie zakładały na głowędziewczyny chustkę. Do drzwi izby podchodziłorszak na czele ze starostą weselnym i drużbami.Starosta ściągał chustę z głowy młodeji rozplątywał warkocz. Druhny w tym czasiezbierały datki na grzebień.OCZEPINY. Młoda mężatka przez swojedruhny prowadzona była do bocznej izby. Sadzanoją na odwróconej do góry dnem dzieży.Następował obrzęd zamienienia weselnegowianka na małżeński czepiec oraz rytualneścięcie warkocza. Panna młoda trzykrotniezrzucała czepiec, pozwalała go sobie włożyćw momencie gdy na głowie poprawiał go sampan mody. Śpiewano przy tym pieśń weselną„Oj chmielu, chmielu”. Często panna młodazbierała datki „na czepek”, czyli na dobrystart w nowym domu.ODWIEZINY, był to moment ostatecznegopożegnania panny młodej z rodzinnymdomem. Pan młody w towarzystwie drużbyi muzykantów przychodził po żonę. Druhnypakowały posag młodej i układały go na wozie.Na końcu kładziono skrzynie z wyprawką,najczęściej była ona otwarta, żeby każdy mógłzobaczyć jej zawartość. Panna młoda żegnałasię z rodzicami, symbolicznie pozorowała takżeswoją ucieczkę odwlekając rozstanie. Druhnyodprowadzały młodą aż do granic wsi.W domu męża witała dziewczynę teściowaz chlebem w dłoni, którym synowa musiałaobdzielić przybyłych na uroczystość gości.Teściowa przypinała także synowej do paskaklucze do spiżarni i komory upoważniając jątym samy do pełnienia honorów pani domu.Młodą żonę do domu na rękach lub na skrzyniposagowej wnosił mąż. Na koniec odbywałysię ZASIEDLINY, czyli przyjęcie zorganizowaneprzez teściów na powitanie nowej córki.Znanym obrzędem weselnym było chodzeniepo lnowalnym, była to kwesta pannymłodej, która zbierała datki na len, czyli napotrzeby swojego nowego gospodarstwa.Do najważniejszych atrybutów weselnych należały:WIANEK WESELNY – wity w wieczórpoprzedzający dzień ślubu w domu pannymłodej przez jej druhny. Wianek plecionoz mitru lub ruty, zioła te miały, bowiem mocodpędzania złego i odczarowywania uroków.CZEPIEC – nakrycie głowy młodej mężatkiuszyte z białego płótna, misternie haftowany,najczęściej był podarunkiem od matkichrzestnej.ORSZAK WESELNY – składał sięz dwóch drużyn. Pierwsza z nich była togrupa rówieśników państwa młodych. Niezamężnesiostry, kuzynki, przyjaciółki, druhnyz wiankami na głowach oraz kawalerowie,bracia, koledzy, drużbowie z kwiatamii wstążeczkami na kapeluszach i z przypiętymido marynarek bukiecikami. Drugą drużynęstanowili starsi z obu rodzin, przedewszystkim rodzice, kumy, swaty. Do orszakunależała także orkiestra, kucharki i pozostaligoście. Najważniejszą godność w orszaku i na146

całym weselu sprawował MARSZAŁEK weselny.Był niejako przewodniczącym uroczystości,dyrygował orszakiem, wygłaszał przemówieniai zapowiadał kolejne etapy wesela.Był opiekunem pary młodej i gości. Znakiemrozpoznawczym sprawowanej funkcji był haftowanyręcznik przewieszony przez ramięmarszałka oraz bukiet kwiatów przypięty dokapelusza. Marszałek w ręce trzymał laskęprzybraną wstęgami i kwiatami. Uderzał niąo podłogę, gdy zabierał głos.RÓZGA WESELNA – najważniejszy rekwizytorszaku weselnego. Rózga zrobiona byłaz rozwidlonej gałęzi drzewa iglastego (sosnylub świerku), którą ozdabiały jabłka, orzechy,zioła, kwiaty, wstążki. Jej przygotowaniemzajmowały się druhny w wieczór przedślubny,były to rózgowiny. Rózga była przekazywanaw ręce marszałka weselnego, któryw najważniejszych momentach uroczystościpodnosił ją do góry. Rózga podczas weselazajmował honorowe miejsce na stole państwamłodych. Po oczepinach rzucano pod nogimłodej jabłka, dekorujące rózgę, aby miałaliczne i zdrowe potomstwo.(na podstawie: Hryń – Kuśmierek Renata, Encyklopediatradycji polskich / Ogrodowska Barbara,Zwyczaje, obrzędy i tradycje w Polsce / DrożdżAnna, Pieńczak Agnieszka, Komentarze do PolskiegoAtlasu Etnograficznego, t. VIII, Zwyczajei obrzędy weselne)PogrzebWierzono, że odgłos szczekania psa,trzaskanie w kominie i dźwięk spadającychpokrywek oznacza, że do domu zbliża sięśmierć.Specjalny rytuał miało też zawiadomienieo śmierci. Wiadomość o zgonie mieszkańcawsi docierała poprzez przekazywaniesobie krucyfiksu ze słowami „Weźcie krzyż”.Było to symboliczne przyjęcie zaproszeniado udziału w nocnym czuwaniu i pogrzebie.We wsi rozdzwaniały się dzwony, było to tzn.„podzwonne”, bicie dzwonów opłacone przezrodzinę zmarłego. Słychać też było głośny lamentkobiet należących do rodziny zmarłego.Na podwórzu rozsypywano wióry z trumnyi słomę na której nieboszczyk odszedł z tegoświata. Na drzwiach wejściowych wieszanoczarną zasłonę z przypiętym do niej krzyżemi świętym obrazkiem. Wóz na którym miałabyć wieziona trumna odwracano do góry.Szczególny obrzęd obowiązywał, gdyzgon nastąpił w nocy. Wszyscy domownicymusieli wstać z łóżek i do czasu pogrzebunie wolno było spać w domu. Budzono takżezwierzęta i przewracano ziarno w stodole.147

Ciało zmarłego przebywało w izbie, w otwartejtrumnie przez okres tzn. „pustych nocy”,czyli przez 3 noce od chwili zgonu. Był toczas wspólnego czuwania i modlitwy najbliższejrodziny i sąsiadów. W tym czasie uchylanotakże drzwi i okna, aby dusza zmarłegomogła opuścić domostwo.Nikt z bliskich nie mógł przygotowaćzmarłego, ponieważ nieboszczyk mógł zabraćze sobą kogoś z rodziny. Rytuał oporządzaniawyglądał następująco. Najpierw zamykanooczy nieboszczykowi, przyciskając powiekimonetami (symboliczne wkupne dla św. Piotra).Następnie zamykano zmarłemu usta, abydusza nie wyleciała z ciała i zmarły nie stał sięupiorem. Później myto zwłoki, wodę po umyciuciała nieboszczyka nazywano „martwąwodą”, była ona szkodliwa, dlatego zakopywanoją lub wylewano na skrzyżowaniu dróg.Ubierano nieboszczyka początkowo w nowąpłócienną koszulę z czasem w odświętny, galowystrój. Często zdejmowano z palca zmarłegoobrączkę, aby nie zabrał na tamten światze sobą współmałżonka. Ręce nieboszczykaoplatano różańcem i wkładano w nie modlitewniki obrazek z wizerunkiem Matki Boskiej.Trumnę (w jasnym kolorze dla młodych,ciemną dla starszych) wypełniano wiórami.Do trumny wkładano ulubione przedmiotyzmarłego, żeby nie wrócił się o nie upomnieć.Obok trumny ustawiano krzesło, na którymstawiano miskę z wodą i ręcznik oraz coś dojedzenia i kieliszek wódki na znak ostatniegopobytu zmarłego w domu. Zasłaniano takżelustra i okna, przewracano do góry stołkii sprzęty domowe oraz zatrzymywano zegar.Należało przerwać także wszystkie prace wpolu i domu i nie rozpalać ognia pod kuchnią.Na ostatnie pożegnanie dzieci całowały zmarłegow rękę, starsi w czoło i policzek. Trumnęzamykali niespokrewnieni mężczyźni zabijającwieko osikowymi kołkami, mającymi stanowićochronę przed upiorami. Na progu kładzionoostre przedmioty, aby uniemożliwić zmarłemupowrót z zaświatów. Nad progiem trzykrotnieopuszczano trumnę i stukano nią o próg, aby„odpukać” zło. Kondukt żałobny odprowadzałzmarłego do symbolicznego końca wsi, czylido skrzyżowania dróg. Ostateczne pożegnanieze zmarłym następowało w momencie uderzeniagrudką ziemi o wierzch trumny. Wierzonoże wtedy dusza łączy się z ziemią.Po pogrzebie urządzano stypę, czyli obrzędowypoczęstunek na którym wspominanozmarłego. Na Lubelszczyźnie równorzędnymikolorami żałoby były biel i czerń.(na podstawie: Ogrodowska Barbara, Zwyczaje,obrzędy i tradycje w Polsce)148

Bibliografia:Adamowski Jan, Z polskich obrzędów dorocznych– Dożynki [w:] Wychowanie muzycznew szkole nr 4, Lublin 2009.Adamowski Jan, Tymochowicz Mariola, Obrzędyi zwyczaje doroczne z obszarów województwalubelskiego (próba słownikowa) [w:] DziedzictwoKulturowe Lubelszczyzny, pod red. A. Gaudy,Lublin 2001, s. 35- 62.Bielawski Ludwik, Mioduchowska Aurelia, Kaszuby,Cz. 1, Pieśni obrzędowe, Warszawa 1997.Drożdż Anna, Pieńczak Agnieszka, Komentarzedo Polskiego Atlasu Etnograficznego, t. VIII,Zwyczaje i obrzędy weselne, Wrocław – Cieszyn2004.Gierała Zenon, Cztery pory roku w obrzędachi podaniach ludowych, Warszawa 2001.Hryń – Kuśmierek Renata, Encyklopedia tradycjipolskich, Poznań 2000.Hryń – Kuśmierek Renata, Polskie tradycje doroczne,Poznań 2005.Ogrodowska Barbara, Zwyczaje, obrzędy i tradycjew Polsce, Warszawa 2000.Ogrodowska Barbara, Święta Polskie: Tradycjai Obyczaj, Warszawa 2000.Ogrodowska Barbara, Polskie obrzędy i zwyczaje.Doroczne, Warszawa 2009.Stomma Ludwik, Słońce rodzi się 13 grudnia,Warszawa 1981.Stomma Ludwik, Antropologia kultury wsi polskiejXIX wieku, Warszawa 1986.Ludowe Przysłowia – „a jak będzie słońcei pogoda”, czyli ludowe przysłowia, przepowiednie,przesądy i przypowieści związanez pogodą, oprac. Agata Skrukwa, Poznań2000.149

OCHRONADZIEDZICTWAPRZYRODNICZEGOI KULTUROWEGORamy geograficznepowiatu puławskiegoZiemia Puławska to jeden z najciekawszychregionów Polski. Łączy ona w sobieniepowtarzalne walory krajoznawczo-przyrodniczeoraz bogatą historię z nowoczesnością.Powiat puławski to nie tylko trójkąt turystyczny„Puławy-Kazimierz-Nałęczów”, aletakże Zakłady Azotowe „Puławy” S.A. oraz5 instytutów naukowych. To także znaczącemiejsce na kulturalnej mapie Polski.Powiat puławski jest jednym z większychpowiatów województwa lubelskiego.W skład powiatu puławskiego wchodzi 11gmin, w tym jedna miejska (miasto Puławy),dwie miejsko-wiejskie (Kazimierz Dolny i Nałęczów)oraz 8 wiejskich (Baranów, Janowiec,Końskowola, Kurów, Markuszów, Puławy, Wąwolnica,Żyrzyn).O wyjątkowych walorach turystycznychpowiatu puławskiego decyduje ukształtowaniejego powierzchni oraz bogata historia. ZiemięPuławską tworzy bowiem malowniczy PłaskowyżNałęczowski, unikatowy w skali EuropyMałopolski Przełom Wisły oraz słynący z bogactwaroślin i zwierząt teren Pradoliny Wieprza.Najciekawsze pod względem przyrodniczymtereny wchodzą w skład KazimierskiegoParku Krajobrazowego, który zajmuje blisko1/3 obszaru powiatu.Na terenie powiatu nie brakuje równieżmiejsc wartych odwiedzenia. Puławy to dawnasiedziba książąt Czartoryskich, po którychpozostał tu zespół pałacowo-parkowy z liczny-NATURALAND CULTURALHERITAGEPROTECTIONGeographical framesof Puławy CountyPuławy land is one of the most beautifulregions in Poland. It brings togetherunrepeatable tourist- natural qualities andrich history with modernity. Puławy Countyis not only a tourist triangle “Puławy- Kazimierz– Nałęczów” but also Nitrogen Plants“Puławy” S.A. and 5 scientific institutes. It isalso a significant place in the Polish culturalmap.Puławski County is one of the largestdistricts of the Lublin province. There are11 municipalities including an urban (city ofPuławy), 2 urban – rural (Kazimierz Dolnyand Nałęczów) and 8 rural (Janowiec, Baranów,Końskowola, Kurów, Markuszów, Puławy,Wąwolnica, Żyrzyn).Relief and rich history determines aboutexceptional tourist values of Puławy district.This region is created by picturesque NałęczowskiPlateau, Małopolski Vistula turning,unique in Europe, proglacial Wieprz valley famousfor the richness of plants and animals.The most interesting in terms of natural areasare included in the Kazimierski NationalPark which covers about 1/3 county area.Within the district there is no shortageof places well worth visiting. Puławy is theformer seat of the Czartoryski Dukes, wholeft palace- park complex including manymonuments of art (Czartoryski Palace, Sybilla’sTemple, Gothic House). Kazimierz Dolnyis a pearl of Polish Renaissance. The picture-150

mi zabytkami (Pałac Czartoryskich, ŚwiątyniaSybilli, Dom Gotycki). Kazimierz Dolny toperła polskiego renesansu. Malowniczy rynekz pięknymi kamieniczkami, klasztor i kościółfarny, urokliwe uliczki miasteczka oraz przepięknywidok na Wisłę urzekły niejednegoturystę, których co roku przybywa tu ponad2 mln. Położony po drugiej stronie Wisły Janowiecmoże poszczycić się dobrze zachowanymiruinami jednego z największych zamkówobronnych w Polsce. Z kolei do znanegouzdrowiska w Nałęczowie przyciąga zdrowymikroklimat, bogactwo wód leczniczych orazmalownicze szlaki spacerowe, po których niegdyśwędrowali Bolesław Prus i Stefan Żeromski.Dzięki nieskażonemu w dużej mierześrodowisku naturalnemu w gospodarce powiatuważną rolę odgrywa rolnictwo. Użytki rolnestanowią ponad 60% powierzchni powiatu.Do głównych upraw zalicza się pszenicę, żyto,ziemniaki, buraki cukrowe, warzywa i owoce,chmiel, tytoń. Na terenie powiatu położonejest „zagłębie różane”- z uprawy krzewów różanychsłynie gmina Końskowola. Jest onaośrodkiem produkcji szkółkarskiej. Na tereniepowiatu rozwija się także sieć gospodarstwagroturystycznych m.in. w okolicach KazimierzaDolnego, Wąwolnicy i Janowca.Powiat puławski ma też drugie, nowoczesneoblicze, na które składają się przemysłi nauka. O znaczeniu Ziemi Puławskiejna gospodarczej mapie Polski decydująprzede wszystkim Zakłady Azotowe „Puławy”S.A. Firma jest największym przedsiębiorstwembranży nawozowo-chemicznej w Polscei liczącym się dostawcą na rynkach światowych.Jest także największym pracodawcąLubelszczyzny. Zakłady stale unowocześniająswoją ofertę, a poprzez proekologiczne inwestycjedbają o to, aby przyroda okolic Puławmogła powrócić do swego pierwotnego stanu.Firmami o znaczeniu ponadlokalnym są rówsquemarket with beautiful tenement houses,monastery and parish church, enchantingtown’s streets and the most beautiful viewon The Vistula River charmed many tourists,who come here annually in the approximatenumber of 2 millions. Janowiec situated onthe other bank of The Vistula River boastswell-preserved ruins of one of the greatestdefensive castles in Poland. What’s more healthyclimate, abundance of healing watersand picturesque hiking routes, visited once byBolesław Prus and Stefan Żeromski, attract toNałęczów.Thanks to unspoilt natural environmentfarming plays important role in the districteconomy.Arable land constitutes 60 % of thedistrict area. The main crops include wheat,rye, potatoes, sugar beets, vegetables and fruits,hops and tobacco. “Rosefield” is also situatedhere - Końskowola commune is famousfor rose bushes. It is a rose-nursery centre.Agro-tourist farming is developing in the regione.g. near Kazimierz Dolny, Wąwolnica orJanowiec.There is also the second, modern sideof Puławy County, presented by industry andeducation. Nitrogen Plant “Puławy” S.A. decideabout the importance of Puławy Regionon the industrial map of Poland. The firm isthe biggest producer of chemical fertilizer’sbranch in Poland and important supplier toworld markets. It is also the largest employerin Lubelszczyzna province. The firm constantlymodernizes its offer, and through the greeninvestment actions, they ensure that thenatural surroundings of puławy was able toreturn to its original state. Other firms of greaterimportance are: Mostostal Puławy S.A.,Prefabet Puławy sp. Z o.o. and Biowet Puławysp.z o.o. For a company wishing to invest inPuławy ready investing areas are waiting in151

nież: Mostostal Puławy S.A., Prefabet Puławysp. z o.o. oraz Biowet Puławy sp. z o.o. Nafirmy, chcące zainwestować w Puławach, czekajągotowe tereny inwestycyjne w ramachPuławskiego Parku Przemysłowego, oraz podstrefySpecjalnej Strefy Ekonomicznej Starachowice.Puławy są także siedzibą 5 instytutównaukowych, pracujących przede wszystkimdla potrzeb rolnictwa. Wśród nich jest PaństwowyInstytut Weterynaryjny, którego laboratorium,zmodernizowane z funduszyunijnych, należy do najnowocześniejszychw Europie oraz Instytut Uprawy, Nawożeniai Gleboznawstwa. Na terenie powiatu znajdująsię wyższe uczelnie: Puławska Szkoła Wyższa,Nauczycielskie Kolegium Języków Obcychw Puławach, Kolegium Sztuk PięknychUMCS w Kazimierzu Dolnym.Puławy stanowią też ważny węzeł komunikacyjny.Przez teren powiatu przebiegajądrogi krajowe nr 12 (Radom-Lublin) i 17(Warszawa-Hrebenne) oraz drogi wojewódzkiePuławski Industrial Park, or sub-zone of SpecialEconomic Zone Starachowice.Puławy is also the seat of 5 scientificinstitutes, working mainly for farming purposes.Among them is the National VeterinaryInstitute, which laboratory upgraded withEU funds is now one of the most modernin Europe. There are also Institute of Crops,Fertilizing and Soil. On the terrain there aresome academies: Puławska Szkoła Wyższa(Puławy Academy), Nauczycielskie KolegiumJęzyków Obcych w Puławach (Foreign LanguagesTeacher’s Training College), KolegiumSztuk Pięknych w Kazimierzu Dolnym (Collegeof Arts).Puławy is also an important communicationjunction. Domestic roads nr 12 (Radom-Lublin) and 17 (Warszawa - Hrebenne) andprovince roads 801 (Puławy – Warszawa) and824 (Puławy - Annopol) are here. In 2008the new bridge over The Vistula river wascompleted, which is a part of the first stageof Puławy ringroad. A railroad operates here152

801 (Puławy-Warszawa) i 824 (Puławy-Annopol).W 2008 r. została oddana do użytkunowa przeprawa mostowa przez Wisłę, stanowiącafragment pierwszego etapu obwodnicyPuław. Przez powiat prowadzi również liniakolejowa łącząca Lublin z Warszawą i Radomiem.Powiat puławski ma także wiele do zaoferowaniapod względem kulturalnym. KazimierzDolny to obfitujące w galerie miasteczkomalarzy oraz siedziba artystycznej bohemy.Co roku odbywa się tu również OgólnopolskiFestiwal Kapel i Śpiewaków Ludowych, FestiwalFilmowy „Dwa Brzegi”, zaś w Puławachmają miejsce Międzynarodowe Warsztaty Jazzoweoraz Ogólnopolskie Spotkania Lalkarzy.W stolicy powiatu, za sprawą PuławskiegoOśrodka Kultury „Dom Chemika”, kwitnieamatorski ruch artystyczny, a na terenie powiatunie brakuje twórców ludowych.Powiat jest również widoczny na sportowejmapie Polski, przede wszystkim za sprawąwystępującego w ekstraklasie piłkarzy ręcznychklubu „Azoty Puławy”. Prężnie rozwijasię również sport młodzieżowy. W kalendarzuimprez sportowych ważne miejsce zajmująrozgrywane w Puławach: „Ogólnopolskie Biegio Błękitną Wstęgę Wisły” i „Biegi Niepodległości”oraz Bieg Sylwestrowy „Nałęczów- SaoPaulo”.Zapraszamy na gościnnąZiemię Puławską.linking Lublin with Warsaw and Radom.Puławy Region has a lot to offer interms of culture. Kazimierz Dolny it is a townfull of galleries and painters’ artistic bohemianheadquarters. Annually Ogólnopolski FestiwalKapel I Śpiewaków Ludowych (National Festivalof Folk Singers and Bands), Film FestivalTwo Banks, and in Puławy InternationalJazz Meetings and Polish Puppet-Show OperatorsMeetings take place. In capital of thedistrict, thanks to Puławy Cultural Centre-”Dom Chemika” amateur’s artistic movementis developing, and there are many folk artistsin the region.Poviat is also recognizable on a sport’smap of Poland, primarily because of inherentin the Handball Extra League players of“Azoty Puławy”. Youth sport movement alsodevelops enterprisingly. In a sports events calendarthere are races held in Puławy “PolishBlue Vistula’s Ribbon Race“, “IndepedenceRace” and New Year’s Eve Race “Nałęczów -Sao Paulo”.Welcome to the hospitablePuławy Region.153

Walory krajoznawczei turystycznePuławyGeographical framesof Puławy CountyPuławyThe town was first mentioned in oldarchives of 1849 as a village called Pollawy.Location and the name are strictly associatedwith the river. It was suggested that the cityis „on” or the „bench” and once describedas dirt, that is, the river passage. Initially itwas a small trading and fishing settlement.The time of Puławy prosperity was in XVIIc. Ferry, salt warehouse, river port were thereas well as Samuel Edwards’, merchant of theScottish origin, Toruń branch of the firm. TheSwedish Deluge stopped industrial developmentof Puławy. In the 70s of XVII c. CrownMarshal Stanisław Herakliusz LubomirskiMiejscowość po raz pierwszy występujew księgach ziemskich z roku 1489 jakowieś Pollawy. Położenie i sama nazwa wiążą jez rzeką. Sugerowała ona, że miejscowość leży„po”, czyli przy „ławie”, a tak określano kiedyśbród, czyli przejście przez rzekę. Początkowobyła to mała osada handlowo-rybacka.Puławy przeżywały swój rozkwit w pierwszejpołowie XVII w. Posiadały wtedy prom, magazynsolny, port rzeczny oraz filię toruńskiegoprzedsiębiorstwa kupca Samuela Edwardsa,z pochodzenia Szkota. Potop szwedzki zahamowałrozwój gospodarczy ówczesnych Puław.W latach 70. XVII w. marszałek wielki koronnyStanisław Herakliusz Lubomirski wzniósłpałac, który został spalony w 1706 r. podczaswojny północnej. Jego odbudową zajęli siękolejni właściciele - Sieniawscy, a następnieCzartoryscy. Dzięki temu ostatniemu rodowi,a zwłaszcza Izabeli z Flemingów Czartoryskieji Adamowi Kazimierzowi Czartoryskiemu po-erected a palace that was burnt down in1706 during the Northern War. New ownersSieniawscy, and then Czartoryscy focused onreconstruction of the palace. Thanks to latterfamily, especially with Izabela from FlemingsCzartoryska and Adam Kazimierz Czartoryski-important cultural, artistic and scientific154

wstał tutaj ośrodek kulturalno - artystycznyi naukowy, konkurujący ze stolicą.Na puławskim dworze hojny mecenatznaleźli wybitni malarze, pisarze i uczeniepoki oświecenia: Julian Ursyn Niemcewicz,Grzegorz Piramowicz, Franciszek DionizyKniaźnin, Jan Paweł Woronicz, FranciszekZabłocki, Piotr Norblin, Aleksander Orłowski,oraz kompozytor Franciszek Lessel.Pamiątką po „złotym wieku” Puławjest zespół pałacowo-parkowy, a w nim: PałacCzartoryskich, Pałac Marynki, Domek Grecki,Altana Chińska, Świątynia Sybilli i DomekGotycki, w którym mieściło się pierwsze polskiemuzeum, Brama Rzymska, Domek Żółty(Aleksandryjski) i kaplica zbudowana na wzórrzymskiego Panteonu (obecnie kościół „nagórce”). Wiele spośród nich powstało wg projektówChrystiana Piotra Aignera.Poza zespołem pałacowo – parkowymw Puławach, na Włostowicach obejrzeć możnabarokowy kościół z lat 1725-28 pod wezwaniemśw. Józefa. Został wzniesiony wedługprojektu Franciszka Magiera. Wyposażenieświątyni pochodzi z końca XVIII w. W ołtarzachznajdują się obrazy K. Wojniakowskiecentrecompeting with the capital arose.In Puławy Palace outstanding painters, writersand scientist of the Age of Enlightenment:Julian Ursyn Niemcewicz, Grzegorz Piramowicz,Franciszek Dionizy Kniaźnin, Jan PawełWoronicz, Franciszek Zabłocki, Piotr Norblin,Aleksander Orłowski and the composer FranciszekLessel found the generous patronage.The memento after the “Golden Age”of Puławy is palace-park complex consistingof: Czartoryski Palace, Marynka Palace, GreekHouse, Chinese Summer-house, Sybilla’sTemple and Gothic House, in which there wasthe first Polish museum, Rome Gate, YellowHouse (Aleksandryjski) and a Chapel built onthe model of Roman Pantheon (now church”on a hill”). Many of the projects were designedby Chrystian Piotr Aigner.Apart from palace- park complex in Puławy,in Włostowice you may visit a baroqueSt. Joseph church of 1725 – 28. It was builtto the design by Franciszek Magier. Interiorfittings of the church originate from the endof XVIII c. Paintings by K. Wojniakowski,M.Bacciarelli’s pupil are still on the altars.155

go, ucznia M. Bacciarellego. Na włostowickimcmentarzu, jednym z najstarszych w Polsce,znajduje się wiele nagrobków o historyczneji artystycznej wartości.Po upadku powstania listopadowego dobrapuławskie uległy konfiskacie, a w przebudowanympałacu w 1843 r. Rosjanie ulokowaliAleksandryjski Instytut Wychowania Panien,zwany też Instytutem Maryjskim. Od 1846 r.nakazem cara nazwa miasta została zmienionana Nową Aleksandrię. W roku 1866 Puławystały się siedzibą powiatu, a 7 września 1906 r.car Mikołaj II nadał im prawa miejskie.W okresie międzywojennym Puławy,stały się rolniczym ośrodkiem naukowym,na bazie utworzonego jeszcze przez władzecarskie w 1869 r. Instytutu Politechnicznegoi Rolniczo-Leśnego. Tradycje te są kontynuowaneprzez działające obecnie w Puławach:Instytut Uprawy Nawożenia i Gleboznawstwa,Państwowy Instytut Weterynaryjny, InstytutNawozów Sztucznych, Oddział PszczelnictwaInstytutu Sadownictwa i Kwiaciarstwa,Ośrodek Badań Weterynaryjnych WojskowegoInstytutu Higieny i Epidemiologii oraz ZakładProdukcji Bioweterynaryjnej “Biowet”.Do podniesienia potencjału naukowegomiasta przyczyniają się również: PuławskaSzkoła Wyższa i Nauczycielskie Kolegium JęzykówObcych.Głównym organizatorem życia kulturalnegomiasta jest POK „Dom Chemika”,w którym m.in. odbywają się corocznie OgólnopolskieSpotkania Lalkarzy, MiędzynarodoweWarsztaty Jazzowe, a od niedawna równieżwarsztaty bluesowe. Dom Chemika jest równieżmiejscem licznych wystaw i prężnie działającymośrodkiem amatorskiego ruchu artystycznego.Z Puławami związanych jest wieluwspółczesnych pisarzy i ludzi kultury, spośródAt Włostowice cemetery, one of the oldest inPoland, there are many tombstones of historicand artistic value.After the fall of the November Uprisingall the Puławy lands were confiscated, and ina rebuilt palace the Russians located AleksandrianInstitute Of Maidens Education., alsoknown as Maria’s Institute. From 1846 tzarordered the change of town’s name to NewAlexandria. In 1886 Puławy became the seatof province, and on 7th September 1906 tzarNikolai II gave Puławy civic rights.In the period between two World Wars,Puławy ,on the base of established by tzaristauthorities Politechnic Institute and Agro– Forestry Institute ,became farming scientificcentre, These traditions are continued byworking nowadays Institute of Cultivation,Fertilizing and Soil (IUNG), Institute of ChemicalFertilizers (INS), Beekeeping Departmentof Pomology and Floriculture Institute,Military Veterinary Research Institute of Hygieneand Epidemiology and BioveterinaryPlant “Biowet”.In increasing the scientific potential ofthe town Puławy Academy and Foreign LanguagesTeachers Training College play significantrole.The main organizer of Puławy culturallife is POK “Dom Chemika”, where annualPolish Puppet-Show operators, InternationalJazz Meetings, and not long ago Blues Meetingstake place. Dom Chemika is a place ofmany exhibitions and active centre of amateurartistic movement.Many contemporary writers and peopleof culture are related with Puławy, the bestKnown of whom is an outstanding poet BohdanZadura. Singer Danuta Błażejczyk andactor Marian Opania come from Puławy too.156

nich najbardziej znany jest wybitny poetaBohdan Zadura. Swoje korzenie z Puław wywodząm.in. piosenkarka Danuta Błażejczykoraz aktor Marian Opania.Dzisiejsze Puławy to synteza trzech tradycji:wielkiego ośrodka politycznego i kulturalnegoprzełomu XVIII i XIX w., ośrodkanauk, głównie rolniczych oraz najmłodszej- nowoczesnego przemysłu. W latach 60.XX w. powstały Zakłady Azotowe „Puławy”S.A., których obecność zmieniła oblicze miasta.Puławy, będąc nowoczesnym ośrodkiemmiejskim, zachowały swą wspaniałą tradycję„Aten Północy” i unikatowe walory krajobrazowe.Ze względu na infrastrukturę i liczneszlaki turystyczne Puławy są dobrym punktemwypadowym do zwiedzania okolicznychmiejscowości.BaranówW roku 1544 na polach wsi Laskowiceza zgodą Zygmunta I Starego, Piotr Firlej -wojewoda ruski, starosta kazimierski i radomski,lokuje prywatne miasto Baranów. Okresswojej świetności miasto miało w czasach, gdyprzebiegały tędy główne szlaki komunikacyjnei handlowe. W 1870 r. Baranów utracił statusmiejski na skutek restrykcji nałożonych przezwładze zaborcze po powstaniu styczniowym,a także w związku z budową nowych szlakówkomunikacyjnych i handlowych.Do naszych czasów zachowała się dawnazabudowa miejska z prostokątnym rynkiem.Istniejący do dziś kościół pw. św. JanaChrzciciela, mimo licznych remontów, zachowałcechy charakterystyczne dla późnegobaroku. Przed świątynią znajduje się pomnikupamiętniający pobyt w Baranowie MarszałkaContemporary Puławy is a synthesis ofthree traditions: big political and cultural centrethrough the XVIII and XIX c. turning,scientific centre, mainly agricultural and theyoungest- the habitats of modern industry. Inthe 60s XX c. Nitrogen Plants “Puławy”S.A.arose, and their presence changed the face ofthe town and still has an impact on it.Being a modern town centre, Puławypreserved its marvelous tradition of “NorthAthens” and unique landscape values.Due to the infrastructure and numeroushiking routes Puławy is a good starting pointfor exploring the surrounding towns.BaranówIn the year of 1544 in the areas of ruralLaskowice, with Zygmunt I Stary agreement,Piotr Firlej Russian Voivode, Kazimierz andRadom Starost, located a private town Baranów.The period of prosperity of the townwas in the times when the main trading andcommunication routes were there. In 1870Baranów lost its urban status as a result ofrestrictions imposed by the foreign ruler’sauthorities after the January Uprising as wellas building new trade and communication routes.The old town buildings with the squaremarket are preserved till today. Still existingSt John Baptist church, apart from numerousrepairs, retains the characteristic features typicalto the late baroque. In front of the templethere is a monument commemorating Marshal157

Józefa Piłsudskiego podczas wojny w 1920 r.Na miejscowym cmentarzu znajduje się mogiłauczestników powstania styczniowego. Poleglii ranni powstańcy oraz rosyjscy żołnierzeJózef Piłsudski visit in Baranów during theWar in 1920. On the local cemetery there isa grave of January Uprising participants.Dead and wounded insurgents and Russianzostali przywiezieni do Baranowa po bitwieżyrzyńskiej 8 sierpnia 1863 r. Wielu z nichzmarło w tutejszym lazarecie.Okolice Baranowa położone są w obszarzekrajobrazu chronionego „Pradolina Wieprza”.Tworzą go wzniesienia morenowe pokrytelasem oraz malownicze meandry, starorzecze,rozlewiska i mokradła jednej z nielicznychw Europie, mało przekształconej działalnościączłowieka, „dzikiej” rzeki - Wieprz.Bogata roślinność nadrzeczna jest siedliskiemrzadkich gatunków zwierząt, takichjak: żółwie błotne, perkozy, derkacze, remizy,łabędzie nieme, błotniaki, pustułki, wydryi bobry.Miłośnikom natury oraz wędkarstwatereny te mogą dostarczyć niezapomnianychwrażeń.troops were brought to Baranów after ŻyrzyńskaBattle 8 August 1863. Many of them diedin a local field hospital.Baranów countryside is situated in theprotected area of landscape park “ProglacialWieprz valley”. It consists of morainic hillscovered with woods and picturesque windings,old river-bed and swamps of one of afew “wild” rivers in Europe unchanged by human’sactivity.Rich riverside flora is habitat for rareanimal species, as; swamp turtles, grebes,corncrakes, singing tits, silent swans, harriers,kestrels, otters and beavers.Nature and fishing lovers may findunforgettable impressions in this area.158

JanowiecHistoria Janowca sięga XIV w. Wieś poraz pierwszy została wymieniona w dokumentachz 1325 r. jako siedziba parafii pod nazwąSerokomla. Około 1350 r. wybudowano tupierwszy murowany kościół w stylu gotyckim.W 1537 r. ówczesny właściciel Serokomli,kasztelan wiślicki, a później wojewoda ruski -Piotr Firlej, uzyskał od Zygmunta I zgodę nalokowanie na jej gruntach miasta Janowiec.Z dawnej zabudowy zachował się czworobocznyrynek, renesansowy kościół pw. św. Stanisławaoraz górujące nad miasteczkiem ruinyzamku, który wybudował tu w XVI w. Piotr Firlej.Później zamek był rozbudowywany i przebudowywany,a ostatecznie przyjął kształt okazałejrezydencji magnackiej Tarłów, a następnie Lubomirskich.Kolejni właściciele Janowca, przedstawicielewielkich polskich rodów, zatrudnialiwybitnych artystów. Znalazł się wśród nich SantiGucci - rzeźbiarz i architekt Zygmunta I Staregoi Stefana Batorego, twórca nagrobków tychmonarchów w katedrze na Wawelu. We wnętrzujanowieckiego kościoła znajduje się renesansowynagrobek Andrzeja i Barbary Firlejów przypisywanytemu artyście. Z Janowcem związany byłteż Tylman van Gameren uważany za najwybitniejszegoarchitekta polskiego baroku.Z upadkiem Rzeczypospolitej związanybył proces degradacji miasteczka i zamku.Utraciło ono, jak wiele innych, prawa miejskiepo powstaniu styczniowym.Ciekawostką może być, iż po II wojnieświatowej zamek w Janowcu był jedynymw Polsce obiektem tego typu znajdującymsię w prywatnych rękach. Właściciel LeonKozłowski odsprzedał go państwu dopierow 1975 r.Obecnie w odbudowanej części zamkuprezentowane są ekspozycje muzealne.JanowiecJanowiec history reaches XIV c. The villagewas mentioned in documents for the firsttime in 1325 as a headquarter of the parishcalled Serokomla. About 1350 the first brickchurch in gothic style was built here. In 1537the then owner of Serokomla, Wiślica Castellan,and then Russian Voivode – Piotr Firlej,achieved agreement from king Zygmunt I tolocate on this area the town Janowiec.Square market, renaissance St Stanisławchurch and ruins of the built in XVI c.by Piotr Firlej castle dominating the town arethe preserved remains of the old buildings.Then the castle was extended and rebuilt andeventually became a splendid magnate mansionOf Tarło family, and of Lubomirski next.Following Janowiec owners, representativesof great Polish houses, employed outstandingartists. Among the others was Santi Guccisculptorand architect of Zygmunt I Staryand Stefan Batory, creator of the monarch’stomb-stones in a Wawel Cathedral. Inside janowieckiChurch there is a renaissance tomb--stone of Andrzej and Barbara Firlej thoughtto be made by this artist. Also Tylman vanGameren who was said to be one of the mostoutstanding architects of Polish baroque isconnected with Janowiec.With the fall of Polish country was relatedthe process of degradation both of thetown and the castle. As many others it lostcivic rights after the January Uprise.Interesting is the fact, that after IIWorld War Janowiecki castle was the one ofsuch buildings that was still the private property.The owner Leon Kozłowski sold it tothe authorities in 1975.Now in the renovated part of the castlemuseum exhibitions are presented. Many159

Na zamku mają miejsce przyciągające wieluwidzów imprezy, m.in. widowiskowy turniejrycerski, odbywający się w okresie wakacji.W parku w pobliżu zamku znajduje się zespółdworski, zabytkowy dwór szlacheckiz XVIII w., przeniesiony tu z Moniaków orazkilka budynków gospodarczych. Można tuobejrzeć wnętrza z wystrojem typowym dladworu szlacheckiego, a w spichlerzu - wystawęetnograficzną. Opiekunem wszystkich obiektówjest Muzeum Nadwiślańskie w KazimierzuDolnym.Usprawnieniem komunikacyjnym i atra--kcją dla odwiedzających są uruchamiane latemprzeprawy promowe Janowiec- Kazimierzoraz Bochotnica - Nasiłów.Pobliskie Janowice oferują możliwośćperformances attracting people are held ina castle e.g. spectacular knight’s tournament,which is held during summer holidays. In thepark near the castle there is a manor complex,monumental manor-house from XVIII c.moved from moniaki and some outbuildings.You may see interiors decorated typically tomanor- houses, and in the granary – ethnographicexhibition. The protector of the wholecomplex iis Nadwiślańskie Museum in KazimierzDolny.The communication improvement aswell as a big attraction for the visitors are ferriesJanowiec- Kazimierz and Bochotnica- Nasiłówavailable in summer.Nearby Janowice offer a possibility ofrelax by the bay, and numerous tourist routeswypoczynku nad zalewem, a liczne szlaki turystycznepozwalają poznać i docenić walorykrajobrazowe okolic. Szczególnie malowniczyjest widok z wysokiej skarpy nadwiślańskiejna przełom rzeki.allow to know and appreciate landscape valuesof the countryside. Especially picturesqueis a view from a high Vistula bank on the river’sravine.160

Kazimierz DolnyPoczątki Kazimierza Dolnego sięgająwczesnego średniowiecza. Jego powstanie łączysię z osobą księcia Kazimierza Sprawiedliwegoi klasztorem sióstr Norbertanek zeZwierzyńca pod Krakowem. Od tegoż księciapochodzić ma nazwa miejscowości.Odnotowano ją po raz pierwszy w źródłachpisanych w roku 1249. Nie znamy datynadania praw miejskich, bo dokumenty z czasówJagiełły mówią jedynie o ich potwierdzeniu.Największy rozkwit miasta przypadł nawiek XVI i pierwszą połowę XVII, kiedy toKazimierz był wielkim centrum handlu zbożemi produkcji piwa. Pomyślna koniunkturagospodarcza i wzrost zamożności mieszczankazimierskich wpłynęły na kształt architektonicznymiasta. Dzięki budowlom powstałymw czasach świetności Kazimierz uznawanyjest dziś przez wielu za najpiękniejsze miasteczkorenesansowe w Polsce. Cały miejskizespół urbanistyczny posiada zabytkowy charakter.O „złotym wieku” Kazimierza przypominajądziś: ruiny zamku wzniesionego przezKazimierz DolnyBeginnings of Kazimierz Dolny reachearly Middle Ages and are related with PrinceKazimierz Sprawiedliwy and sisters Norbertankifrom Zwierzyniec near Kraków nunnery.The name of the town comes from the nameof this prince and was firstly noticed in writtensources in 1249. We do not know theaccurate date of granting the town with thecivic rights, because documents from Jagiellotimes confirm the fact only. The time of town’sprosperity was in XVI and the first half ofXVII c., when Kazimierz was a big centre ofwheat trade and beer production. Economicboom and increase in Kazimierz merchants’wealth influenced architectonic shape oftown. Thanks to buildings made in prosperitytime Kazimierz is thought by many peopleto be the most beautiful renaissance townin Poland. Whole town’s urban complex hasmonumental character. Today about the “GoldenAge” of Kazimierz resemble: ruins of thecastle built by Kazimierz the Great, stone towerfrom XIV c., firstly gothic, then rebuilt161

Kazimierza Wielkiego z kamienną basztąz XIV w. (pierwotnie gotycki, przebudowanyw XVI w. na renesansowy), kościół farny,kościół św. Anny, kościół i klasztor Reformatówz lat 1680-1690, usytuowane wzdłużWisły spichlerze z pierwszej połowy XVII w.oraz renesansowe kamienice mieszczańskie.Najbardziej znane to kamienice podcieniowebraci Przybyłów, św. Krzysztofa i św. Mikołajaz 1615 r., kamienica Gdańska z przełomuXVII i XVIII w., Górskich z około 1607 r.,Biała z pierwszej połowy XVII w. i Celejowskaz około 1635 r.Już za czasów Kazimierza Wielkiegow miasteczku istniała gmina żydowska,a w okresie międzywojennym Kazimierz Dolnystał się jednym z większych ośrodków żydowskich.Żydzi mieli również duży wpływna architektoniczne oblicze miasta. Do dziśistnieje w Kazimierzu synagoga zbudowanaw 1677 r. oraz budynek dawnych jatekz pierwszej połowy XIX w. Przy ul. Czerniawyzlokalizowany jest kirkut żydowski założonyprzez gminę żydowską w połowie XIX w.Swoją pozycję miasto straciło dopierow czasach Księstwa Warszawskiego. Symbolemupadku Kazimierza było odebranie mupraw miejskich po powstaniu styczniowym,w roku 1869.Zainteresowanie przeszłością oraz malowniczośćmiasteczka i jego okolic od dawnaprzyciągały ludzi kultury, malarzy, literatówi wielu turystów. Już od drugiej połowyXIX w. Kazimierz nabierał charakteru miejscowościletniskowo-wypoczynkowej. Zamieszkiwałatu na stałe duża grupa artystów.Tradycje te kontynuowane są do dziś. W miasteczkumieści się wiele galerii, odbywają sięplenery malarskie, swoją siedzibę ma uczelniaartystyczna.in XVI c. to renaissance Parish Church, St.Ann’s Church, Reformation Church and Monasteryfrom 1680-1690, granaries situatedalong the Vistula banks from the first half ofXVII c. and renaissance merchant’s houses.The most knownare arcades houses of brothersPrzybyła, St. Christopher and St. Nicholasfrom 1615, Gdańsk House from theturning of XVII and XVIIIc., Górskich Housefrom about 1607, White House from the firsthalf of XVII c. and Celejowska from about1635.Even in the times of Kazimierz the Greatthere was a Jewish Borough in the town,and in the period between World Wars KazimierzDolny became one of the greatest Jewishcentres .Jews had also a great influenceon the architectonic shape of the town. InKazimierz Jewish synagogue built in 1677 stillexists as well as the bilding of the old butchers’from the first half of XIX c. In CzerniawyStreet Jewish Cemetery founded by Jewishborough in half of the XIX c. is located.Town lost its position not until the timesof The Grand Duchy of Warsaw. Thesymbol of Kazimierz fall was taking away thecivic rights after January Uprising in 1869.History interest and beauty of the townand its countryside have attracted people ofculture, painters, writers, and many touristsfor a long time, From the second half of theXIX c. Kazimierz became a summer resort.Large group of artists has constantly livedhere. These traditions are continued untiltoday. There are plenty of art galleries in thetown, plein - air painting schools, and artisticCollege has its headquarters here.Local Nadwiślańskie Museum presentsthe rich collections in an old granary, wherethere is its department - Museum of NaturalScience, and in Celejowska building, where162

Miejscowe Muzeum Nadwiślańskieswe liczne zbiory prezentuje w zabytkowymspichlerzu, gdzie mieści się jego oddział -Muzeum Przyrodnicze oraz w KamienicyCelejowskiej, gdzie można zobaczyć zbioryarcheologiczne, rzemiosła i galerię malarstwa.W dzwonnicy przy Rynku mieści się MuzeumSztuki Złotniczej, a w willi „Pod wiewiórką”-muzeum Marii i Jerzego Kuncewiczów.Miasto znajduje się na terenie KazimierskiegoParku Krajobrazowego, pełnego malowniczych,lessowych wąwozów i lasów. Wisłaoraz rezerwat ornitologiczny „Krowia Wyspa”,położony na rzecznych łachach, tworzą niepowtarzalnycharakter okolic Kazimierza. PanoramęKazimierza można podziwiać z licznychgór i wzniesień, wśród których najbardziejznana jest Góra Trzech Krzyży.W bezpośredniej jego bliskości znajdujesię: Mięćmierz - dawna wieś rybacka ze starymichatami przeniesionymi z okolic i adaptowanymina domy letniskowe, Bochotnicaz ruinami zamku z czasów Kazimierza Wielkiego,miał on być według legendy miejscemzamieszkania pięknej Estery oraz KoloniaZbędowice z pomnikiem upamiętniającymwymordowanie jej mieszkańców przez Niemcóww czasie ostatniej wojny.Architektura oraz walory przyrodniczeKazimierza i okolic czynią je wartymi odwiedzeniai sprawiają, że są to miejsca niezwykłenie tylko w skali kraju. Wyjątkowość nadwiślańskiegomiasteczka podkreśla nadanyw 1994 r. tytuł „Pomnika Historii”.Dodatkowym atutem miejscowości sąorganizowane w tutejszej scenerii festiwalei koncerty, wśród nich: Festiwal Kapel i ŚpiewakówLudowych, festiwal filmowy „DwaBrzegi” oraz wiele innych imprez kulturalnych.archeological collections of craft and art gallerycan be seen.In the bell tower at the marketthere is - the Museum of ContemporaryArt and goldsmiths, and in the villa „Undersquirrel” - museum of Mary and George Kuncewiczów.The city is located in the Park Landscape,full of picturesque loess ravines and forests.Vistula and ornithological reserve „Cow’sIsland” located on the river sandbanks createa unique character of the surrounding area ofKazimierz. Panorama of Kazimierz may beadmired from numerous hills and mountains,among which the best known is the Mountainof Three Crosses.In its direct proximity there are: Mięćmierz- the former fishing village with oldhuts transferred from the nearby area and arrangedto summer cottages, Bochotnica withthe ruins of the castle from the times of Casimirthe Great, was to be according to legenda place of residence of the beautiful Estherand the Cologne Zbędowice commemorativemonument from the slaughter population bythe Germans during the war.Architecture and natural beauty of Kazimierzand the surrounding area make it worthvisiting and make it a unique place not onlyacross the country.An additional advantage of the villageare festivals and concerts organized in the localscenery, among them: The band and theFestival of Folk singers, film festival “TwoBanks, and many other cultural events.The popularity of the town of KazimierzDolny as tourism weekend makes itgained the name of the „furthest suburbs ofWarsaw.”Kazimierz Dolny is unquestionable touristattraction on Polish map, a place whe-163

Popularność Kazimierza Dolnego jakomiejscowości turystyki weekendowej sprawia,że zyskał on miano „najdalszego przedmieściaWarszawy”. Kazimierz Dolny to bezspornaatrakcja turystyczna na mapie Polski, miejscegdzie dzieła przyrody i człowieka stworzyłyharmonijną całość.re masterpieces of nature and human createdharmonious entirety.KońskowolaPowstanie osady związane było bezpośrednioz rozwojem osadnictwa na terenachnadwiślańskich w XV w. Miejscowośćpo raz pierwszy odnotowano w dokumenciez 1409 r. pod nazwą Wytowa Wola (WitowskaWola). Od roku 1442 występuje jakoKonińska Wola. Nazwa pochodziła od ówczesnychwłaścicieli – Konińskich, którzy wybudowalitu zamek. Następnie, w wyniku związkówrodzinnych, majątek przeszedł w posiadanierodziny Tęczyńskich. Prawa miejskiemiejscowość otrzymała na prośbę AndrzejaTęczyńskiego, przywilejem wydanym przezkróla Zygmunta I Starego w 1532 r. Zapewniłoto miejscowości pomyślny rozwój aż doKońskowolaFormation sediments were directly relatedto the development of settlements onland near to the Vistula in the fifteenth century.The place was first reported in a documentfrom 1409 under the name WytowaWola (Witowska Wola). Since 1442 there isa Konińska Wola. The name came from thethen owner - Koniński, who built a castlehere. Then the family relationship as a resultof the property passed into possession of theTęczyński family. The village has receivedcivic rights as result of a request of AndrewTęczyńskiego, with a privilege issued by KingSigismund I the Old in 1532. It provideda successful development of the village until164

połowy XVII w. W roku 1712 otrzymała odElżbiety Lubomirskiej przywileje pozwalającena pędzenie gorzałki, warzenie piwa i przeróbmiodów oraz na osiedlanie się w KońskowoliŻydów i nabywanie przez nich nieruchomości.W czasach wojen drugiej połowy XVIIi początku wieku XVIII położenie osady naszlaku komunikacyjnym łączącym dzielnicelubelskie z Mazowszem i Polską środkowąprzyczyniło się do wielu zniszczeń, a w rezultaciedo utraty wcześniejszego znaczenia Końskowoli.Dopiero książę Adam Jerzy Czartoryski,właściciel miasteczka od 1734 r. podniósłje z upadku. Końskowola stała się wówczascentrum administracyjnym nadwiślańskichdóbr Czartoryskich, ośrodkiem rzemiosłai rolnictwa. Książę chciał ulokować tu zakładyprzemysłu włókienniczego. Sprowadził z Niemiec,głównie z Saksonii, fachowców. Miałatu powstać Mała Łódź – Klein Lodz. Klęskapowstania listopadowego przekreśliła te plany,ale pozostały niemieckie rodziny asymilującesię z lokalną społecznością. Końskowolautraciła prawa miejskie, podobnie jak wieleinnych miejscowości, po powstaniu styczniowym,w 1869 r.Będąc w Końskowoli warto obejrzećrynek z ratuszem z 1775 r., renesansowy kościółszpitalny pw. św. Anny z obrazem ŚwiętejAnny z Najświętszą Panną i DzieciątkiemJezus autorstwa Stanisława Szczerbica datowanyna rok 1618 oraz kościół parafialny pw.Znalezienia Krzyża Świętego z XVI w., przebudowanypo pożarze w 1624 r. Zniszczonyprzez Szwedów podczas wojny północnej(1707 r.) został odbudowany pod nadzoremFranciszka Mayer’a. W kościelnej kaplicyznajduje się unikalny zabytek z XVII w. - sarkofagksiężnej Zofii Lubomirskiej, wykonanywg projektu Tylmana z Gameren. Natomiastw niedawno odkrytych kryptach pod kościothemid-seventeenth century The year 1712Końskowola has received from Elizabeth Lubomirskiprivileges to produce vodka, brewbeer and the honey processing and settlementof Jews in Końskowola and the acquisitionproperty by them. In times of wars the otherhalf of the XVII and the beginning of theeighteenth century the position of settlementson the route connecting districts Lublin communicationwith central Poland has contributedto many disasters, and consequently toa loss of previous significance. It was notuntil Prince Adam Jerzy Czartoryski - ownerof the town from 1734 raised it from destruction.Końskowola then became the administrativecenter of nadwiślańskich properties ofCzartoryski, a center of crafts and agriculture.Duke tried to locate the plants in the textileindustry. Brought professionals from Germany,mainly from Saxony. It had to be builta small Lodz - Lodz Klein. Defeat of theNovember Uprising rejected these plans, butremained assimilating German family withthe local community. Końskowola lost civic rights,like many other places, after the JanuaryUprising in 1869While in Końskowoli worth watchingare: market with the town hall from 1775,a Renaissance Hospital St. Anna Church,with a painting of St. Anne with the BlessedVirgin and the Baby Jesus by StanislawSzczerbica dated for the year 1618 and theParish Church.under the name of Finding ofthe Holy Cross from the sixteenth century,rebuilt after a fire in 1624 destroyed by theSwedes during the Northern War (1707) hasbeen rebuilt under the supervision of FrancisMayer. In the church’s chapel there is a uniquemonument of the XVII century - PrincessSofia Lubomirski sarcophagus, made in accordancewith the Tylman Gameren project.165

łem obejrzeć można m.in. sarkofag z rzeźbąprzedstawiającą motyw vanitas, związanyz Łukaszem Opalińskim i jego żoną Izabeląz Tęczyńskich. Na przykościelnym cmentarzuznajdują się nagrobki osób związanych z puławskimdworem: generała Józefa Orłowskiegoi poety Franciszka Kniaźnina. Na uwagę zasługujątakże zespoły folwarczne z pozostałościamiparków z XIX w. w Końskowoli, Starymi Nowym Pożogu.Końskowola od dawna związana jestz naukami rolniczymi poprzez znajdujący siętu folwark. Dla usytuowanego w pobliskichPuławach rosyjskiego Instytutu GospodarstwaWiejskiego i Leśnictwa pełnił on rolęwzorcowego gospodarstwa rolnego, w którymstudenci mogli odbywać praktykę zawodową,a uczelnia przeprowadzała doświadczeniai wdrażała nowe rozwiązania. Tę ostatniądziałalność kontynuował w okresie międzywojennymPaństwowy Instytut Naukowy GospodarstwaWiejskiego, powołany do życiaw miejsce swojego rosyjskiego poprzednika.Dziś kontynuatorem tej tradycji jest LubelskiOśrodek Doradztwa Rolniczego.Końskowola wraz z sąsiednimi miejscowościami,a zwłaszcza Pożogiem, tworzy tzw.zielone zagłębie znane z produkcji szkółkarskiejobejmującej sadzonki drzew, krzewów owocowychi ozdobnych, w szczególności zaś krzewówróż. Najpiękniejsze kwiaty można podziwiaćpodczas odbywającego się tradycyjniew lipcu Święta Róż.Tereny leżące w południowej częścigminy znajdują się w obrębie KazimierskiegoParku Krajobrazowego i jego strefy ochronnej,wyróżniają się szczególnie urozmaiconą rzeźbąterenu, występują tu malownicze wąwozyo stromych ścianach i wąskich dnach.In contrast, in recently discoveredcrypts under the church, you can see, amongother sarcophagus with a sculpture representingthe theme VANITAS associated with LukaszOpaliński and his wife Izabela from Tęczyński.On nearby cemetery there are gravesof those involved in puławski court: GeneralJoseph Orlowski and poet Francis Kniaźnin.Worth our attention is also manorial farmcomplex from remnants of the parks of thenineteenth century in Końskowola, Old andNew Pożog.Końskowola has long been linked tothe agricultural sciences through farm locatedhere. For located in nearby Pulawy RussianInstitute of Agricultural and Forestry it helda flagship of the model farm where studentscan take practice and experience and collegeimplemented new solutions. This last activitycontinued during the period between twoWorld Wars by the State Agricultural ResearchInstitute, set up in place of its Russianpredecessor.Today the continuator of this traditionis Lublin Agricultural Advisory Center.Końskowola together with neighboringtowns, especially Pożóg, creates so-called greenbasin known of involving the productionof nursery seedlings of trees, fruit and ornamentalshrubs, in particular rose shrubs. Themost beautiful flowers may be admired duringthe annual July Rose Holiday.Areas lying in the southern part of themunicipality located in the Kazimierski Parkand its protective zone, characterize withparticularly varied surface features, there arepicturesque gorges with steep walls and narrowbottoms.166

KurówW 1442 r. Piotr Kurowski lokował tumiasto na prawie magdeburskim. Najwcześniejszydokument wymieniający Kurów sięgajednak XII w., a wydany został 20 stycznia1185 r. przez księcia mazowieckiegoLeszka. W latach 1456-1466 miasto byłosiedzibą powiatu sądowego. Miejscowośćw XVIII w. należała do Stanisława i KonstancjiMarii Szczuków, a następnie do Potockich.Okres świetności miasta przypada zwłaszczana czasy Ignacego Potockiego i jego brata Stanisława.Proboszczem Kurowa był wówczasksiądz Grzegorz Piramowicz. W pobliskimOlesinie, w którym Potoccy zbudowali całykompleks pałacowy i park na wzór angielski,bywali Czartoryscy, Lubomirscy, Ogińscyi inne osobistości zaangażowane w działalnośćpatriotyczną.Kurów był wielokrotnie świadkiem działańwojennych. Przetoczyły się przez niegowojska szwedzkie podczas potopu i wojnypółnocnej, tu znajdował się obóz wojsk koronnychpod dowództwem ks. Józefa Poniatowskiegopodczas wojny w obronie Konstytucjiw roku 1792. Toczyły się walki podczaspowstania listopadowego i potyczki w czasiestyczniowego. 3 marca 1831r. generał JózefDwernicki stoczył w okolicy zwycięską bitwęz rosyjskimi wojskami generała Kreutza.W 1920 r. rozbite zostały oddziały generałówKaewra i Tuchaczewskiego. We wrześniu1939 r. znaczna część Kurowa została dosłowniestarta z powierzchni ziemi.Pomimo burzliwej historii zachowało siętu wiele zabytków kultury materialnej. Wymienićmożna kościół pw. Narodzenia NajświętszejMarii Panny i św. Michała Archaniołaz połowy XVI w., dzwonnicę z pierwszejpołowy XVIII w., murowaną kuźnię z okołoKurówIn 1442 the Peter Kurowski investeda town here according to the Magdeburg law.Kurów earliest document listing dates backto twelfth century, however, and was issued20 January 1185 by Prince Leszek Mazovia.Between 1456-1466 the city was the seat ofthe district court. In the eighteenth centurybelonged to Stanislaw and Mary ConstanceSzczuka and then to Potocki. The period ofglory for the city is especially times of IgnacyPotocki and his brother Stanislaus. The pastorin Kurów was then Father Grzegorz Piramowicz.The nearby Olesin in which Potockisbuilt a palace complex and a park in Englishstyle, Czartoryscy, Lubomirscy, Ogińscy andother personalities involved in patriotic activitiespaid their visits.Kurów has repeatedly witnessed thewar. The Swedish army during the „flood”and the northern war rolled over it, therewas the camp of crown troops under thecommand of Fr. Jozef Poniatowski during thewar in defense of the Constitution in 1792.There were fights during the November andJanuary Uprises. On 3 March 1831r. GeneralJoseph Dwernicki won the battle in thevicinity of Russian army of General Kreutz.In 1920, squads of general Kaewra and Tuchaczewskiwere broken. In September 1939,a significant part of Kurów was literally vanishedfrom the earth’s surface.Despite the turbulent history, there area whole range of monuments of material culture.You can mention the church under thename of Nativity of the Blessed Virgin Maryand St.. Michael the Archangel from the mid--sixteenth century, a bell tower from the firsthalf of the eighteenth century, a brick forgefrom about 1782r., Housing a parish and167

1782r., w której mieści się muzeum parafialneoraz łaźnię żydowską z połowy XIX w. W sąsiedztwiekościoła znajduje się klasycystycznaplebania i budynek wikariatu związane z osobąproboszcza- księdza Grzegorza Piramowicza.W bezpośredniej bliskości Kurowa,w Olesinie, zachowały się pozostałości zespołupałacowo - parkowego, którego budowę nadzorowałChrystian Piotr Aigner.W pobliskich Klementowicach znajdujesię neogotycki kościół parafialny pw. św. Klemensai Małgorzaty z lat 1914-1927, dzwonnicai kostnica z około 1870 r., a także zespółStacji Kolei Nadwiślańskiej z drewnianym budynkiemstacji z lat 70. XIX w.Na terenie gminy znajdują się dolinyrzeczne Kurówki i Bielkowej, zaś jej południowekrańce wchodzą w skład Płaskowyżu Nałęczowskiegoz dominującymi w krajobraziewąwozami lessowymi.a Jewish bath from the middle of the nineteenthcentury. In the vicinity of the churchthere is a classical building and parsonage Vicariateassociated with a person Pastor-FatherGregory Piramowicz.In the immediate neighbourhood of Kurówin Olesin, there are remains of palace andpark complex, the construction of which wasoverseen by Christian Piotr Aigner.In nearby Klementowice there is a Neo--Gothic parish church of St. Clement andMargaret from the years 1914-1927, and thebell tower of the morgue from around 1870,and the complex of Nadwislanska RailwayStation with a wooden station building fromthe 70 s of the nineteenth centuryIn the municipality there are river valleysof Kurówka and Bielkowa, while its southernedges are included in the NałęczowskiePlateau with dominating ravines in thelandscape.168

MarkuszówPierwsze wzmianki o Markuszowie znajdująsię w dokumencie z 1317 r., miejscowośćwystępuje tu pod nazwą Markuszowice.Dzierżko i Ostasz - protoplasta rodu Firlejów- to pierwsi udokumentowani właściciele osady.Prawa miejskie Markuszów uzyskał około1550 r. dzięki staraniom wojewody ruskiegoPiotra Firleja. Firlejowie władali dobrami markuszowskimido drugiej połowy XVII w., kiedyto Markuszów uległ zniszczeniu na skutekdziałań wojennych (powstanie Chmielnickiego,potop szwedzki). Kolejnym jego właścicielemzostał Jan III Sobieski, który chcąc podnieśćmiasto z upadku, nadał mu liczne przywileje,m.in. prawo odbywania sześciu trwających potrzy dni jarmarków rocznie, cotygodniowe targizostały natomiast przeniesione z wtorkówna niedziele, mieszczanie uzyskali prawo corocznegowybierania spośród siebie czterechkandydatów na wójta, z których dziedzicwybierał wójta Markuszowa. Sobieski zwolniłrównież Markuszów na osiem lat z wszelkichopłat i powinności. Właścicielami miejscowościw następnych wiekach byli: Hryniewieccy,Tarnowscy i Zbyszewscy.Markuszów i okolice były miejscemważnych wydarzeń podczas wojny w obronieKonstytucji 3 maja w lipcu 1792 r., w tymostatniego starcia kawalerii koronnej pod dowództwemks. Józefa Poniatowskiego z wojskamicarskimi. Również tutaj w okresie powstaniakościuszkowskiego prowadziły działaniawojska gen. Zajączka, w czasie powstanialistopadowego - oddziały gen. Dwernickiego,a burmistrz miasta Antoni Zdanowicz byłjednym z naczelników wojskowych na województwolubelskie w powstaniu styczniowym.W 1870 r. Markuszów został pozbawionypraw miejskich i zdegradowany do roli osady.Działania wojenne podczas I i II wojny świa-MarkuszówThe first mention of Markuszów are inthe document from 1317. There is a placecalled Markuszowice. Dzierżko and Ostasz -ancestor of Firlej family - owners of the firstdocumented settlement. Markuszów achievedcivic rights about 1550 thanks to the effortsof Russian voivode Peter Firlej. Firlejowie ruledmarkuszowskie goods to the second halfof the seventeenth century, when the Markuszówwas destroyed by the acts of war(Chmielnicki Uprising, „Swedish Deluge‚).Another owner was Jan III Sobieski, who wishingto raise a city from the fall, gave manyprivileges, including the right to 6 lastingthree-day fairs a year, while the weekly fairwere moved from Tuesdays to Sundays, townsmenobtained the right to annual choicefrom among them four candidates for mayor,the mayor was chosen out of those candidatesby the heir of Markuszów. Sobieski exemptedMarkuszów for 8 years from all the fees andduties. The owners of the village in the followingcenturies were Hryniewieccy, Tarnowscyand Zbyszewscy.Markuszów and surroundings were theplace of important events during the campaignin defense of the 3rd May Constitution inJuly 1792, including last cavalry clashes underthe command of the Crown, Fr. Jozef Poniatowskiagainst the tsar’s armies. Even herein the period of Kosciuszko Uprising militarytroops of general Żajączek led military action,during the November Uprising – troopsof gen Dwernicki, and the mayor of the cityZdanowicz Antoni was one of the chief of themilitary, on the Lublin province in the JanuaryUprising. In 1870, Markuszów has beendeprived of civic rights and the role and degradedto a settlement. Activities during thewar I and World War II led to its serious de-169

towej spowodowały jego poważne zniszczenia,w ostatniej wojnie miejscowość utraciła około70% mieszkańców.W Markuszowie i jego okolicach zachowałosię wiele interesujących zabytków architektonicznych:wybudowany w latach 1608--1609 przez włoskiego architekta Piotra Duriekościół szpitalny pw. św. Ducha, barokowy,z rokokowym wnętrzem; kościół parafialnypw. św. Józefa zbudowany w latach 1667--1682 z fundacji Jana i Andrzeja Firlejów,a także kościół starokatolicki parafii mariawitóww Łanach z roku 1907. Istnieje tu równieżtzw. nowy cmentarz żydowski założonyna początku XIX w. z zachowanymi do dziśkilkunastoma nagrobkami.Z Markuszowem związana jest postaćpoety ludowego - Jana Pocka, którego pomnikznajduje się w centrum miejscowości.Jego imieniem nazwana została ogólnopolskanagroda artystyczna przyznawana coroczniew Warszawie wybitnym twórcom ludowymw dziedzinie literatury i sztuki.Okolice Bobowisk i Wólki Kątnej leżącew Obszarze Chronionego Krajobrazu „KoziBór” to nieskażone lasy, wspaniałe miejsca dlastruction, the last war, the village lost about70% of the population.In Markuszowie and its surroundingsthere are many interesting architectural monuments:built between 1608-1609 by anItalian architect Peter Durie church hospitalpw. St.. Spirit, the Baroque,with the Rococointerior, the Parish Church. St.. Joseph wasbuilt in 1667-1682 with the foundations ofJohn and Andrew Firlej, as well as the old-catholicparish church of mariawici in Łany inthe year 1907. There is also so-called. newJewish cemetery founded in the early nineteenthcentury, with many tombstones preservedto this day.A folk poet - John Pocek , whose monumentis at the heart of the village, is linkedwith Markuszów. His name wais given to theartistic nationwide prize awarded annually tooutstanding creators in Warsaw in the field offolk literature and art.Surrounding of Bobowiska and WólkaKątna lying in the Protected Landscape Area‚Kozi Bór „are natural, unpolluted forests,great place for mushroom pickers, fishermen,hunters, lovers of walking and cycling trips.170

grzybiarzy, wędkarzy, myśliwych, miłośnikówwycieczek rowerowych i spacerów. Równieżokolice Olszowca, Zabłocia i Gór z urokliwąsiecią wąwozów polodowcowych i bliskościąNałęczowa są atrakcyjnym miejscem na osiedleniesię lub wypoczynek.Also Olszówka, Zabłocie and mountains witha charming network of ravines and postglacialNałęczów proximity is an attractive place tosettle or relax.NałęczówTereny dzisiejszego Nałęczowa i jegookolic należały do istniejącego już w XIV w.klucza bochotnickiego - dóbr Mikołaja Kazimierskiegoherbu Rawa.W 1523 r. na mocy przywileju królaZygmunta Starego dobra te przeszły w ręcerodziny Samborzeckich herbu Rawicz. Kolejnymiwłaścicielami tych terenów byli: Leśniowolscy,Rostworowscy, a z początkiemXVII w. Gałęzowscy. W 1751 r. StanisławMałachowski herbu Nałęcz, pułkownik wojskkrólewskich i starosta wąwolnicki, odkupiłod Gałęzowskich owe dobra, ustanawiającNałęczów centrum swojego majątku. Nazwamiejscowości pochodzi od herbu nowego właściciela.Wzniósł on tu pałac według projektuFerdynanda Naxa, zwany obecnie pałacemMałachowskich, i założył park. Na początkuXIX w., przy okazji poszukiwania rud, odkrytoliczne źródła wód o właściwościach leczniczych.Małachowscy urządzili więc pierwszyzakład leczniczy, tzw. „łazienki”, które dałypoczątek dzisiejszemu uzdrowisku. Niestetyklęska powstania listopadowego spowodowałakonfiskatę dóbr na rzecz zaborcy i uniemożliwiładalszy rozwój uzdrowiska. Powtórne odkrycieNałęczowa to zasługa lekarzy Sybiraków:Fortunata Nowickiego, Wacława Lasockiegoi Konrada Chmielewskiego. Dzięki nimNałęczów stał się znanym i uczęszczanymuzdrowiskiem. Jego szybki rozwój przypadłzwłaszcza na lata 80. XIX w.NałęczówAreas of present Nałęczów and its surroundingsbelonged to an existing in the fourteenthcentury bochotnicki key – properties ofNicholas Kazimierski coat of arms of Rawa.In 1523 under the privilege of the kingSigismund the Old all these properties passedinto the hands of the familySamborzecki coatof arms Rawicz. The next owners of the landwere Leśniowolscy, Rostworowscy and in thebeginning of the seventeenth century Gałęzowscy.In 1751 the coat of arms Nalecz StanislawMalachowski - the royal army coloneland prefect wąwolnicki redeemed the propertyfrom Gałęzowski setting up Nałęczów in thecenter of his property. The name comes fromthe arms of the village’s new owner. A palacebuilt on a designed by Ferdinand Naxa, calledout Małachowskich palace and founded thepark. At the beginning of the nineteenth century,accidentally by the search for ores, numeroussources of water for medicinal propertieswere discovered. So Małachowscy createdthe first medicinal plant, the so-called. ‚bathroom’,which gave the beginning of today’sspa. Unfortunately, the fall of the NovemberUprising led to confiscation of the propertiesand prevented further development of thespa. Re-discovery of Nałęczów is a merit ofdoctors Sybirak: Fortunat Nowicki, WaclawLasocki and Konrad Chmielewski. Thanks tothem Nałęczów became known and attendedspa. Its rapid development was particularly171

W tym okresie w Nałęczowie chętniebywali i tworzyli wybitni literaci: HenrykSienkiewicz, Stanisław Przybyszewski, StanisławWitkiewicz, Stefan Żeromski, BolesławPrus, Zofia Nałkowska, Ewa Szelburg-Zarembina,dzięki czemu miasto zyskało zaszczytnemiano kolonii literackiej.Dzisiejszy Nałęczów to miasto ogród,popularna miejscowość uzdrowiskowa, którejgłównymi walorami są: źródła wód mineralnychoraz specyficzny mikroklimat powodującyobniżanie ciśnienia tętniczego krwi i łagodzeniedolegliwości układu krążenia. Działalnośćleczniczą prowadzą tu: zakład leczniczy,liczne sanatoria oraz szpital kardiologiczny.W Nałęczowie znajduje się również wielegodnych uwagi zabytkowych budowli: pałacz bogatym rokokowym i wczesnoklasycystycznymwystrojem pierwszego piętra, salą balowąi przyległymi salonami ozdobionymi dekoracjąstiukową, oficyna pałacowa przebudowanaw drugiej połowie XVII w., znajdujące sięw parku budowle sanatorium wzniesionein the period of 80s. of the nineteenth centuryDuring this period, Nałęczów was theseat and a place of work to many writers:Henryk Sienkiewicz, Stanislaw Przybyszewski,Stanislaw Witkiewicz, Stefan Zeromski,Boleslaw Prus, Zofia Nałkowska, Ewa Szelburg-Zarembina,so that the city received thehonorable name of literary colony.Today Nałęczów is a town-garden, popularspa, which main assets are the sourcesof mineral waters and special microclimatecausing the self-lowering blood pressure andcardiovascular problems mitigation. Therapeuticactivities are led here by: the medicinalplant, a number of sanatoria and cardiologicalhospital.In Nałęczów there is also a number ofnoticeable historical buildings: the palace withthe rich Rococo interior and early classical thefirst floor, ballroom and adjacent lounges decoratedwith stucco, palace office was rebuiltin the second half of the seventeenth century,Situated in the park spa buildings were erec-172

w końcu XIX w., oraz wille przy ul. Lipoweji Armatniej Górze. Na przedmieściu Nałęczowazobaczyć można barokowy kościół parafialnypw. św. Jana Chrzciciela.W mieście znajdują się muzea: BolesławaPrusa w pałacu Małachowskich i StefanaŻeromskiego w pracowni pisarza, tzw. „ChacieŻeromskiego” zaprojektowanej przez JanaKoszczyca –Witkiewicza.Turystom i wczasowiczom obok unikalnegomikroklimatu okolice Nałęczowa mogązaoferować liczne trasy spacerowe, szlaki turystyczneoraz gęstą sieć wąwozów lessowychze zróżnicowaną roślinnością.Dodatkową atrakcją może być podróżkolejką wąskotorową z Nałęczowa do OpolaLubelskiego.ted at the end of the XIX c. as well as villasin .Lipowa and Cannonballs at the Mountstreets. On the outskirts Nałęczowa you cansee the baroque parish church. St.. John theBaptist.There are museums in the town: BoleslawPrusa Małachowskich in the palace andStefan Żeromskiego in the studio of the writer,so-called. „Żeromski Cottage „designed byJohn Koszczyca-Witkiewicz.Tourists and holidaymakers apart fromthe unique microclimate of Nałęczów can beoffered offer a number of walking routes, touristroutes, a dense network of loessial ravineswith diverse vegetation.An additional attraction may be the journeyof the narrow-gauge railway from Nałęczowto Opole.Gmina PuławyTereny gminy Puławy położone są poobu stronach Wisły. Północny skraj gminystanowi obszar chronionego krajobrazu - „PradolinaWieprza”. Południowy fragment jejlewobrzeżnej części leży w granicach otulinyKazimierskiego Parku Krajobrazowego.O historycznej przeszłości gminy świadcząliczne zabytki architektoniczne. Należydo nich m.in. kościół w Gołębiu pw. św.Floriana i św. Katarzyny, który jest rzadkimprzykładem manierystycznego budownictwasakralnego z lat 1628-1636. Zabytkowesą również: murowane ogrodzenie świątynioraz kaplica pw. Matki Boskiej Loretańskiej(Domek Loretański) wraz z dekoracją architektoniczną,rzeźbiarską i wyposażeniem.W Gołębiu znajduje się XVIII-wieczny posągśw. Jana Nepomucena. W Bronowicach,miejscu urodzin Ewy Szelburg - Zarembiny,Puławy MunicipalityAreas of Puławy municipality are locatedon both sides of the Vistula River. Northernedge of the municipality is an area ofprotected landscape „Proglacial Wieprza Valley”.Southern section of the left bank lies withinthe limits of the coatings of KazimierskiLanscape Park.Architectural monuments witness aboutthe historical past of the municipality. Theseinclude, among others St.. and St. Florianchurch in Gołąb. St Catherine, who\ich isa rare example of mannerism sacral constructionof the years 1628-1636. Vintage is alsothe brick fence and the chapel Loretan God’sMother with architectural decoration, sculptureand furnishings. In Gołąb there is theeighteenth-century statue of St.. John of Nepomuk.In Bronowice, place of birth of EveSzelburg – Zarembina known novel writer and173

znanej powieściopisarki i autorki książek dladzieci, zwiedzić można zespół parkowy przekształconyna początku XIX w. w park krajobrazowy.W Górze Puławskiej godny uwagijest parafialny zespół sakralny, który tworzą:barokowo-klasycystyczny kościół pw. św. Wojciecha,wzniesiony w 1781 r. z fundacji AugustaAleksandra Czartoryskiego, murowanadzwonnica i plebania z końca XVIII w., murowaneogrodzenie cmentarza kościelnegoz dwiema klasycystycznymi bramkami orazteren cmentarza przykościelnego wraz z zadrzewieniem.W niedalekim Polesiu znajdujesię cmentarz wojenny żołnierzy niemieckichz okresu II wojny światowej.Tereny powiatu puławskiego były wielokrotnietłem wydarzeń historycznych.W leżącym obok Puław Gołębiu w lutym1656 r. miało miejsce starcie wojsk króla SzwecjiKarola X Gustawa z oddziałami StefanaCzarnieckiego zakończone porażką Polaków.W roku 1672 zebrana tu szlachta zawiązaław obronie króla Michała Korybuta Wiśniowieckiegokonfederację gołąbską.W okolicach Gołębia rozlokowany byłauthor of books for children. You may visitthe park complex transformed in the earlynineteenth century into a national park. InGóra Puławska there is a remarkable sacralparish complex, which consists of Baroque--Classicist church. St.. Adalbert, erected in1781 on the funds of Alexander AugustusCzartoryski, brick bell tower and the parsonageat the end of the eighteenth century, brickfence cemetery is not a classical church withtwo goals and I nearby cemetery area withtrees.. On the other hand, in Polesie there is anearby cemetery of German soldiers.Areas of the puławski district werethe background of many historical events. Ina Gołąb in February 1656 was memorablebattle troops of King Charles X Gustav ofSweden with branches terminated by StefanCzarniecki It ended in the failure of Poles.In the year 1672, meeting has established anobility in the defense of the king MichaelKorybut gołąbską Confederation.In the vicinity of the camp were Gołąbdeployed troops during the great koronnychmaneuvers with 1791 followed by the rema-174

obóz wojsk koronnych podczas wielkich manewrówz 1791 r. Pozostałe po nich fortyfikacjeziemne nazywane są niekiedy niesłusznie„szwedzkimi szańcami”.Gmina Puławy jest bogata w walory rekreacyjno- turystyczne. W rejonie Gołębiaznajdują się naturalne jeziora: Nur, Borowieci Matygi, gdzie występują zbiorowiska rzadkichroślin wodnych. Można tu zaobserwowaćzarówno roślinność wodną, jak i szuwarowączy łąkową. Przyroda ta stanowi ostoję dlarzadkich gatunków ptaków: błotnika stawowego,kszyka, kokoszki wodnej i derkacza. Jesttakże miejscem żerowisk dla pustułki i myszołowa.W okolicach Gołębia funkcjonują dwarezerwaty przyrody: florystyczny „Łęg naKępie”, chroniący pozostałości lasu łęgowegow dolinie Wisły, i faunistyczny „Czapliniec”.Miłośnikom przyrody polecić można odwiedzeniepobrzeża Wisły między Wólką Gołębską,a Matygami. Oprócz unikalnego krajobrazuteren ten jest miejscem gniazdowaniawielu gatunków ptaków.Okolice Niebrzegowa i Niecieczy orazmiejscowości Bronowice, Łęka i Jaroszyn totereny o walorach rekreacyjnych.Wąwolnica należy do najstarszych osadna Lubelszczyźnie. Po raz pierwszy w dokumentachwystępuje jako Wawelnica. Źródłahistoryczne datują jej powstanie na przełomXI i XII w. W XIII w. był tu już gród obronny,a w wieku XIV istniała parafia. Czasy świetnościWąwolnicy przypadły na okres panowaniaKazimierza Wielkiego. Król ten podniósł ją dorangi miasta, wybudował murowany zamek,a wzgórze otoczył murami. W miejsce dawneiningearthen fortifications are sometimeswrongly called „the Swedish entrenchments.”.Puławy municipality is rich in recreationalvalues - Tourist. In the Gołębia are naturallakes: Nur, and Borowiec Matygi, where thereare pools of rare aquatic plants. You can seeboth the vegetation water, and the meadowand rush. Nature is a mainstay of the rarespecies of birds: a fender joint, snipe, corncrake,and Laying hens water. It is also a placefor feeding and kestrel buzzard.In the surroundings of Gołąb there aretwo nature reserves: floristic - \„Leg on Kępie\”,which protects the forest sandbanks residuesin the valley of the Vistula, and faunistical\„Czapliniec\”. Nature lovers can berecommended visiting the riverside of VistulaWólka Gołębską and Matygi. In addition tothe unique landscapes that land is a habitatfor many species of nesting birds.Niebrzegów and Nieciecz surroundingsas well as Bronowice, Łęka and Jaroszyn areareas of great recreational value.WąwolnicaWąwolnicaWąwolnica is one of the oldest settlementsin the Lublin voivodship. For the firsttime was mentioned in the documents asWawelnica. The historical sources date backto the beginning of a breakthrough XI andXII w. In the thirteenth century there wasa defensive fortress, and in XIV century therewas the parish. Wąwolnica glory days coincidedwith the reign of Casimir the Great.The king lifted it to the rank of the city, built175

go drewnianego kościoła wzniósł murowanypw. św. Wojciecha. W 1567 r. po pożarze napolecenie króla Zygmunta Augusta wojewodalubelski Jan Firlej założył miasto na nowo.Od XVII w. Wąwolnica była kolejno niszczonaprzez wojska rosyjskie, szwedzkie i saskie.Po powstaniu styczniowym utraciła prawamiejskie. Szczególnie dramatycznym wydarzeniemw historii miejscowości było jej spalenieprzez Urząd Bezpieczeństwa w maju 1946 r.W wyniku dwukrotnego ataku sił UB zginęły2 osoby, wiele ucierpiało na skutek oparzeń,zniszczeniu uległo 101 domów mieszkalnychi ponad 200 budynków gospodarczych.Wąwolnica od wieków słynie jako miejscekultu cudownej figury Matki Bożej Kębelskiej,jego początki wiąże się z najazdem tatarskimz 1278 r. Dziś do sanktuarium przybywająrzesze pielgrzymów z całego kraju.Z dawnych budowli zachowała się kaplicazamkowa, do której 8 września 1700 r.a stone castle, surrounded the walls of a hill.On the place of the old wooden church heerected the new - brick church. St.. Wojciech.In 1567 the city after the fire according toorders of King Sigismund Augustus Lublin voivodJohn Firlej founded the city anew. Fromthe seventeenth century Wąwolnica was thendestroyed by the Russian army, the Swedishand Saxon. After the January Uprising Wąwolnicawas not longer a town. Particularlydramatic event in the history of the villagewas burned down by the Office for Securityin May 1946 as a result of double attackforces UB 2 people died, many suffered asa result of burns, 101 houses and over 200buildings were completely burned down.Wąwolnica for centuries was famous asa place of worship the statue of Our Lady ofmiraculous Kębelska, its origins are related tothe Tartar invasion of 1278 Today, the shrineattracts crowds of pilgrims from all over thecountry.176

przeniesiono figurę Matki Boskiej Kębelskiejoraz sąsiadujący z nią neogotycki kościół z lat1907-1914.W Wąwolnicy odbywają się coroczne festiwalepiosenki pielgrzymkowej oraz piosenkirodzinnej i patriotycznej.Duża część terytorium gminy leżyw obrębie Kazimierskiego Parku Krajobrazowegoi w jego strefie ochronnej. Malowniczadolina rzeki Bystrej, nadrzeczne łąki, lessowewąwozy i porośnięte lasami wzgórza posiadająwalory przyrodnicze i krajobrazowe. Powodzeniemwśród turystów cieszą się również stokinarciarskie, z wyciągiem i sztucznym zaśnieżaniem,w Rąblowie i Celejowie.ŻyrzynInformacje o Żyrzynie odnajdujemy jużw „Kronikach” Jana Długosza. Występuje tamjako wieś szlachecka należąca do parafii Końskowola.Jej właścicielem był Stanisław z domuJarzyna. Wymienia go również, jako Stanisławaz Żyrzyna, lubelska księga podkomorska(1486 r.) i dokument z kwietnia 1503 r., znajdującysię w Archiwum Sanguszków. Ostatnimiwłaścicielami Żyrzyna od XIX w. do 1944 r.byli Wesslowie i ich sukcesorzy.Żyrzyn zapisał się w historii największąpodczas powstania styczniowego, zwycięskąbitwą polskich oddziałów powstańczych poddowództwem gen. „Kruka” (M. Heidenreicha)z wojskami carskimi. Do starcia doszło8 sierpnia 1863 r. Na miejscu bitwy znajdujesię dziś pomnik poświęcony temu zdarzeniu,wybudowany w 1972 r.W Żyrzynie zachował się pochodzącyz połowy XIX w. klasycystyczny, zbudowanyw formie rotundy, kościół pw. św. ApostołówOut of the the old buildings there isa preserved castle chapel, to which the statueof the Virgin Mary Kębelska was transferredon 8 September 1700, and a neighbouringthe Neo-Gothic church from the years1907-1914.In Wąwolnica annual pilgrimage festivals,songs and family and patriotic songs areheld.Much of the territory of the municipalitylies within Kazimierski Park and its protectionzone. Picturesque Bystra river valley, riversidemeadows, loessial ravines and hills arecovered with forests and natural landscapes.Success among tourists has also ski slope withartificial snow and lift in Rąblów.ŻyrzynInformation about Żyrzyn was first foundin „chronicles„ by Jan Dlugosz. There isa village gentry there as belonging to the Końskowolaparish (Steers Konynska). The ownerof the house was Stanisław Jarzyna. He is alsomentioned as the Stanislaus Żyrzyn, Lublinpodkomorska Paper (1486) and a documentfrom April 1503, appearing in the Archivesof Sanguszko. Recent Żyrzyn owners of thenineteenth century to 1944 were Wesslowieand the followers.Żyrzyn signed up the highest in the historyof the January Uprising, winning Battleof Polish troops under the command of Gen.„Kruk„ (M. Heidenreich), with the tsar’s armies.The clashes took place on 8 August1863 In the battle field there is now a monumentto commemorate this event. Monumentwas erected in 1972.Preserved from the mid-nineteenth century,classical, constructed in the form of the177

Piotra i Pawła oraz dzwonnica z 1869 r. Autoremprojektu świątyni był znany architektzwiązany z dworem Czartoryskich w Puławach- Chrystian Piotr Aigner. W pobliżukościoła znajduje się kaplica grobowa rodzinyWesslów z 1853 r. Poza tym w Żyrzynie zobaczyćmożna barokowo - klasycystyczny zespółdworsko - parkowy. W jego skład wchodzidwór z połowy XIX w., murowane stajniei stodoła z XIX w., budynki gorzelni i magazynz 1908 r. oraz oranżeria z XVIII w.Zachował się też park podworski założonyw końcu XVIII w. W pobliskich Osinachznajdują się pozostałości XVIII - wiecznegodworu, a w Kośminie, dwór z początku XX w.związany z rodziną Kossaków. Urodziła się tuwnuczka wybitnego malarza Juliusza Kossaka- Zofia Kossak-Szczucka, znana pisarka i eseistka.Miłośników przyrody zainteresowaćmoże znajdujący się na terenie gminy rezerwatPiskory chroniący ekosystem zespołówwodnych, bagiennych i leśnych o dużej różnorodnościbiologicznej. Obszary te, zwłaszczajezioro i porastająca je roślinność są siedliskiemwielu gatunków ptaków, takich jak:bąk, żuraw, gęś gęgawa, perkoz, czapla białai siwa oraz wielu innych.Church of the rotunda. St.. Apostles Peterand Paul and the bell tower of the author ofthe project in 1869 the temple was knownarchitect associated with the court in PulawyCzartoryski - Christian Piotr Aigner. Near thechurch there is a sepulchral chapel of the Wesselfamily from 1853. In addition, you cansee Żyrzyn Baroque - Classical manor - park.It consists of a manor house from the mid--nineteenth century, brick barn and stablesof the nineteenth century, the distillery andwarehouse buildings from 1908, and the hothouseof the eighteenth century preservedin the manor park founded at the end of theeighteenth century in nearby Osiny are remainsof the eighteenth - century mansion. InKośminie associated with the Kossak family,there is a manor house from the beginning ofthe twentieth century where granddaughter ofan outstanding painter Juliusz Kossak - ZofiaKossak-Szczucka known writer and essayistwas born.Lovers of nature can interest on thenature reserve area Piskory teams protectingaquatic ecosystems, marshes and forests withhigh biodiversity. These areas, especially thelake and it porastająca vegetation are habitatof many species of birds such as bittern,crane, goose gęgawa, grebe, white heron, andSiwa, and many others.178

WojciechówGmina Wojciechów leży na zachód odLublina, na obrzeżu trójkąta turystycznegoNałęczów – Kazimierz Dolny – Puławy. Warunkimikroklimatyczne, krajobrazowe i przyrodniczesprawiają, że gmina posiada dużewalory turystyczne.Wojciechów znany jest w całym krajuz imprez kowalskich. Co roku odbywają sięOgólnopolskie Warsztaty Kowalskie i OgólnopolskieTargi Sztuki Kowalskiej, a co dwa lata– Ogólnopolskie Spotkania Kowali.Krajobraz gminy jest bardzo urozmaicony,poryty gęstą siecią lessowych wąwozów.Znaczną część zajmują lasy o łącznej powierzchni450 ha z mieszanym drzewostanemi liczną zwierzyną. Największą rzeką gminyjest Bystra, będąca prawobrzeżnym dopływemWisły.Historia Wojciechowa sięga VIII wieku.Źródła kościelne odnotowują nazwę “Woycechow”w 1328 r. W połowie XIV wieku rozpoczętobudowę fortyfikacji obronnych, któreotaczała fosa. Pierwszym znanym ze źródełhistorycznych właścicielem Wojciechowa byłkasztelan lubelski, Jan ze Szczekockich herbuOdrowąż. W 1599 r. Wojciechów przeszedłna własność podkomorzego chełmskiego, PawłaOrzechowskiego herbu Rogala. W 1778 r.Orzechowscy sprzedali Wojciechów. Ostatnimwłaścicielem była rodzina Popławskich.WojciechówThe Gmina of Wojciechów lies west ofLublin on the border of the Nałęczów – KazimierzDolny – Puławy tourist triangle. Giventhe climatic and topographical condi-tions,the gmina is an attractive tourist destination.Wojciechówowens its national fame to its artisticmetalwork events. The National SmitheryWorkshop and the National Artistic SmitheryFair are held annually and the National Meetingsof Blacksmiths is organised every twoyears.Topographically diverse, the whole areais covered with loessial ravines and fine mixeddeciduous and coniferous forests extendingover 450 hectares, home to numerousgame species. The Bystra, a right tributary ofthe Vistula.Wojciechów history reaches VIII c. Ecclesiasticalsources report the existence of“Woycechow” in 1328. What is know as thedry moat dates back to the second half ofthe 14th c. when defence fortifications wereerected. According to historical sources, Wojciechówbelonged to Jan Szczekocki of theOdrowąż coat of arms, a castellan of Lublin.In 1599 Paweł Orzechowski, a landed royalofficer from Chełm, became the owner ofWojciechów. In 1778 Wojciechów was sold.The last owner was Popławski Family.Zabytki WojciechowaWieża “Ariańska”: Została wybudowanaw latach 1520-1530. Jest to jedyna na Lubelszczyźnietego typu gotycko-renesansowabudowla.Kościół pw. św. Teodora: Późnobarokowy,drewniany kościół pw. św. Teodora wybudowa-Monuments of HistoryArian Tower: Bulit in the years 1520--1530 in Gothic and Renaissancestyle, theArian Towe is the only such structure in theMałopolska Region.St Theodore’s Church: St Theodore’sChurch, a late Baroque wooden structure, was179

ny został w 1725 r. Jego fundatorem był TeodorOrzechowski. Wnętrze kościoła wykonanow stylu późnobarokowym. W drewnianym,barokowym ołtarzu głównym umieszczonyjest obraz Matki Boskiej Nieustającej Pomocy.Ołtarze zdobią bezcenne kurdybany – skóryo bogatym ornamencie tłoczonym, malowanei złocone. Na cmentarzu kościelnym znajdujesię drewniana, czworoboczna dzwonnica.Na wschód od kościoła znajduje się cmentarzgrzebalny założony w 1846 r. połączony zeświątynią wspaniałą aleją kasztanową.Kościół pw. Matki Bożej Królowej Polskii Judy Tadeusza w Łubkach: Świątyniapołożona na wzniesieniu w latach 1949-1958według projektu arch. T. Witkowskiego. Jestto kościół murowany, jednonawowy z sześciomazagłębieniami utworzonymi przez 2,5– metrowe ściany podtrzymujące półkolistesklepienie. Wnętrze zdobione jest unikalnymimozaikami. W prezbiterium znajduje sięołtarz murowany z obrazem Matki Boskiej zDzieciątkiem.funded in 1725 by Teodor Orzechowski. Thehigh alter made of wood features a paintingof Mother of Good Counsel dating back andside altars are decorated with richly ornamentedembossed leather. The graveyard has afine wooden quadrangular belfly bulit. An alleylined with fine chestnut trees, east of thechurch, leads to another cemetery establishedin 1846.Our Lady Queen of Poland and SaintJude the Apostle Church in Łubki: Designedby T. Witkowski and built on a hill in theyears 1949-1958, this fine single nave and six2,5 metre walls that support the semicircularvault is richly decorated with unique mosaics.The chancel features a brick altar with a paintingof Our Lady with Baby Jesus.Gmina Office Building: This manor housewith a porch supported by four columnswas built in the second half of the 19th c,most likely by Felicjan Grodzicki.Manor house and Park Complex in Pa-180

Budynek Urzędu Gminy: Dwór wybudowanyw II poł. XIX w. prawdopodobnie przezFelicjana Grodzickiego. Założony na planieprostokąta, murowany, z ganeczkiem na czterechkolumnach.Zespół dworsko-pałacowy w Palikijach:Pierwszy dwór w Palikijach powstał w latach1470-80 i miał charakter obronny. Kolejnydwór wzniesiony został w XVII w. przez Orzechowskich.Dwór zachwyca ciekawą architekturą,otoczony parkową zielenią i stawami.Zespół dworsko-pałacowy z XIX w. wŁubkach: Klasyczny, drewniany dwór z połowyXIX w. położony na wzgórzu nad rzekąCzerką. Pozostałości parku zawierają cenneokazy przyrodnicze, uznane za pomnik przyrody– dęby szypułkowe i sosnę czarną.W Wojciechowie znajdują się też muzea:Muzeum Kowalstwa, WojciechowskieMuzeum Regionalne oraz jedna z najsłynniejszychkuźni w Polsce Romana Czernieca.likije: The first manor house in Palikije, largelyas a defensive structure, was bulit in theyears 1470-80. The next one was erected inthe 17th c. by the Orzechowski Family.Manorhouse surroundedby a park and ponds.Manor house and Park Complex in Łubki:Located on a hill top upon the river Czerka,this Classicist wooden manor house wasbuilt in the second half of the 19th c. Thesurrounding park has many fine trees includingEnglish oaks and European black pinesconsidered nature monuments.In Wojciechów they are museums: Museumof Smithery, Wojciechów Regional Museumand the most famous smithies in Poland– Smithy of Roman Czerniec.181

SZLAKI TURYSTYCZNE / TOURIST ROUTSCzarny Szlak /Black route (Siecią Lessowych Wąwozów) (through ravines)– przebieg szlaku/ route:Puławy osada pałacowa Sadzawki/ Ponds Sieć wąwozów/Ravines Parchatka Koi. Zbędowice Góra Trzech Krzyży nad Parchatką/ Mountain of Three Crosses Parchatka przystanekMZK i PKS/bus stopNiebieski Szlak/ Blue route – przebieg szlaku/ route:Rąblów Bartłomiejowice Drzewce Bronice Markuszów Amelin Kamionka Lubartów Serniki Kozanów Ostrów Lubelski (rynek)(market)Niebieski Szlak/ Blue route (Szlak Nadwiślański) (by The Vistula River)– przebieg szlaku/route:Dęblin PKP Borowa Wólka Profecka Puławy Włostowice Zbędowice Bochotnica Góry I Kazimierz Dolny Męćmierz Okale Podgórz Zastów Polanowski LasDębowy Kępa Gostecka Piotrawin Józefów n/Wisłą Świeciechów AnnopolZielony Szlak/ Green route (Szlak Niepodległościowy) (Independence route) – przebiegszlaku / route:Bochotnica Wierzchoniów Las Stocki Końskowola Osiny Bałtów Borysów Pole Bitwy pod Żyrzynem Żerdź Żyrzyn Łysa Góra BaranówZielony Szlak/ Green route (Szlak Wincentego Pola) (Vincenty Pol’s route) – przebiegszlaku / route:Puławy (Al. Królewskie – wejście do parku, park entrance) Góra Puławska Sadłowice Nasiłów Oblasy Janowiec (rynek)( market)Czerwony Szlak / Red route (Szlak Wyżynny) (upland route) – przebieg szlaku / route:Kazimierz Dolny (rynek) (market) Wylągi Skowieszynek Wojszyn Rzeczyca Rąblów Stanisławka Wąwolnica Palikjye Motycz Dąbrowica Wola Sławińska Lublin (Muzeum Wsi Polskiej – skansen)(Polish Folk Museum)Zielony Szlak/ Green Route (gen. Franciszka Kleeberga) – przebieg szlaku / route:Kopiec Okuszałego Dęblin Bobrowniki Sarny Ułęż Sobieszyn Wola Gułowska Charlejów Stoczek Poizdów Białobrzegi Kock182

Szlaki turystyczne Wojciechowa / Tourist Trails of WojciechówSzlak pieszy Wyżynny (zachodni) – czerwony / Western Upland Hiking Trail – redKazimierz Dolny Rąblów Wąwolnica Nałęczów Wojciechów Motycz DąbrowicaLublin (60 km)Szlak rowerowy – czerwony / Cycling Trail – redKazimierz Dolny Rąblów Kębło Wąwolnica Nałęczów Wojciechów Miłocin Dąbrowica Lublin (62 km)183

Dożynki Powiatowe 2009, Janowiec184